NhungNetVanHoaCuaDaoPhat

Những Nét Văn Hóa Của Ðạo Phật

Trung Tâm Văn Hóa – Chùa Việt Nam

TT. Thích Phụng Sơn

---o0o---

MỤC LỤC

1. Vài Lời Thưa

2. Lời Giới Thiệu

Phần 1

3. Ðức Phật Và Giáo Lý Giải Thoát

4. Thiền Và Hoa Ðạo

5. Thiền Và Trà Ðạo

6. Thiền Và Vườn Cảnh

Phần 2

7.Thiền Và Võ Ðạo

Phần 3

8. Thiền Và Phân Tâm Học

Phần 4

9.Bày Tỏ Lòng Thương Tiếc:

Phần 5

10. Cầu An:  Niệm Phật, Trì Chú, Cầu Nguyện Chữa Trị Các Bệnh Tật Là Hợp Với Khoa Học

Phần 6

11.  Cầu Nguyện Cho Thân Nhân Về Chốn Cực Lạc

Phần 7

12.  Xuân Tươi Thắm

13. Ăn Chay

1. Vài Lời Thưa

Những bài viết trong tập sách này chỉ là một cố gắng nhỏ bé nhằm trình bày những đóng góp của Phật giáo vào nền văn hóa nhân loại. Hiện nay ở các nước Âu châu, Úc châu và Mỹ châu người ta đã bước qua giai đoạn tìm hiểu tư tưởng và sinh hoạt Phật giáo. Rất nhiều người đã tham dự vào các chương trình tu tập cùng thưởng thức các nét đẹp của nền văn hoá Phật giáo qua các sinh hoạt thiền quán, hoa đạo, trà đạo, vườn cảnh cùng các sinh hoạt khác mà các dân tộc Á châu mang đến các xã hội Tây Phương.

Một trong các chân lý mà đạo Phật nhấn mạnh đó là tính cách thường hằng giữa mọi cái vô thường, cái không bao giờ thay đổi giữa những sự thay đổi tiếp nối nhau cho đến vô cùng. Cái không bao giờ thay đổi vốn bao la như vũ trụ, trong sáng, tĩnh lặng, không có bắt đầu và tận cùng. Ðó là chân tâm, Phật tánh, là tâm chân thật nơi mỗi chúng ta. Tâm này không có bắt đầu và không có tận cùng, không có sinh ra rồi chết đi, bao la cùng khắp cho nên không có đến từ đâu và đi về đâu, vừa tĩnh lặng vô cùng mà vừa linh động kỳ diệu nên được gọi là tịch và chiếu. Nơi loài vật và thiên nhiên, tánh rỗng lặng, trong sáng, tinh sạch, tỏa chiếu ấy vẫn có nên gọi Phật tánh có mặt ở mọi loài và mọi thú. Tánh chân thật tự nhiên ấy được gọi là Pháp Giới Tánh hay là tánh của vạn pháp trong thế giới chân thật. Ðó là thế giới của cái tuyệt đối hay là Lý.

Mọi sự vật đều bị hạn chế trong không gian và thời gian và có tính vô thường. Tánh thay đổi hay vô thường đó là một tiến trình tự nhiên, miên viễn của mọi sự vật, vạn pháp, trong thế giới hàng ngày ở mọi nơi và mọi chốn. Tất cả mọi sự vật đều được sinh ra, có mặt, hư hao rồi tan rã. Các phần tách lìa này khi hết duyên kết hợp với nhau lại trở thành nhữnh nhân mới, gặp những yếu tố thuận lợi mới hay là duyên để rồi lại xuất hiện trong một hình thái mới mà đạo Phật gọi là duyên hợp hay duyên khởi. Nếu nhìn các tác động của mọi sự vật, vạn pháp, qua những chuỗi tác động mãi mãi không cùng, trùng trùng điệp điệp thì chúng ta thấy tính cách trùng trùng duyên khởi của vạn pháp. Ðó là thế giới của mọi sự vật trong không gian và thời gian tương đối hay thế giới của Sự.

Ðiều kỳ diệu của đời sống là cái tuyệt đối, hay Lý, không bao giờ tách lìa cái tương đối, hay Sự. Lý và Sự, cái tuyệt đối và cái tương đối đồng một lúc có mặt với nhau, trong nhau, không hề tách rời, không hề ngăn ngại như nước và sóng trong biển cả. Ðó là thế giới của Lý Sự Viên Dung, là sự hòa hợp tròn đầy giữa tuyệt đối và tương đối. Và điều kỳ diệu hơn nữa là trong thế giới hàng ngày, trong đó có mặt của mọi màu sắc , dáng vóc, âm thanh, mùi, vị, cảm xúc cùng các ý tưởng, tâm tư, tất cả đều trong sáng, rỗng lặng, yên ổn trong các thay đổi, tác động, chuyển biến thuận nghịch vô cùng vô tận. Ðó là thế giới của Sự Sự Vô Ngại Pháp Giới, là thế giới của mọi thứ cùng có mặt bên nhau mà không ngăn ngại nhau. Ðó là thế giới của tâm giác ngộ hay của tâm ở trong trạng thái tự do tuyệt vời, siêu vượt lên mọi sự đối chọi của các sự khác biệt.

Các nét đẹp của nền văn hóa Phật giáo sáng rực trong cái Lý, trong cái Sự, trong Lý Sự Viên Dung và trong Sự Sự Vô Ngại Pháp Giới đó. Thật ra, cái đẹp kỳ diệu ấy không giới hạn trong một nền văn hóa của một dân tộc hay nhiều chủng tộc, trong một nền văn hoá của đông hay tâỵ Cái kỳ diệu đẹp đẽ bao la ấy ở mọi nơi, mọi chốn.

Thấy được cái thiên thu vĩnh cữu nơi một chiếc lá ngô đồng rực rỡ vừa rụng xuống trên bãi cỏ xanh, nhìn những cánh bướm yên lặng bất động nơi các con bướm bay lượn chập chờn quanh những đóa hoa xuân tươi thắm vừa chớm nở, bắt gặp được nét mặt an bình và nụ cười thầm lặng sâu thẳm như nét mặt và nụ cười của một tượng Phật cổ trong một ngôi chùa tĩnh mịch, xa cách trần gian nơi khuôn mặt của một thanh niên đang hoạt động náo nhiệt giữa chốn phố phường, nghe được cái tĩnh lặng vô cùng trong những âm thanh vang dội, an ngự trong sự bình an tỏa chiếu giữa mọi sự quay cuồng, náo nhiệt, chuyển biến, thương yêu hay ghét bỏ. Với đôi bàn tay trần, cầm đóa hoa tỏa đầy hương thơm cùng màu sắc rực rỡ của thiên thu vĩnh cữu trong một phút giây ngắn ngủi.

Ðó là sự tự do cao vút nhất và cũng là sâu thẳm nhất, đó là niềm hạnh phúc bao gồm cả đất trời, mênh mông, vô tận, không có bắt đầu và tận cùng, đó là sự chân thật diễn ra từng giây phút nơi đây và mọi chốn. So với sự chân thật của cuộc đời ấy, những điều trình bày trong tập sách nhỏ bé này chỉ là một hạt bụi trong vũ trụ mênh mông.

Trong hạt bụi nhỏ bé đó tràn đầy sự biết ơn bao la như bầu trời rộng lớn. Chúng tôi xin thành kính tri ân sự đóng góp quý báu của hai đạo hữu Phạm Bá Trung và Phạm Thị Kiều Nga đã bỏ rất nhiều thời giờ để trình bày quyển sách này, Thầy Viện Chủ Trung Tâm Phật Giáo Việt Nam Thích Nguyên Hạnh ở Houston, Texas, đã khuyến khích cùng đề nghị nhiều điều làm cho quyển sách này được tốt đẹp hơn, đạo hữu Ngô Văn Khán đã đọc lại giùm bản thảo cùng vận động tài chính để in và quý vị đã đóng góp để ấn tống tập sách nhỏ nàỵ Chúng tôi cũng xin cám ơn ông Châu Văn Thọ đã duyệt lại bản thảo trước khi in và ông giám đốc Kim Ấn Quán đã giúp cho quyển sách này được in đúng thời hạn.

Chúng tôi xin hướng về các trẻ em nghèo khổ, các người bệnh tật cùng quý vị Tăng Ni và cư sĩ đang hoạt động để giúp đỡ họ bên quê nhà chấp tay dâng lời cảm tạ và cầu nguyện. Chính sự quen và biết quý vị cùng thấy rõ sự hy sinh lớn lao của quý vị cho những đồng bào nghèo khổ và bệnh tật là một khích lệ lớn lao cho chúng tôi thực hiện việc in tập sách này như một món quà nhỏ bé kính dâng Quý Thầy, Cô cùng các bạn nam nữ Phật tử đang tham dự các công tác Phật sự cũng như xã hội tại quê nhà.

Chúng tôi xin tỏ lòng biết ơn các tác giả những bức ảnh chụp về trà đạo và vườn thiền do Sở Thông Tin Nhật Bản phổ biến, tác giả bức ảnh tượng Phật ở Bảo Tàng Viện Victoria và Albert, ảnh chụp của Zena Flax về một cộng đồng Phật Giáo ở Anh Quốc, tác giả chụp lại các bức cổ họa Trung Hoa và Nhật Bổn và các bức hình khác cùng hình vẽ các vị Phật và hình thường được in trên những tạp chí Phật giáo mà không có ghi tên tác giả.

Trong các bài viết, chúng tôi thỉnh thoảng có thêm một vài chữ tiếng Anh để các bạn trẻ không quen nhiều vói tiếng Việt nhận biết rõ ràng hơn theo lời đề nghị của quý vị phụ huynh hay chính các bạn trẻ đó.

Cuối cùng, chúng tôi thành kính tri ân quý vị Thầy và Cô Việt Nam đã không hề khó nhọc trong bao năm qua, lặng lẽ truyền bá lời dạy của Ðúc Phật về con đường an vui và hạnh phúc chân thật cho mọi người.

Phật Lịch 2537

Ðệ tử Thích Phụng Sơn Cẩn Bái

Xuân Quý Dậu - 1993

2. Lời Giới Thiệu

Sức sống của một nền Ðạo lý Từ Bi, Trí Tuệ như Ðạo Phật thì chỉ có thể là sức sống văn hóa. Bởi vì, chỉ trên bình diện văn hóa, hoặc ở nhữnh hình thái sống động của đời sống hoặc thâm trầm trong tâm hồn con người, nguồn suối Từ Bi, Trí Tuệ mới có thể thẩm thấu, chan hoà như đã thẩm thấu, chan hoà trong đời sống và tâm hồn của phần lớn các dân tộc Á Ðông.

Văn hóa như hơi thở của sự sống. Chính vì vậy mà qua bao thăng trầm nghiệt ngã của lịch sử, Ðạo Phật như một sức sống văn hóa ấy vẫn còn đó như một sinh chất nuôi dưỡng nếp sống tâm linh cho con người. Văn hóa như nước, yếu mềm là thế mà lại không có kiếm đao nào chặt gảy thành từng khúc được. Chính vì vậy mà, nhìn trên bề mặt những cơ cấu, tổ chức, rất nhiều khi tưởng như Ðạo Phật chẳng còn đâu sức sống trước những tác động tiêu cực của thời thế nhưng với chút lòng mẫn cảm với những lắng đọng xâu xa ở đời sống thì lại thấy Ðạo Phật vẫn sống nguyên vẹn đó như chưa từng chết đi.

Sức sống văn hóa của Ðạo Phật ấy – như chính bản chất Từ Bi, Trí Tuệ của Ðạo Phật – có thể không tạo nên những công trình vĩ đại cao kỳ của một nền văn hóa xa hoa mang đầy tính cách phù phiếm, bất chấp mọi nỗi thống khổ của hiện sinh; cũng có thể không có sức quyến rũ mãnh liệt như nền văn hóa vật chất ngày nay đang lấy dục vọng làm nguồn năng lực kích động cho nó. Nhưng sức sống văn hóa của Ðạo Phật ấy đã có thể tạo nên được những tâm hồn bình dị trong lành, những nếp sống an hòa tươi mát; ở đó, vũ trụ thiên nhiên và con người hòa điệu với nhau và cùng biểu lộ cái đẹp thuần khiết, chân thực nhất của chúng. Cũng ở đó, con người – trong hòa điệu với vũ trụ thiên nhiên – có thể sống được cái giây phút vĩnh cữu của đời sống mong manh này, cái giây phút vượt ra ngoài mọi biên tế chia lìa mà đầu óc xung động bất toàn của con người luôn tạo ra. Một bình hoa mang Ý Ðạo. Một tách trà trong chốn thinh lặng của Thiền. Một hòn đá tảng đơn độc giữa chốn thành quách cỏ cây ngậm ngùi sương gió. Một lời kinh tụng thức tĩnh con người trổi dậy đối mặt với nỗi-sống-chết thiêng liêng của chính mình… Tất cả đó, như có cái gì bất động giữa không ngừng lay động, cái gì lặng lẽ vô ngôn giữa thanh âm vang động miên man. Tất cả đó, nghệ thuật của Ðời Sống đi vào cõi Ðạo hay ngược lại, Ðạo thấm nhuần vào trong cõi Sống. Trong một ý nghĩa nào đó, ta có thể nói, giữa biển đời trầm luân sóng gió này, sống mà như thế là Sống Ðạo; và mặt khác, giữa những hình thức lễ nghi tế toái của tôn giáo, Ðạo mà như thế thì thực là Ðạo sống vậỵ

Sống Ðạo là sống văn hóa trog ý nghĩa đẹp nhất của nó. Và Ðạo Sống chính là Ðạo như nguồn sống văn hóa nàỵ Tôi tin là bạn đọc có thể thấy được cả hai trong tác phẫm “Những Nét Văn Hóa của Ðạo Phật” ở đâỵ

Giữa lúc Ðạo Phật Việt Nam đang bị chìm ngập vào một hoàn cảnh khắc nghiệt của thời thế và vào những hình thái sinh hoạt tín ngưỡng nhiều khi không còn khế hợp với cảm xúc của con người ngày nay, tác phẫm này ra đời là một đóng góp thiết thực. Càng thiết thực hơn khi chúng ta có thể có những công trình đề cập đến những đóng góp của Ðạo Phật trong văn hóa dân tộc qua lịch sử nhưng thực là hiếm hoi để có một tác phẩm nói đến văn hóa của Ðạo Phật như một thực tại sống động của đời sống con-người-ở-đây-và-bây-giờ như tác phẩm nàỵ

Chính tính cách thiết thực đó mà tôi xin được giới thiệu tác phẩm này đến bạn đọc mười phương với tất cả tấm lòng trân trọng tác phẩm và biết ơn tác giả.

Houston, mùa Phật Ðản 2537

Thích Nguyên Hạnh

Phần 1

3. Ðức Phật Và Giáo Lý Giải Thoát

I. Trí Tuệ Hay Sự Thấy Biết Chân Thật

4. Thiền Và Hoa Ðạo

I.  Lịch Sử Chưng Hoa

II. Ðoá Hoa Mầu Nhiệm

III. Dâng Hoa Cúng Phật

IV. Bức Tranh Xưa Và Bình Hoa Ðẹp

V. Ba Cành Chính Của Bình Hoa

5.  Thiền Và Trà Ðạo

I. Vài Nét Lịch Sử

II. Trà Chủ Chuẩn Bị

III. Sức Mạnh Của Chén Trà

IV. Thay Ðổi Trong Cái Không Thay Ðổi

Tài Liệu Tham Khảo

6.  Thiền Và Vườn Cảnh

I. Hoa Chưa Nở, Bụi Chưa Dấy

II. Cái Có Là Cái Không

Tài Liệu Tham Khảo

3. Ðức Phật Và Giáo Lý Giải Thoát

Ðức Phật đản sinh vào 566 năm trước Tây Lịch và nhập Niết Bàn vào năm 468 trước Tây Lịch. Nước Ấn Ðộ lúc bây giờ theo Bà La Môn Giáo (Brahmanism) chủ trương Thần Phạm Thiên (Brahman, còn dược gọi là Ðại Ngã hay Thượng Ðế) là ngưồn gốc của mọi sự vật. Mỗi sinh thể, như con người, đều có một Tiểu Ngã (Atman). Ðại Ngã và Tiểu Ngã là cùng bản tánh. Tiểu Ngã tu tập để trở thành trong sạch hầu trở về với Ðại Ngã (Brahnan), tùy theo mức độ tâm linh mà mỗi người khi sinh ra thuộc vào các giai cấp khác nhau: giai cấp Bà La Môn, quý tộc hay võ tướng, thương gia hay cùng đinh. Trên nguyên tắc, xã hội Ấn Ðộ chia con người ra thành bốn giai cấp. Trên thực tế, mỗi giai cấp lại phân chia thành hàng chục giai cấp nhỏ hơn. Sự liên hệ mật thiết của những người khác giai cấp với nhau, tạo nên sự ích kỷ, áp bức, kỳ thị của các nhóm giai cấp trên đối với các giai cấp bị xem là thấp kém. Sự ác độc của sự kỳ thị sai lầm này tại Ấn Ðộ được chính thức ghi thành luật lệ sau này như nếu một người thuộc giai cấp hạ tiện tình cờ nghe lời tụng đọc các thánh thư Bà La Môn giáo thì người đó bị đổ chì nóng chảy vào tai để trừng phạt.

Trong hoàn cảnh bế tắc của hệ thống tư tưởng và tổ chức xã hội cứng ngắc ấy, có nhiều chủ trương phải tìm lối thoát khỏi sự nhàm chán của đời sống bằng cách tận hưởng các dục lạc. Có kẻ khác lại cho cuộc sống trên thế gian này thật là vô vọng, ghê tởm đời sống của cả thân xác mình, tìm cách tu khổ hạnh, ép xác hay hành hạ thân xác để mong sau khi chết có thể được sinh về chốn thiên đàng an vui. Ðó là hai chủ trương cực đoan trong nhiều chủ trương khác nhau lúc bấy giờ.

I.Trí Tuệ Hay Sự Thấy Biết Chân Thật

Ðức Phật thấy rõ hoàn cảnh xã hội và tâm linh bế tắc đó. Ngài muốn tìm lời giải đáp chân thật không dựa trên sự suy luận, cảm xúc hay niềm tin không căn cứ. Do đó, sau sáu năm tu tập trong rừng và bốn mươi chín ngày thiền định dưới cội bồ đề, Ngài đã đại ngộ, nhìn thấu rõ mọi sự vật (vạn pháp) trong vũ trụ như sau:

 Sự thấy biết mọi sự kiện trong vũ trụ và đời sống con người một cách chân thật (như thực tri kiến) xuất hiện tự nhiên khi ta không còn dính mắc với các ý tưởng đối nghịch, mâu thuẩn làm khơi dậy lòng ham muốn, giận dữ, thù hận, v.v.. đưa đến xáo trộn và khổ đau.

 Chủ trương tận hưởng dục lạc hay sống đời khổ hạnh, hành hạ thân xác mình, chỉ là hai cực đoan của sự trốn chạy cuộc sống. Sống là sống hạnh phúc vì hạnh phúc vốn là tánh tự nhiên, chân thật hay là Phật tánh có sẵn nơi mỗi chúng ta. Khi ta sống tỉnh thức với sự chú tâm tự nhiên, với sự thấy biết trực tiếp không lựa chọn (trực thức vô trạch) mọi sự kiện, thì mọi sự vật đều hiện ra một cách chân thật, trong sáng, tràn đầỵ Các sự xáo trộn, mâu thuẩn, xung đột do sự thấy biết sai lầm tan biến. Tâm ta quay về với sự trong sáng tự nhiên của nó, với niềm hạnh phúc bao la tràn đầy.

Thực hành lối sống an lành và hạnh phúc đó là sống Trung Ðạo, đi ở giữa, tránh hai cái cực đoan sai lầm nói trên. Ðó cũng chính là sống đời giải thoát hay giác ngộ.

 Do đó, con người không cần phải hy sinh cho một ước mơ được sung sướng trong thiên đàng mai sau mà quên đi cuộc sống hiện tại, nhưng cũng không đắm mình vào khoái lạc vật chất để tìm kiếm sự thỏa mãn dục lạc mãi không ngừng. Sự khổ hạnh, ép xác để mong lên thiên đàng cùng sự hưởng thụ vật chất theo chủ nghĩa khoái lạc đều làm cho tâm trí mê mờ và thân xác mệt mõi. Người thực hành đạo giác ngộ sống hạnh phúc nơi Trung Ðạo, tức là ở giữa hai cái cực đoan sai lầm của chủ trương khổ hạnh hoặc hưởng lạc nói trên và sống an vui thoải mái với sự hiểu biết chân thật trong đời sống hàng ngàỵ

 Sự hiểu biết chân thật đó không qua lý luận viễn vông mà qua kinh nghiệm tâm linh: tánh tự nhiên của mỗi chúng ta là chân tâm hay Phật tánh. Tánh ấy vốn không có bắt đầu và tận cùng (bất sanh bất diệt), rộng lớn bao la, trong sáng an vui, tràn đầy tình thương yêu (từ bi) và sự hiểu biết chân thật (trí huệ). Chân tâm hay Phật tánh nơi mỗi chúng ta luôn luôn rỗng lặng, tinh sạch, trong sáng, linh động, tràn đầy đồng thời rộng lớn bao la nên không có một cái gì gọi là Tiểu Ngã (Atman), một cái tôi nhỏ bé cần phải thanh lọc dần dần trở về với Ðại Ngã (Brahman hay là Thượng Ðế)

 Sống đời an vui giác ngộ ngay trong cuộc đời này là chúng ta sống với tâm hiểu biết chân thật: thấy biết rõ ràng mọi thứ, mọi hiện tượng nhưng tâm buông xả, không dính mắc vào các ý tưởng phân biệt như hay dở, tốt xấu, làm khơi dậy các tình cảm như vui buồn, thương ghét, thân thù thì tâm luôn luôn tĩnh lặng. Cái tôi (ngã) mà lâu nay ta luôn luôn bảo vệ, đề cao chẳng qua là sự tiếp nối không ngừng của các ý tưởng và cảm xúc đó. Các ý tưởng và cảm xúc giờ đây lắng dịu thì cái tôi nhỏ bé (ngã) cũng tan biến nên ta trực nhận cái tôi ấy (ngã) vốn rỗng lặng (không) hay vô ngã. Các ý tưởng và cảm xúc thường là các đám mây che mờ chân tâm, Phật tánh luôn luôn tỏa sáng nơi ta. Mây tan đi thì mặt trời chiếu sáng, sự mê mờ (vô minh) tan đi thì chân tâm, Phật tánh, niềm hạnh phúc trong sáng bao la tràn đầy nơi ta.

 Tánh cách vô ngã hiện hữu nơi mọi sự vật. Mọi sự vật hiện hữu do nhiều thứ họp lại. Chúng ta có thể lấy ví dụ như một chiếc xe hơi do sự kết hợp của sườn, mui, máy, bình xăng, dây điện, cảng xe, việc làm người thợ, dự án của kỹ sư, quyết định sản xuất của các chủ hảng, các vật liệu do các hảng khác cung cấp, v.v… Chiếc xe có mặt là do nhiều thứ trên hợp lại mà thành. Nó không tự có mặt và không có cá tánh riêng biệt. Nếu các yếu tố hợp lại thành chiếc xe thay đổi thì nó thay đổi theo. Như mỗi năm hảng sản xuất thay đổi hình dáng, máy móc, mầu sơn để hấp dẫn khách hàng thì mỗi năm xe (cùng một hiệu) đổi mới liên tục. Cùng một hiệu xe như Mercedes, Ford hay Toyota Celica nhưng tùy theo các yếu tố hợp lại thành chiếc xe theo năm sản xuất, chúng hoàn toàn khác nhau về màu sắc, hình dáng, máy móc, sự bền bĩ. Cùng một tên gọi nhưng chúng hoàn toàn khác nhau về phẫm chất cũng như hình dáng. Tuy nhiên, chúng ta có thói quen thường gán cho (hay yên chí) là mọi sự vật có tánh riêng biệt và không thay đổi trong khi mọi sự vật đều thay đổi. Sự thay đổi không ngừng đó gọi là vô thường.

 Sự thay đổi đó xảy ra từng giây phút một. Lấy lại ví dụ chiếc xe, như khi nói đến chiếc xe của ta thì ta có một hình ảnh cố định về chiếc xe ấỵ Kể từ khi mua xe cho đến nay, ta đã thay các bánh xe mới, bộ thắng mới, bình điện mới, bình lọc dầu mới, ống lọc xăng mới, nước sơn không còn bóng như trước và khung xe đã bắt đầu có chỗ rỉ sét.

Các bộ phận kết hợp thành chiếc xe (sinh), chiếc xe tồn tại một thời gian (trụ), chiếc xe biến đổi, hư hao (dị), và cuối cùng nó bị tan rã (diệt). Chiếc xe phế thải được kéo vào nghĩa địa xe, người cần các bộ phận đến mua xe về ráp lại vào xe khác. Cuối cùng người ta ép dẹp phần còn lại, chuyển đến các nhà nấu thép, đúc thành các bộ phận xe mới và ráp thành chiếc xe khác.

 Tính cách sinh diệt, diệt sinh đó là tính cách vô thường của mọi sự vật. Vô thường là các sự vật không tồn tại mãi mãi và luôn luôn biến đổi. Chiếc xe đạp tồn tại độ 10 năm, xe hơi trên 20 chục năm, con người dưới 100 năm, mặt trời độ 10 tỷ năm. Từ một vật thật nhỏ như tế bào trong cơ thể đến một vật lớn như mặt trời luôn luôn chuyển biến qua bốn giai đoạn nhiều vật kết hợp lại thành (sinh), tồn tại một thời gian (trụ), biến đổi và hư hao (dị) cuối cùng là tan rã (diệt), và rồi lại kết hợp để thành các sự vật khác mãi mãi không ngừng. Tính cách vô thường ấy diễn ra mọi nơi mọi chốn, bên trong và bên ngoài chúng ta.

 Khi đã hiểu rõ tính cách vô thường, vô ngã của các sự vật, chúng ta không còn sợ hãi trước các sự thay đổi, chuyển biến và lòng chúng ta trở nên thoải mái, tâm chúng ta trở nên tỉnh thức hơn trong mối tương quan với người và vật. Ta không nhìn sự vật hay con người theo thói quen máy móc mà ta đã có sẵn ý nghĩ hay hình ảnh về người hay vật đó. Thói quen ấy ngăn cản ta tiếp xúc với thực tại, những gì đang thực sự có mặt trong đời sống.

Trong mỗi giây phút, mỗi cành lá, đám mây, chiếc hoa, cánh bướm, giòng sông, điệu nhạc, người đàn ông, đàn bà, trẻ em, cục đá, chiếc xe đều hiện hữu hoàn toàn, như thế ấỵ Tất cả đều không dính dáng gì đến các ý tưởng khen chê, phê phán cùng các cảm xúc dấy lên từ sự phê phán ấy làm ta vui, buồn, thương, ghét. Nếu có dịp nhìn sâu vào lòng mình (quán chiếu nội tâm) thì chúng ta sẽ thấy các ý tưởng và các tâm tư lập đi lập lại mãi theo thói quen như sau: điều gì ta nghĩ là hay, tốt thì ta ưa thích, ca ngợi, điều gì ta cho là dở, xấu thì ta ghét bỏ, thù hận hay phỉ báng. Có điều, cái mà ta cho là tốt hay xấu ấy lại thay đổi không ngừng. Hôm nay ta nghĩ nó là tốt thì ngày mai ta có thể chê là xấu, hôm nay ta cho là đúng ngày mai thành ra sai. Do đó mà các vui, buồn, thương, ghét, thân, thù luôn luôn chỗi dậy như các luồn sống mãi mãi nối tiếp trên mặt biển, làm ta chịu nhiều áp lực do sự xung đột bên trong và sự đụng chạm bên ngoài.

“Thể mọi pháp đều không.

Không sanh cũng không diệt.”

Mỗi sự vật đều có mặt tròn đầy

trong sự rỗng lặng trong ánh sáng  của nó.

 Nếu ta thực hành sự tỉnh thức, sự thấy biết chân thật thì tâm tự buông xả, không để mình dính mắc vào các ý tưởng đối nghịch, các phê phán, các phân biệt luôn luôn kéo đến thì tâm ta an dịu dần như biển không còn gió thổi thì trở nên yên tĩnh. Ðó là sự tỉnh thức đã có mặt nơi ta. Với tâm tỉnh thức ấy ta nhìn mọi sự vật thì chúng đều hiện rõ tánh chân thật của mình: trong sáng, rỗng lặng, tươi mát tràn đầy. Ðó là tánh chân thật tự nhiên, tánh rỗng lặng hay là tánh không của vạn pháp. Thấy biết như thế gọi là sự thấy biết chân thật hay trí tuệ. Như thế, khi tâm ta thanh tịnh thì mọi sự vật (vạn pháp) trở nên thanh tịnh. Khi ta khởi lên sự phân biệt ưa ghét thì lập tức ta phân chia mọi thứ thành hai phía đối ngịch: thân thù, cao thấp, quý tiện, sang hèn, thân sơ, từ đó nổi lên các cảm xúc thương yêu - thù hận, thích thú - sợ hải, thân tình - xa lạ, sung sướng - khổ đau, ưa muốn - ghét bỏ …

 Sự phân biệt ấy là một thói quen do ta bị điều kiện hóa (conditioned) từ lúc chúng ta sinh ra cho đến nay, làm chúng ta phản ứng như một người máy, một máy đìện toán (computer) đã được qui định cách giải quyết các vấn đề (program) theo một lề lối nhất định. Sự lập đi lập lại các thương ghét, vui buồn ấy dần dần trở thành một thói quen mà ta nhầm tưởng đó là con người thật sự của mình. Sự tỉnh thức, sự chú tâm thoải mái tự nhiên đưa tâm ta trở về với sự tươi mát, linh động, rỗng lặng, tinh sạch, rộng lớn tự nhiên của nó. Từ đó ta nhìn thấy rõ ràng mọi sự vật, thoát ra khỏi mọi sự lôi kéo, ràng buộc, mê hoặc của các ý tưởng, cảm xúc nơi ta hay những người quanh ta. Chúng ta thoát ra được thói quen phản ứng theo điều kiện quy định như cái máy điện tử nói trên.

 Sống tỉnh thức như thế thì sự hiểu biết chân thật (trí tuệ) tự hiển bày, tự biểu lộ (manifest). Tâm ta tự nó quay về với sự an ổn, thoải mái, trong sáng, rộng lớn, và rỗng lặng của chính nó. Từ chốn ấy, tình thương yêu bao la, nồng ấm (từ bi) bừng dậy.  Mọi sự vật trở thành linh động, tươi sáng, yên ổn, tươi mát, khi ta nhìn chúng với con mắt thương yêu: hoa lá rực rỡ, cảnh vật vui tươi, mây trời trong sáng, người vật nhộn nhịp.

Khi tình thưong yêu bừng dậy thì nguồn hạnh phúc chảy tụ lại thành biển lớn, đưa ta đến chốn an lạc vô cùng.

Từ đó ta kinh nghiệm được, hiểu biết được một cách cụ thể và trực tiếp là sự hiểu biết chân thật (trí tuệ), tình thương yêu rộng lớn (từ bi) và nguồn hạnh phúc trong sáng, bao la là ba khía cạnh của chân tâm, Phật tánh. Hể một thứ xuất hiện thì hai thứ kia cũng xuất hiện như một bó đuốc lớn cháy rực rỡ không thể tách lìa thành ba ngọn lửa khác nhau.

Như mặt trời tỏa ra ánh sáng cùng khắp, ánh sáng ấy cũng là năng lượng có sự ấm áp. Ta không thể tách rời ánh sáng và sự ấm áp đó được. Cũng như thế, tình thương yêu bao la, sự hiểu biết chân thật và nguồn hạnh phúc nồng ấm vốn là một, không thể tách lìa. Một thứ có mặt thì hai thứ kia cũng có mặt.

 Khi tâm quay về với tánh tự nhiên rộng lớn an lạc của nó thì ta trực nhận, thấy biết một cách rõ ràng, cụ thể và chân thật: khổ đau không có thật. Khổ đau là một xa xí phẩm không cần thiết cho đời ta. Khổ đau chẳng khác gì các cay đắng ta thêm vào đời sống ta mà vì mê mờ (vô minh) ta thấy quá buồn chán và tẻ nhạt.

 Tình thương yêu nồng ấm, trong sáng, bao la (Từ Bi) luôn luôn tỏa sáng rực rỡ nơi ta. Do đó, ta làm các điều tốt đẹp cho đời: giúp đỡ người bị nạn, đói khổ, chăm sóc những kẻ không may. Ðó cũng là sự hiểu biết chân thật (Trí Tuệ), hay biết rõ ràng mọi sự vật vốn vô thường, vô ngã, nên thấy rõ mỗi sự vật đều hiện hữu một cách chân thật tràn đầy, trong sáng và rỗng lặng. Từ bi và trí tuệ cũng chính là suối nguồn hạnh phúc nồng ấm bao la (chân lạc) luôn luôn tỏa đầy, chiếu sáng và có mặt nơi ta.

 Tình thương yêu rộng lớn, sự thấy biết chân thật và nguồn hạnh phúc trong sáng tràn đầy là tánh tự nhiên có sẳn nơi chúng ta, đó là tánh chân thật tự nó hiện hữu, đó là chân tâm, là Phật tánh, mãi mãi có mặt (chân thường), không chút đổi thay từ giây phút này qua giây phút khác (chân ngã) không có gì làm cho nó trở thành nhơ bẩn, sức mẻ hay mê mờ (chân tánh). Tánh chân thật tự nhiên đó là nguồn an vui kỳ diệu, thâm sâu, tươi mát, linh động, tràn đầy, bất tận (chân lạc). Vì ta vô tình lãng quên nên không nhận biết, không sống với niềm an lạc kỳ diệu có sẳn nơi ta mà thôi.

4. Thiền Và Hoa Ðạo

Hoa đã xuất hiện hàng triệu năm trước khi có loài người, tô điểm cho cảnh vật với muôn màu sắc. Và cũng từ lâu hoa có mặt trong cuộc sống loài người: hoa ngoài đồng nội, hoa chưng trên bàn, hoa dâng cúng nơi bàn thờ, hoa ngoài nghĩa trang khi ta thăm viếng người quá cố … Khi vui lúc buồn, khi yêu lúc giận, ăn uống tiệc tùng, lễ lạc tiếp đón, lúc sống cũng như khi qua đời, chúng ta lúc nào cũng thấy mình gắn liền với các đóa hoa tươi thắm.

Tuy vậy, đã biết bao lần chúng ta hững hờ quên lãng, không nhìn thấy vẻ rực rỡ hay sự tinh khiết của đóa hoa chưng trong nhà hay vừa hé nở ở ngoài vườn.  Cuộc sống quanh ta chứa rất nhiều sự kỳ diệu: một đoá hoa hồng trong ánh sáng ban mai rực rỡ, bãi lau sậy im lặng soi mình trên mặt nước hồ thu, những bong tuyết trắng xoá nhẹ nhàng phủ lên cảnh vật. Và nếu chúng ta có tí thì giờ ngắm nhìn thì ta có thể hạ bút viết bài thơ Hài Cú như một vị thiền sư trong ngày tuyết đổ ngập trời:

“Hàng vạn hạt tuyết rơi

Nhưng mỗi hạt tuyết

Ðều có nơi an trú.”

(Trúc Thiên dịch)

Hàng muôn triệu cánh hoa với dáng vóc, màu sắc, hương thơm, thời gian hiện hữu khác nhau đã xuất hiện nơi chốn đồng bằng, trong rừng rậm, ven sông, trên những cành cây cao hay nơi mặt ao hồ. Mỗi cành hoa hiện hữu tự nó đầy đủ, thoải mái, an nhiên, tự tại, tỏa ánh sáng những màu sắc kỳ diệu. Ðó là Pháp Giới, thế giới chân thật mà kinh Hoa Nghiêm đã mô tả: hàng muôn triệu thứ hiện hữu trong vũ trụ bao la mà mỗi loại, dù nhỏ như hạt nguyên tử hay lớn hơn như giải Ngân Hà gồm triệu triệu ngôi sao đều sinh động, chuyển biến qua các giai đoạn sinh (nhiều thứ hợp lại thành ra một vật), trụ (tồn tại và phát triển), dị, (chuyển biến, hư hoại), rồi cuối cùng đi đến diệt (tan rả) để rồi kết hợp lại mà thành vật khác, mãi mãi không ngừng. Muôn triệu thứ cùng hiện hữu bên nhau như một chiếc lưới vĩ đại mà mỗi thứ là một viên ngọc chói sáng lấp lánh, phản chiếu ánh sáng và hình ảnh của tất cả viên ngọc khác. Muôn triệu thứ trong vũ trụ luôn luôn ảnh hưởng lẫn nhau, tác động lẫn nhau, phản chiếu lẫn nhau, trộn lẫn vào nhau mà đồng thời vẫn riêng biệt, vẫn an nhiên tự tại, vẫn hiện hữu tràn đầy riêng biệt giữa muôn sự ồn ào, náo nhiệt, chuyển biến, đổi thay mà kinh Hoa Nghiêm gọi là sự vô ngại Pháp Giới.

I.    Lịch Sử Chưng Hoa

Nhân loại từ lâu đã dùng hoa trong các cuộc lễ lạc để tăng phần long trọng. Trong Phật Giáo, lịch sử chưng hoa khởi đầu bởi các vị Thánh Tăng. Những bậc đệ tử của Ðức Phật, khi nhìn thấy những cánh hoa rơi rụng trong cơn bão tố, động lòng trắc ẩn, đi góp nhặt chúng lại và bỏ vào chậu nước để hoa sống được lâu hơn. Sau đó, các vị tăng sĩ thường dâng hoa cúng Phật vào các lễ tiết vì hoa vốn tinh khiết, đẹp đẽ, trong sáng, tự tại, rực rỡ như tâm của những người giác ngộ.

“Ðạo vốn không nhan sắc

Mà ngày thêm gấm hoa

Trong ba ngàn cõi ấy

Ðâu chẳng phải là nhà”

Thiền Sư Viên Chiếu

(Thiền Sư Nhất Hạnh dịch)

Đóa hoa tâm mầu nhiệm của mỗi chúng ta

Thật ra, dâng hoa cúng dường đã xảy ra ngay khi Ðức Phật còn tại thế. Ðức Phật nhận một cánh hoa dâng cho ngài và đưa lên trước mặt đại chúng. Mọi người đều im lặng duy chỉ có Ngài Ca Diếp, vị đại đệ tử của Ðức Phật mỉm cười. Ðức Phật thấy rõ tâm Ngài Ca Diếp chỉ tràn đầy niềm thanh tịnh, an vui, đầy tình thương yêu và sự hiểu biết chân thật, nên Ngài xác nhận cái thấy biết của Ngài Ca Diếp: “Ta có pháp môn vi diệu không thể dùng lời mà diễn tả được. Nay ta trao cho ông Ca Diếp”. Cái vi diệu mà Ðức Phật trao cho Ngài Ca Diếp vốn đã sẵn có nơi ông và nơi mỗi chúng ta và sự tích nói trên được gọi là “Niêm hoa vi tiếu”: Ðức Phật đưa một cành hoa lên và ông Ca Diếp mỉm cười.

Các chùa chiền ở Việt Nam, Trung Hoa, Ðại Hàn, Nhật Bản… đã có tập quán chưng hoa trên bàn Phật cả ngàn năm nay. Nghệ thuật chưng hoa và chế tạo các bình hoa phát triển cao độ vào thời kỳ nhà Ðường và nhà Tống ở Trung Hoa. Sau đó, người Mông Cổ chiếm nước này và lập nên nhà Nguyên. Nhiều hoa trái của nền văn minh Trung Hoa bị tiêu diệt tại nước này nhưng được bảo tồn và phát triển tại Nhật Bản.

Chùa Hokkakudo, chốn xuất phát Hoa Đạo

Vào thế kỷ thứ bảy, Thánh Ðức Thái Tử, nhiếp chánh cho Suy Cổ Thiên Hoàng, cử một phái bộ ngoại giao Nhật Bản sang Trung Hoa. Trưởng phái bộ ngoại giao này là Ono-no Komoto đến Trung Hoa học được rất nhiều kiến thức về đồ sành, đồ sứ, đồ đồng và các bộ môn nghệ thuật cùng Thiền (Zen) Phật Giáo. Thiền Phật giáo sau này được người dân Nhật đón tiếp nồng hậu và phát triển nhanh chóng nhờ các vị đại sư Thiền Tông Trung Hoa đến Nhật bản giảng dạy và tổ chức tu tập, sau đó được nhiều thiền sư Nhật Bản đã tô điểm thêm cho hợp với truyền thống địa phương.

Người dân Nhật vốn ưa thích thiên nhiên, đắm mình trong sự hòa hợp giữa con người và vũ trụ. Phật Giáo, qua giáo lý về sự đồng nhất giữa bản thể vũ trụ và tự tánh con người (Phật tánh), nhất là kinh nghiệm từ sự tu tập của Thiền Tông giúp họ trực tiếp sống với sự mầu nhiệm của Phật tánh, của tâm giải thoát với niềm an vui trong sáng bao la vốn có sẵn nơi mỗi chúng ta.

II. Ðoá Hoa Mầu Nhiệm

Mổi con người là một đóa hoa có hương thơm, màu sắc, dáng vóc, tâm tư, ước muốn, nhận biết riêng biệt nhưng luôn hòa mình với hàng triệu triệu đời sống khác trên quả đất nàỵ Thế giới rộng lớn chuyển động như một bản hòa tấu với những vận chuyển, sản xuất, tiêu thụ qua muôn ngàn hình thái như xe cộ, nhà cửa, ăn uống, nghỉ ngơi, du lịch, chiến tranh, xây dựng, tàn phá, thương yêu, giết chóc … Không một lúc nào trên quả đất này không có hàng triệu người đang làm việc, ăn uống, nghỉ ngơi, đọc sách, phá hoại hay xây dựng. Nếu nhìn quả đất từ xa khi nửa phần quả đất từ từ chìm vào bóng tối thì ánh đèn trong nhà và ngoài đường tỏa sáng hết lớp này đến lớp khác theo sự vần xoay của mặt địa cầu hướng về phương đông, cảnh vật lại tràn ngập trong ánh sáng ban mai, sự sống chổi dậy ồn ào náo nhiệt. Và cùng với muôn loài đón mừng bình minh, hàng triệu triệu đóa hoa đón nhận nguồn sống từ ánh thái dương.

Chúng ta thích ngắm đóa hoa vì nó tỏa ra sự mầu nhiệu của dòng sống: Mọi đóa hoa tự nó vốn thanh tịnh, rỗng lặng, tỏa chiếu, trong sáng và tươi mát. Dù đóa hoa ấy mọc riêng rẽ trên cánh đồng cỏ xanh, trong một khu rừng rậm rạp hay trên một cánh đồng hoa rực rỡ. Trong đám nhân loại hàng tỷ người hiện nay, đời sống của mỗi chúng ta cũng vậy: tự nó là trong sáng, an vui, rộng lớn, thoải mái, tươi mát, tràn đầy tình thương yêu và sự hiểu biết chân thật, tràn đầy nguồn hạnh phúc trong lành. Niềm an vui đó tự nó hiện hữu, không có bắt đầu và tận cùng như vũ trụ bao la quanh ta. Như một đóa tươi thắm trong một khóm hoa dày đặc, mỗi người chúng ta hiện hữu tràn đầy, riêng biệt, tự tại dù đang hòa lẫn với muôn ngàn đời sống khác trong một xã hội luôn luôn biến đổi.

Chưng một bình hoa với tâm tĩnh lặng, với lòng an vui giúp cho chúng ta tiếp xúc được, sống với sự mầu nhiệm của cuộc đời. Sự mầu nhiệm của cuộc đời chính là sự mầu nhiệm nơi tâm ta: Một thế giới rộng lớn, an vui, trong sáng, rực rỡ kỳ diệu, nồng ấm và hạnh phúc vô cùng:

“Một đóa hoa mai vừa nở

Cả thế giới bừng dậy

Một tiếng nhạc ngân lên

Rung chuyển cõi ba ngàn

Một cánh hạc vỗ nhẹ

Kết hợp không thời gian

Nơi khuôn mặt nghìn đời

Nụ cười thoáng hiện

Một thân thể nhỏ bé

Tràn ngập không thời gian.”

Sự mầu nhiệm an vui, rộng lớn, trong sáng vốn luôn luôn hiện hữu nơi mỗi chúng ta, đã giúp cho ta buông xả cái tôi nhỏ bé để trở thành một với vũ trụ bao la, trầm lặng, bất biến, nhưng đồng thời luôn luôn chuyển động, muôn màu muôn sắc, linh động và thay đổi. Phật Giáo chú trọng đến niềm an vui nội tâm. Khi tâm an bình thì tự nó thành trong sáng như tấm gương rộng lớn phản chiếu mọi hoa lá, cỏ cây, người và vật. Tâm trong sáng, an vui đó được gọi là đất sạch (Tịnh Ðộ). Chốn tịnh độ ấy được mô tả đầy cả hương hoa rực rỡ, chim thú kỳ diệu, cảnh vật trang nghiêm. Các bộ kinh lớn của Phật Giáo như Diệu Pháp Liên hoa, Hoa Nghiêm cũng lấy tên loài hoa quý như hoa sen (Liên Hoa) và Tràng Hoa Ðẹp (Hoa Nghiêm) để chỉ cho cái tâm mầu nhiệm, an vui, rộng lớn, thanh tịnh có sẳn nơi mỗi chúng ta.

III. Dâng Hoa Cúng Phật

Phật Giáo ảnh hưởng rất nhiều đến đời sống của dân Nhật Bản. Nhiều chùa chiền được xây dựng và trở thành các trung tâm tôn giáo và nghệ thuật. Những cuộc chiến tranh và nội loạn làm mai một các ngành nghệ thuật ở Trung Hoa. Các ngành nghệ thuật ấy được tiếp đón, nuôi dưỡng và phát triển ở Nhật Bản, trong đó có nghệ thuật chưng hoa.

Trong các cuộc lễ ở chùa, người ta thường dâng hoa cúng Phật. Ban đầu bình hoa được cắm theo nguyên tắc cân xứng: Nhiều cành hoa có độ dài bằng nhau, cùng màu sắc và ở vị trí đối xứng nhau … Một nhánh hoa màu vàng bên phải thì có một nhánh hoa màu vàng bên trái, một nhánh hoa màu đỏ phía trước thì có một nhánh hoa màu đỏ phía sau. Cách cắm hoa này hiện vẫn còn thông dụng tại nhiều nơi.

Sau đó, các vị thầy chưng hoa nhận thấy lối chưng hoa đối xứng như thế không phản ảnh vẽ đẹp tự nhiên. Nét đẹp của vạn vật biểu lộ một cách tự nhiên và không theo một sự cân xứng giả tạo. Từ đó nghệ thuật chưng hoa tiến một bước dài để trở thành Hoa Ðạo cùng với Thiền Phật Giáo, Trà Ðạo, Võ Ðạo tạo thành nền tảng vững chắc của nền văn hoá Nhật Bản.

Từ các cuộc lễ theo truyền thống dâng hoa cúng Phật, nghệ thuật chưng hoa dần dần phát triển và trở thành một bộ môn nghệ thuật của giới qưý tộc rồi lan truyền đến dân gian. Cuộc triển lãm các bình hoa để công chúng thưởng ngoạn được tổ chức đầu tiên vào năm 1425. Từ năm 1445, các cuộc chưng bày được tổ chức có quy củ hơn để những người trong nghành chuyên môn này có thể học hỏi lẫn nhau.

Vào lúc bấy giờ, cách dạy chưng hoa có tính cách cha truyền con nối, mỗi dòng họ giữ bí mật về nguyên tắc và kinh nghiệm trong ngành, cách giữ hoa lâu tàn, sự phối hợp màu sắc. Họ chỉ được truyền lại cho con cái và một số học trò thân tín. Sự thay đổi nói trên, tổ chức triển lãm quy mô các bình hoa thuộc nhiều trường phái khác nhau, đã đem lại sinh khí cho Hoa Ðạo. Từ đó thêm nhiều trường phái chưng hoa được khai sinh và tiếp tục phát triển. Vào giữa thế kỷ 17, đã có đến hơn một trăm trường phái chưng hoa. Ðến nay con số này lên đến cả ngàn. Tuy vậy, tất cả trường phái trên đều quy về một trong hai phái chính: Trường phái Hình Thức và trường phái Tự Nhiên.

Trường phái Hình Thức chú trọng nhiều đến vẻ đẹp của các đường nét sáng tạo. Họ chú trọng đến các nguyên tắc về sự phối hợp lý tưởng các đường nét như trong các bức tranh cổ vẽ núi đồi, cây cảnh, dòng sông, đường mòn lên dốc núi, ao hồ cùng các đám mây lơ lững. Trường phái tự nhiên thì ngược lại, cắm một bình hoa theo hình ảnh của những cành hoa mọc ngoài thiên nhiên, nghệ thuật sẽ làm gia tăng vẻ đẹp và sự hòa hợp của hoa lá. Trên thực tế, hầu như mọi trường phái đều xử dụng hai nguyên tắc chính trên trong các lối chưng khác nhau.

IV. Bức Tranh Xưa Và Bình Hoa Ðẹp

Khi nhìn vào một bức cổ họa, chúng ta thường thấy ở giữa là một hòn núi lớn, mây che mờ ảo (tượng trưng cho Ðạo hay cho Chân Tâm, Phật Tánh luôn luôn hiện hữu), hai bên là hai ngọn núi đông và tây. Dưới đó là một ngọn núi nhỏ hơn với đường nét rõ rệt. Bên sườn núi là một ngọn thác đổ xuống. Dưới đó là đồi, thung lũng, khu rừng nhỏ trong đó thấp thoáng là ngôi chùa của vị thiền sư hay căn lều của vị ẩn sĩ. Vùng gần nhất (cận ảnh) thường vẽ các cành lá hay các bụi hoa mọc trên phiến đá cùng các ngôi nhà rải rác phía xa và một dòng sông uốn khúc. Trường phái hình thức đã phối hợp chín nét chính nơi bức cổ họa đó như sau:

Bức cổ họa

Nếu nhìn bức tranh xưa và hình bình hoa này chúng ta thấy:

1. Ngọn núi lớn nhất

2. Hai ngọn núi đông và tây.

3. Ngọn núi gần nhất trong

4. Dòng thác chảy

5. Ngọn đồi

6. Khu rừng trong đó thấp thoáng một thiền thất hay ngôi chùa

7. Một con sông

8. Một con đường đất

9. Vùng gần nhất (cận ảnh) của bức tranh có các tảng đá cùng hình ảnh các căn nhà rải rác

Bình hoa

1. Một cành cây, lá hay hoa, đẹp và lớn nhất

2. Hai nhánh cây, bên phải và trái

3. Một đóa hoa thật đẹp

4. Các chiếc lá, một cành cong

6. Một chùm hoa nhỏ hay lá có màu sắc

7. Một cành dài uyển chuyển

8.Chùm hoa nhỏ, hay lá hướng về phía trước

Cách chưng hoa trên rất trang trọng và nặng về hình thức, thích hợp cho các trang thờ và các buổi lễ lạc. Chưng một bình hoa như thế đòi hỏi rất nhiều công phu cũng như khả năng của người chưng hoa.

Nhiều trường dạy chưng hoa chú trọng nhiều đến sự giản dị, tự nhiên và tính cách sáng tạo của nghệ thuật nàỵ Các hoa lá chưng trong bình phô bày nét đẹp thiên nhiên biểu lộ trong dòng sống trôi chảy. Ðó là nét đẹp của sát na hiện hữu, của bây giờ và nơi đây trong dòng thời gian vô tận và không gian vô cùng.

Nét đẹp của bình hoa do sự phối hợp các đường nét của cành lá, các đoá hoa, dáng dấp và màu sắc của mọi cánh hoa dù nhỏ hay lớn, “quý” hay “tiện”, với những ý nghĩa mà con người gắn cho mỗi loại, cùng với sự hòa hợp màu sắc và hình dáng của bình hoa. Sự quân bình của toàn thể các yếu tố ấy cộng với nơi bình hoa được chưng bày tạo nên một cảm tưởng có sự chuyển động, có sự biến chuyển của hai cực âm dương sinh động, đổi thay đồng thời vẫn im lìm và bất động. Nét đẹp ấy tạo nên một ấn tượng và đưa đến một cảm xúc riêng biệt trong lòng người thưởng ngoạn, chẳng khác gì khi mỗi người chúng ta đọc bài thơ Hài Cú chỉ gồm vài chữ mà thấy được sự mênh mang của vũ trụ:

“Một cành cây trụi lá

Một con quạ đậu trên cành

Chiều thu sang.

Ba Tiêu

(Tuệ Sỹ dịch)

V. Ba Cành Chính Của Bình Hoa

Khi chưng một bình hoa, chúng ta lựa ba cành chính và những cành phụ. Khi lựa những loại hoa hợp với sở thích, chúng ta xem độ cong của nhánh hoa diễn tả phương hướng, sức mạnh của cành, các chiếc lá và màu sắc của mỗi đóa hoa.

Một bình sanh hoa

Một bình hoa có đưọc sự thăng bằng và sinh động nhờ các yếu tố hòa hợp. Trong thế giới mê vọng mọi thứ đều phân chia thành hai trạng thái đối nghịch như mạnh yếu, cao thấp, già trẻ, sống chết, … mà Ðông Phương đã dùng hai điễm Âm Dương trong hình thái cực để tượng trưng cho hai sức mạnh đối nghịch ấỵ Âm và Dương là hai sức mạnh chống đối nhau nhưng lại thu hút, hấp dẩn lẫn nhau tạo nên một trong các sức mạnh làm chuyển động bộ máy vũ trụ.

Trong nghệ thuật chưng hoa khái niệm âm dương được chú trọng đến nhiều. Khi chưng một bình hoa con người đã thuận theo sự chuyển biến của âm (Ðất) và Dương (Trời) để bày tỏ niềm hy vọng, sự sống hướng về tương lai.

Trong một bình hoa thường có ba cành chính là Thiên (Dương), Ðịa (Âm) và Nhân (con người), thuận theo âm Dương mà trở về với niềm an vui tự nhiên. Mỗi cành hoa có chiều cao, độ lớn, sức mạnh và hướng mọc khác nhau, luôn luôn diễn tả sự hòa hợp trong sự chuyển biến không ngừng.

Nguyên tắc ba điểm chính ấy bắt nguồn từ giáo lý Phật Giáo nói về Tam Thân: Ba thân là Pháp Thân, Báo Thân, Ứng Thân của chư Phật tuy ba nhưng lại là một. Pháp Thân là thân rộng lớn khắp giáp vũ trụ, không bị ngăn ngại. Báo thân là thân tướng đẹp đẽ, cực kỳ an vui. Ứng thân là thân hóa hiện thành con người sống nơi cõi thế gian nàỵ Ba Thân này vốn là một, luôn luôn hòa hợp và cùng hiện hữu nơi một vị Phật. Còn mỗi chúng sanh như chúng ta khi sống tỉnh thức thì kinh nghiệm được chúng ta vừa là con người nhỏ bé, vừa là vũ trụ bao la, vừa đang sống nơi chốn trần ai đầy não loạn mà lại vừa có thể hưởng được nguồn hạnh phúc trong sáng vô biên ngay chính trong cuộc đời nàỵ

Nói một cách giản dị hơn, khi tâm ta ở trạng thái buông xả, thoải mái thì các ý tưởng, các cảm xúc vui buồn dần dần lắng dịu. Cái tôi (ngã) chỉ là sự tiếp nối liên tục của các ý tưởng và tâm tư cũng dần dần lắng dịu và tan biến. Khi bức tường tự ngã (cái tôi) tan biến thì ta và vũ trụ không còn bị chia cách mà trở thành cái Một bao la. Lúc đó ta trực tiếp có kinh nghiệm về Pháp Thân rộng lớn vô cùng của chính mình: tỏa chiếu trong yên tĩnh và bao trùm mọi chốn. Trong chốn không gian rộng lớn ấy tình thương yêu tràn dâng và sự hiểu biết chân thật hiển bày, đưa ta về vói nguồn hạnh phúc tràn đầỵ Nguồn an vui hạnh phúc ấy không nương tựa, không lệ thuộc vào gì cả, nó chính là con suối trong mát hiện hữu ngay từ đầu nguồn. Ðó chính là Báo Thân tự hiển lộ noi ta. Nhưng chúng ta vẫn dẫm chân trên mặt đất đầy bụi bặm này mà làm các công việc hàng ngày: nấu cơm, rửa chén, chùi nhà, làm việc, học hành, chăm sóc gia đình, phát triển nghề nghiệp. Chúng ta hiện hữu trong cuộc sống rất bình thường và giản dị này dưới nhiều hình thái khác nhau: con cái, cha mẹ, anh em, bạn bè, đàn ông, đàn bà, công tư chức … Nhưng dù trong hình tướng nào, trong Ứng Thân nào ta cũng có thể kinh nghiệm trực tiếp tánh rỗng lặng rộng lớn vô biên và niềm an lạc vô cùng. Nói một cách khác, Phật tính có trong mỗi người chúng ta. Phật tính ấy biểu lộ, bày bỏ trong trạng thái tâm linh cao vút tuyệt vời, an vui sâu thẳm qua mọi sinh hoạt tôn nghiêm hay thế tục. Ba cành hoa Thiên, Ðịa và Nhân biễu lộ sự hòa hợp tuyệt đối đó. Và khi chúng ta quay về với sự tĩnh lặng bên trong khi chưng một bình hoa thì điều kỳ diệu có cơ duyên xuất hiện.

Ba cành hoa cắm không cân xứng nơi bình hoa biểu lộ sự hợp nhất của mọi sự đối nghịch trong vũ trụ và nơi mỗi chúng ta: vừa là rỗng rang tuyệt đối mà lại vừa tràn đầy vô cùng, vừa là đầy sức sống vừa là buông xả không dính mắc, vừa là chuyển động mà lại là yên tĩnh, hay nói theo tinh thần Bát Nhã, màu sắc hòa hợp, hình dáng xinh tươi của mỗi đóa hoa, mỗi cành lá, hiện hữu rực rỡ trong cái vắng lặng bao la.

Khi chưng một bình hoa, chúng ta tham dự vào sự sáng tạo tuyệt đối và sự hũy diệt tuyệt đối. Các cánh hoa, cành lá, bình hoa, nước nuôi hoa được sắp xếp, phối hợp để tạo thành một vẻ đẹp toàn thể, bày tỏ nguồn sống của vũ trụ nơi hoa lá mong manh. Nét đẹp của Ba Ngàn Thế Giới ngưng đọng nơi một bình hoa bé nhỏ. Một bình hoa nhỏ bé ấy là vũ trụ mênh mông. Ðồng thời khi để tâm vào sự sáng tạo ấy, ta chỉ thuận theo những nguyên tắc tự nhiên của vũ trụ chuyển biến mà sắp xếp cây cành, không còn để ý đến cái tôi (ngã) nhỏ bé của mình nữa. Các ý tưởng khen chê, ưa ghét, phê phán quấy nhiễu tâm ta hàng ngày cũng tự chúng tan biến đi. Khi ta hoàn toàn chú tâm vào việc chưng bình hoa thì cái tôi nhỏ bé với những mâu thuẩn, xung đột, khổ đau hàng ngày của nó bỗng nhiên tan biến, để ta nhập vào vũ trụ mênh mông của thể tánh, cái rỗng lặng nồng ấm bao la của dòng suối trong mát đầu nguồn. Ðó là sự hũy diệt toàn diện của tâm mê mờ để niềm an vui vô cùng (Phật Tánh) tự nó xuất hiện.

5. Thiền Và Trà Ðạo

Khi nghe nói đến Trà Ðạo, có lẽ chúng ta muốn biết ngay Trà Ðạo là gì. Lợi Hưu (Rikyu, 1522 – 1591), người đã đưa nghệ thuật uống trà trở thành Trà Ðạo, trả lời rất giản dị: “Trà Ðạo là cách làm cho ta hết khát”.

Chúng ta khát nước khi uống nước không đủ, và chúng ta thường khao khát niềm an vui và muốn hòa nhập với sự sâu thẳm của tánh tự nhiên sẵn có nơi mình. Tánh đó vốn rộng lớn bao la, trong sạch vô cùng, an vui vô hạn và tĩnh lặng nhiệm mầu. Chúng ta gọi tánh ấy là tánh chân thật, tâm chân thật (chân tánh hay chân tâm) hay Phật tánh.

Trà Ðạo là nghệ thuật pha và uống trà, đưa ta tiếp xúc thẳng với cội nguồn tâm linh ấỵ Nguyên tắc của Trà Ðạo nằm sẳn trong nguyên tắc sống thiền: hoà hợp, trang trọng, tinh sạch và tĩnh lặng. Thiền cũng chỉ là một tông phái của Phật giáo nên các nguyên tắc trên vốn là sự bất khả phân giữa hiện tượng bên ngoài và thế giới bên trong. Sự hoà hợp, trang trọng, tinh sạch và tĩnh lặng của trà thất, của trà chủ (người mời) và trà khách (người được mời) vốn là sự hợp nhất của tâm và cảnh, của thế giới bên ngoài và thế giới bên trong nơi mỗi chúng ta.

Tô Ðông Pha, một thi sĩ nổi tiếng và cũng là một chất tinh khiết và giống như một người có đức hạnh cao quý, trà không sợ bị hư hỏng. Các vị tăng sĩ Trung Hoa trước đây đã thực hành nghi thức uống trà trước tượng của vị tổ Bồ Ðề Ðạt Ma theo những cung cách trang trọng, biểu lộ trạng thái an bình, rỗng lặng nhưng linh động của tâm uyên nguyên, tâm ban đầu nơi mỗi chúng ta vốn luôn luôn tinh sạch và tỏa chiếu sự thấy biết chân thật. Nghi thức nào cùng với nền văn minh đời nhà Tống bị hũy hoại nặng nề khi nguời Mông Cổ xâm chiếm và cai trị Trung Hoa. Nhiều hoa trái của nền văn minh đó đã đuợc chuyển sang Nhật Bản, được nuôi dưỡng và đơm hoa.

Ở các thiền viện Lâm Tế (Rinzai), thiền trà được diễn ra một cách nhanh chóng và lặng lẽ. Buổi sáng sớm, các thiền sinh thức dậy vào lúc 3 giờ sáng, vệ sinh cá nhân rồi vào thiền đường. Thiền sinh phụ trách pha trà (trà giả) đã sẵn sàng với các chén trà đã lau sạch bóng cùng ấm trà nóng. Thiền sinh bưng khay trà đến trước mỗi hai thiền sinh cúi đầu chào. Hai thiền sinh chắp tay xá đáp lễ và mỗi người lấy cái chén nhỏ, tách trà để trước mặt mình. Sau khi mọi người đều có chén, thiền sinh phụ trách mời trà đem bình trà đến giữa mỗi hai người, trịnh trọng cúi chào và châm trà. Khi mọi người đã có trà trong chén, một tiếng báo hiệu vang lên, mọi người để tâm vào hơi thở nhẹ nhàng thoải mái, nâng chén trà lên và uống trà hoàn toàn trong tĩnh lặng.

Các thiền đưòng Tào Ðộng (Soto) không uống trà vào mỗi buổi sáng như trên mà chỉ vào các dịp đặc biệt trong tháng. Vị thiền sư mời tất cả thiền sinh uống một tách trà quý do một cư sĩ biếu ngài. Trong những dịp ấy, vị thầy thường ân cần nhắc nhở môn sinh nổ lực tu hành tinh tấn để xâm nhập vào cái kỳ diệu của tâm giải thoát. Ðiều này làm chúng ta nhớ lại truyện các vị vua Nhật Bản ban trà cho quý vị tăng sĩ như vào năm 729, Thánh Vũ Thiên Hoàng ban trà cho một trăm vị tăng tại cung Nại Lương. Ðời sống tu hành của các vị tăng ni và trà liên hệ với nhau rất mật thiết về lượng cũng như về phẩm vậỵ

Thiền trà nói trên là cách uống trà trong thiền đường, cùng phát triển theo dòng thiền đốn ngộ do ngài Huệ Năng chủ xướng. Ðến thế kỷ thứ mười lăm, người Nhật đã tạo ra một nghi thức uống trà đặc biệt ở bên ngoài thiền viện mà chúng ta thấy còn tồn tại cho đến nay. Tuy cách thức có khác nhau, nhưng cũng phản ảnh sự hòa hợp, trang trọng, tinh sạch và tĩnh lặng của Trà Ðạo.

I.    Vài Nét Lịch Sử

Trà đã được dùng ở Việt Nam và Trung Hoa từ lâu. Ðến thế kỷ thứ bảy, vói nền văn minh hưng thịnh của nhà đường, uống trà trở thành một nghệ thuật như đánh đàn (cầm), chơi cờ (kỳ), làm thơ (thi) và vẽ tranh (họa). Vào thời kỳ này, nguời ta xử dụng 24 trà cụ, các đồ dùng để pha trà. Sau này Lục Vũ, tác giả quyên Trà Kinh đã mô tả các trà cụ đó, và người ta thấy tương tự như những thứ được xử dụng trong trà đạo của Nhật Bản hiện naỵ

Trà Kinh nói rất rõ về lịch sử của trà, các trà cụ, cách pha và uống trà. Ngày nay các thứ sau đây được dùng cho việc pha trà: một lò đun nước, ấm nấu nước bằng kim loại, chum đựng nước tinh khiết, bình đựng nước thừa, chén trà, muỗng tre, bót tre đánh bột trà hay trà tiển, khăn lụa để lau bình trà, khăn trắng lau chén trà cùng một số các trà cụ khác.

Trà thất, phòng uống trà, được xây cất theo đường nét lý tưởng truyền lại từ thế kỷ thứ 16 là một gian nhà tranh đơn giản. Ðúng hơn, đó là một túp lều với một cửa vào rất thấp. Các trà khách thường phải để tất cả các áo giáp, cung kiếm bên ngoài và cúi mình lết vào trong trà thất. Tất cả mọi người trong trà thất đều bình đẳng như nhau. Trà chủ - dù là một nhà quý tộc hay một lãnh chúa – khiêm tốn làm công việc pha trà đãi khách. Cung cách vái chào tân khách, lau chùi các trà cụ, cách đưa tay mở vại nước, múc nước đổ vào bình, cầm chiếc muỗng tre có cán dài múc nước sôi chế vào chén trà, đánh bột trà cho tan vào nước, bưng chén mời khách, v.v… sẽ phơi bày trạng thái tâm thức của trà chủ.

Trà Ðạo không phải chỉ là cách pha trà và uống trà. Trà Ðạo là sống trọn vẹn với sự tỉnh thức, trọn vẹn với thế giới hiện tại: Bây giờ và nơi đây. Chủ và khách cúi chào nhau, bưng chén trà hay trà cụ với các ngón tay không được tách rời, lúc uống trà phải từ tốn và chú tâm. Mỗi động tác là một hành vi tuyệt đối, không thiếu không thừa, chính xác nhưng khả ái, có chủ đích rõ rệt nhưng tự do tuyệt đối. Khi múc nước lạnh, trà chủ múc nước ở phía giữa lu vì chất cặn nằm phía đáy lu. Trái lại, khi múc nước sôi, phải múc ở phía dưới nồi vì chất không tinh khiết nổi lên trên. Mỗi trà cụ là một cái tuyệt đối, vượt lên giá cả, tánh chất tốt xấu của các vật liệu làm ra chúng.

Trà đạo bắt nguồn từ thiền, cho nên khách và chủ đều biểu lộ tâm trong sáng và linh động, không vướng mắc vào các ý tưởng hay tâm tư thường ngày (tạp niệm). Ðó là trạng thái thân và tâm tỉnh thức và buông xả, là ở trong trạng thái tự do tuyệt đối, với các hoạt động thoải mái, đúng mức một cách tự nhiên, là từng nét đẹp tiếp tục xuất hiện ngưng đọng trong giây phút vĩnh cửu của thời gian trôi chảy không ngừng. Sự hoà hợp giữa chủ và khách, tâm và vật, không gian và thời gian, vũ trụ bao la và chén trà nhỏ bé, thời gian vô tận và thoáng chốc trôi nhanh, giữa tĩnh và động, màu sắc và sự rỗng lặng mênh mông đã được sự cảm nhận đầy đủ nơi đây. Ðể gia tăng sự hòa hợp và chuẩn bị tâm thức cho người uống trà, các ngành nghệ thuật về vườn cảnh, kiến trúc, hội họa, chưng hoa, ẩm thực, đồ sứ cùng cung cách (quy định cho chủ và khách) được phối hợp tối đa.

II. Trà Chủ Chuẩn Bị

Người chủ buổi thưởng trà có thể chọn chủ đề như đầu thu và chọn các trà cụ cho thích hợp với khách mời. Ông ta chọn một bức tranh thủy mạc là vật trang hoàng chính để tạo phong vị cho trà thất. Bình hoa chưng thường diễn tả mùa nhưng không được có màu sắc rực rỡ hay thơm nồng vì như thế sẽ làm mất đi sự tĩnh mịch và hòa hợp cần thiết.

Nói đến hoa trong Trà Ðạo chúng ta không thể nào quên câu chuyện khán hoa Triêu Nhan. Thái Cáp (Taiko) là vị tướng quân thuộc dòng họ Tú Cát, kẻ vừa mới lên cầm quyền, thay mặt Thiên Hoàng trị vì trăm họ, một hôm nghe vườn của Lợi Hưu đang nở rộ những đóa hoa Triêu Nhan nên muốn đến xem hoa. Ðây là loại hoa màu trắng, dáng như chiếc chuông nhỏ, sớm nở tối tàn, đẹp và mong manh. Lợi Hưu mời vị tướng quân này đến dùng trà buổi sáng. Ðó là điều ông ta mong muốn vì ông thích ngắm vườn hoa nổi tiếng nàỵ Khi đi quanh vườn ông chỉ thấy toàn là lá xanh, chẳng có một đóa hoa nào cả. Ông ta bước đến trà thất với lòng bực bội vì không được toại nguyện. Khi vừa vào trà thất, nhìn lên, ông ta thấy một đóa Triệu Nhan duy nhất trong một chiếc bình quý bằng đồng đời nhà Tống.

Hãy thấy mọi vật là vật duy nhất trên đời. Ðó là thông điệp của thiền. Vì trà nhân đã giúp cho vị tướng quân bắt gặp điều: “Trên trời, dưới trời, chỉ mình ta là tôn quý” ấy, hay nói theo nhà thơ William Blake trong bài Auguries Of Innocence:

“Thấy vũ trụ trong một hạt cát

Và thiên đường nơi một đóa hoa dại

Cầm vô biên nơi lòng bàn tay

Và vĩnh cữu trong một giờ ngắn ngủi.”

Trước khi vào trà thất, khách sẽ đi qua khu vườn được quét dọn sạch sẽ. Ðó là một loại “vườn thiền”: hoa lá có màu sắc trang nhã, các tảng đá được phối trí hòa diện với những hòn đá nhỏ mà phần lớn chôn dưới đất theo nhóm ba, năm, bảy, hay chín viên đá nằm rất vững vàng (Vì những tảng đá này được chôn hai phần ba phía dưới mặt đất, một phần ba lộ thiên), hàng rào tre cùng chiếc cổng cổ kính. Tất cả đều tỏa ra nét khiêm cung, trang nhã và an bình. Tất cả đều có một sự tự nhiên, hòa hợp, chẳng chút phô trương vì đó là tinh thần của Trà Ðạo.

Chúng ta thường nghe kể vị trà sư Lợi Hưu sai con mình quét vườn cho thật sạch để đón khách uống trà. Mỗi lần nghe con trình vườn đã quét dọn xong, ông ta ra nhìn rồi lắc đầu bảo chưa được. Sau nhiều lần quét dọn đến lúc vườn sạch bóng mà cha mình vẫn chưa chịu, người con hỏi ông ta chưa vừa ý chỗ nào, vị trà sư lặng lẽ đến dưới một cành cây với lá đang chuyển vàng, đưa tay lay nhẹ và các chiếc lá vàng rơi xuống trên mảnh vườn rêu xanh.

“Vài chiếc lá vàng lặng lẽ

Trên thảm rêu xanh

Mùa thu đến.”

Các vị khách tinh tế nhìn thấy rõ lòng hiếu khách, niềm kính trọng của người chủ và nhất là bắt gặp được cái tâm rỗng lặng phổ vào mọi sự vật hiện hữu quanh đâỵ Họ thưởng thức nét đẹp tự nhiên của vườn thiền, nét đơn giản nhưng hàm xúc của bức tranh vẽ bằng mực tàu trên giấy bồi, bình hoa đơn sơ, giản dị và trang nhã và các trà cụ xử dụng được lau chùi tinh sạch.

Khi chủ và khách đã an vị, tâm họ lắng đọng trong chốn an bình tĩnh lặng. Các giác quan của họ trở nên bén nhậy trong sự thoải mái và nhận biết rõ ràng những dáng dấp, màu sắc, âm thanh, mùi vị và xúc chạm. Ngũ quan họ hợp nhất trong cái tâm rỗng lặng bao la: tiếng nước sôi reo nhẹ như tiếng gió rì rào qua kẻ lá, bình hoa đơn sơ hiện dần nét đẹp kỳ diệu, khói trầm thơm phảng phất cái mơ hồ, vị trà đắng chuyển dần thành cái ngọt ngào sâu đậm. Trong trà thất đơn sơ, tâm của chủ và khách cùng tiếp xúc với cái bình dị tinh sạch tỏa ra từ các vật nhỏ bé ở trước mặt họ. Mọi thứ đều giản dị, chân thật và cùng biểu lộ cái vô cùng.

Uống trà như thế chẳng khác gì tham dự một lễ nghe trang trọng tại một thiền viện. Ðó là một kinh nghiệm tâm linh phong phú trong khung cảnh đơn giản gần như nghèo nàn. Trên thực tế, người ta đã nhận rõ viên ngọc quý báu nơi mình chiếu sáng trong tịch lặng, viên ngọc quý mà Ðức Phật Thích Ca trong kinh Pháp Hoa nhắc nhỏ chúng ta đừng bao giờ quên xử dụng để luôn luôn sống với nguồn hạnh phúc tỏa rộng đến vô biên.

Ðó là điều mà vị trà sư người Hoa Kỳ đã tìm được Ông Gary Charles Calwallader đến Nhật Bổn vào năm 1975 trong chương trình trao đổi sinh viên ngành lịch sử nghệ thuật sau khi tốt nghiệp cao học ngôn ngữ và văn hóa Nhật tại đại học Austin, Texas. Sau đó ông học Trà Ðạo năm năm tại trung tâm Trà Ðạo Urasenke Chanoyou. Trường phái chính tại Nhật truyền thừa qua 15 vị tổ kể từ ngày các vị tu sĩ Nhật Bản sang Trung Hoa học ngành này và truyền bá lại cho những người trong nước vào thế kỷ thứ 15. Ông Cawallader bày tỏ lý do ông ưa thích như sau: “Triết lý của Trà Ðạo hấp dẫn tôi trước khi tôi biết về sự thực hành trà đạo. Rồi tôi lại thấy sự thực hành thật là thích thú vì Trà Ðạo đặt nền tảng trên bốn nguyên tắc của Thiền: Hòa, Kính, Tịnh và An: Hòa Hợp, Kính Trọng, Thanh Tịnh và An Bình. Sống với tâm hòa hợp, kính trọng, trong sáng và an bình là sống với chân tâm hay tâm giải thoát vậỵ

III.  Sức Mạnh Của Chén Trà

Các trường phái chưng hoa hiện nay cố gắng phát triển các kỹ thuật chưng hoa hướng đến sự giản dị vì đời sống con nguời càng lúc càng bận bịu ở sở cũng như ở nhà. Các trường phái Trà Ðạo cũng nhận thấy điều ấỵ Nếu muốn cho Trà Ðạo tồn tại và phổ biến ở nhiều quốc gia, người ta cố gắng chú trọng những điều chính, bỏ bớt những thứ không cần thiết khác. Do đó, khi Trà Ðạo đến với các nước Tây Phương, chúng ta thấy họ giảm thiểu các nghi lễ, bỏ bớt bữa ăn kéo dài cùng các lời nói xã giao, chú trọng đến sự pha trà, uống trà và dùng bánh ngọt và nói chuyện thân mật.

Trong nhiều thế kỷ qua ở Nhật Bản Trà Ðạo ảnh hưởng đến mọi ngành sinh hoạt. Người Tây Phương thường nói “bão tố trong một chén trà” khi phẩm bình về những lời bàn luận, những cuộc đàm luận sôi nổi nhưng phù phiếm quanh những ly cà phê hay những chén trà vào những lúc trà dư tửu hậu. Cách uống trà trang trọng, thoải mái quả thật đã tạo nên những cơn bão tố không phải trong chén trà mà trong đời sống người dân Trung Hoa và Nhật Bản. Nói khác đi, trà nhân là những người đã tạo ra những cơn bão ngầm cố sức mạnh làm thay đổi toàn diện những sinh hoạt của giới quý tộc cũng như bình dân thời trước.

Trà thất, túp liều tranh đon giản, phát xuất từ ý của kinh Duy Ma (Vimalakirti Sutra). Ngài Duy Ma đón tiếp Ngài Xá Lợi Phất trong một căn nhà nhỏ bé. Ngài Xá Lợi Phất lo ngại căn nhà nhỏ bé này không đủ chỗ ngồi cho các Bồ tát và hàng Ðại đệ tử đến viếng ngài Duy Ma. Ngài Duy Ma thi triển thần thông và trong chớp mắt nơi nhỏ bé ấy biến thành chốn rộng lớn vô biên: Khi tâm quay về với tánh rỗng lặng tự nhiên thì ta thấy trong mọi sự vật dù nhỏ như hạt bụi, đều chứa đựng cái vô cùng. Ðó là chủ ý của những buổi uống trà trong tĩnh lặng.

Thuật chưng hoa, cách làm đồ gốm, cách nấu và dọn những thức ăn, cách ăn mặt trang nhã, cách chào hỏi và biểu lộ sự kính trọng lẫn nhau, nghệ thuật kiến trúc, trang trí trong nhà và tạo lập vườn cảnh, cách tiếp xúc với đời sống tâm linh, và ngay cả trong lãnh vực chính trị, cách làm cho nền hoà bình kéo dài qua sự quân bình giữa quân sự và hành chánh, đâu đâu người ta cũng thấy ảnh hưởng của trà nhân.

IV.  Thay Ðổi Trong Cái Không Thay Ðổi.

Thế giới hôm nay đã thay đổi rất nhiều so với thời trước nhưng nhiều người Âu Mỹ đã thích thú uống trà theo cung cách Trà Ðạo. Muốn cho nghệ thuật thưởng trà này được phổ biến rộng rải, có lẽ chúng ta cần bước thêm một bước nữa.

Trong những năm qua, một sự cập nhật hoá mạnh nhất về uống trà trong tỉnh thức là do một thiền sư Việt Nam chủ xướng trong các khoá tu thiền: thiền sư Nhất Hạnh. Trong các khóa tu, các thiền sinh thường tổ chức thiền trà theo một số nghi thức giản dị và dễ dàng: chuẩn bị pha trà, dâng trà lên bàn tổ, uống trà trong tĩnh lặng, sau đó sinh hoạt văn nghệ trong thoải mái. Khi uống trà trong tỉnh thức thì trà có hương vị thiền hay hương vị giải thoát. Giải thoát là tâm ta ở trong trạng thái ung dung, nhàn hạ, tươi mát, linh động, bén nhạy và thấy biết tất cả nhưng không bị bất cứ một thứ gì trói buộc. Như thế, tu tập siêng năng để uống một tách trà cho có hương vị thiền, hay nói khác đi, để sống một cuộc đời đầy an vui hạnh phúc vì đạo Phật chú trọng vào cuộc sống hiện tại, đến sự thoải mái của mỗi hơi thở ra và vào, đến sự cảm nhận, thấy biết tất cả những gì đang xảy ra quanh ta một cách chân thật và đầy đủ.

Vị thiền sư Việt Nam dạy cách uống trà này cho hàng ngàn môn sinh khắp Mỹ Châu, Á Châu, Âu Châu và Úc Châu. Hương trà của ngài đã theo gió bay qua biển Thái Bình Dương đến với xứ Phù Tang Tam Ðảo, làm cho một người Hoa Kỳ tu tập trên mười hai năm tại thiền viện Tào Ðộng Nhật Bản, nữ thiền sư Ðại Viên Bennage đã quyết định sang Làng Hồng tu tập một thời gian trước khi mở thiền viện thu nhận môn sinh ở Hoa Kỳ vì: “Cách hay đẹp mà thiền sư Nhất Hạnh dạy Ðạo cho những người Tây Phương bằng tiếng Anh”. Thêm một hạt giống trà đã biến thành cây trà quý tỏa hương thơm dịu.

Thiền sư Nhất Hạnh khuyến khích áp dụng thiền trà ở nhà để vợ chồng, cha mẹ, con cái, anh em có thể hưởng những phút giây thân mật, đầm ấm của hạnh phúc gia đình trong niềm vui an lành, thoải mái và cởi mở. Tu tập để đoá hoa hạnh phúc nở tươi mát dưới mái ấm gia đình.

Với Thiền Trà như trên, Trà Ðạo đã bước một bước khá mạnh mẽ vậỵ

.Tài Liệu Tham Khảo

 Le Livre du Thé, Okakura Kakuzo, Paul Derain, Lyon, 1958

 Urasenke Newsletter, Konnichian, Kyoto, 1988 & 1989.

 Trà Kinh, Vũ Thế Ngọc

 Các lời giải thích và thực hành thuật pha và uống trà tại các buổi trình bày Trà Ðạo. Những bài Pháp Thoại trong những khóa tu thiền.

6. Thiền Và Vườn Cảnh

Thiền là nghệ thuật sống với niềm an vui sâu thẳm của tánh trong sáng rộng lớn, tự nhiên vốn sẳn có nơi mỗi chúng ta. Vườn thiền là khung cảnh tạo dựng lên bằng cây, cỏ, đá, rêu phối hợp với cảnh trí thiên nhiên để giúp chúng ta tiếp xúc với sự sâu thẳm nội tâm ấy. Vườn đó cũng được gọi là vườn đông phương.

Vườn đông phương và vườn tây phương khác nhau rõ rệt: Một bên trồng thật nhiều bông hoa rực rỡ, một bên chú trọng đến nét trầm lặng, cô liêu, trống vắng, sâu thẳm và an bình. Sự khác nhau căn bản đó bắt nguồn từ hai nền văn hóa khác biệt. Ðông phương xem đời sống là một toàn thể, con người sống hòa hợp và thoải mái với thiên nhiên.. Tây phương chú trọng đến việc chinh phục và chế ngự thiên nhiên. Ðông phương qua ảnh hưởng của Phật giáo, nhất là Thiền tông thấy rõ nét thiên thu trong những giây phút ngắn ngủi nối tiếp bất tận, thấy rõ chính nơi thế giới thường ngày chúng ta đang sống vốn là Thực Tại, vốn là sự Chân Thật, vốn là Chốn Thiên Ðàng, là Cảnh Thiên Thu Bất Biến trong sự biến chuyển không ngừng. Vườn đông phương đưa ta vào thế giới trầm lặng, sâu thẳm, bí mật của những gì ở phía bên kia thuộc vùng vô thức, vườn tây phương khích động thị giác chúng ta với những nét rực rỡ muôn màu muôn sắc của chốn bên này, của vùng ý thức. Vườn đông phương vương vấn nơi tâm thức chúng ta, theo chúng ta về đến tận nhà sau khi chúng ta rời khỏi chốn ấy từ lâu. Ngược lại, vườn tây phương biến mất khi chúng ta bước ra khỏi cổng, khi mắt ta không còn đối diện với hoa lá muôn màu muôn vẽ.

I.    Hoa Chưa Nở, Bụi Chưa Dấy

Trong bài tựa của thiền thư Bích Nham Lục, thiền sư Viên Ngộ đã viết: “Một mảy bụi dấy lên là đại địa trọn thâu. Một đóa hoa nở là thế giới lừng dậy. Thế nhưng khi bụi chưa lên, hoa chưa nở thì mắt dính vào đâu?”

Khi hoa chưa nở thì chúng ta thấy cái gì?  Ðó chính là điểm ách yếu của Thiền Tông và cũng của các vườn đông phương. Những khu vườn xanh thẳm hun hút và trầm lặng: Khi hoa chưa nở thì mắt dính vào đâu?

Tâm là cái mà chúng ta nghe, thấy, biết, phân biệt hay dỡ, đúng sai, là cái mà chúng ta cảm nhận sự vui, buồn, thương ghét khi đối diện với cái chúng ta ưa hay ghét. Vào một vườn tây phương chúng ta thích thú với những đóa hồng trắng, tím, vàng, hoàng phấn to và tươi mát, với những đoá uất kim hương xuất hiện cùng với mùa xuân tô đậm nền cỏ xanh với những khối mầu vàng hay đỏ rực rỡ. Chúng ta thấy bông hoa tràn đầy màu sắc, chúng ta nhìn bầu trời cao rộng, chúng ta nghe tiếng chim hót líu lo. Qua cái thấy, nghe, biết mà chúng ta tiếp xúc với ngoại cảnh và những nét đẹp của hoa lá trong khu vườn giúp chúng ta quên đi giây phút hiện tại trên quả đất này, giúp chúng ta vui sướng qua những rung cảm của giác quan, giúp chúng ta biết được phần nào chốn thiên đàng mà chúng ta mong mỏi, hy vọng hay ước ao sẽ đến khi rời bỏ quả đất đầy phiền não và đấu tranh nàỵ

Vườn đông phương thì ngược lại, không trồng nhiều hoa, không có những cảnh rực rỡ thu hút chúng ta để chúng ta quên mình đi, đánh mất mình đi trong nét đẹp của dáng dấp và màu sắc bao quanh. Vườn đông phương có một chiều sâu thăm thẳm, đó là một thế giới rộng lớn bao la trong một khu vực bé nhỏ. Vào một khu vườn tây phương, chúng ta  quên mất sự có mặt của mình. Ở trong một khu vườn đông phương, chúng ta thấy rõ, biết rõ sự hiện hữu của mình trong vũ trụ trống vắng, tinh sạch, bình an và bao la. Sự thấy biết đó, ý thức về sự có mặt của mình đó không phải do mình đối diện với cảnh bên ngoài, đối diện với những hình dáng, mầu sắc, âm thanh mà do sự hòa tan của mình vào ngoại giới và trở thành một với cái vô cùng như thiền sư Tuệ Trung diễn tả:

“Di Ðà vốn thật pháp thân ta

Nam Bắc Ðông Tây khắp chói lòa

Trăng thu ngự giữa trời cao rộng

Ðêm lặng trùng dương rạng chiếu xa.”

(Nhất Hạnh dịch)

Thiền cho ta thấy rõ, sống một cách chân thật với vũ trụ bao la của tâm linh, nhìn thấy tính cách rỗng lặng, tràn đầy, tỏa chiếu của mọi sự vật, nhìn thấy cái vô biên trong một hạt cát và sống trong thời gian vĩnh cữu của những giây phút lăn trôi không ngưng nghỉ. Ðiều ấy được diễn tả trong kinh Hoa Nghiêm:

“Phật tử trụ ở đây

Trong một hạt bụi nhỏ

Thấy vô lượng quốc độ đạo tràng

Chúng sinh và các kiếp.

Trong một hạt bụi như thế

Trong hết thảy hạt bụi cũng thế

Tất cả đều chứa đủ

Thảy đều không ngại nhau.

Trong mỗi hạt bụi

Thấy đủ đại dương quốc độ

Chúng sinh, kiếp như vi trần

Lẫn lộn mà không ngại nhau.

Phật tử trụ ở nơi đây

Quán hết thảy các pháp

Chúng sinh, quốc độ và thời gian

Không sinh khởi và không thực hữu.

Quán sát lý bình đẳng

Nơi chúng sanh nơi pháp

Như Lai, quốc độ và nguyện

Và thời gian thảy đều bình đẳng.”

(Tuệ Sỹ dịch)

II. Cái Có Là Cái Không

Lời Kinh Bát Nhã nói về sự thấy biết rõ ràng chân thật khi chúng ta buông xả mọi thứ ràng buộc, mọi sự bám vúi vào những ý tưởng so đo, những cảm xúc vốn cứ cột chặt lòng mình. Khi lòng mình thoãi mái, tâm mình an bình, trí mình tươi mát, linh động, bén nhạy thì vạn vật hiện ra một cách chân thật: Chúng hiện hữu, có mặt tràn đầy với những hình dáng và màu sắc nhưng rỗng lặng, yên tĩnh và riêng biệt tuyệt đối. Khi đi vào một khu vườn tây phương chúng ta chỉ thấy cái đó, cái hữu bao quanh mình bốn phía. Khi đi vào khu vườn đông phương cái không hiển bày làm ta tiếp xúc được với không gian không bờ mé và thời gian vĩnh cữu:

“Có thì có tự mảy may

Không thì cả thế gian này cũng không

Kìa xem bóng nguyệt dòng sông

Ai hay không có, có không là gì.

(Nhất Hạnh dịch)

Dĩ nhiên, khu vườn đông phương không phải chỉ là cái trống rỗng không có gì cả. Trong đó cũng có cây cỏ, hoa lá, những tảng đá, những ao hồ hay những con suối, những mô đất cao cùng những bãi cát trắng hay vàng có những đường chạy song song như những đợt sóng biển nối tiếp chạy đến những hoang đảo cô liêu.

Kim Các Tự cô tịch vào mùa đông

Theo quyển Vườn Nhật Bản, người ta phân ra làm bốn loại vườn chúng ta thường thấy ở các chùa chiền, nơi thiền viện hay những tư gia: Vườn có ao đồi, vườn đá cát và vườn có các bậc đá xếp thành lối đi và vườn ngoạn cảnh.

Vườn ao đồi là những khu vườn rộng người ta đắp những đồi đất tượng trưng cho núi và đào những chiếc ao hay hồ tượng trưng cho biển. Những cây cối trồng nơi đây được tỉa cắt cẩn thận để chúng đừng lớn quá và luôn luôn hòa hợp với khung cảnh xung quanh, tạo thành một cảnh đồi núi hùng vĩ với những cây tùng, cây bách ghi dấu thời gian đang lặng lẽ trôi qua. Khu vườn là một vũ trụ mênh mông trong một khu đất giới hạn về không gian lẫn thời gian.

Vưòn đá cát là những vườn khô, không cây cỏ, chỉ có cát và đá. Vườn mà không có cây cối, hoa lá, chỉ những tảng đá rêu phong cùng bãi cát trắng cùng bức tường tạo thành một vũ trụ riêng biệt. Ở nhiều thiền viện, những vườn đá cát được tạo nên để giúp chúng ta nhìn thấy cái trống vắng của thế giới bên trong cũng như bên ngoài, cái bao la trên một vùng nhỏ bé. Trên khu đất hình chữ nhật, người ta trãi cát. Các hòn đá được sắp xếp theo quy luật tương xứng và liên hệ hỗ tương để biểu lộ sự hòa hợp tự nhiên. Các hòn đá này rải rác nhiều nơi trên thảm cát. Những tảng đá lớn là chính, những hòn nhỏ hơn được thêm vào theo các con số 1, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 15. Các hòn đá được sắp xếp gần nhau theo số lẻ để tạo nét hòa hợp tự nhiên. Có lúc hai tảng đá nằm kế cận thì một lớn (Chủ) và một nhỏ (Bạn) đối xứng và hỗ trợ cho nhau.

Những vườn đá thường do các vị tu sĩ Phật giáo thực hiện vào các thế kỹ trước đây và những vườn này bày tỏ chất thiền một cách cụ thể nhất qua hình thù và màu sắc. Những tảng đá tuy được sắp xếp theo một quy luật nào đó, với những hình thù và khối lượng khác nhau để tạo ra sự hòa hợp và cân đối nhưng đó không phải là mục đích chính của tác giả. Các ngôi chùa và các thiền viện đều tụng bài Bát Nhã Tâm Kinh nói về sự rốt ráo của tâm giải thoát:

“…sắc tức là không

Không tức là sắc …”

Các hình thù, màu sắc, khối lượng là không. Không ở đây không phải là cái trống vắng của một cái gì đã có trước rồi nay lại biến đi. Không cũng không là ngược lại với có hay là sự trống rỗng. Không ở đây là tính chân thật của vạn pháp, của mọi sự vật: Là cái rỗng lặng trong cái tràn đầy, là cái tĩnh lặng của cái sống động, là cái bất động trong sự chuyển động náo nhiệt, là cái thiên thu bất biến trong cái chuyển biến liên tục, là cái thường hằng vĩnh cữu trong cái vô thường của dòng thời gian lăn trôi.

Nếu chúng ta đứng yên nhìn vườn đá, chúng ta sẽ thấy đá cát tự chúng biểu lộ tánh chân thật tự nhiên của mình, không liên quan gì đến những điều ta gán thêm cho chúng về ý nghĩa của cách sắp xếp, về giá trị thẩm mỹ, về những lời trầm trồ khen ngợi hay chê bai:

“Thể các pháp đều không

Không sanh cũng không diệt

Không nhơ cũng không sạch

Không thêm cũng không bớt

Cho nên trong tánh không

Không có sắc…”

Bát Nhã Tâm Kinh

Tánh không hay tánh chân thật, còn được gọi là Phật tánh, đều có ở mọi thứ. Khi tâm trong sáng và tỉnh thức thì ta thấy rõ điều kỳ diệu ấỵ Cái biết về tánh không đó không nằm nơi chữ nghĩa mà phát xuất từ trực giác. Không do lời giảng giải hay so sánh mà do sự hay biết trực tiếp khi nhìn thấy sự vật trước mắt. Và đó là sức hấp dẩn của loại vườn đá cát.

Tuy thế, xin đừng bận tâm về cái sắc sắc không không (Có có không không) nói trên vì chúng ta đến đây để mà ngắm nhìn một khu vườn tức là một sự vật hiện rõ ràng trước mắt. Chúng ta hãy thưởng ngoạn những nét đặc thù của các viên đá lớn nhỏ rải rác trên thảm cát trắng. Thật ra, đó không phải là cát mà là những hạt sỏi nhỏ màu vàng nhạt dưới ánh mặt trời chuyển thành màu trắng mà ở xa ta thấy như là thảm cát. “Thảm cát” là biển lớn trên đó thiền sinh thường dùng cào tre để kéo những đường cong hay thẳng tượng trưng cho sóng biển chạy mãi đến vô biên. Có nhiều loại sóng biển khác nhau tùy theo biển bình lặng hay bảo tố, các nét vạch lên cát có đường nét khác nhau để diển tả thời tiết khác nhau trên vùng biển lớn. Chúng ta không đi vào những vườn đá cát mà chỉ đứng hay ngồi ở bên ngoài mà ngắm nhìn ở những góc độ khác nhau. Và như nhìn vào vũ trụ, mỗi lần nhìn vườn đá cát là mỗi lần chúng ta thấy điều mới mẻ xuất hiện. Tại sao thế? À! Ðó là sự kỳ diệu của chân tâm, Phật tánh nơi mỗi chúng ta và cũng là tài hoa của nhà nghệ sĩ tạo dựng khung cảnh nàỵ Chúng ta hãy nghe vị Tam Tổ Tăng Xán của Thiền tông giải thích về điều ấy:

“Tâm là tâm của cảnh

Cảnh là cảnh của tâm

Ví biết hai chẳng dứt

Rồi cũng chỉ một không

Một không, hai mà một

Bao gồm hết muôn sai

Chẳng thấy trong thấy đục

Lấy gì mà lệch sai”

(Trúc Thiên dịch)

Loại vưòn thứ ba là khu vườn với những bậc đá đưa đến trà thất. Trà thất là căn lều nhỏ bé chỉ đủ chổ cho hai hoặc ba người ngồi uống trà trong tỉnh thức mà chúng ta thường gọi là trà đạo. Ðến trà thất như vượt qua những ngọn đồi để đến vùng yên tĩnh. Con đường lên đồi thường có những bậc cấp quanh co. Những phiến đá bằng, không đều cạnh thường được sắp xếp để tạo nên ấn tượng của cuộc hành trình đặc biệt ấy. Khi chúng ta bước qua cổng, chân đặt trên những phiến đá trên vùng rêu xanh mà cây cỏ đều tỏa nét u tịch, an bình và hòa hợp tự nhiên lòng mình bỗng dịu lại trong niềm an bình trống vắng như một chiếc lá vàng đang êm đềm yên nghỉ trên phiến rêu xanh.

Loại vườn thứ tư là vườn mà chúng ta đi vào để ngoạn cảnh. Các loại vườn trước đây người ta chú tâm đến nét tĩnh, loại vườn này lại chú trọng tính cách động: chúng ta dạo quanh vườn, khi ở cạnh hồ, lúc ở dốc núi, khi dưới tàng cây, lúc trên chiếc cầu. Mỗi nơi ta nhìn đều bày tỏ, biểu lộ cái Riêng Biệt trong cái Toàn Thể cũng như biểu lộ cái Toàn Thể trong cái Riêng Biệt. Ðiều kỳ diệu nhất là chúng ta không tách lìa, không ở ngoài những thứ ấy: Chúng ta vừa là cái Riêng Biệt chuyển động trong cái Toàn Thể bao la bất động.

Ðạo là cái rộng lớn bao la, yên tĩnh tuyệt vời, an vui kỳ diệu. Sống đạo là trở thành, là biết rõ, là an trú trong niềm hạnh phúc bao la sâu thẳm của kiếp nhân sinh tuy ngắn ngủi trong thời gian và nhỏ bé trong không gian nhưng vốn rộng lớn vô biên và mãi mãi không cùng. Ðó chính là niềm bí mật luôn luôn mời gọi, luôn luôn thì thầm, luôn luôn thúc bách chúng ta hãy khám phá những gì mình đang có mà chưa biết đến.

Chúng ta chỉ có một cuộc đời để sống, chúng ta đang có niềm an vui rộng lớn vô cùng để an hưởng. Xin hãy tặng cho mình điều quý báu ấy. Xin hãy khoan thai bước đến vườn thiền, hãy để lòng an bình và trí buông xả, bước những bước đi trong tỉnh thức để cảm nhận được gió mát đang chổi dậy, để nhận ra những đóa hoa sen đang nở ra trong chốn bình thản và rộng lớn vô biên:

“Ý về muôn vạn nẻo

Thiền lộ tâm an nhiên

Từng bước gió mát dạy

Từng bước hoa sen nở.”

(Thiền Sư Nhất Hạnh)

Tài Liệu Tham Khảo

 Thiền Luận của D.T. Suzuki do Trúc Thiên và Tuệ Sỹ dịch.

 Japanese Garden, Brooklyn Botanic Garden Record, third printing:  1988.

 Các bài thi kệ của thiền sư Nhất Hạnh.

 Các tài liệu về vườn thiền của Trung Hoa và Nhật Bổn cùng các cuộc ngắm cảnh các vườn tại Hoa Kỳ và Nhật Bản.

 Tín Tâm Minh do Trúc Thiên dịch cùng với các bài thơ thiền.

--- o0o ---

Phần 2

7. Thiền Và Võ Ðạo

I. Hỗn Tục Hòa Quang

II. Tâm Bất Ðộng

III. Chiến Thắng Mà Không Nói Ðến Võ Công

IV. Vô Chiêu

V. Võ Ðạo Không Hướng Ðến Chiến Thắng

Tài Liệu Tham Khảo

7.Thiền Và Võ Ðạo

Theo lịch sử Thiền Tông, vào năm 520 Ngài Bồ Ðề Ðạt Ma (Bodhidharma) vị tổ thứ 28 của thiền Ấn Ðộ và là vị sơ tổ của Thiền Ðông Ðộ đã vượt biển đến Trung Hoa.  Cuộc hải trình kéo dài ba năm và lúc đó Ngài đã 80 tuổi.  Lúc cập bến miền nam Trung Hoa, Ngài đã giảng về yếu lý thiền Tông cho Lương Vũ Ðế.  Vì nhà vua không nắm được ý chỉ thiền, Bồ Ðề Ðạt Ma bèn rời khỏi nước ngụy, vân du đến đỉnh Thiếu Thất của ngọn Tùng Sơn, ngồi quay mặt vào vách chín năm.  Sau đó Thiền Tông Trung Hoa đã khai hoa kết trái.

Về phương diện võ học, tương truyền Bồ Ðề Ðạt Ma, dù tuổi đã ngoài bát tuần, đã dạy võ công cho đệ tử ở chùa Thiếu Lâm về nội công và ngoại công.  Nhờ đó có thể họ trở nên mạnh mẽ hơn, tinh thần tỉnh thức hơn sau những giờ tham thiền bất động.  Nhiều sách võ thuật được cho là của Bồ Ðề Ðạt Ma biên soạn như  quyển Dịch Cân Kinh cùng các tác phẩm về nội công tâm pháp.  Và cũng theo truyền thuyết, nhờ có sự phối hợp giữa Thiền và võ công nên phái Thiếu Lâm một thời được đề cao là Võ Lâm Bắc Ðẩu.  Tiếp đến đời nhà Tống, Trương Tam Phong một vị lào sư hào kiệt, xuất thân từ Thiếu Lâm Tự, sáng chế ra Thái cực Quyền, chú trọng nhiều đến sự điều hòa hơi thở  và để cho các luồng chân khí trong cơ thể lưu chuyển tự nhiên, trở thành trưởng môn phái Võ Ðang.  Dù các câu chuyện võ thuật Trung Hoa nói trên nhuốm màu thần bí, trên thực tế thiền đã nâng cao ngành võ lên hàng đạo, Võ Ðạo.

Vào thế kỷ thứ 13, có sự trùng hợp đặc biệt là Thiền Tông đã hưng thạnh ở Việt Nam và Nhật Bản khi hai quốc gia nhỏ bé này đánh tan đạo quân xâm lăng hung mạnh của đế quốc Mông Cổ.  Ðế quốc này đã chinh phục và cai trị một giải đất mênh mông chạy dài từ Á sang Âu, có một đạo quân sức mạnh vô địch và rất tàn bạo.

Nhật Bản, nhờ vị trí bao bọc bốn bề bởi đại dương, nên ngoài yếu tố can trường và chiến đấu dũng cảm của các chiến sĩ, những cơn bão lớn mà người Nhật tôn xưng là Thần Phong (Kamikaze) đã làm cho chiến thuyền Mông Cổ tan nát khi tiến đến bờ biển Nhật Bản để chuẩn bị cho một cuộc đổ bộ ồ ạt.  Nhờ đó mà cán cân lực lượng đã bị lệch hẳn và số quân Mông Cổ còn lại nếm mùi thảm hại trước các chiến sĩ can trường xứ Phù Tang.

Ở Việt Nam, quân đội Mông Cổ có nhiều lợi điểm hơn vì họ có thể xử dụng chiến thuật cố hửu với kỵ binh và bộ binh.  Với đạo quân bách chiến bách thắng họ đã tràn xuống chiếm thủ đô Thăng Long.  Nhưng ba lần xâm lăng, ba lần họ đã gặp phải một lực lượng đối kháng mãnh liệt, với sự điều động uyển chuyển và với sự hợp nhất ý chí quyết tâm bảo vệ xứ sở từ vua quan đến quân dân.  Do đó, ba lần xâm chiếm Việt Nam, ba lần quân Mông Cổ thảm bại đến nỗi thái tử Mông Cổ Thoát Hoan phải chui vào ống đồng để cho bộ hạ kéo chạy trốn mới thoát nạn.  Hưng Ðạo Vương Trần Quốc Tuấn là vị đại tướng trực tiếp điều động các đạo quân chiến đấu.  Ngài là một vị dũng tướng đầy thao lược nhưng cũng đầy lòng hỷ xả của một thiền gia: không để tâm thù hận riêng tư (sự xích mích giữa hai gia đình của thân sinh Hưng Ðdạo Vương và vua Trần Thái Tông do sự vụng về của Trần Thử Ðộ gây ra) đặt sự an nguy và tồn vong của quốc gia xã tắc cùng tôn trọng hạnh phúc của người dân trên mọi hận thù cá nhân nhỏ bé.  Nhân cách và tài năng siêu việt của Hưng Ðạo Vương Trần Quốc Tuấn đã phản ảnh qua cách xử thế tiếp vật khi an cũng như lúc nguy của Ngài.  Các tác phẩm về chiến thuật, chiến lược, bài hịch tướng sĩ, các bài văn thơ cũng như cách sống lúc còn nắm giữ binh quyền hay những năm tuổi già sống cuộc đời một bậc trưởng lão đạt đạo nơi chốn điền trang, phản chiếu hình ảnh của một người chín mùi nếp sống giải thoát, dù lúc còn đang xông pha trước làn tên mũi đạn hay lúc an cư chốn điền trang.

Nhưng trên hết, người đã biết cổ động sự nức lòng kháng giặc, sự đoàn kết keo sơn, sự nổ lực xả thân cho đất nước của các tướng lãnh, binh sĩ và dân chúng khắp nơi là vua Trần Nhân Tông.  Sứ Thần Ngô Sĩ Liên đã ca tụng nhà vua như sau:

“Vua được tinh anh của thánh nhân, đạo mạo thuần tuý, nhan sắc như vàng, thể chất hoàn toàn, thần khí tươi sáng, hai cung đều cho là lạ, gọi là Kim Tiên Ðồng Tử, ở vai bên tả có nốt ruồi đen, cho nên có thể cán đáng được việc lớn, ở ngôi 14 năm, nhường ngôi năm năm, xuất gia tám năm, thọ 51 tuổi, băng ở Am Ngọa Vân núi Yên Tử.  Hòa nhã, cố kết lòng dân, sự nghiệp phục hưng làm vẻ vang đời trước thực là vua hiền của đời Trần.”

Từ nhỏ vua đã có ý nhường ngôi cho em mà đi tu nhưng chuyện đi trốn bất thành.  Sau đó, tuy ngồi trên ngôi báu trị vì trăm họ nhưng không lúc nào xao lãng chuyện tu học.  Nhà vua thờ Tuệ Trung Thượng Sĩ làm thầy.  Tuệ Trung là một vị thiền sư cư sĩ, anh cả của Ðức Trần Hưng Ðạo, Tuệ Trung Thượng Sĩ được vua Trần Thánh Tông ký thác con là vua Nhân Tông cho ông dạy dỗ.  Về mặt tinh thần, ông cũng là người hỗ trợ thượng Hoàng Thánh Tông và vua Nhân Tông trong việc chống quân Mông Cổ xâm lăng.

Sau khi đã làm xong nhiệm vụ của một ông vua thời chiến, một người lãnh đạo thương yêu trăm họ thời thái bình thịnh trị, một người cha nhân từ và sáng suốt đối với con cái, một người con hiếu thảo với cha mẹ (Mà sử gia Ngô Sĩ Liên đã kính phục: “Nhân Tông trên thờ Từ Cung tỏ ra hiếu đạo, dưới dùng người hiền lập ra võ công, nếu không phải là bậc nhân minh anh vũ thì sao được như thế”), cuối cùng đã rời bỏ cung vàng điện ngọc, sống cuộc đời của một thiền sư khổ hạnh, lấy pháp hiệu là Trúc Lâm Ðầu Ðà, đi chân đất, ăn mỗi ngày một bữa, nỗ lực tu tập để thâm nhập chân lý không thể nắm bắt được bằng khái niệm, bằng chữ nghĩa.

Ðối chiếu với lịch sử các triều đại những dân tộc khác, dân tộc Việt Nam có thể tự hào chưa có một ông vua nào có được lòng thương yêu dân chúng tràn đầy, sự dũng mãnh và sáng suốt vô cùng, và cuối cùng, qua con đường thiền đạo tu tập, đã chứng nghiệm sở đắc tâm linh cao vút.  Với đầy đủ lòng thương yêu rộng lớn và sự hiểu biết chân thật nên nhà vua, trong đời sống đạo hạnh gương mẫu của nhà sư, đã không nài khó nhọc đi khắp nơi trong nước chỉnh đốn lại các phong tục tập quán.  Sách Tam Tổ Thực Lục ghi năm 1304 Trúc Lâm Thiền Sư “Ði khắp mọi nơi thôn quê, khuyên dân phá bỏ các dâm từ và thực hành giáo lý làm mười điều thiện.”

Ngoài ra, Ngài còn nhìn xa hơn trong việc thực hiện hạnh phúc cho dân tộc và thịnh vượng quốc gia nên đích thân Ngài đi sang thăm vua Chiêm Thành là Chế Mân.  Ðể kết tình hòa hiếu giữa hai dân tộc Chiêm Việt đã nhiều lần tranh chấp nhau, Ngài hứa gả con gái mình là Ngọc Hân Công Chúa cho vua Chiêm Thành, một vị vua anh hùng của dân tộc Chiêm.  Tiếc thay, sau khi Ngài qua đời, những diễn biến bên trong triều đình Chiêm và Việt đã đưa đến những cuộc chiến tranh làm cho hai dân tộc suy yếu và nhà Trần kiệt quệ dần.

Trong những năm cuối đời ngài, Thiền Sư Trúc Lâm đã dồn nỗ lực đào tạo một thế hệ xuất sắc về đức và trí đễ nối tiếp dòng thiền Trúc Lâm.  Sách Tam Tổ Thực Lục kể lại những ngày cuối của ông vua thiền sư nàỵ

“Năm Mậu Thân (1308) ngày 1 tháng 11, đúng nửa đêm (trên ngọn núi Ngọa Vân), Ðiều Ngự (Trúc Lâm) hỏi:  “Bây giờ là giờ gì?”  Bảo Sát (Ðệ tử của ngài) thưa: “Giờ Tý”.  Ðiều Ngự đưa tay ra hiệu mở cửa sổ để nhìn ra ngoài, nói: “Ðến giờ ta đi rồi vậy.”.  Bảo Sát hỏi:  “Tôn đức đi đâu bây giờ?”.  Ðiều Ngự nói:

“Mọi pháp đều không sinh

Mọi pháp đều không diệt

Nếu hiểu được như thế

Chân lý thường hiện tiền

Chẳng đi cũng chẳng lại”

(Nhất Hạnh dịch)

Nói khác đi, mọi hiện tượng kể cả đời sống của con người đều do nhiều thứ hợp lại.  Khi thuận duyên thì những thứ riêng biệt kết lại thành một sự vật nào đó.  Khi hết duyên thì các yếu tố kết hợp đó chia lìa.  Như thế, không có cái gì sanh ra mà chẳng có cái gì bị diệt đi.  Khi chúng ta quay về với tâm chân thật thì thấy rõ, kinh nghiệm rõ ràng về trạng thái bất sanh bất diệt, chẳng đến chẳng đi đó.

I. Hỗn Tục Hòa Quang

Thân sống trong cuộc đời nhưng lòng lúc nào cũng chan hòa ánh sáng đó là điều vua Nhân Tông thường dạy bảo cho đám môn sinh vì chính mình đã thực hiện được điều ấy.  Ngài luôn luôn nhắc nhở chúng ta “Cư trần lạc đạo”: Vui đạo giữa trần thế.

Vui đạo giữa trần thế là sống an vui trong chính hoàn cảnh mình đang sinh sống.  Một thầy tu, một cư sĩ, một ông vua, một người dân, một người cha, một người mẹ, con cái, công tư chức, công nhân, chủ nhân, binh sĩ, sĩ quan, v.v… đều đang sống trong cuộc đời và cùng đóng góp vào trong sự duy trì và phát triển đời sống chung.  Mỗi người tuy có những sinh hoạt, suy nghĩ, vị trí xã hội, hoàn cảnh cá nhân và gia đình khác nhau nhưng ai cũng muốn sống tràn đầy an vui.  Niềm an vui đó vốn có sẵn trong ta mà ta không biết đến.  Khi chúng ta để lòng mình thoải mái, buông xả mọi sự trách móc giận hờn, để cho tình thương yêu tự nhiên chỗi dậy thì lòng ta lập tức sạch trong, tâm ta lập tức rỗng lặng rộng lớn bao la, trí óc ta lập tức tươi mát linh động.  Chỉ cần buông xả các ý tưởng mình là sang hay hèn, giỏi hay dở, cao quý hay hèn kém, tốt hay xấu, chỉ cần để lòng mình thoải mái an ổn trong sự thấy biết yên lặng chói sáng khi những ý tưởng đối nghịch, những xúc cảm khuấy đảo chổi dậy thì tâm ta chỉ là một khối tươi mát rỗng lặng bao la, linh động vô cùng.  Những ý tửng như ưa ghét, thân thù, khơi dậy những vui buồn, sướng khổ như những đám mây bay qua bầu trời rộng lớn rồi tan biến vào vũ trụ mênh mông.

Tâm rỗng lặng rộng lớn đó là tâm không “tạp niệm”, là trạng thái vô ngã hay là vô tâm mà Ngài Lục Tổ Huệ Năng gọi là tâm vô niệm, mà kinh Kim Cang nói đó là cái tâm không dính mắc vào cái gì cả.  Trong cái tâm bao la rỗng lặng ấy, tùy người, tùy lúc mà các trạng thái tâm linh xuất hiện.  Trong lòng ông thầy tu thì tràn đầy tình thương yêu trong sáng và sự hiểu biết chân thật, suối nguồn của dòng hạnh phúc kỳ diệu ngất ngây không chủ thể đối tượng.  Nơi một người cầm quyền, một người công chức là sự sáng suốt, ngay thẳng, thành thật và lòng mong muốn đem lại sự vui vẽ và tốt đẹp cho đời sống người dân.  Nơi một vị tướng lãnh, sĩ quan, quân nhân là sự dũng cảm, sự không sợ hãi, lòng xem thường gian khổ, sinh hoạt thoải mái trong các hoàn cảnh khó khăn và hy sinh cho sự an vui của đồng bào.  Nơi một người chồng là lòng thương mến vợ con, nơi người con là lòng hiếu thảo với cha mẹ, v.v…

Như thế, cái “vô tâm” ấy vốn không có thể nhìn thấy hay cảm nhận được như luôn luôn tràn đầy nơi mỗi chúng ta từng giây phút, rỗng lặng và an nhiên tự tại nhưng chứa đựng mọi thứ mà chẳng chút dính mắc, yên tĩnh trầm lặng nhưng chiếu sáng linh động và uyển chuyển vô cùng.  Ðó chính là Phật tánh, con người chân thật bất diệt của chúng ta.

II. Tâm Bất Ðộng

Trong Võ Ðạo, tâm không dính mắc ấy là điều các chiến sĩ luôn luôn mong đạt đến.  Khi an trú trong tâm rỗng lặng hay ở trong trạng thái “Vô tâm” thì các ý tưởng (Tạp niệm) như muốn chiến thắng - sợ  thất bại, sống-chết, ưa-ghét, tự tôn-tự ti không còn khuấy nhiễu nữa.  Ðó là trạng thái mà thiền gọi là Tâm Bất Ðộng hay Trí Bất Ðộng.  Chúng ta hãy nghe thiền sư Trạch Am (Takuan 1573-1645) dạy cho đệ tử là kiếm sư Yasyu Tajima-no-Kami, một bậc thầy dạy kiếm cho các vị tướng quân (Shogun) Nhật Bản về kiếm đạo:

“Ðiều hệ trọng nhất trong nghệ thuật đấu kiếm là phải có một thái độ gọi là “trí bất động”.  Trí đó được thành tựu bằng trực giác sau nhiều huyên tập thực sự.  “Bất động” không có nghĩa là cứng đơ, nặng trịch và vô hồn như gỗ như đá.  Bất động là trình độ cao nhất của động với một tâm điểm không hề giao động.  Rồi tâm mới đạt được cao đìểm mẫn tiệp tuyệt đối sẵn sàng hướng sự chú tâm của nó vào bất cứ nơi nào cần thiết - hướng sang trái, sang phải, hướng tới mọi chiều hướng tùy sở thích.  Khi sự chú tâm của con bị lôi cuốn và bị điều động bởi ngọn kiếm tấn công của địch thủ, con mất cơ hội đầu tiên để tạo ra vận động kế tiếp cho chính mình.  Con lưỡng lự, suy nghĩ, và một phút đắn đo diễn ra, địch thủ đã sẵn sàng đánh con ngã gục.  Ðừng để cho y có dịp may nào như thế.  Con phải theo dõi sự vận động của ngọn kiếm trong tay địch thủ, giữ tâm trí thong dong theo sự phản kích của chính nó, đừng để tâm niệm đắn đo chen vào.  Con chuyển động khi đối phương chuyển động, và do thế mà khuất phục được y.

“Ðiều đó - điều mà người ta có thể gọi là tâm trạng không tạp niệm – là yếu tố sinh tử nhất trong nghệ thuật đấu kiếm cũng như trong Thiền.  Nếu có một chút gián tạp giữa hai hành vi dù chỉ cách nhau bằng một sợi lông, đấy là tạp niệm.  Khi hai bàn tay cùng vỗ, tiếng trổi lên ngay không chút lưỡng lự.  Tiếng không đợi suy nghĩ đã rồi mới phát.  Ở đây không trung gian, vận động này nối tiếp với vận động khác không bị gián đoạn bởi tâm niệm cố ý.”

“Nếu con bị giao động và đắn đo rằng phải làm gì khi đối phương sắp hạ con, thì con đã chừa dịp cho y, nghĩa là một dịp may cho một đòn sinh tử.  Cứ thủ theo thế công đừng khoảnh khắc gián đoạn, công và thủ không rời nhau gang tấc.  Tính cách trực khởi của hành động đó nơi con, nhất định cuối cùng sẽ hạ được đối thủ.  Cũng như xuôi dòng nước mà đẩy con thuyền nhẹ trôi đi; trong thiền, cũng như trong thuật đấu kiếm, tâm không do dự, không gián đoạn, không gián tạp, được đánh giá cao.”

“Trong Thiền, người ta thường ưa nói tới một làn chớp hay những đóm lửa lòe lên từ hai viên đá mồi lửa.  Nếu hiểu sự kiện đó có nghĩa là mau lẹ, thế là đã hiểu lầm nghiêm trọng.  Quan niệm này muốn nói tới tính cách trực khởi của hành động, một dòng vận động không gián đoạn của sinh lực.  Hễ lúc nào có gián đoạn, xao lãng, chắc chắn con mất thế thượng phong.  Ðiều đó đương nhiên không có nghĩa rằng phải hành sự một cách nhanh nhẹn hết sức.  Nếu có ý muốn như thế, tức là đã có gián đoạn, xao lãng, chắc chắn con mất thế thượng phong.  Ðiều đó đương nhiên không có nghĩa rằng con phải hành sự nhanh nhẹn hết sức.  Nếu có ý muốn như thế, tức là có gián đoạn, xao lãng.  Khi có người hỏi:  “Thực tại cứu cánh là gì?”  bậc thầy trả lời tức khắc không đắn đo: “Một cành mai”, hay “Cây bách trước sân”.  Ðó là bất động, nhưng động tùy ứng với những gì hiện diện trước nó.  Gương trí huệ phải chiếu chúng từng khoảnh khắc cái này nối tiếp cái kia, tất cả an nhiên không rối loạn.  Tay kiếm khách phải bồi dưỡng điều này.”  (Tuệ Sỹ dịch)

III. Chiến Thắng Mà Không Nói Ðến Võ Công

Vua Trần Thái Tông đã oanh liệt lãnh đạo các cuộc kháng chiến chống quân mông cổ.  Tuy vậy, ngài chỉ chú trọng đến Phật học và thực hành quán chiếu trong đời sống hàng ngày.  Các tác phẫm của ngài phản ảnh đời sống tâm linh trong sáng đó gồm có những quyển như Thiền Lâm Chuyết Ngữ Lục, Trúc Lâm Hậu Lục, Thạch Thất Mỵ Ngữ, Ðại Hương Hải Ấn Thi Tập và Tăng Già Toái Sự.  Những tác phẩm này gồm có những bài kệ tụng, những thiền ngữ, những phần vấn đáp giữa Trúc Lâm và môn đệ học thiền, cùng những bài thơ tỏa ra tinh thần giải thoát.   Có điểm đặc biệt là ngài không đả động gì đến chuyện võ công hiển hách cũng như sự ứng dụng tinh thần thiền vào việc chiến đấu, dù ngài đã lãnh đạo và chiến thắng những cuộc ngoại xâm một cách rực rỡ.  Ðiều ấy thật khác xa với một số các vị thiền sư Nhật Bản khi hướng dẫn môn đệ là những chiến sĩ xông pha ngoài trận mạc trong đó có Bắc Diều Thời Tông (Hojo Tokimune), vị tướng quan đã điều động cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ xâm lăng, oanh liệt chiến thắng đạo quân hung dữ này khi họ đổ bộ lên bờ biển phía tây nước Nhật vào thế kỷ thứ mười ba.  Do đó, khi nói đến thiền và vũ thuật, chúng ta nên tìm hiểu sự phát triển thiền tại nước này.

Khi nói về Thiền Tông, người Tây Phương nghĩ ngay đến Nhật Bản vì khi Thiền Tông bị tiêu mòn sinh khí ở Trung Hoa, Ðại Hàn và Việt Nam thì Thiền Tông đã phát triển ở Nhật Bản và ảnh hưởng sâu rộng đến các sinh hoạt vũ thuật, văn chương, thi ca, hội họa, âm nhạc và kịch nghệ.  Có một điểm đặc biệt là Thiền Tông là một hệ phái Phật giáo, dù theo tông phái nào, người tín đồ Phật giáo cũng tránh xa sự tranh chấp và chiến đấu, tại sao tại Nhật Bản cũng như Việt Nam thời nhà Trần, thiền được giới chiến sĩ - mà ở Nhật gọi là giai cấp võ sĩ đạo – ưa chuộng?

Các chiến sĩ có nhu cầu học thiền vì hai lý do: Thiền chủ trương luôn sống trong hiện tại.  Cái hiện tại đó không phải là sự trống rỗng lạnh lùng mà tràn đầy sự tỉnh thức chiếu diệu.  Trong sự tỉnh thức chiếu sáng ấy lòng ta thấy an ổn, tự tại và thoải mái.  Người sống với hiện tại tràn đầy như thế thì không ngoái cổ nhìn lại quá khứ để hối tiếc cũng không mơ tưởng tương lai để mong chờ.   Thực tại tối thượng luôn luôn là bây giờ và nơi đây trong từng giây từng phút tràn đầy niềm trong sáng tĩnh lặng.  Tâm giác ngộ rỗng lặng và bất động, nhưng uyển chuyển và bén nhạy vô cùng.

Lý do thứ hai là về phương diện lý thuyết và kinh nghiệm thật sự tâm linh, thiền không phân biệt sống và chết thành hai trạng thái đối nghịch: Khi tâm bất động, ở vào trạng thái định, thì mọi sự phân biệt đều tự chúng tan biến cho nên mọi sự sợ hãi đều tự chúng tiêu trừ.

Do đó khi ứng dụng thiền vào đời sống hàng ngày, người chiến sĩ khi tuốt gươm ra trận thì không còn ngoái cổ lại, không còn bị phân tâm khi đối diện với sự sống chết, chỉ còn một con đường tiến tới như một vị thiền sư kiếm sĩ Cung Bổn Vũ Tàng (Miyamoto Mushashi) đã nói:

“Dưới lưỡi kiếm đưa cao

Dù gặp địa ngục

Hãy tiến bước

Cực lạc là đây”

Cực lạc lúc nào cũng bây giờ và nơi đây.

Ðó là một điều cần thiết cho người chiến sĩ khi họ cần có một chỗ nương tựa tinh thần và thiền cho họ điều ấy cũng như cung ứng cho họ một triết lý giản dị cho đời sống vào sanh ra tử, luôn luôn phải đối diện với những bất trắc, tận trung với cấp trên, coi thường sự đau khổ cá nhân, bình thản trước mọi biến chuyển của cuộc đời…  Thiền không những cống hiến cho họ một triết lý giản dị về ý nghĩa cuộc sống mà còn giúp cho họ một phương pháp huấn luyện tâm linh để thâm nhập vào thể tánh của niềm an bình tịch lặng và sự bất động của tâm trước mọi biến động trong thời buổi chiến tranh.  Những vị thiền sư lớn tuổi, trưởng thành rong đời sống tâm linh và đạo hạnh, xa lánh chuyện công danh lại là chốn nương tựa tâm linh của những chiến sĩ trẻ trung gan dạ, đi tìm ý nghĩa cho cuộc sống hào hung nhưng cũng mong manh như những cánh hoa Anh Ðào rực rỡ mùa xuân.

Phương pháp hành thiền thì thật giản dị, trực tiếp, không nương tựa vào ngôn tự, chỉ trông cậy vào nỗ lực chính mình để nguồn tâm tự nó yên tĩnh và chiếu sáng, cái ngã nhỏ bé với các bệnh hoạn của nó tự tan biến đi.  Lúc đó ta nắm đưọc thực tại trong đội tay trần: nắm bắt cái không thể nắm bắt được qua sự buông xả tuyệt đối.  Thiền sinh chỉ nghe lời hướng dẫn của vị thầy, không cần nghiên cứu sách vỡ, tầm chương trích cú, sao lục kinh điển.  Những lời hướng dẫn của bậc thầy cho môn đệ thì rất linh động, tùy theo tâm trạng, nỗ lực, mức độ tỉnh thức của mỗi nguời mà chỉ dẫn một cách trực tiếp và giản dị.  Những cuộc hỏi đáp giữa thầy trò là Lưu Ðàm, nói trôi chảy tự nhiên như giòng sông trong sáng thảnh thơi để giúp họ đạt được trạng thái chiếu sáng trong tĩnh lặng hay Mặc Chiếu.

Thiền sinh không còn chỗ nào để bám víu vào vì tất cả các khái niệm đều bị đập tan và chỉ còn cách là trông cậy vào nỗ lực không ngừng nghĩ nơi chính bản thân mình.  Khi thâm nhập vào thể tánh uyên nguyên, khi uống được ngụm nước đầu nguồn của dòng suối tâm linh thì thiền sinh trực tiếp kinh nghiệm, sống với sự rỗng lặng, chói sáng, linh động, uyển chuyển mà trưóc đây chỉ nghe nói bằng danh từ.  Thật đúng như lời Bồ Ðề Ðạt Ma, vị sơ tổ Thiền Tông Trung Hoa đã nói về thiền:

“Truyền riêng ngoài giáo

Không dùng chữ nghĩa

Chỉ thẳng tâm người

Thấy tánh thành Phật.”

Truyền riêng ngoài giáo là một  nét đặc biệt của thiền:  Không xử dụng những kinh điển để giúp người thấy được chỗ tâm yếu.  Người chiến sĩ vốn không thích nhiều về lý thuyết mà chú trọng việc rèn luyện võ công.  Khi lâm trận, tâm thức của họ chẳng khác gì một thiền gia:  Chỉ có sự chú tâm tuyệt đối vào hiện tại, không ngoái cổ nhìn lại phía sau.  Nếu có chút phân tâm ha mối nghi ngại nào thì tinh thần sẽ bị chao động ngay.

Những chiến sĩ tài ba thường là những người có ý chí sắt đá, coi thường chuyện sống chết, lòng không bận bịu chuyện danh lợi, tâm luôn luôn bình thản.  Họ sống cuộc đời nhiều lúc như kẻ khắc kỷ:  Tự tại trong sự dũng mãnh, đơn giản và thanh tịnh.  Do đó, ở Nhật Bản thường có câu truyền tụng: “Hoàng gia theo Thiên Thai tông, giới quý tộc theo Chân Ngôn tông, chiến sĩ thực hành Thiền Thiên Thai và Chân Ngôn Tông chú trọng rất nhiều đến các nghi lễ.  Tịnh Ðộ tông thì rất giản dị về phương diện lý thuyết lẫn thực hành để được cứu rỗi, còn Thiền tông thì thích hợp với giới chiến sĩ can trường, những kẻ vào sanh ra tử.

Vì tướng quân Nhật Bản đầu tiên của dòng họ Bắc Ðiều (Hojo) học thiền là Bắc Diều Thời Lại (Hojo Tokijori, 1227-1263).  Ông ta đã cung thỉnh các vị thiền sư Trung Hoa đời nhà Tống sang dạy đạo và tự mình tham cứu chuyên cần.  Khi Thời Lại qua đòi thì con là Bắc Ðiều Thời Tông (Hojo Tokimune, 1251-1258) kế nhiệm chức vụ Tướng Quân.  Vị Tướng Quân này đã lập đại chiến công với quốc gia khi ông điều động quân sĩ đánh bại cuộc xâm lăng của đại quân Mông Cổ.  Nếu không có cuộc chiến thắng này, lịch sử Nhật Bản đã xoay chuyển theo đường lối khác.

Bắc Ðiều Thời Tông tượng trưng cho tinh thần can đảm, bất khuất của người chiến sĩ Nhật Bản xuyên qua lịch sử của dân tộc này.  Quân đội của ông đã lặng lẽ dàn quân trên bờ biển phía tây nước Nhật chờ đợi đại quân Mông Cổ đổ bộ từ các chiến thuyền to lớn.  Sự chiến đấu dũng cảm của chiến sĩ Nhật Bản cộng thêm cơn bảo Thần Phong (Kamikaze) làm tan rả các chiến thuyền xâm lăng, đã làm cho ý đồ quân Mông Cổ tiêu tan thành mây khói.  Sau cuộc chiến thắng đó, tướng quân Thời Tông lại chỉnh đốn binh bị, tổ chức lại nguồn máy hành chánh cho hữu hiệu hơn.  Ðiều đặc biệt nơi Thời Tông là tuy bận việc quân quốc rất nhiều, nhưng ông ta lại rất chuyên cần học đạo với các vị thiền sư từ Trung Hoa sang.

Trong một buổi tham vấn với ngài Phật Quang Quốc Sư, vị thầy của mình, Thời Tông đã tìm đến tận đầu nguồn.

Thời Tông hỏi: “Kẻ thù xấu xa nhất của ta là sự hèn nhát, làm sao con thoát  được nó?”

Quốc Sư trả lời: “Hãy cắt cội nguồn sự hèn nhát đó.”

Thời Tông: “Nó đến tự nơi nào?”

Quốc Sư: “Nó đến từ Thời Tông.”

Thời Tông: “Con ghét sự hèn nhát nhất, làm thế nào lại đến từ con được?”

Quốc Sư: “Hãy quan sát cảm giác chính mình khi nắm được cái tôi tên là Thời Tông. Chúng ta sẽ gặp nhau lại khi con thực hiện được điều ấy.”

Thời Tông: “Làm sao thực hiện được điều này?

Quốc Sư: “Hãy chận đứng mọi ý tưởng.”

Thời Tông: “Làm sao gạt ý tưởng ra khỏi tâm được?”

Quốc Sư: “Hãy ngồi tĩnh tọa, nhìn vào chốn phát xuất ra các ý tưởng mà con gọi là Thời Tông.”

Thiền đã làm cho nhân cách Thòi Tông chiếu sáng hay nói ngược lại, nhân cách Thời Tôn chiếu sáng nguồn Thiền.

Dĩ nhiên, ngoài sự can trường, Thời Tông còn là một bình gia xuất sắc, đã chuẫn bị kỹ lưỡng vấn đề chiến thuật, chiến lược như điều quân, tiếp vận, vận động tinh thần chiến đấu quân sĩ, nghiên cứu cách hành binh của đối phương, v.v… Ông ta cũng là một nhà hành chánh tài ba và hữu hiệu.  Cuộc đời của hai vị Tướng quân dòng Bắc Ðiều đã ảnh hưởng rất nhiều đến các nhà quý tộc, chiến sĩ cũng như người dân Nhật Bản.  Thiền Tông từ đó lan tràn đến Tây Kinh (Kyoto) là nơi ngự trị của Thiên Hoàng Nhật Bản.  Vua và các nhà quý tộc cũng thành tâm học thiền.

Khi Thời Tông qua đời, Phật Quang Quốc Sư đã đọc một bài ai điếu:

“Trong lúc sinh tiền, Tướng Quân Thời Trung đã thực hành mười điều tốt đẹp như mười hạnh nguyện của vị Bồ Tát:  Là một người con chí hiếu đối với cha mẹ, một tôi trung của Hoàng Ðế, một vị tướng quân lo lắng chăm sóc cho hạnh phúc người dân, một người đã nỗ lực học thiền và đã đạt được chân lý tối thượng, đã thay mặt vua vỗ an trăm họ, đã đánh tan đạo quân Mông Cổ xâm lăng mà lòng chẳng chút tự kiêu, đã xây dụng ngôi đại tự để tế tự các vong linh của những chiến sĩ (đã bo mình trong cuộc chiến, không phân biệt Nhật hay Mông.), đã tỏ sự tôn kính thầy tổ, và trước khi qua đời đã bình thản khoác chiếc áo của hành giả tu thiền và viết một bài kệ từ biệt với tinh thần sáng suốt vô cùng…” (Zen and Japanese Culture)

Thiền đã thay đổi sâu xa đời sống của người chiến sĩ, khi dòng suối tâm linh họ khai mở, họ khoác lên người chiếc áo mới tinh của sự vô chấp và nhân cách họ hoàn toàn thay đổi vì họ thấy rõ ý nghĩa thật sự của đời sống.  Từ đó tinh thần võ sĩ đạo của người chiến sĩ khác hẳn với tính hiếu sát cuồng nộ hay hung bạo mà vô trách nhiệm.  Người chiến sĩ luôn luôn có những đức tính quý báu:  Trung thành, hy sinh, trang trọng, hòa ái, không câu chấp hay cuồng tín, dũng mãnh mà nghiêm túc.

IV. Vô Chiêu

Người học kiếm cũng như kẻ học thiền, ban đầu còn bở ngỡ vì chưa biết được kỹ thuật luyện tập và cách thức chiến đấu, không khác gì người học thiền trong lúc đầu luôn luôn bị các ý tưởng và cảm xúc làm cho điên đảo.  Dần dần, cả hai đều nỗ lực thực hành.  Khi người chiến sĩ đạt được kiến thức, kỹ thuật và khả năng chiến đấu cao thì ông ta như kẻ học thiền đã biết cách đối trị các ý tưởng, các điều ham muốn quấy nhiễu tâm mình.  Nhưng nếu cả hai chưa khai mở được sự hiểu biết chân thật thì họ chỉ là những kẻ còn chạy mãi ở vòng ngoài.  Cuối cùng, người chiến sĩ cũng như kẻ học thiền đến được bờ cõi của Tâm-Bất Ðộng:  Không còn dấu vết của tâm chấp trước, nỗ lực tìm cầu, ham muốn hay phân biệt hai thế giới đối nghịch bên ngoài và bên trong.

Các vị kiếm sư hiểu rõ tâm lý người đệ tử và thường họ giải thích như sau: Lúc đầu người môn sinh chưa biết cách cầm kiếm cho đúng và xử dụng thanh kiếm.  Khi bị tấn công thì đưa kiếm lên đỡ chứ không theo chiêu thức nào cả.  Dần dần, qua nhiều năm tháng tập luyện, anh ta biết thế công và thế thủ, nhưng mỗi lần đưa kiếm lên hay hạ kiếm xuống anh ta điều hành động theo sự suy nghĩ.   Như thế, mỗi lần ra chiêu là tinh thần anh ta ngưng lại nơi một chủ đích và điều đó làm tâm anh ta ngưng trệ dù trong một thời gian rất ngắn ngủi.  Mỗi lần tâm ngưng trệ như thế thì ý tưởng xuất hiện làm cho anh ta có thể phân tâm, sợ hải, lo lắng tạo cho anh hồi hộp bất an.  Sau nhiều năm chuyên cần luyện them thì thân và tâm người kiếm sĩ dần dần trở thành một khối và trạng thái vô tâm xuất hiện:  Anh không còn chú tâm đến kỹ thuật, ý muốn chiến thắng hay chứng tỏ mình là hơn kẻ khác.  Người kiếm sĩ đã hiểu được Kiếm Ðạo, an nhiên tự tại, không còn bị thế sự ràng buộc.  Thanh kiếm của họ giờ đây trở thành “Vô Tâm Kiếm”, và kỹ thuật chiến đấu giờ đây trở thành “Kiếm Vô Sở Trụ Tâm Pháp”.  Do đó mà Hariya Sekiun chưởng môn kiếm phái chủ trương vô hành, vô chiêu thức, tâm vô trụ xứ, đã giải thích cặn kẻ tinh yếu của kiếm pháp:

“Thể tánh uyên nguyên nơi chúng ta ở trạng thái tinh túy nhất khi chúng ta là đứa trẻ thơ, khi còn được bồng trên tay và bú sữa mẹ.  Khi còn bé thì chúng ta hòa hợp với thiên nhiên, vậy thì khi trưởng thành chúng ta cũng có thể để cho thiên nhiên tự do hoạt động nơi chúng ta mà không cần can dự vào.  Nhưng bất hạnh thay, khi vừa bắt đầu khôn lớn là chúng ta bị nhồi sọ bởi đủ mọi lý thuyết.  Do sự khái niệm hóa mà  các giác quan của chúng ta đã chuyển cho chúng ta hình ảnh của một thế giới bên ngoài sai lạc.  Khi nhìn một ngọn núi, chúng ta không nhìn thấy ngọn núi như chính ngọn núi, chúng ta không thấy ngọn núi đó đúng với hình ảnh thật sự của nó.  Chúng ta thêm vào đó đủ mọi ý tưởng, đôi lúc hoàn toàn có tính cách trí thức, nhưng phần nhiều chứa đựng các xúc động kèm theo.  Khi tư tưởng và tình cảm bao phủ ngọn núi, ngọn núi biến thành quỷ quái.  Ðó là do sự nhồi sọ hay do những kiến thức ta thu lượm được qua các sinh hoạt cá nhân, chính trị, xã hội, kinh tế hoặc tôn giáo.  Hình ảnh đó biến thành hình ảnh kỳ dị, sai lạc, méo mó. Thay vì sống trong một thế giới tự hiển bày chân tính một cách tự nhiên, chúng ta lại sống trong một thế giới gỉa tạo bởi sự vò nắn của ý tưởng.  Ðiều đáng tội là chúng ta không ý thức được sự kiện hiển nhiên như vậy.”

Ông ta lại nhấn mạnh đến điểm quan yếu như sau:

“Nếu một kiếm sĩ muốn biết cái thế giới méo mó đó ảnh hưởng đến các hoạt động của ông ta ra sao, ông ta chỉ việc quan sát chính mình trong khi chiến đấu. Ông ta sẽ thấy tất cả những hoạt động của mình đi ngược lại với nguyên tắc “Kiếm Vô Sở Trụ” vì tâm không linh động đưọc như trẻ thơ.  Theo phương thức đó, những chiêu thức xử dụng không nhanh mà cũng chẳng chậm, cứ để tự nhiên cho cái tánh uyên nguyên tự nhiên hành động tùy theo hoàn cảnh  luôn luôn chuyển biến.  Người kiếm khách không muốn tỏ lòng gan dạ hay cảm thấy lo lắng.  Ông ta không có ý nghĩ về một địch thủ đang ở trước mặt hay mình đang gặp một địch thủ.  Ông ta hành động tự nhiên như trong công việc bình thường hàng ngày như việc ông ta ăn điểm tâm.  Ông ta ca6`m kiếm như cầm đôi đũa gắp thức ăn bỏ vào miệng rồi bỏ đũa xuống.  Việc xử dụng kiếm cũng giản dị, không đòi hỏi nỗ lực nào khác hơn là cầm đôi đũa ăn điểm tâm… Do đó, ông ta được tự do hoàn toàn, không chút sợ hãi, không chút lo lắng, không chút bất an, không cần tỏ ra can trường” (Zen and the Japanese Culture)

Do đó, khi tinh thần võ sĩ đạo tan biến vào nguồn thiền thì tâm người chiến sĩ trở thành an nhiên bất động, vững vàng như ngọn núi lớn, thư thái tự nhiên và uyển chuyển linh động.  Họ bình thản trước mọi biến động vì tâm và cảnh chẳng còn là hai thực thể đối nghịch khi đạt được trạng thái vô tâm như trong một công án thiền:

“Tây không cầm cán mai,

Ði bộ lưng trâu ngồi

Qua cầu trên bến nước

Cầu trôi nước chẳng trôi.”

Thiền Ðạo, Hoa Ðạo, Trà Ðạo, Thi Ðạo… cũng đều dựa theo những nguyên lý vô hành, vô tâm, tâm vô trú xứ như trên.  Khi đạt được tâm yếu ấy và nắm bắt chân lý tối thượng trong đôi tay trống rỗng thì các vị thiền sư, hoa sư, trà sư, thi sư, vũ sư, kiếm sư không còn quan tâm đến giáo lý, kinh điển, kỹ thuật, nguyên tắc, vì chính cuộc sống của họ thể hiện chân lý tự thân.  Người chưng hoa, kẻ pha trà, người vẽ tranh, kẻ làm thơ ung dung hành động một cách tự nhiên, dung dị để tạo ra vẻ đẹp, nét linh động, sự uyển chuyển tinh khôi như chính thiên nhiên tự phơi bày đưòng nét.  Do đó, ở Việt Nam, Trung Hoa, Nhật Bổn, Ðại Hàn thời trước, nhiều chiến sĩ, ngoài việc trau dồi vũ thuật, họ còn là những người tận tụy học thiền.  Với tâm thức chói sáng trong niềm an bình tĩnh lặng, họ thưởng thúc nghệ thuật uống trà, chưng hoa, làm thơ…Tâm hồn họ chín mùi dần trong Ðạo và hướng về niềm an lạc bên trong.

V. Võ Ðạo không Hướng Ðến Chiến Thắng

Học võ để tấn công hay để tự vệ đều hướng về sự chiến thắng.  Tuy nhiên, đối với những người chín mùi trong võ đạo thì lòng mong ước chiến thắng kẻ khác cũng tan biến.  Người đã chín mùi trong Ðạo – võ đạo, hoa đạo, thi đạo, trà đạo, thiền đạo, Phật đạo, v.v… thì cái tôi (ngã) không còn có mặt.  Các ý tưởng thắng bại, khen chê, hay dở, quý tiện, cao thấp, cùng các tâm tư thương ghét, thân thù, thích chán, yêu giận không còn vướng bận lòng họ.  Tâm họ buông xả thoải mái nên các ý tưởng đối nghịch, các tâm tư xung đột tự chúng quay về trạng thái an ổn bao la.  Trong tâm rộng lớn đó, tình thương yêu trong sáng và sự hiểu biết chân thật tràn đầy.  Họ sống trong niềm an vui chân thật tỏa sáng.  Những bậc võ sư chín mùi trong ánh sáng giải thoát thường nhấn mạnh đến tình thương yêu và sự hòa hợp hơn là giao tranh và khắc phục địch thủ vì họ không còn thấy ai là địch thủ nữa.

Ngài Morihei Ueshiba, vị tổ sư sáng lập Hiệp Khí Ðạo (Aikido) đã dạy đệ tử:

“Con phải nhớ rằng trong tình yêu không có sự tranh chấp, trong tình yêu không có kẻ thù.  Một tâm hồn chứa chấp sự phân biệt không còn thích hợp với tình yêu… Hãy coi chiến thắng là sự chiến thắng trên chính tâm hồn bất hòa điệu của con… Tinh thần phục vụ cho nền hòa bình thế giới là  cần thiết trong Hiệp Khí Ðạo chứ không phải là tinh thần đầy ấp sự tranh chấp, chỉ muốn học kỹ thuật để đánh ngã kẻ đối đầu.” (Trần Văn Quang dịch)

Lời nói đó làm cho chúng ta liên tưởng đến lời Ðức Phật: “Chiến thắng một vạn quân không bằng tự chiến thắng lấy mình” cùng lời dạy của Ngài về sự thực hành Phật Ðạo để đóa hoa tình thương và sự thông minh tươi mát nở rộ đưa chúng ta về chốn an vui kỳ diệu đầu nguồn.

Kẻ đã an ngự nơi vũ trụ bao la của tự tâm thanh tịnh thì tâm lúc nào cũng tỏa sáng và bén nhạy trong niềm tĩnh lặng bao la.  Do đó, các vị võ sư sau những giờ phút dốc lòng dạy dỗ cho đám môn sinh ưu tú và đạo đức để truyền lại cho họ tinh hoa của võ đạo, họ tìm đến nhừng nơi thanh vắng, thưởng thức nghệ thuật uống trà trong cô đơn tĩnh lặng, bên cạnh một bình hoa đơn giản, thanh nhã điểm vài đóa hoa tươi mát mong manh.  Cũng có thể trong lúc xuất thần, họ cầm chiếc bút lông viết một bài thơ Hài Cú (HaiKu, thể thơ rất ngắn gồm 17 vận) như:

“Một lữ khách cô đơn

Xin gọi tên tôi là thế

Cơn mưa thu này.”

Ba Tiêu (Tuệ Sỹ dịch)

Cũng có thể, họ chẳng vào trà thất, không cầm lấy bút lông, không ngắm bức cổ họa hay những đóa hoa mong manh tươi mát trong tiếng nước sôi reo nhẹ mơ hồ như tiếng gió ngàn khơi vọng lại.  họ chỉ bước những bước nhẹ nhàng như mây trôi, với tâm thức rỗng lặng và trong sáng, hướng về một thiền đường, để tất cả áo giáp bên ngoài và khoát lên người một chiếc áo tràng đơn giản.  Họ khoan thai ngồi lên chiếc tọa cụ để trên tấm bồ đoàn, và trong sự tĩnh mịch mênh mông của buổi chiều thu, họ nhiếp tâm để rồi tan biến vào cái một bao la của vũ trụ vô cùng.

Tài Liệu Tham Khảo

        Phật Giáo Việt Nam Sử Luận, Thích Nhất Hạnh

        Thiền luận (D.S. Suzuki), Tuệ Sỹ dịch

        Zen and the Japanese Culture, D.T. Suzuki

        Aikido, Kisshomaru Ueshiba, Trần Văn Quang dịch, Võ Ðạo số 1

--- o0o ---

Phần 3

8. Thiền Và Phân Tâm Học

I. Khoa Sức Khỏe Tâm Trí

II. Freud Và Những Nhà Tâm Lý Khác Vói Freud

III. Mục Ðích Của Thiền

IV. Thiền Là Giải Phóng Chứ Không phải Nô Lệ

V. Nét Chính Của Tà Phái

VI. Cái Không Chính Là Cái Có Tràn Ðầy

VII. Cuộc Chiến Tranh Không Bao Giờ Ngưng

VIII. Cơ Chế Tự Vệ

IX. Chính Qua Cái Ngã Lành Mạnh Mà Ta Biết Ðược Vô Ngã Hay Chân Ngã

X. Tìm Hiểu Thêm Về Ngã Và Vô Ngã

Tài Liệu Tham Khảo

8. Thiền Và Phân Tâm Học

Phật giáo chú trọng đến sự hiểu biết chân thật.  Thiền là một tông phái của Phật giáo hướng đến việc thể nghiệm trạng thái an vui trong sáng, lành mạnh tự do, linh động sáng tạo, hạnh phúc tràn đầy trong đời sống hàng ngày.   Thiền nhấn mạnh đến giác ngộ, giải phóng mình ra khỏi những sự bám bíu, những dính mắc vào những cái hư giả che mờ tánh tự nhiên trong sáng bao la của mỗi chúng ta.  Những cái hư giả ấy là những ý tưởng, những điều ta suy nghĩ hay tưởng tượng về thực tại mà không phù hợp, không dính dáng gì đến sự thật đang xảy ra, là những điều chúng ta ưa thích hay ghét bỏ ngấm ngầm chi phối, thúc đẩy chúng ta suy nghĩ hay hành động mà chúng ta không biết đến chúng trên mặt ý thức, là những tâm tư vui buồn thương ghét, là những cảm giác sướng khổ nối tiếp không ngừng làm cho ta quay cuồng điêu đứng nhưng lại luôn luôn bám chặt lấy chúng, lệ thuộc vào chúng, dính mắc vào chúng để có được cảm tưởng mình đang sống trong cuộc đời.  Thời trước người ta nói theo Descarte: “Tôi suy tư vậy tôi hiện hữu”.  Thời nay người ta có thể tự nhủ: “Tôi cảm xúc vậy tôi hiện hữu.”

Ngày nay, nhiều nhà tâm lý trị liệu đã tìm đến thiền để tìm hiểu về lý thuyết hay thực hành tu tập nhằm chiếu rọi thêm ánh sáng hiểu biết vào chốn vô thức cũng như kinh nghiệm được trạng thái an vui lành mạnh mà thiền đem đến cho họ.

I. Khoa Sức Khỏe Tâm Trí

Khoa chăm sóc sức khỏe tinh thần và chữa trị bệnh tâm trí gồm có ba ngành chính:  Phân tâm học (psychoanalysis), tâm trí bệnh học (psychiatry) và tâm lý học (Psychology) xử dụng các phương pháp tâm lý trị liệu (psychotherapy) để chữa trị cho những người bị bệnh tâm trí.  Nhóm thứ nhất gồm các nhà phân tâm (psychoanalysist) là những bá sĩ y khoa được huấn luyện về ngành phân tâm học rất đầy đủ và chính họ cũng trải qua các cuộc phân tâm.  Ngành này đặt căn bản trên những khám phá của bác sĩ Sigmund Freud về các hoạt động vô thức nơi con người cùng cách thức chữa trị những chứng bệnh bất an tâm thần bằng cách giúp cho bệnh nhân biết được những ý tưởng, những ham muốn, những xúc cảm, những ước mơ mà họ đã dồn nén trong chốn vô thức.  Sở dĩ những điều ấy bị dồn nén là vì chúng ngược lại với những gì mà luân lý hay đạo đức chấp nhận.  Những thứ cấm kỵ ấy không phải là những luật lệ bên ngoài mà là sự kiểm soát ở bên trong chúng ta mà chúng ta thường gọi là lương tâm.

Tánh chất của ngành phân tâm là một tiến trình thổ lộ để giải tỏa (catarsis) các ẩn ức trong chốn vô thức của bệnh nhân.  Hai bên bác sĩ và bệnh nhân nói chuyện với nhau trong một thời gian lâu dài.  Từ những cuộc thổ lộ của bệnh nhân mà bác sĩ biết rõ những điều nằm sâu trong chốn vô thức của họ.  Những điều người bệnh thương yêu, giận hờn, ghét bỏ, thù hận, sợ hãi xuất hiện qua mối liên hệ giữa hai người do người bệnh đồng hóa  bác sĩ như là đối tượng để cho mình thương yêu hay tức giận.  Sự kiện đó gọi là sự đổi ngôi hay hoán vị (transference):  Người bác sĩ, trong con mắt người bệnh lúc đó, chính là người mà mình thương yêu hay thù ghét trước đây.  Có điều khác biệt duy nhất là trước đây người bệnh không dám yêu hay ghét vì mặc cảm tội lỗi, giờ đây họ biểu lộ chúng một cách tự do.  Bác sĩ trở tành đối tượng tình cảm của người bệnh và dùng mối lien hệ (theo cái nhìn của bệnh nhân đó) để giúp cho bệnh nhân có được sự tự tri hay nội kiến (insight), sự thấy biết rõ ràng về những niềm thương ghét ở sâu trong vùng vô thức của họ, nguyên nhân của những lo lắng, sợ hãi hay bất an làm cho họ khổ đau về tinh thần và nhiều lúc cả thể chất.  Ngoài cách thức đó, bác sĩ phân tâm còn xử dụng các phương thức khác như sự lien tưởng tự do, phân tích và giải thích các giấc mơ, những phản ứng đối kháng cùng những hoán vị khác, v.v…

Qua Tiến trình phân tâm, các điều thầm kín được đưa ra ánh sáng.  Nhờ sự hiểu biết đó mà bệnh nhân nhận biết những ý tưởng, ham muốn, cảm xúc cùng những mơ ước, mà mình không muốn biết tới hay sợ hãi không muốn nhận ra chúng, đang tác động nơi mình.  Ðiều quan yếu là bác sĩ tâm thần không nói rõ như bác sĩ thường về chứng bệnh của bệnh nhân mà phải giúp cho chính họ nhận ra “chứng bệnh” của mình qua sự nhận biết về các cảm xúc của họ, những cách dồn nén những cảm xúc ấy cùng các cách thức thực hành sự tránh né không muốn biết đến chúng và những phương thức tự vệ (defensive mechanism) mà bệnh nhân xử dụng để phủ nhận những khó khăn mà mình đang có.  Do đó, sự chữa trị rất lâu dài và tốn kém.

Kế ngành phân tâm là ngành tâm trí bệnh học (psychiatry) do các bác sĩ tâm trí (psychiatrist) phụ trách.  Những vị này có thời gian huấn luyện chuyên môn ngắn hơn là các bác sĩ về phân tâm nói trên.  Họ là những bác sĩ y khoa và cũng là chuyên viên tâm trí trị các chứng rối loạn tinh thần.  Họ có thể xử dụng cả thuốc men hay các phương pháp phân tâm để chữa trị bệnh nhân.

Tiếp theo đó là ngành tâm lý học (psychology), ngành nghiên cứu về thái độ và cách ứng dụng các kiến thức ấy.  Các chuyên viên tâm lý (psychologist), được huấn luyện rất kỹ tùy theo mỗi ngành chuyên môn họ phụ trách, thường chú trọng nhiều hơn đến thái độ (tức là sự biểu lộ ra ngoài của bệnh nhân) và dùng các kỹ thuật trị liệu tâm lý để giúp họ thích nghi với môi trường chung quanh.  Phương pháp này nhanh chóng và ít tốn kém hơn.

Ngoài các điều ấy, còn có sự khác biệt quan trọng là những nhà phân tâm và những bác sĩ tâm trí là những bác sĩ y khoa nên họ có quyền biên toa cho thuốc, còn các chuyên viên tâm lý thì chỉ thuần xử dụng các phương pháp tâm lý trị liệu mà thôi.  Vào năm 1991, một chương trình mới được mở ra cho phép các tiến sĩ tâm lý học được ghi tên học ngành tâm trí bệnh học như các bác sĩ y khoa, dù với một con số rất giới hạn.

Ngày nay ngành phân tâm và tâm bệnh học phát triển theo chiều hướng chữa trị bằng thuốc men nhiều hơn trước đây.  Chữa trị bằng thuốc men có điều hay là đưa đến những kết quả nhanh chóng nhưng những tác động nguy hại (side effect) của thuốc men cùng sự lệ thuộc vào thuốc men của bệnh nhân là những điều mà người ta vẫn đang tranh luận rất nhiều.

II. Freud Và Những Nhà Tâm Lý Khác Với Freud

Theo Freud thì tất cả mọi sinh hoạt của con người đều nhằm vào việc thỏa mãn những nhu cầu của mình.  Ông ta cho con người như một cái máy được vận chuyển bằng sức sống, một năng lực thúc đẩy con người thỏa mãn những nhu cầu như ăn uống, tính dục, v.v… mà ông gọi là Libido.  Theo Freud, con người vốn ích kỷ và liên hệ qua lại với kẻ khác chỉ nhằm thỏa mãn những ham muốn của bản năng.  Khi các dục vọng, các ham muốn này được thỏa mãn thì các sự căng thẳng trong người bớt đi, nhờ đó họ có cảm giác sung sướng hay là sự khoái lạc.  Như thế, khoái lạc là một sự thích thú người ta có được qua sự xả bớt những căng thẳng, khó chịu do những thúc bách đời hỏi về thực phẩm, dục tình, v.v… tạo ra.  Năng lực thúc đẩy con người thực hiện những thỏa mãn thể chất căn bản đó gọi là xung động bản năng mà Freud gọi là Cái Ðó hay là Nó: ID.  Freud cho chính sự đè nén quá mức dục tính và sự hung hăng bẩm sinh đưa đến các chứng bệnh tâm thần. Ông ta nói đó là cái giá nền văn minh phải trả.

Nhiều nhà phân tâm ngày nay không còn cho tính dục có một địa vị ưu thế như trước đây nhưng họ vẫn dùng lý thuyết của Freud làm căn bản trị liệu.  Còn các nhà chuyên viên tâm lý thuộc nhiều trường phái khác nhau, nói một cách tổng quát, họ đều chú tâm làm cho cái ngã (ego) bất bình thường trở nên lành mạnh và sinh hoạt bình thường trở lại.

Nhiều người đã không đồng ý với Freud về sự chú trọng quá nhiều đến xung động bản năng, nhất là sự quá chú trọng đến vai trò của dục tính và nhân cách bất bình thường (bệnh hoạn).  Carl Jung ban đầu theo Freud nhưng sau đó tạo lập nên trường phái mới chú trọng đến ảnh hưởng của yếu tố văn hóa trong đời sống tâm lý con người.  Khác hẳn với Freud, ông ta cho rằng libido không phải là sức mạnh tính dục thúc đẩy sinh hoạt con người.  Theo ông, libido chỉ là năng lượng tâm lý.

Jung phân chia con người làm hai loại: Hướng nội (trầm tư, hay tự vệ và nghi ngờ) và hướng ngoại (thích ra ngoài, hướng về xã hội và thích phiêu lưu).  Ông ta có cái nhìn tích cực về con người và cho rằng nỗ lực của con người thường hướng đến việc hoàn thành những điều tốt đẹp làm cho cuộc sống họ được vui sướng khi đạt được những điều mong ước.  Những điều mong ước ấy lại phát xuất từ vô thức tập thể (collective unconciousness) chứa đựng rất nhiều thứ mà ý thức không biết đến.  Ông ta lại hoàn toàn khác biệt với Freud khi chủ trương chính sức mạnh của các huyền thoại (myth) trong các nền văn hóa biểu lộ qua những hình ảnh mẫu (archetype) như hình ảnh của bậc đạo sư, người trinh nữ, kẻ anh hùng, người hiệp sĩ, đứa bé thơ ngây, v.v… tạo nên những phản ứng nơi chúng ta, khơi dậy những xúc cảm và thúc dục ta hành động theo chiều hướng nó mời gọi.  Trường phái của Jung đang phát triển mạnh ở Hoa Kỳ qua các công trình nghiên cứu và trình bày về sức mạnh của huyền thoại của cố giáo sư Joseph Campbell cùng những nhà tâm lý chú trọng đến sự biểu lộ nam tính qua những “phong trào nam nhân” (men’s movement).

Sau Jung, các nhà tâm lý học Tân Thời Ðại (New Age) như Erich Fromm, Carl Roger, Abraham Maslow, v.v… thường nhấn mạnh sự tích cực của đời sống con người khi chữa trị cho các bệnh nhân tâm trí.  Nhiều nhà phân tâm và tâm lý trị liệu đã tìm đến thiền vì thiền trình bày cho họ thấy, chỉ rõ cho họ biết, giúp cho họ có kinh nghiệm và sống được với niềm an vui trong sáng bao la.  Nói theo thiền sư Suzuki: “Thiền là nghệ thuật nhìn vào tánh tự nhiên của mình, là con đường từ khổ đau đến tự do, thiền giải phóng các năng lực vướng kẹt của ta, thiền giúp ta khỏi hóa điên hay tàn tật cùng giúp ta biểu lộ khả năng hạnh phúc và thương yêu”.  Hay nói một cách thơ mộng hơn:

“Ðạo vốn không nhan sắc

Mà ngày thêm gấm hoa

Trong ba ngàn cõi ấy

Ðâu chẳng phải là nhà.”

Thiền sư Viên Chiếu

(T.T. Nhất Hạnh dịch)

III. Mục Ðích Của Thiền

Thiền là một tông phái của Phật giáo chú trọng nhiều đến thực hành.  Những gì Ðức Phật kinh nghiệm và giảng dạy thì thiền chủ trương phải đạt được như thế.  Một người chỉ hiểu lời Ðức Phật dạy khi họ có được kinh nghiệm về trạng thái tâm linh như Ðức Phật, nếu không họ chỉ biết chữ nghĩa mà không biết sự chân thật của Ðạo.

Trước khi giác ngộ, Ðức Phật cũng có những xao xuyến nội tâm, những khắc khoải về ý nghĩa cuộc sống và những khổ đau vì thấy những điều bất như ý xảy ra quanh mình.  Ngài phải lặn lội đi tìm lời giải đáp qua thiền định, qua những năm tháng tu hành khổ hạnh để rồi tự mình tìm ra được chân lý vốn vượt lên tất cả những gì mình đã nghe nói về chúng.  Nếu chúng ta thực hành thiền (hay các pháp môn Tịnh Ðộ, Mật Tông v.v…) ta cũng có thể kinh nghiệm được sự thật đó.  Lúc ấy ta trực nhận tâm ta chỉ thuần là một tình thương yêu trong sáng (Từ bi) và sự hiểu biết chân thật (Trí tuệ) và nguồn an vui vô cùng (Cực Lạc hay Niết Bàn).  Tuy nhiên, vì thói quen hay bám víu vào, hay dính mắc vào, thích ràng buột vào các ý tưởng phân biệt như tôi tốt, người kia xấu, tôi hiền lành, người kia hung dữ, tôi phải, người kia quấy, v.v… làm khơi dậy các tâm tư vui buồn, thương ghét, sướng khổ, thân thù mãi mãi không thôi.  Những thứ ấy tạo ra những căng thẳng, những áp lực, những sự khó chịu làm ta khổ đau.

Tâm ta như bầu trời trong xanh bao la, các ý tưởng và tâm tư vui buồn, thương ghét như những đám mây bay qua.  Nếu chúng ta không bám víu, không dính mắc vào chúng thì như những đám mây, chúng kéo đến và bay đi, chẳng để lại dấu vết.  Dù có muôn ngàn đám mây bay ngang bầu trời, bầu trời vẩn luôn luôn không chút nhiễm ô, không chút thay đổi.  Cũng như thế, nếu ta không đồng hoá, không cho mình là các ý tưởng, các tâm tư đó thì chúng lặng lẽ trôi đi và tâm ta lúc nào cũng là bầu trời trong sáng bao la. Thiền là quay về với bầu trời trong sáng tự nhiên đó, là sống với nguồn an vui bao la luôn có mặt nơi ta, là sống với tâm thức linh động bén nhạy để nhận biết tất cả mọi phản ứng, mọi ý tưởng, mọi cảm xúc, trực nhận tất cả mọi thứ xuất hiện bên trong cũng như bên ngoài mà không chút sợ hãi, không chút đè nén, không loại trừ, không biện minh, biện bạch hay không nhận biết chúng qua cơ chế tự vệ tâm lý nơi mỗi chúng ta. Sống được như thế thì ta không phân đôi tâm mình ra hai phần: phần ý thức và phần vô thức vì tất cả mọi hiện tượng tâm lý đều được trực tiếp nhận biết như thực, không thêm bớt.  Ðó chính là sống đạo, là sống đời giác ngộ chân thật.

Nơi đây, chúng ta thấy có một sự gặp gỡ giữa thiền và phân tâm học:  Cả hai đều chú trọng đến sự giải phóng con người ra khỏi tâm bệnh để con người được an vui hạnh phúc hơn.  Một bên cần có bác sĩ để giúp cho bệnh nhân thấy rõ những động lực ham muốn, những mặc cảm tội lỗi, những sự tức giận, những khổ đau đang nằm sâu trong chốn vô thức và đang tác động vào đời sống của họ.  Bên kia nhấn mạnh đến sự tỉnh thức của thiền sinh, chính họ phải nỗ lực quán chiếu, nhìn sâu vào tâm của mình để biết rõ những ý tưởng và phản ứng biểu lộ qua những tâm tư vui buồn thương ghét của mình mà không chút dính mắc vào chúng.  Từ đó họ biết rõ qua kinh nghiệm cụ thể một trạng thái tự do và an vui tuyệt đối.

Trong thiền, vai trò của vị thầy cũng quan trọng nhưng vị thiền sư chỉ là người giúp đỡ bên ngoài chứ không đóng vai trò quyết định như bác sĩ trong ngành phân tâm.  Vị thầy chân thật thúc dục thiền sinh phải nổ lực tối đa trên con đường giải phóng mình ra khỏi mọi sự nô lệ kể cả sự nô lệ vào hình ảnh hay sự sùng thượng vị thầy.

IV. Thiền Là Giải Phóng Chứ Không Phải Nô Lệ

Ðể thấy rõ tính cách chân thật và giải thoát của thiền, chúng ta thử tìm hiểu thêm một số tổ chức tôn giáo cùng so sánh với một số sinh hoạt mệnh danh tu thiền.

Tại Hoa Kỳ có nhiều nhóm sinh hoạt tôn giáo mà người Mỹ gọi là Tà Phái (cultism).  Những người chủ trương các nhóm đó thường có khuynh hướng kiểm soát toàn diện đời sống tín đồ và giải thích mọi việc đang xảy ra theo cái thấy sai lạc của họ.  Những nhóm này có thể ở khắp mọi tôn giáo và những người gia nhập thường bị đời hỏi phải tùng phục tối đa và hy sinh cuộc đời của họ để được sự che chở.  Chúng ta có thể lấy một trường hợp điển hình là nhóm Ðền Thờ Nhân Dân (Temple’s people) của mục sư Jim Jones.  Vị mục sư này có khoảng 3,000 tín đồ. Sau khi bị chính phủ Mỹ điều tra về các hoạt động bất hợp pháp của giáo phái này, mục sư Jim Jones di chuyển trụ sở từ California sang Guyana.  Nơi đây ông ta đã ra lệnh cho hơn 900 người phải uống chất thạch tín để tự tử tập thể sau khi ra lịnh hạ sát một vị dân biểu  quốc hội Hoa Kỳ sang điều tra.  Ðó là một thảm kịch của Tà Phái làm dân chúnh Hoa Kỳ khiếp hãi.  Thảm kịch này lai vừa tái diễn khi mục sư David Koresh ra lệnh cho tín hữu bắn các nhân viên chính quyền liên bang Hoa Kỳ khi họ đến tịch thu súng ống tại khu vực nhà thờ của họ ở vùng Waco, Texas.

Riêng trong các nhóm tu thiền hay tự cho mình là thiền Phật giáo, trong cộng đồng Hoa Kỳ cũng như Việt Nam, chúng ta chưa thấy có một bảng liệt kê những nhóm thuộc Tà Phái như các chuyên viên đã làm đối với các nhóm Tà Phái trong Thiên Chúa Giáo để giúp giáo dân nhận ra đâu là những tổ chức đạo chân chánh và đầu là những nhóm lợi dụng hay mê hoặc tín đồ.

Căn cứ vào những nguyên tắc do các chuyên viên tâm lý đề ra để nhận biết những Tà Phái đang hoạt động và nhất là lời dạy của các bậc chân tu như Thiền Sư Thích Thanh Từ, Ðức Ðạt Lai Lạt Ma, Thiền Sư Hư Vân, v.v… cùng các kinh điển Phật giáo nhất là Kinh Kim Cang và Pháp Bảo Ðàn Kinh của Lục Tổ Huệ Năng, người ta đã dễ dàng biết rõ điều trên.

Một cách rất giản dị, nếu người nào “dạy đạo” mà lại muốn thực hành sự kiểm soát toàn diện đời sống người tín đồ và dạy cho họ thực hành những phương thức “thiền” để duy trì và phát triển sự lệ thuộc đó thì đó chính là Tà Phái.  Họ có thể xử dụng các danh từ Phật giáo nhưng thật ra họ chẳng dính dáng gì đến đạo Phật cả.

Hậu quả nguy hại của những người thực hành pháp môn “thiền” sai lầm là họ bị “tẩu hỏa nhập ma” như có các ảo giác (hallucination) tưởng tượng mình bay đến nhiều chỗ, gặp tiên Phật, thánh trời hay các loài ma quỷ.  Trong kinh Thủ Lăng Nghiêm, Ðức Phật dạy phải tránh lối tu này vì đó là cách thực hành sai lầm tạo ra những tai hại cho đời sống.

Chúng ta nhận biết dễ dàng những người này vì họ mất đi khả năng phân biệt những gì vốn có thật, thực tại, và những gì là ảo giác, do tưởng tượng mà có.  Có những người lại bị ràng buộc, lại bị nô lệ vào những hình ảnh không thật hay hình ảnh người hướng dẩn.  Hậu quả trên là do sự thực hành thiền sai lầm như thay vì buông xả họ lại chấp dính vào một hình ảnh, thay vì trực tiếp nhận biết mọi ý tưởng đến và đi họ lại cố đè nén những ý tưởng, những cảm giác, những tâm tư mà họ e ngại hay sợ hãi hoặc là cố giải thích mọi điều theo sự tránh né ấy.  Có người ngồi thiền mà cứ bị hình ảnh của “thầy” mình ám ảnh, không khác gì tâm trạng của một em bé luôn luôn muốn có cha hay mẹ mình ở kế bên.  Ðể gia tăng sự lệ thuộc này, họ được khuyên là nên chấm dứt việc thờ Phật mà chỉ thờ hình ảnh người dạy họ.  Vài người không hiểu dụng ý của họ đã đem hình Phật xuống và để hình người dạy họ lên bàn thờ.  Nhiều người Phật tử cùng tín đồ tôn giáo khác đã làm như trên.

Ðiều ấy lại tạo ra những bất an nội tâm, những xung khắc trong gia đình vì nhiều người dùng sự ‘thiêng liêng” làm phương tiện để thách thức, chống đối, đàn áp hay trốn chạy những người khác trong gia đình.  Hình ảnh của “vị thầy” cùng những lời “dạy đạo” được họ dùng làm vũ khí khích bác hay áp chế những người trong gia đình hay bà con thân thuộc.  Hậu quả là các vấn đề khó khăn trong gia đình gia tăng và đưa đến sự đổ vỡ: nhẹ là xung đột, nặng là ly dị.  Con cái của họ là những kẻ phải gánh nhiều hậu quả tai hại hơn ai hết.

Sự kiện trên rất dễ nhận biết và nếu biết sớm thì rất hữu ích cho người bị mê mờ.  Những hành vi họ biểu lộ như thế giúp cho những người khác trong gia đình hiểu được các triệu chứng của căn bệnh tâm trí ở trong vùng vô thức của vợ, chồng hay con cái của mình và tìm cách đưa họ đến các chuyên viên tâm trí để chữa trị.

Các bác sĩ tâm trí đã nghiên cứu cách tẩy não của người Trung Hoa Cộng Sản vào thời Ðệ Nhị Thế Chiến và thấy những nhóm Tà Phái ngày nay đã bắt chước để tẩy não tín đồ theo họ.  Ðó là sự nguy hại mới trong xã hội hiện nay vì khi thực hành những điều sai lầm đó thì người tín đồ đè nén những hiểu biết chân thật của họ dưới áp lực của nhóm.  Người trong nhóm đề cao họ nhưng lại chê bai vợ con họ nếu những người này không theo hoặc đe dọa sẽ trừng trị qua sự trù ếm nếu họ rút lui khỏi tổ chức cùng nhiều cách thức khác.

Sự đè nén gia tăng, sự lệ thuộc gia tăng, sự tránh né giải quyết các vấn đề trong đời sống thực tế gia tăng khi càng cố thực hành “thiền đè nén” hay “thiền nô lệ” ấy.  Sự thực hành “thiền” sai lạc nói trên đưa đến hậu quả là họ không còn phân biệt thực tế và ảo giác, những gì đang thực sự xảy ra và những gì họ tưởng tượng đang xảy ra.   Họ có thể có những quyết định phi lý hay sai lầm làm tổn thương cho bản thân họ hay cho gia đình ho.  Những người chung quanh đều thấy rõ như thế nhưng nhhững người nạn nhân của Tà Phái lại không nhận biết điều ấy vì họ xử dụng một cách vô thức, cơ chế tự vệ:  Phủ nhận những gì đang thực sự xảy ra chung quanh.  Trên thực tế, những ai thực hành như trên thì không phải họ “tu thiền” mà họ chỉ thực hành sự chạy trốn vào những ảo ảnh.  Hậu quả là đời sống gia đình càng lúc càng mất hạnh phúc, công việc làm càng giảm sút hiệu quả, việc làm ăn thua lỗ hay thất bại do những quyết định không dính dáng đến thực tế.  (Những điều nói về tu sai lầm và các ảo giác xuất hiện được Ðức Phật chỉ rõ trong Kinh Lăng Nghiêm).

V. Nét Chính Của Tà Phái

Theo nhà xã hội học Wơdy Carlson thuộc viện đại học South Carolina thì “các tà phái (cult) có một đặc điểm chung là một người lãnh đạo làm cho mọi người trong nhóm đó thấy y là câu trả lời cho mọi câu hỏi và sự chọn lưa.”  Bà Marcia Rudin, giám đốc Chương Trình Giáo Dục về tà phái ở New York nhấn mạnh đến những kẻ “vận dụng, hành hạ và trục lợi những kẻ theo họ…”.   Như thế chúng ta nhìn vào thái độ của những người lãnh tụ tà phái này thì dù họ có nhân danh các tôn giáo khác nhau họ vẩn có những điểm hay những nét bệnh lý tương tợ:

1. Muốn kiểm soát toàn diện đời sống của tín đồ.

2. Ngưòi lãnh đạo được xưng tụng là Ðấng Cứu Thế, là Chúa, là Thượng Ðế, là Phật hay Thánh và thường loan truyền là người này có phép lạ.

3. Khuyến khích hay bắt buộc tín đồ không được thờ hình ảnh của Chúa hay Phật mà chỉ thờ hình ảnh của người lãnh đạo hoặc nghĩ tưởng đến hình ảnh người lãnh đạo để được cứu rỗi hay ban cho sức mạnh.

4. Tổ chức Tà Phái thường đe dọa trừng phạt tín đồ theo họ nếu không tiếp tục tham gia sinh hoạt.  Sự đe dọa này có nhiều hình thức:  Dùng áp lực của nhóm hay đe dọa “giáo chủ” sẽ trừng trị làm cho bị tai nạn, bệnh tật, hay bằng cách bạo động khác.

5. Dụ dỗ người tín đồ phải đóng góp tiền bạc:  một lớn phần số lương, buôn bán kiếm tiền cho tổ chức hay cả bán nhà ở của gia đình mình, v.v…

6. Người lãnh đạo có thể vi phạm tất cả mọi điều cấm kỵ nhưng tín đồ thì hoàn toàn phải tuân phục các luật lệ do nhóm ấn định.

Như thế, trong phạm vi Phật giáo, những người Phật tử khi thực hành thiền thì nên hiểu rõ mình đang thực hành thiền loại nào.  Những tông phái thiền Phật giáo có truyền thống vững chắc như thiền Nguyên Thủy (Theravada), thiền Lâm Tế (Rinzai), thiền Tào Ðộng (Soto), thiền Mật Tông (do quý thầy Tây Tạng dạy) hay Thiền-Tịnh-Mật phối hợp (Thuộc truyền thống Việt Nam) giúp chúng ta khai mở cõi lòng, nhận biết tất cả những ước muốn, những giận hờn thương ghét nơi vùng ý thức cùng những sự biểu lộ của chúng từ chốn thâm sâu nhất của vùng vô thức để giải thoát chúng ta khỏi chốn ẩn mình đó.  Thực hành như thế trong đời sống hàng ngày thì chúng ta sống đòi lành mạnh, an vui và thành công hơn vì năng lượng tốt đẹp cần thiết của chúng ta không bị tiêu hao trong những mối xung đột nội tâm do sự đè nén, sự trốn chạy, sự từ khước không muốn thấy biết sự thật đang xảy ra bên ngoài cũng như bên trong lòng mình.  Ðiều quan trọng đối với thiền Phật giáo dù thuộc tông phái Thiền, Tịnh hay Mật tông là tất cả đều tụng kinh Phật, thờ hình ảnh Ðức Phật và tôn kính Ðức Phật.  Không có một thiền sư Phật giáo nào tự xưng mình là Phật.  Chỉ có người dân Tây Tạng xưng tụng ngài DạtLai Lạt Ma là “Phật sống”.  Tuy nhiên khi đuợc hỏi về điều ấy Ngài khiêm tốn trả lời:  “Tôi chỉ là một người tu sĩ bình thường.”  Ðó là sự khiêm tốn của Bậc chân tu và là một sự lành mạnh tinh thần mà người Phật tử chúng ta cần phải học hỏi.

Ở trong các giáo phái Tin Lành tại Hoa Kỳ, người ta đang lo ngại rất nhiều về các hiện tượng có những kẻ tự xưng mình là Chúa Jesus hay Ðấng Cứu Thế thường có những hành vi bạo động như Jime Jones đã ra lệnh cho tín đồ sát hại và tự tử tập thể trên 900 người.  Thảm kịch này lại tái diễn vào ngày 19 tháng 4 năm 1993 làm cho trên 80 tín đồ thiệt mạng khi lãnh tụ nhóm tà phái David Koresh, kẻ tự xưng là Chúa Jesus, đã ra lệnh tín đồ chế dầu xăng đốt toàn bộ khu chung cư khi cảnh sát liên bang dự định vào bắt họ.  Ðạo Phật và đạo Chúa đều phủ nhận những kẻ tự xưng mình là Phật hay Chúa và nói rõ những kẻ mạo xưng đó phạm vào tội đại vọng ngữ.

Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh tà phái thường có ở mọi xã hội và mọi tôn giáo chứ không phải chỉ ở Hoa Ky hay trong một ngành tôn giáo nào thôi.  Trong Phật giáo, để nhận biết mình tu tập đúng pháp hay không thường rất giản dị:  khi người Phật tử tu tập đúng pháp môn thì niềm an vui hạnh phúc trong gia đình gia tăng, sự thành công trong việc học hành hay việc làm ở sở gia tăng, trí thông minh và sự hiểu biết chân thật gia tăng.  Người Phật tử  thực hành một pháp môn tu tập sai lầm sẽ đưa đến những xung đột trong gia đình làm tổn thương hạnh phúc vợ chồng và con cái, học hành hay việc làm càng lúc càng sút giảm, trí thông minh và sự hiểu biết chân thật càng lúc càng mất dần.  Họ bị nhiều nỗi bất an trong lòng nên phản ứng bất thường:  Hung dữ, chấp chặt vào ý kiến của mình, vui buồn bất thường và suy luận không còn phù hợp với  sự hiểu biết thông thường.  Họ cũng có thể hoàn toàn mất khả năng suy luận và sống độc lập, họ hoàn toàn trở thành kẻ bị sai khiến.

Tóm lại, tu một pháp môn chân chính thì thân thế khỏe mạnh, tinh thần an vui, làm việc phát triển và gia đình hạnh phúc.  Tu một pháp môn tà phái thì đang khỏe thành bệnh, đang tỉnh thành mê, đang làm ăn thành công lại bị tán gia bại sản, đang có hạnh phúc gia đình thì bị chia lìa, đổ vỡ, đang thông minh hoạt bát thì trở nên mờ tối và không còn tự chủ.

VI. Cái Không Chính Là Cái Có Tràn Ðầy

Phật giáo nhấn mạnh đến cái tâm trong sáng, linh động, tỉnh thức hay tâm Phật của mỗi chúng ta.  Tu tập là sống với cái tâm chân thật đó chứ không phải bám víu  vào các hình ảnh, âm thanh, màu sắc chợt đến chợt đi làm khơi dậy những vui buồn, thương ghét, sướng khổ trong đời sống hàng ngày.

Ðể nhắc nhở cho người tu tập đừng bị dính mắc vào cái hiểu biết sai lầm, Thiền Tông cũng như các tông phái Phật giáo khác đều tụng bài Bát Nhã Tâm Kinh nhấn mạnh đến tánh không của vạn pháp.  Về phương diện nhận thức, tánh không là tánh trong sáng tự nhiên của mỗi sự vật.  Chúng không dính dáng gì đến những xấu tốt, hay dở mà ta gán cho nó.  Vạn pháp là mọi hiện tượng vật lý cũng như tâm lý, mọi sự và vật do nhiều yếu tố khác nhau nương tựa vào nhau hay kết lại với nhau mà thành, mà có mặt.  Khi thuận duyên, các điều kiện thích hợp có mặt, thì chúng xuất hiện.  Khi hết duyên, các điều kiện kết hợp không còn nữa, thì chúng tan rả.  Không có một thứ gì là có tánh cách riêng biệt và mãi mãi như vậy (vô ngã).  Do đó, “về mặt đời” thì ta làm mọi điều hợp với luân thường đạo lý nhưng “về mặt đạo” thì ta không bám víu vào những thứ ấy mà đề cao mình hay chê bai người để giải quyết những khó khăn nội tâm chính mình nên lúc nào cũng thong dong tự tại.

Về phương diện thực hành, tâm ta luôn luôn ở trong trạng thái bén nhạy, linh động và tỉnh thức trong đời sống hàng ngày.  Thiền chú trọng đến sự tiếp xúc và nhận biết trực tiếp tất cả mọi thứ mà không bám víu vào bất cứ một ý tưởng, cảm giác, tâm tư, hình ảnh, mùi vị, âm thanh, xúc chạm nào như ngài Tam Tổ Tăng Xáng đã nhắc nhở trong bài Tín Tâm Minh:

“Ðạo lớn chẳng gì khó

Cốt đừng chọn lựa thôi

Nếu lòng không thương ghét

Thì tự nhiên sáng ngời…”

(Trúc Thiên dịch)

Sự sáng ngời đó là tâm an vui tỏa chiếu khi nó không còn bị che mờ bởi các hay biết sai lầm do ta bám víu vào sự phân biệt đưa đến việc thích cái này, không ưa cái kia.  Dĩ nhiên, sự phân biệt vốn rất cần thiết trong đời sống hàng ngày vì óc phân biệt giúp chúng ta nhận biết những điều tốt, xấu, hay, dỡ trong sinh hoại hàng ngày.  Tuy nhiên, nếu chúng ta bám víu vào sự phân biệt đó, dính mắc vào sự phân biệt đó đến nỗi chúng ta bị chúng ám ảnh không ngừng hay dùng sự phân biệt đó như một cách biện minh hay bào chữa cho mình và chê bai kẻ khác thì tâm ta bị mê mờ.  Ðạo Phật chủ trương cắt gốc của vọng tâm hay tâm mê mờ đó (si), thì những áp lực bên trong, những lo lắng, sợ hãi, buồn rầu, khổ đau (luân hồi) sẽ rơi rụng.

Như thế, về phương diện chữa trị tâm bệnh, chúng ta thấy thiền và ngành tâm lý trị liệu rất gần gủi nhau nơi đây: nhận biết rõ ràng những xung động, những ham muốn, những động lực thực sự làm cho chúng ta lo lắng, sợ hãi, buồn rầu, bất an, phiền não.  Hai bên đều tìm đến cội nguồn của khổ đau mà giải quyết chúng tận gốc rễ.

Khoa tâm lý trị liệu cố gắng làm cho cái tôi hay ngã (ego) trở lại bình thường, trở nên lành mạnh để có thể sinh hoạt trong đời sống hàng ngày.  Một cái ngã lành mạnh là một cái ngã mềm dẽo, dễ thích nghi với hoàn cảnh mới và nó có sức chịu đựng tốt.  Ðạo Phật nhấn mạnh đến cái ngã chân thật mà kinh Ðại Niết Bàn gọi là Chân Ngã (cùng ba yếu tố Chân Thường, Chân Lạc và Chân Tịnh) ở đàng sau những ý tưởng, những cảm giác sướng khổ, những tâm tư vui buồn mà chúng ta thường đồng hóa chúng với chính mình: Tôi suy nghĩ, tôi sướng, tôi khổ, v.v… Các ý tưởng, cảm giác, tâm tư ấy đến và đi như các đám mây bay qua bầu trời, bầu trời luôn luôn trong sáng không hề bị vẩn đục.  Cái tôi hay ngã chân thật ấy rất lành mạnh, dễ dàng thích nghi với hoàn cảnh mới và luôn luôn tươi mát, linh động.

Khi sống với ngã chân thật thì chúng ta trực tiếp biết rõ cái mà chúng ta cho là cái tôi hay ngã trước đây chỉ là sự nối tiếp liên tục của các ý tưởng, các tâm tư, các phản ứng từ những chuyển biến tâm sinh lý làm cho ta có cảm tưởng có một cái tôi với các tính tình, thái độ, suy tư, phản ứng cố định, có mặt như thế hoài.  Thiền là sống với cái tâm chân thật, hay cũng có thể gọi là cái ngã hay tôi chân thật như trong kinh Niết Bàn khi nói về Chân Ngã.  Sống với cái tâm chân thật là sống tỉnh thức, là không bám víu vào những ý tưởng, những cảm giác, những tâm tư chợt đến chợt đi như trước đây, là luôn luôn để tâm trong trạng thái linh động, trong sáng, rộng lớn bao như bầu trời.

Với tâm tỉnh thức và bén nhạy như thế thì những ý tưởng, những ham muốn, những vui buồn, thương ghét tự chúng thong dong tự tại như những đám mây đến và đi trên bầu trời mà không bị dính mắc, không bị cột chặt.  Cái trung tâm mà ta gọi là cái tôi hay ngã đó không còn là một vùng nhỏ bé mà ta phải bảo vệ qua cơ thể tự vệ (defense mechanism) nữa.  Từ đó, áp lực bên trong giảm dần khi ý tưởng những cùng tâm thư nối tiếp thưa dần và trở nên yên tĩnh.

Lúc ấy, tâm của mỗi chúng ta chỉ là khoảng không gian bao la trong đó tình thương yêu trong sáng và sự hiểu biết chân thật tràn đầy.  Niềm an vui sâu thẳm lúc đó tự nó biểu lộ, tự nó dâng tràn.  Niềm an vui kỳ diệu ấy không nương tựa vào đâu cả, không phải lệ thuộc vào bất cứ một điều gì cả.  Khi chúng ta kinh nghiệm trực tiếp điều ấy thì ta biết một cách chân thật không phải bản năng sinh tồn chi phối mọi hoạt động của con người mà chính Phật tánh, tình thương yêu trong sáng, sự hiểu biết chân thật và nguồn hạnh phúc tự nhiên tràn đầy thúc đẩy ta tiến lên trên con đường Bồ Tát Ðạo, thực hành đòi sống an lành hạnh phúc cho mình vàc ho người.  Lúc ấy, chính là tình thương bao la, tâm đại bi, là nguồn động lực mãnh liệt như nước vỡ bờ xóa tan mọi điều ích kỷ và tiêu cực để hoàn thành những điều tốt đẹp nhất cho đời sống con người.

Ngày nay, nhiều bác sĩ phân tâm hay tâm trí thực hành  thiền và áp dụng thiền trong tiến trình chữa trị cho bệnh nhân làm chúng ta đôi lúc muốn hiểu rõ thêm sự liên hệ của hai bên.

VII. Cuộc Chiến Tranh Không Bao Giờ Ngưng

Theo Freud, con người sinh ra với hai bản năng:  Bản năng sinh tồn gọi là Eros và bản năng hũy diệt gọi là Thanatos.  Bản năng sinh tồn là động lực thúc đẩy con người hoạt động để sinh tồn như như cầu ăn uống, được ấm áp và nhất là tình dục.  Còn nhu cầu hũy diệt hướng đến không những các đối tượng bên ngoài mà cả ngay chính đời sống của mình nữa.  Thói rượu chè, hút sách, lao vào những trò chơi nguy hiểm là những biểu lộ của bản năng hũy diệt này.

Trong mỗi người đều có một “tên man dã” muốn an ngay khi đói bụng hay thỏa mãn mọi nhu cầu khi chúng xuất hiện bất kể hậu quả ra sao.  Phần đó Freud gọi là Id, cái đó, là một thành phần nhân cách của chúng ta có những hành động do bản năng sinh tồn thôi thúc để thỏa mãn các nhu cầu căn bản.

Bản năng sinh tồn đó tác động theo nguyên tắc khoái lạc:  Khi thực hành những gì bản năng đòi hỏi thì người ta cảm thấy khoái lạc.  Ðiều ấy ta thường thấy nơi thái độ của các em bé khi chúng đòi hỏi phải cho chúng những bình sữa hay kẹo bánh, v.v… Trẻ em bị bản năng sinh tồn thúc đẩy rất mạnh và theo Freud thì khi được 6 tháng, các em bé bắt đầu biết cách kiểm soát bản năng đó vì hoàn cảnh thực tế em đang sống.  Em bé c’ thể đòi hỏi nhiều thứ nhưng cha mẹ em chỉ đáp ứng một số cần thiết cho em.  Nếu em muốn nhiều hơn thì họ sẽ từ chối hay phạt em để cho em biết giới hạn nào cha mẹ có thể chấp nhận đưọc.  Em bé được dạy cho những điều gì phải làm và những điều gì không được làm.  Nếu em làm theo ý người lớn thì em được thưởng, nếu không làm thì em sẽ khổ vì bị la rầy, chê bai và nhiều khi cả đánh đập.  Ðó là hoàn cảnh thực tế.

Theo Freud, chính từ sự hiểu biết do hoàn cảnh thực tế đó mà cái ngã hay cái tôi (ego) dần dần thành hình để dung hòa những đòi hỏi của bản năng và những cấm đóan của xã hội bên ngoài.  Cái ngã này điều hành theo nguyên tắc thực tế.  Như một người đói bụng thấy ổ bánh mì muốn lấy ăn ngay nhưng cái ngã suy nghĩ và biết làm như thế sẽ bị cảnh sát phạt nên anh ta phải cầm ổ bánh mì ra quầy hàng, sắp hàng và đợi trả tiền xong rồi mới ăn.  Như thế, cái ngã giúp thỏa mãn những đòi hỏi, những nhu cầu của bản năng một cách an toàn nhất.

Tuy nhiên, không phải lúc nào cũng có sự đáp ứng đầy đủ cho nhu cầu như thế cả vì nhiều lúc bản năng sinh tồn đòi hỏi quá gắt gao như một người thèm những thứ mà mình không có tiền mua.  Anh ta có thể lấy bớt tiền dùng cho gia đình để mua các thứ mình ưa muốn.  Tuy nhiên, làm như thế thì cảm giác tội lỗi xuất hiện.  Cảm giác tội lỗi này khích động ý muốn trừng trị chính anh ta bằng cách gây thương tích hay hũy diệt đời sống anh ta.  Ðiều này rất nguy hiểm cho mạng sống của mình nên anh ta dùng một “Cơ Chế Tự Vệ” (Defensive Mechanism) để bảo vệ đời sống tinh thần và thể chất của mình bằng các bào chữa cho rằng mình làm như thế là đúng vì mình là chủ gia đình, muốn sao cũng đưọc.  Sự tự bào chữa như vậy giúp cho anh ta bớt đi những bất an bên trong.

Ðó là cuộc chiến tranh giữa Thiện và Ác.  Cuộc chiến này không ngừng xảy ra bên trong ta cùng hậu quả tâm lý của nó với cơ chế tự vệ giúp chúng ta sinh tồn.  Nhiều lúc chúng ta thấy cuộc xung đột nội tâm của con người được diễn tả trong văn chương, kịch nghệ, phim ảnh hay tôn giáo.

Qua những truyện xưa phổ biến trong dân gian hay qua nhiều câu chuyện về tôn giáo, chúng ta thấy có nhiều nền văn hóa thuộc nhiều dân tộc cùng nhiều tôn giáo đã nhân cách hóa hay thiêng liêng hóa cuộc xung đột nội tâm này:  gọi lòng ham muốn, sự thúc dục của bản năng là ma quỷ và lương tâm hay siêu ngã là thiên thần.  Ma quỷ rủ quyến người ta làm bậy và thiên thần chống lại sự quyến rủ xấu xa đó.  Khi chuyền qua cho ma quỷ và thiên thần những dục vọng của chính ta cùng những chống trả, ngăn cấm của lương tâm hay siêu ngã, chúng ta đã tạo nên một cuộc chiến tranh bất tận trong lòng mình.  Sự tranh chấp bên trong đó còn phản ảnh ra ngoài bằng những cuộc chiến tranh giữa thiện và ác, giữa kẻ anh hung và người tội lỗi.  Trên thực tế, bao nhiêu cuộc chém giết tàn bạo xảy ra trong lịch sử loài người nhân danh đạo đức, nhân danh công lý, nhân danh tôn giáo, nhân danh chân lý hay nhân danh đủ điều tốt đẹp.  Phe ta dĩ nhiên là tốt và phe đối thủ dĩ nhiên là xấu.  Ðó là trò chơi của cái ngã mà đạo Phật gọi là ngã chấp.  Thiền chỉ bày một cách trực tiếp và giản dị:  Hãy biết rõ điều ấy nơi chính mỗi chúng ta khi chúng xuất hiện, không đè nén hay lẫn tránh chúng dù là điều chúng ta thích hay chúng ta ghét bỏ hoặc sợ hãi.  Tâm ta như bầu trời trong sáng, không gì có thể làm vẩn đục nó cả.  Khi sống tỉnh thức thì các ý tưởng ưa ghét cùng những tâm tư buồn phiền, sợ hãi, tức tối, hận thù tự chúng tan biến đi như bầu trời xanh cao không một gợn mây che mờ.

VIII. Cơ Chế Tự Vệ

Chúng ta hãy quán chiếu, nhìn sâu hơn vào những động lực bên trong.  Những gì mà cha mẹ dạy dỗ về những cái đúng và sai cùng những điều luân lý và đạo đức trong xã hội hợp lại thành lương tâm của chúng ta hay là siêu ngã (superego).  Bản năng hay cái đó (id) thúc dục phải thỏa mãn ngay những điều nó muốn, ngã (ego) tìm cách thỏa mãn những nhu cầu đó mà không tạo ra sự rắc rối còn siêu ngã hay lương tâm thì đặt vấn đề:  cái điều ta muốn ấy có đúng không, có hợp luân lý không?

Một người nghiện rượu thèm uống rượu, anh ta đi mua rượu ở tiệm về uống và tránh uống dọc đường để khỏi bị cảnh sát phạt.  Dù anh ta làm được điều ấy để có rượu uống một cách an toàn nhưng nếu mẹ anh trước đây thường dạy anh uống rượu là tội lỗi thì lòng anh vẫn không yên.  Sự kết án như thế không phải từ ngoài mà do lương tâm anh hay siêu ngã làm cho anh thấy áy náy không yên vì mặc cảm tội lỗi.  Sau đó anh ta có thể thực hành sự trừng phạt chính mình do mặc cảm tội lỗi nói trên bằng cách “vô tình” tạo ra những tai nạn cho mình.

Sự trừng phạt ấy có thể làm nguy hại cho đòi sống của anh ta nên cơ chế tự vệ giúp anh ta giải trừ bớt những căn thẳng do sự xung đột giữa thiện và ác, bản năng (id) và lương tâm hay siêu ngã (superego) đó.  Nghĩa là anh ta vẫn tiếp tục uống rượu nhưng không bị xao xuyến bất an nhiều như trước đầy bằng cách tự bào chũa: “Nam vô tửu như kỳ vô phong” (Trai mà không uống rượu thì như cờ không có gió) hay uống rượu là một cách làm cho thân thể khỏe mạnh!  Chúng ta thấy có nhiều người uống “rượu thuốc” cũng là một cách xử dụng cơ chế tự vệ tinh vi dù cho họ biết hay không biết điều ấy.  Những cơ chế tự vệ chính gồm có:

Phóng Chiếu

Thấy những cái xấu của mình nơi người khác hay nói khác đi, không nhận mình có những điều xấu mà lại chiếu chúng lên người khác và thấy họ có những tật xấu của chính mình.  Như người háo danh lại hay chỉ trích bạn mình là háo danh, người hay nói lời chia rẽ thì phê bình người khác không chịu đoàn kết, kẻ hèn nhát thì chê bai những người khác là hèn nhát, v.v… Khi họ có sự phóng chiếu như thế thì họ cảm thấy an ổn vì không thấy lỗi mình, chỉ thấy người khác có lỗi.  Và dù cho họ biết mình có lỗi thì họ nghĩ mình cũng như người khác thôi.  Tại sao họ làm như thế?  Vì họ muốn giữ sự quân bình bên trong.  Nếu nhận mình làm bậy thì mặc cảm tội lỗi sê làm cho họ bất an.

Hợp Lý Hoá

Lý luận cho hợp lý về hành vi của mình như xã hội ngày nay ai cũng  uống rượu, mình uống rượu có sao đâu, hoặc uống rượu có chừng mực thì rất tốt cho sức khỏe.

Nhiều trẻ em da đen vùng thủ đô Hoa Thịnh Ðốn chế nhạo những em da đen khác học giỏi và thành đạt là “làm như bọn da trắng” (acting white).  Bề ngoài thì các em như muốn bảo vệ nhóm chủng tộc mình nhưng bên trong là một cách bào chữa cho sự học dở của mình.

Dồn Nén Hay Tránh Né

Không muốn biết đến, hay ngăn chặn không cho mình nhận biết, những điều tạo ra lo âu, xao xuyến cho mình như trường hợp nhiều người hút thuốc lá không bao giờ đọc hay thấy hàng chữ “Hút thuốc lá có hại cho sức khỏe của bạn” trong khi những người không hút thuốc thấy hàng chữ này rất rõ.

Hoán Vị

Chuyển những xúc cảm (feeling) nơi mình đến một đối tượng khác.  Như trường họp một người bị chủ la rầy ở sở nên bực bội ông chủ.  Tuy nhiên anh không thể bày tỏ điều ấy vì sợ mất việc làm.  Khi về nhà, anh ta hướng sự bực bội đến vợ con, la rầy vợ con để xả bớt áp lực bên trong.

Thăng Hoa

Chuyển sự tiêu cực thành tích cực.  Một người buồn rầu vì người con bị một người lái xa say rượu tông chết.  Bà dồn hết nỗ lực trong việc gây dựng phong trào cứu trợ những người nghèo.  Thăng hoa tuy tốt nhưng cũng được liệt vào cơ chế tự vệ vì nó không đối diện thắng với nổi buồn rầu do cái chết của người con và giải quyết sự buồn rầu ấy, mà lại giúp người đó tránh đối diện với xúc cảm nói trên.

Phản Ứng Ngược

Làm ngược lại với những gì mình muốn.  Một người có khuynh hướng đồng tình luyến ái lại cực lực lên án điều này, một người thích uống rượu có thể chống đối kịch liệt việc uống rượu.  Họ làm như thế để che đậy hay trấn áp những xúc cảm thật sự của họ, để tránh khỏi phải đối diện với những thứ họ muốn thật sự vì những điều mong muốn ấy bị xem là ngược với luân lý, đạo đúc nên gây ra nổi sự bất an trong lòng họ.  Tuy nhiên, rất khó nhận biết được hành vi nào là phản ứng ngược.

Phủ Nhận

Không chấp nhận sự thật đang xảy ra.  Một người có thân nhân bị chết trận nhất quyết không chấp nhận tin trên là đúng.  Họ cho người thân của họ còn sống đâu đó.  Một người nghiện rượu thì phủ nhận mình không bị nghiện, chỉ uống cho vui mà thôi.

Những hành vi thuộc cơ chế tự vệ này xảy ra một cách vô ý thức, chúng ta không biết (Ý thức) về những hành động có tính cách “bao che” đó.  Những hành vi của cơ chế tự vệ nói trên giúp chúng ta tránh không thấy được những thiếu sót, những yếu kém, những điều mà mình không muốn chấp nhận là sự thật.  Vì nếu thừa nhận như thế thì chúng ta sẽ bị nhiều nỗi bất an như lo lắng hay sợ hãi vì mình đã làm ngược với những gì mà lương tâm mình chấp nhận.  Cái ngã của ta thích ứng với những nỗi bất an bằng cách vặn tréo thực tại qua những cách nói trên.

Một cách tổng quát thì cơ chế tự vệ giúp cho chúng ta tránh chạm trán với sự thật đưa đến những nỗi bất an như lo lắng, sợ hãi hay u uất.  Tuy nhiên, đó cũng là con dao hai lưỡi.  Nếu sống lâu dài với cơ chế tự vệ như thế thì tâm chúng ta sẽ luôn luôn là một bãi chiến trường giữa một bên là sự chân thật, một bên là cố gắng che đậy không chịu nhìn vào sự thật để giải quyết tận cội nguồn.  Cái tôi hay ngã như một tấm ván ở trên miệng một núi lửa đang gia tăng áp lực bên trong và dễ dàng đi đến tình trạng mất quân bình.  Sống như thế thật rất thiếu hạnh phúc và có thể bị chứng tâm loạn (Neuroses).

Ngành tâm lý trị liệu giúp cho bệnh nhân thích nghi với những biến chuyển, những đổi thay của đời sống.  Những đổi thay đó tạo ra những xáo trộn tâm sinh lý nơi họ.  Các nhà tâm lý trị liệu giúp cho bệnh nhân biết được điều ấy và chữa trị cho họ đưọc lành mạnh bằng cách nói chuyện hay bằng thuốc men.  Ðạo phật nói rõ thế giới luôn luôn biến chuyển (Vô thường).  Nếu chúng ta không chấp nhận, không thích nghi với tính cách đổi thay đó chúng ta sẽ đau khổ.  Thiền là kỹ thuật hay phương pháp cụ thể giúp ta có được sự hiểu biết trực tiếp bằng cách tiếp xúc thẳng với những ý tưởng đến đi, cảm giác sướng khổ, tâm tư vui buồn, những hiện tượng nội tâm hay ngoại cảnh mà không chút che đậy hay vặn tréo thực tại.  Ðó là cách “phản văn văn tự tánh”, xoay cái nghe mà nghe tánh của mình hay cũng là thiền Tứ Niệm Xứ, trực tiếp hay biết về thân thể, về cảm giác, về tâm tư và về những đối tượng của các giác quan cùng ý thức.

Khi cùng chủ trương phái thấy biết rõ ràng những dòng sinh hoạt tâm lý bên trong thì chúng ta thấy nơi đây ngành tâm lý trị liệu và thiền gặp nhau: Nhận rõ, biết rõ sự thật và giải quyết chúng.  Một bên dựa vào bên ngoài, bác sĩ phân tâm, bác sĩ tâm trí hay nhà tâm lý chuyên môn, một bên dựa vào chính nội kiến của mình, chính sự tự tri của mình, chính sự tiếp xúc trực tiếp của mình với những ý tưởng, những tâm tư, những ước muốn đến đi không ngừng trong tâm.  Những vị thầy dạy đạo dĩ nhiên rất cần thiết nhưng cuối cùng người học trò phải đứng vững trên đôi chân của mình.

IX. Chính Qua Cái Ngã Lành Mạnh Mà Ta Biết Ðược Vô Ngã Hay Chân Ngã

Cái ngã, cái tôi lành mạnh thấy biết rõ ràng mọi thứ, không cần phải dùng những sự biện minh để hợp lý hóa những ý nghĩ hay việc làm của mình.  Một người có tâm trí lành mạnh luôn luôn có sự hiểu biết đúng, biết rõ mình muốn gì và những gì mình có thể làm được và những gì không làm được.  Người ấy biết quan sát, suy xét và quyết định hợp lý để không làm tổn thương đời sống của mình cũng như những người khác.  Ngược lại, một người bị bệnh tâm trí thường không có cái ngã lành mạnh như thế như trong trường hợp người bị bệnh tâm phân biệt (schizophrenia), không còn khả năng biết được thật sự những gì đang xảy ra, có kẻ nhẹ hơn thì cơ chế tự vệ luôn luôn hoạt động để bảo vệ cho mình khỏi bị những lo âu xao xuyến nhất thời, tạo nên sự hay biết sai lạc về những gì đang xảy ra bên trong tâm mình cũng như bên ngoài cuộc đời.

Tâm lý trị liệu như thế có mục đích làm cho cái ngã được lành mạnh.  Ngã xuất hiện là do sự xung đột giữa bản năng và siêu ngã để làm cho đời sốn chúng ta được quân bình.  Do đó, một cái ngã lành mạnh là một cái ngã uyển chuyển, biết thích nghi với những đổi thay trong cuộc sống để giải trừ các mối bất an.

Nếu tìm hiểu sâu hơn nữa thì chúng ta thấy khái niệm (concept) về ngã trong khoa tâm lý trị liệu và đạo Phật có sự khác nhau một phần nào.  Trong đạo Phật khi nói về ngã thì chúng ta nói về tính chất chấp chặt, bám víu vào những ý tưởng, những cảm giác, những ham muốn, những tâm tư vui buồn thương ghét, những hình ảnh, âm thanh, màu sắc, hương thơm, mùi vị, xúc chạm để mà tìm niềm vui trong cuộc sống.  Như thế, chữ ngã (trong trạng thái mê mờ) trong đạo Phật bao gồm cả ba phần: xung động bản năng (id), ngã (ego) và siêu ngã (superego) hay là lương tâm trong ngành tâm lý trị liệu.  Khi đạo Phật nhấn mạnh đến cái Vô Ngã hay là Chân Ngã, tánh rỗng lặng, rộng lớn, tinh sạch không chút dính mắc, uyển chuyển, linh động vô cùng thì đó là chính cái ngã ở trong trạnh thái lành mạnh nhất mà ngành tâm lý trị liệu đã nói đến một cái ngã lý tưởng.  Chân ngã đó cũng còn đuợc gọi là chân tâm hay tâm giác ngộ.

Như thế, Vô Ngã hay Chân Ngã là sự hiện hữu tròn đầy và trong sáng nhất của mỗi chúng ta trong cuộc sống hàng ngày.  Sống Vô Ngã không phải là một lối biện minh cho những kẻ muốn trốn chạy sự thật.  Nhiều người có thể đã dùng ý niệm Không và Vô Ngã này như một lối bào chữa cho những hành vi sai lầm của họ.  Ðạo Phật không phải là một cơ chế tự vệ giúp ta trốn tránh sự thật, giúp ta biện minh cho những hành vi sai lầm.  Ðạo Phật còn giúp chúng ta thấy rõ sai lầm là sai lầm, đứng đắn là đứng đắn một cách rõ ràng hơn nữa.  Thiền là cách thực hành rốt ráo điều nói trên từ giây phút này qua giây phút khác.

Do đó, người tu thiền thường được khuyến khích thọ Tam Quy (Nương tựa và Phật, Pháp và Tăng) và Ngũ Giới (Nguyện không giết người, không làm điều tà dâm, không nói láo, không trộm cắp và không xử dụng các chất độc hại).  Nếu thực hành đứng đắn những điều trên thì chúng ta sẽ dần dần nhận biết rõ ràng mọi sự việc, cái ngã sẽ trở nên lành mạnh hơn.  Trước đây chúng ta có quá nhiều ham muốn và dùng đủ cách để che đậy hay biện minh cho những cái xấu giờ đây đã biết mình rõ hon, không còn che đậy mình như trước kia nữa.  Ngay cả những sự khôn lanh mà ta tự hào mình có nhiều hơn người khác giờ đây tự chúng tan biến dần đi.

Như thế, một người muốn tu thiền phải có đời sống lành mạnh trước đã.  Nếu không họ có thể dùng thiền như một cách trốn chạy đời sống.  Nhiều tà phái (cult) hiện nay ở Hoa Kỳ đang khai thác điều này và biến những người muốn trốn chạy khổ đau thành những kẻ nô lệ tinh thần cho tổ chức tôn giáo trá hình hay cá nhân họ.

Nếu phân tích đời sống của Ngài Huệ Năng, vị tổ thứ sáu của Thiền Tông Trung Hoa, chúng ta thấy trước khi tìm thầy học đạo, Ngài có một cái ngã rất lành mạnh: Thương mẹ già, sống chân thật, chất phát, làm việc (bán củi) có hiệu quả, đối xử với người rất lễ độ và thành thật nên dễ tạo sự cảm mến nơi người khác.  Các vị thiền sư danh tiếng như vua Trần Nhân Tông, Tuệ Trung Thượng Sĩ, Hương Hải, v.v… ở Việt Nam cũng có cái ngã lành mạnh đó.  Trần Nhân Tông là vị vua học rộng hiểu nhiều, đầy lòng nhân từ nhưng cũng rất dũng cảm.  Tuệ Trung Thượng Sĩ là một người hoàng phái nhà Trần cũng đầy thao lược và vũ dũng, Hương Hải thiền sư vốn đạo hạnh và học rộng biết nhiều.  Khi có được cái ngã lành mạnh, nói theo cách thông thường một người có hiểu biết, có nhân nghĩa, biết phải trái, có đạo đức, thì sự tu tập để biết được tánh không của ngã hay vô ngã tương đối dễ dàng.  Một người có cái ngã hay vô ngã bệnh hoạn như tham lam quá độ về danh vọng, tiền tài, tình dục, ăn uống, hay rượu chè, v.v… thì thật khó cho họ biết rõ thật sự điều gọi là vô ngã.  Họ sẽ dùng thiền, dùng đạo Phật hay bất cứ một đạo gì họ đang thực hành để biện minh cho lòng ham muốn của mình.  Thảm kịch của đời họ sẽ biến thành thảm kịch của tôn giáo và xã hội họ nếu họ nắm được quyền uy.  Thay vì thể hiện sự vô ngã, họ thổi phồng cái ngã mình lên cực độ và đồng hoá nó với chân lý tôn giáo.  Ðó là thảm kịch của nhiều tôn giáo trong lịch sử vậy.

Khi Ngài Triệu Châu dạy:  “Bình thường tâm là đạo” thì điều ấy mang một ý nghĩa sâu xa về hai mặt đời và đạo.  Về mặt đời thì bình thường tâm là chính là sự hiểu biết những cái đúng, sai, hay, dở, tốt xấu trong cuộc sống mà hành động cho phù hợp với lẽ phải, với luân lý đạo đức mà người Mỹ gọi là common sense.  Về mặt đạo thì thấy rõ, biết rõ, làm đúng nhưng lòng thong dong tự tại một cách tự nhiên vì tâm giác ngộ tự nó là trong sạch, tự nó là an vui, tự nó là tình thương yêu trong sáng, tự nó là niềm hạnh phúc và là sự thanh thản bao la.

X. Tìm Hiểu Thêm Về Ngã Và Vô Ngã

Sigmund Freud khi chữa trị cho một bệnh nhân tâm trí đã nói: “Ðiều mà tôi có thể làm nhiều nhất cho anh là thay thế khổ đau bệnh tật bằng sự khổ đau thông thường của kiếp người.”  Như thế, khoa phân tâm và tâm bệnh học có mục đích chữa trị cái ngã (ego) bất bình thường, không lành mạnh trở thành bình thường, lành mạnh.  Nhưng Freud vẩn cho rằng cái ngã ấy vẫn là “cội nguồn của sự lo âu” vì các sức mạnh của bản năng nơi chốn vô thức luôn luôn vùng dậy, luôn luôn khích động, luôn luôn đòi hỏi làm cho ngã mất sự kiểm soát, mất sự quân bình.  Ðiều ấy tạo ra sự lo lắng, sự sợ hãi ngấm ngầm nơi mỗi chúng ta.

Nhiều người có cuộc sống đạo đức, tốt lành và vững vàng nhưng họ có thể có những giấc mộng thấy mình bị rượt bắt, thấy mình không bận áo quần mà lại đi ngoài đường phố, thấy mình bị lạc lõng đến những nơi hoang vắng mịt mờ, v.v… là sự biểu lộ của những xung đột ngấm ngầm từ chốn vô thức.  Những người nói trên cần phải học đạo để khai mở cõi lòng, để tiếp xúc trực tiếp, để hiểu rõ những thương ghét sâu xa trong lòng mình, để giải phóng cho những mối lo âu, sợ hãi phát sinh từ những ý nghĩ và cảm xúc thầm kín đó.  Nói khác đi, họ không cần phải xử dụng sự đè nén hay tránh né qua một bề ngoài cứng cỏi.  Một người có lối sống như thế có thể rất tốt đẹp cho xã hội hoặc rất tai hại cho xã hội vì tác động của siêu ngã (super ego) trong đời sống của họ.  Siêu ngã là sự chuyền vào bên trong lòng mình (nội hoá) những gì chúng ta được dạy dỗ là được làm và những gì chúng ta bị cấm đoán không được làm mà chúng ta gọi là lương tâm.  Một siêu ngã quá mạnh cũng tạo sự mất quân bình vì ta dễ dàng trở thành độcđoán:  luôn luôn muốn người khác phải làm điều này hay cấm đoán không được làm điều kia.  Dù tốt đẹp hay tai hại cho xã hội, về phương diện cá nhân, người ấy không biết hạnh phúc chân thật là gì, vì họ phải xử dụng quá nhiều năng lượng bên trong để đè nén những ý tưởng và những cảm xúc của mình.  Họ sống rất mệt mõi trong danh thơm tiếng tốt và trong nỗi lo sợ triền miên, những bất an ngấm ngầm của ngọn núi lửa lúc nào cũng gia tăng áp lực bên trong.

Phật giáo biết rõ cái gọi là cái “ngã bình thường” ấy vẫn chưa thật sự lành mạnh, vẫn chưa thật sự bình thường vì sức mạnh của những ham muốn và những giận dữ bắt nguồn từ sự mê mờ, sự không hiểu biết chân thật vẫn luôn luôn tác động trong đời sống hàng ngày.  Chính động lực đó chi phối cách chúng ta suy nghĩ và hành động trong đời sống hàng ngày.  Chúng ta “bị sống” bởi các thôi thúc đó mà không nhận biết.

Chúng ta thường nói về sự cần thiết của dưỡng khí, của lá phổi, của sự thở hít không khí mà chúng ta không cảm nhận sự sống đang xảy ra từng giây, từng phút qua mỗi nhịp thở ra và thở vào nơi chính hai buồng phổi của mình.  Chúng ta ăn nhưng không hay biết rõ ràng về thực phẩm ngon ngọt mình đang nhai và nuốt mà lại thường bị cuốn hút theo những khích động hay những ý tưởng chợt đến chợt đi.  Chúng ta thường nghĩ về cái ăn hơn là ăn, thường nghĩ về những cái mình thấy hơn là thấy, thường nghĩ về những cái nghe, ngửi, nếm, xúc chạm và hoạt động.  Như thế, khi sống một cuộc đời dù cho là đạo đức thì có thể chúng ta đang nghĩ về sống cuộc đời đạo đức chứ không sống thật cuộc đời của ta như thế ấy.  Theo Erich Fromm, chúng ta đánh mất mình, vong thân, chỉ chấp chặt vào những chiếc bóng mà cho đó là sự chân thật.

Trên bình diện tâm lý, vô ngã là trạng thái tâm tự nó cỡi bỏ trò chơi bám víu vào ký hiệu, vào ngôn từ, vào những kinh nghiệm quá khứ để mà biết hiện tại, cái đang là.  Tâm trực tiếp kinh nghiệm về mọi thứ xuất hiện bên trong cũng như bên ngoài.  Lúc đó, chúng ta sống thực sự chứ không còn suy tư về cuộc sống và nhất là không đè nén hay tránh né những gì xuất hiện nơi tâm.  Chúng ta không phân đôi tâm mình thành cõi ý thức và vô thức để rồi sống bất an với những sự giả dối mình cho là sự thật vì cuối cùng mình cũng không thể chạy trốn sự thật.  Sự tu tập giúp cho ta tự tri, tự biết chính mình một cách rõ ràng và chuyển hoá tất cả những sự dồn nén bên trong thành suối nguồn của tình thương yêu, sự hiểu biết chân thật và hạnh phúc bao la trong đời sống hàng ngày.

Sống với sự hiểu biết chân thật như thế là sống thật, là sống hạnh phúc vô cùng, một thứ hạnh phúc chân thật tự nhiên, không do gì mà có, không lệ thuộc vào điều gìcả, không có bắt đầu và không có tận cùng.  Ðó là ý nghĩa thật sự câu trả lời của Ngài Triệu Châu, một vị thiền sư đạo hạnh đời nhà Ðường khi có người hỏi Ðạo hay chân lý là gì:  “Bình thường tâm là Ðạo.”  Hạnh phúc chân thật là cái bình thường nhất trong đời.

Vấn đề còn lại của chúng ta là nếu bị bệnh tâm trí như lo âu, sợ hãi bất an, kéo dài một cách bất thường thì nên đi khám bác sĩ tâm trí.  Nếu mong muốn sống đời an vui hạnh phúc thì tìm thầy học đạo.  Một vị bác sĩ tâm trí tốt và giỏi thường giúp người bệnh biết rõ nguồn gốc của bệnh mình mà không dùng sự tương quan chữa trị đó để lạm dụng bệnh nhân.  Một vị thầy tốt và giỏi giúp cho người học đạo thấy rõ nguồn gốc của mọi khổ đau do sự bám víu vào những thứ bên ngoài.  Xả trừ được sự bám víu, kể cả bám víu vào hình ảnh vì thầy là họ đạt đến chốn tự do và hạnh phúc bao la.  Một người bệnh mà càng ngày càng lệ thuộc vào bác sĩ, một người học trò mà càng lúc càng phải lệ thuộc vào vị thầy thì đã đến lúc phải tự mình xét lại để đi đến một quyết định thích hợp vậy.

Tài Liệu Tham Khảo

 The Anatomy of Human Destructiveness, Erich Fromm, Holt, Rinehart and Winston, New York, 1973.

 The Power of Myth, Joseph Campbell with Bill Moyers, Double Day, New York, 1988

 Kinh Quán Niệm Hơi Thở, Nhất Hạnh dịch và chú giải, Lá Bối, San Jose, 1987

 Thiền Luận, Trúc Thiên và Tuệ Sỹ dịch, Chùa Khánh Anh tái bản, Pháp

 Zen, D.T. Suzuki, Double Day Anchor Book, New York, 1956.

 Thiền và Phân Tâm Học, Như Hạnh dịch, Kinh Thi, Việt Nam, 1973, chùa Khánh Anh tái bản tại Pháp, 1988

 Psychology, Principles and Applications, Stephen Worchel and Wayne Shelbilke, Prentice Hall, Inc., New Jersey, 1983

 Comprehensive Textbơk of Psychyatry/III, edit by Harold I. Kaplan, M.D et al., Williams & Wilkins, Maryland, 1980

 Newsweek, March 16, 1993

--- o0o ---

Phần 4

9. Bày Tỏ Lòng Thương Tiếc

I. Hãy Thương Khóc Người Qua Ðời

II. Thời Gian Tỏ bày Lòng Thương Tiếc

III. Tạo Môi Trường Thuận Tiện Tỏ Bày Lòng Thương Tiếc

IV. Phương Tiện Thiện Xảo

V. Xóa Ði Sự Cách Biệt Sanh Tử

VI. Ích Lọi Cho Kẻ Qua Ðời

Tài Liệu Tham Khảo

9.Bày Tỏ Lòng Thương Tiếc:

Nhu Cầu Cần Thiết Của Con Người

Tổng thống Kennedy qua đời trên hai mươi lăm năm nhưng lòng thương tiếc của người dân Hoa Kỳ đối với ông vẫn còn nhiều.  Ông đã để lại nhiều hình ảnh đẹp cho hậu thế và có lẽ hình ảnh trang trọng cuối cùng chúng ta thấy về vị tổng thống này là vào hôm cử hành lễ quốc tang của ông: bà quả phụ Kennedy, hai người con, các anh chị em cùng bà con quyến thuộc hai bên, các vị nguyên thủ hay những vị đại diện của những quốc gia nhiều nước, tất cả đều lặng lẽ trang nghiêm tiễn đưa linh cữu người quá cố đến nơi an nghĩ cuối cùng.

Các tang lễ của người Hoa Kỳ phần lớn được cử hành trang nghiêm như thế cả.  Mọi người trong gia đình cố gắng kềm chế các xúc cảm, mặt ngẩng lên cao và giữ im lặng.  Buổi tang lễ diễn ra trong “Trật Tự”, trong sự tự chế, trong sự bày tỏ lòng can đảm và sức mạnh của ý chí của những người sống tiếp tục tiến bước trên đường đời dù người thân của mình đã ra đi.

Theo giáo sư Alan Wolfelt, thuộc thường Ðại Học Y Khoa Colorado và là giám đốc chương trình Mất Mát (Chết) và Ðời sống Chuyển Tiếp nghiên cứu và điều trị tâm lý cho những người gặp những khó khăn sau khi thân nhân qua đời, thì những cố gắng đè nén, không bày tỏ đúng mức lòng thương tiếc người thân của mình khi họ mất là sự sai lầm tai hại.  Ông Wolfelt nhấn mạnhlà chúng ta sống tại Hoa Kỳ, một nước có nền văn hóa đề cao sự dũng cảm cùng sự bày tỏ lòng dũng cảm đó:  “Hãy tiến bước.  Hãy ngẩn mặt lên cao và tiếp tục làm việc.”

I. Hãy Thương Khóc Người Qua Ðời

Nhà phân tâm Sigmund Freud cho rằng sự thương tiếc người quá cố làm cho người ta đau đớn nhưng đó là một sự kiện bình thường.  Tỏ bày sự thương tiếc giúp cho người sống quên dần, bớt dần sự ràng buộc tâm tình với người đã ra đi.  Dĩ nhiên, điều ấy không xảy ra dễ dàng vì không ai muốn chấp nhận là đã mất đi người mình yêu quý.  Tuy nhiên, nếu chúng ta thương tiếc quá lâu hay tránh né, đòi lại sự tỏ bày thương tiếc thì cả hai điều gây những kết quả tai hại như nhau.

Vào năm 1989, trong 165 buổi hội thảo nhiều nơi trên nước Mỹ, ông Wolfelt trình bày cho các vị giáo sĩ cách hay nhất để giúp thân nhân của kẻ qua đời là để cho họ trực tiếp đối diện với niềm đau đó và bày tỏ sự thương tiếc một cách tự nhiên theo xúc cảm của họ:  “Chỉ qua sự bày tỏ tiếc thương theo niềm tin tôn giáo của họ mà họ sẽ hoàn toàn trở lại bình thường.”

II. Thời Gian Tỏ Bày Lòng Thương Tiếc

Thương tiếc là niềm thương nhớ trong lòng, thương khóc là sự bày bỏ công khai niềm thương tiếc đó.  Sự bày bỏ công khai niềm thương tiếc là điều cần thiết cho những người còn sống.  Khi thực hành được điều ấy một cách tự nhiên nhất theo mỗi người như khóc lóc, than thở, nói những lời tỏ bày tình thương yêu người qua đời thì những áp lực bên trong sẽ giảm đi nhiều.  Ngoài ra, nghi lễ tôn giáo của người còn sống giúp họ hiểu biết được lẽ sống chết, xoa dịu những đớn đau qua niềm tin và hy vọng thân nhân của mình sẽ về chốn Niết Bàn, chốn Tịnh Ðộ hay chốn thiên đàng khi họ chấm dứt đời sống trên quả đất này.

Tùy theo mối liên hệ bà con sự thương tiếc có thể kéo dài từ vài tháng đến vài năm.  Trong bình, lòng thương tiếc kéo dài trong sáu tháng đầu với tất cả sức mạnh của nó rồi dịu dần.  Sau sáu tháng, các sự buồn rầu, giận dữ hay mặc cảm tội lỗi do cái chết của thân nhân tạo ra lắng xuống dần.  Kể từ đó, họ đã vượt qua giai đoạn nguy hiểm của cơn khủng hoảng tinh thần.

Theo các nhà nghiên cứu Bowlby và Parke thì sự thương tiếc người qua đời gồm có ba giai đoạn mà chúng ta có thể quan sát nơi mọi người, không phân biệt nam nữ, chủng tộc, lớn hay nhỏ kể cả các em bé vừa được 6 tháng.  Ba giai đoạn này gồm có:  Tháng đầu tiên khổ đau vô cùng.  Nhiều người phụ nữ biểu lộ bằng sự than khóc sầu não, hoảng hốt, buồn đau hay giận dữ.  Người đàn ông có thể ít biểu lộ hơn nhưng không phải vì thế mà không có sự đau đớn bên trong.  Lòng họ bị tê liệt trong sự khổ đau đó.  Trong giai đoạn này người ta thường không tin, không chấp nhận là cái chết đã xảy ra cho người thân của mình.

Giai đoạn thứ nhì lòng người sống luôn luôn nhớ đến kẻ qua đời, nhớ đến những kỷ niệm bên nhau, và thường phản ứng thuận theo lòng mong ước là kẻ qua đời vẩn còn quanh quẫn nơi đây mà cực độ là có thể “thấy” người đã chết.  Giai đoạn này gồm hai yếu tố độc lập với nhau là thương nhớ người qua đời và chống đối sự việc xảy ra mà cực điểm của trạng thái đó là vào tuần lễ thứ hai đến tuần lễ thứ tư.

Giai đoạn thứ ba họ cảm thấy chán chường, không định hướng và không thiết tha nhiều với tương lai.  Giai đoạn này xảy ra sau một năm khi thân nhân qua đời.

Những nhà tâm lý, dù thuộc trường phái nào, cũng nhấn mạnh đến sự cần thiết của việc bày tỏ lòng thương tiếc, đừng có đè nén, đừng có để chậm lại một thời gian sau vì càng để lâu thì càng có những biến chứng khó khăn.  Như thế, đừng có biến tang lễ thành một lễ nghi trang nghiêm công cộng mà phải cử hành như là một nghi lễ thương tiếc chân thật của những người trong gia đình.  Một nghi lễ có thể rất đẹp, trang trọng nhưng không giúp ích gì cho thân nhân người qua đời.  Một nghi lễ khác tuy nhỏ bé, “bình dân”, thân mật, không nặng về hình thức vì để cho người thân bày tỏ dễ dàng cảm xúc của họ.  Nghi lễ thứ nhì vốn tốt đẹp bội phần hơn nghi lễ thứ nhất dù nghi lễ này diễn ra rất đẹp, rất trật tự và hoàn toàn đúng theo lớp lang dự trù.

Ở Hoa Kỳ, khóc lóc thường bị gán cho là yếu đuối nên phải đè nén, không biểu lộ ra ngoài.  Về phương diện tâm lý, đó là một sự sai lầm nguy hại, nhất là khi thân nhân chúng ta qua đời.  Hãy tỏ bày những xúc cảm một cách tự nhiên và chân thành nhất trong các tang lễ, đó là lời khuyên của các chuyên viên tâm lý.

III. Tạo Môi Trường Thuận Tiện Tỏ Bày Lòng Thương Tiếc

Việt Nam, cũng như nhiều nước Ðông Phương, khuyến khích sự bày tỏ lòng thương tiếc người quá cố.  Phật giáo qui định rất rõ ràng các chi tiết tang lễ đễ giúp người sống tỏ bày lòng thương mến người quá vãng qua các lễ Nhập Quan (Liệm Xác), Thành Phục (Phát tang), Cầu Siêu (Cầu nguyện chư Phật tiếp độ người qua đời về chốn Cực Lạc), Cúng Linh (Cầu nguyện và cúng các thức ăn cho hương linh, kẻ qua đời) tại nhà quàng cũng như tại chùa.  Ở Việt Nam, buổi lễ được quy định rất chi tiết khi ở nhà, lúc di quan (Chuyển quan tài đi chôn hay hỏa táng), khi đến nghĩa địa, lúc hạ huyệt, v.v… Ngoài ra, những người thân trong gia đình sẽ mặc các tang phục theo sự liên hệ với người qua đời.  Những điều ấy rất tốt về phương diện tâm lý vì nó nuôi dưỡng tình thương, bảo vệ mối liên hệ tinh thần của người sống đối với kẻ qua đời, khi tình thương và mối liên hệ đang gặp khủng hoảng vì đối tượng thương yêu bị mất đi.  Những nghi thức này một mặt giúp cho gia đình nhận rõ sự thật là người thân của mình đã qua đời, mặt khác vẫn duy trì được tình thương yêu của người sống đối với kẻ ra đi hay nói một cách khác, giúp cho người sống nhận ra tình thương yêu vẩn còn có mặt trong tâm mình và hướng tình thương yêu của họ đến người ấy.

Trưóc khi cử hành lễ cầu siêu, quý vị tăng ni thường dặn người Phật tử đừng than khóc quá nhiều, đừng làm những điều huyên náo, tạo một không khí yên tĩnh để mọi người có thể tụng kinh, trì chú, đem lòng thành mà cầu nguyện cho hương linh nhờ đó mà người trong gia đình có thể chuyển những niềm thương tiếc buồn rầu thành năng lực của tình thương yêu tích cực.  Chính trong bầu không khí linh thiêng đó mà họ cảm nhận được giáo lý mầu nhiệm của đạo Phật và giúp tâm họ khai mở.

Trong những buổi cầu siêu và tiến cúng hương linh người quá vãng tại nhà, nơi nhà quàng và sau đó tại chùa, các vị tăng ni thường tụng kinh A Di Ðà nói lên cảnh giới an vui trong sạch của chốn Tịnh Ðộ, làm lễ quy y Phật, Pháp và Tăng cho hương linh, nhắc nhở hương linh quay về thế giới của an lành và giải thoát vốn là quê hương chân thật ngàn đời của mình.  Ngoài ra, quý vị tăng ni còn dâng Sớ (đọc trước bàn Phật) và Ðiệp (Ðọc trước bàn thờ chư hương linh quá vãng).  Trong sớ và điệp

“Phật chúng sanh tánh thường rỗng lặng

Đạo Cảm thông không thể nghỉ bàn …”

Kê khai tên họ của người thân cùng những lời nguyện cầu chân thành và tốt lành cho người mới ra đi cùng tụng các bài thần chú có âm thanh nhiệm màu.

Thân nhân lễ Phật, đem lòng thành tham dự vào lễ cầu nguyện.  Tiếng tụng kinh trầm bỗng, thiết tha, lời nguyện cầu tâm thành, tiếng mõ đều nhịp, tiếng chuông thanh thoát, ánh sáng đèn lung linh và mùi thơm của nhang trầm giúp cho thân nhân người qua đời cảm thấy gần gủi hơn với kẻ đã ra đi.  Một cách chính thức, họ chấp nhận người thân của mình đã giả từ cuộc đời này.  Mặt khác, về phưong diện tâm linh, người thân của họ không bị tiêu mất theo cách nói thông thường “Chết là hết”, và họ cảm nhận được sự có mặt của người thân vẩn còn gần gủi họ trong những buổi lễ cầu nguyện như trên.  Chính qua nghi lễ cầu nguyện đó mà những sự tiếc thương, buồn bã, giận hờn, nuối tiếc, khổ đau được chuyển thành tình thương yêu bao la hướng đến người qua đời.  Ðó là sự chuyển hoá năng lượng từ tiêu cực thành tích cực.

IV. Phương Tiện Thiện Xảo

Thiện xảo là lành và khéo.  Ðạo Phật chú trọng đến những phương pháp lành và khéo để giúp cho con người thoát khỏi những sự khổ đau.  Tùy theo căn cơ của mỗi người, tùy theo mức độ tiến bộ về tâm linh của mỗi người mà họ chọn lấy những phương thức thích hợp giúp cho họ sống an vui hạnh phúc nơi cõi đời này cũng như mãi mãi về sau.  Các nghi thức quy định cho tang lễ áp dụng chung cho đa số Phật tử để giúp họ thích nghi dần với sự mất mát người thân yêu.

Tại Hoa Kỳ, nghi thức cầu siêu được cải tiến cho phù hợp với sinh hoạt thường ngày.  Trong vòng 49 ngày sau khi thân nhân qua đời, những người trong gia đình đến chùa vào ngày chủ nhật hay ngày thường vào mỗi tuần lễ để làm lễ cầu siêu và tiến cúng người qua đời.  Qua bảy lần cầu siêu chính thức ở chùa và thêm nhiều lần khác họ tự làm lấy ở nhà, những người trong gia đình đã bày tỏ rất nhiều lòng thương yêu nhớ tiếc một cách công khai ở chùa hay riêng rẻ ở nhà.  Họ cũng cầu nguyện cho người quá vãng trở về thế giới an lành và hạnh phúc miên viển nơi chốn Tịnh Ðộ.  Qua những lần cầu nguyện ấy, niềm khổ đau trong lòng họ vơi dần, giúp họ vượt qua giai đoạn khủng hoảng nguy hiểm ban đầu và tiến dần đến sự hồi phục đời sống bình thường.  Sau 49 ngày gia đình không đến chùa làm lễ cầu siêu nhưng họ có thể để băng kinh cầu siêu phát ra lời tụng đọc của lễ cầu siêu trước đây cùng cầu nguyện cho thân nhân.

Một trăm ngày sau, kể từ ngày thân nhân qua đời, gia đình đến chùa xin thầy làm lễ cầu siêu cho nguời thân đã qua đời.  Sau đó, mỗi năm đến ngày giỗ của người quá cố, gia đình lại làm lễ cầu siêu và cúng linh.  Những dịp đó, mọi người có dịp bày tỏ lòng thương tiếc cùng nâng đỡ tinh thần nhau.  Theo đạo Phật, tổ chức những buổi cầu siêu như thế cũng rất tốt cho người qua đời.  Dù họ đã đầu thai và có đời sống khác họ cũng nhận được những năng lượng tốt lành của những lời nguyện cầu chân thành đó.

Phương tiện lành và khéo của cầu siêu và cúng hương linh người qua đời đã được thực hành trên ngàn năm nay trong những nước theo đạo Phật, giờ đây được khoa tâm lý học tân tiến xác nhận giá trị của nghi lễ đó.  Nhiều người Việt Nam theo “Tây học” cho rằng cầu siêu và cúng linh như thế là “Mê tín” vì họ chưa hiểu được ý nghĩa sâu xa của tính cách chữa trị tâm lý cùng nâng đỡ tinh thần người sống khi họ bị khủng hoảng vì cái chết đột ngột của người thân.  Giáo sư Wolfelt của trường Ðại Học Y Khoa Colorado nhấn mạnh chính sự thiếu hiểu biết về sự cần thiết của việc bày tỏ tình thương yêu đó tạo ra rất nhiều nguy hiểm tinh thần cho những người còn sống.

Một nền văn hóa chỉ chú trọng đến sự trẻ trung và đang giảm dần các dịp tế lễ, cúng kiến như tại Hoa Kỳ làm cho người ta có cảm tưởng sai lầm là làm đám tang cho chóng rồi quên đi.  Giáo sư Wolfelt phát biểu: “Giờ đây khi có thân nhân qua đời, họ nghĩ cách hay nhất là làm đám ma cho xong và quên hẵn kẻ qua đời đi”.  Ðó là một điều sai lầm tai hại, đó là một sự tin tưởng mù quáng (một thứ mê tín) về sự lãng quên có thể xảy ra dễ dàng cũng như khả năng xóa bỏ dễ dàng hình ảnh người thân của mình vừa mất trong tâm thức để khỏi khổ đau.  Họ không biết rằng làm như thế là tạo ra những điều nguy hại cho đời sống tinh thần của mình cùng gia đình mình trong thời gian lâu dài.

V. Xóa Ði Sự Cách Biệt Sanh Tử

Một điểm tích cực khác trong đạo Phật là quan niệm “Duy tâm sở hiện”  mà ta thường nói một cách giản dị hơn là mọi thứ do tâm mình mà ra cả.  Các nhà tâm lý học đề cập đến sự nội hoá, chuyển hình ảnh của những người hay vật mình yêu thích vào trong tâm mình.  Sự kiện ấy xảy ra khi có người thân yêu của chúng ta qua đời.  Do đó, dù họ không còn nữa những ta luôn luôn gần gủi họ trong tâm của mình.  Nói một cách giản dị hơn, họ luôn luôn có mặt trong lòng mình khi mình thương nhớ họ.  Khi bày tỏ công khai lòng thương nhớ đó qua các lễ cầu siêu và cúng các thức ăn cho người qua đời, chúng ta thấy mình gần gủi với họ theo như ước vọng tốt đẹp tự nhiên nơi mỗi chúng ta.  Nói khác đi, lằn ranh giữa đồi bờ sanh tử bị xóa mờ.  Do đó, sự tiến cúng chư hương linh bằng những nghi thức lễ lạy, cầu nguyện và cúng hương hoa, quả phẩm cùng thức ăn vào những ngày đầu và ngày giổ sau đó rất có ích lợi cho người sống.  Và dĩ nhiên mọi điều tốt đẹp được thực hành trong sự chừng mực, trong giới hạn cần thiết, không quá nhiều và không quá ít qua việc bỏ bớt các điều không còn hợp thời.

Trong ý nghĩa tốt lành đó mà sau bảy lễ cầu siêu và cúng linh ở chùa, gia đình người quá cố có thể xin ký linh tại chùa, đem bài bị gồm có hình và tên tuổi người qua đời đến xin thờ tại chùa với niềm tin là hương linh nhờ đó mà được thường ngày nghe kinh kệ, trút bỏ mọi điều dính mắc, quay về với Phật tánh và nhờ đó mà trở về với thế giới an lành giải thoát của chư Phật.  Lòng những người thân quyến do đó được an ổn rất nhiều.  Một trăm ngày sau kể từ ngày quá vãng, gia đình người qua đời lại đến chùa xin làm lễ cầu siêu.  Kể từ đó, cứ mỗi năm đến ngày giổ họ lại cùng đến chùa làm lễ cầu siêu và cúng linh.

Trước đây ở Việt Nam, con cái thường để tang cha ba năm và mẹ hai năm và trong thời gian chịu tang cha, me, ông, bà những người con cháu hiếu thảo thường tránh tham dự những cuộc vui choi, những lễ cưới hỏi để tỏ lòng hiếu thảo của mình.  Khi làm lễ họ bận áo quần trắng và bịt khăn trắng, ngày thường thì họ đeo một miếng vải đen nơi áo.  Ở Hoa Kỳ, đời sống vốn bận bịu, con cái đã xin làm lễ xả tang sau một hay hai năm hay sớm hơn để dễ dàng tham dự vào các sinh hoạt xã hội cũng như làm lễ cưới hỏi cho con cháu.

Trên thực tế, sự hạn chế bớt những thú giải trí không cần thiết rất ích lợi cho họ.  Họ có thể tự nhắc nhở mình hay khước từ những sự mời mọc vì lý do tang chế (chế: hạn chế những sinh hoạt vui chơi khi có tang) để không tham dự vào các cuộc vui chơi, tiệc tùng, ăn uống hay tiêu pha không cần thiết làm hao tổn của cải và sức khỏe.  Nhờ đó họ có thì giờ nghỉ ngơi, tu tập và sống đời lành mạnh như ý muốn.  Như thế, mục đích chính ngoài sự tỏ lòng thương yêu kẻ qua đời, tất cả những nghi lễ trên giúp cho người sống được bình an, lành mạnh về thể chất lẫn tinh thần và giúp họ tiếp tục tiến bước vững chãi trên đường đời.  Người Phật tử do đó phải biết quý trọng những nghi lễ ấy và cố gắng thực hành cho mình và gia đình mình được lợi lạc.  Người Phật tử là người sống với tình thương yêu và sự hiểu biết chân thật.  Do đó, khi một người qua đời, chúng ta nâng đỡ tinh thần bà con của họ, giúp họ liên lạc với quý thầy hay cô cùng ban hộ niệm để lo tang lễ cho được tốt đẹp.  Nếu họ thuộc tôn giáo khác thì nhắc nhở họ gọi điện thoại trình với các vị Giáo Sĩ, Linh Mục hay Mục Sư liên hệ để xin các ngài hướng dẫn những gì phải làm.

Trường hợp người qua đời là một Phật tử mà trong vùng không có một vị thầy hay ni cô, những vị Phật tử quanh vùng có thể họp thành một ban Hộ Niệm để tụng kinh, niệm Phật để cầu nguyện cho hương linh tại nhà quàng, nghĩa địa và tư gia trước, trong và sau khi chôn cất.

Trong hoàn cảnh đau thương của gia đình có thân nhân vừa qua đời, chúng ta tránh nói những điều tiêu cực nhằm gây thêm những điều lo lắng sợ hãi như nói về sự trừng phạt ở địa ngục, nói về thần trùng, nói về những giấc mơ kinh hãi, nói về những điềm xấu, về những nợ nần không trả được, v.v…  Nếu họ là những người khác tôn giáo thì chúng ta tránh nói về tôn giáo mình, đề cao tôn giáo mình và nhất là đừng ép buộc qua cách thuyết phục họ phải theo nghi lễ của đạo mình khi họ không muốn vì họ không biết và không quen thuộc.

Như thế, để thể hiện đạo làm người, Nhân Ðạo, một người Phật tử nếu gặp phải hoàn cảnh một người bạn hay một kẻ không quen biết bệnh nặng sắp lìa đời mà không có thân nhân thuộc Công Giáo, Tin Lành, Hồi Giáo, v.v… thì nên thông báo cho các vị Linh Mục, Mục Sư hay Giáo Sĩ đạo liên hệ.  Nếu vì xa xôi cách trở không ai đến được thì nên lấy kinh sách của đạo họ mà đọc cho họ nghe.  Lúc đó họ cần được nghe những lời dạy trong tôn giáo của họ hơn bao giờ cả.  Hình ảnh các đấng giáo chủ thân thiết cùng những lời dạy trong tôn giáo họ đem lại rất nhiều lợi ích trong giờ họ lâm tử.  Tuyệt đối tránh dụ dỗ họ theo đạo mình lúc họ đau ốm hay sắp lâm chung và đang đối hiện với nỗi khó khăn cuối cùng của đời người.  Làm như thế tạo thêm cho họ sự rối loạn và đau khổ chứ chẳng giúp ích gì cho họ.

Ép một người hay một gia đình cử hành nghi thức tang lễ theo một tôn giáo mà họ không biết đến, không có sự cảm thông nào là một tội ác tinh thần mà chúng ta tuyệt đối không làm vì không giúp ích gì họ trong thời gian họ đang khổ đau.  Ngoài ra, chúng ta cũng tránh không gây xáo trộn cho gia đình có thân nhân qua đời bằng cách đề cao đạo mình và chê bai đạo người.

Chúng ta theo sự công bằng của đạo làm người, tuyệt đối không làm và cũng không chấp nhận kẻ khác làm cho mình hay cho người khác vì làm như thế không những không lịch sự mà còn biểu lộ lòng ác độc chỉ biết nghỉ đến mình, nhất là lúc gia đình họ đang gặp cảnh tang gia bối rối.  Ðạo Phật đặt trên tình thương yêu và sự hiểu biết chân thật, người Phật tử lại càng phải lưu ý điều ấy.  Câu:  “Ðừng làm điều gì cho người khác nếu mình không muốn kẻ khác làm điều ấy cho mình” của Ðông Phương vẫn còn là một khuôn vàng thước ngọc cho sự giao tiếp lành mạnh và tốt đẹp giữa các cá nhân, tổ chức cộng đồng, nhóm chính trị, giữa các tôn giáo, chủng tộc cùng các quốc gia với nhau vậy.

Trường hợp chính mình không may gặp phải cảnh nói trên, thì tốt hơn hết, chúng ta nên lịch sự và thẳng thắng trả lời những người muốn ta thực hành tang lễ theo nghi thức tôn giáo khác những gì mình đang tin tưởng là mình không thể làm như thế được vì làm như thế là nguy hại cho đời sống tinh thần của mình cùng những người trong gia đình.  Người Hoa Kỳ chuộng sự thẳng thắng và trả lời dứt khoát để họ hiểu.  Nếu chúng ta sợ họ buồn mà nói không rõ rệt ý muốn thật sự của mình thì có thể gây ra nhiều ngộ nhận đưa đến những khó khăn khác.

Ðức Lục Tổ Huệ Năng dạy: “Thường biết lỗi mình, không xét lỗi người”.  Do đó, khi nói làm sao duy trì được sự hài hòa và cảm thông của đôi bên là tốt đẹp hơn cả.  Ðó là cách áp dụng tôn giáo vào trong đời sống hàng ngày, giữ đưọc sự bình thản an vui trong mọi hoàn cảnh khó khăn như lời Ðức Phật dạy:  “Chiến thắng một vạn quân không bằng tự thắng mình”.  Tự thắng mình là sống an vui thoải mái trong mọi hoàn cảnh, nhất là trong nghịch cảnh vậy.

VI. Ích Lợi Cho Kẻ Qua Ðời

Những điều trình bày trên làm chúng ta có cảm tưởng các lễ cầu siêu và cúng linh chỉ có mục đích giúp đở những người trong gia đình kẻ qua đời chấp nhận sự thật là người mình thương yêu không còn nữa cùng nâng đỡ tinh thần để họ chóng phục hồi.  Trên thực tế, những nghi lễ trên đem lại lợi lạc cho người sống cũng như kẻ quá cố rất nhiều.  Chính qua lễ cầu siêu mà hương linh của người quá cố hiểu rõ được sự chuyển tiếp từ giai đoạn sống qua giai đoạn chết (trong đạo Phật, không có sự chết mà chỉ là sự tiếp diễn liên tục của đời sống qua nhiều trạng thái khác nhau trong những hình thái khác nhau).  Trong trạng thái gọi là chết ấy, họ được khuyến khích hãy buông xả mọi sự bám víu, mọi sự dính mắc để quay về với chân tâm, Phật tánh, với nguồn năng lượng trong lành của tình thương yêu và sự hiểu biết chân thật, để thực hành sự giải phóng mình ra khỏi mọi khổ đau và đạt đến sự giải thoát an vui vĩnh cữu.

Những lời tụng kinh, những bài thần chú, những điều cầu nguyện chân thành đều tác động cả người sống lẫn người qua đời và cùng mang đến lợi lạc cho hai bên.  Riêng đối với những người trong gia đình có thân nhân qua đời, tiến trình thích nghi với đời sống thiếu vắng người thân của mình nhờ đó được diễn ra nhanh chóng và tốt đẹp.

Ðó là sự mầu nhiệm của đạo Phật vậy.

Tài Liệu Tham Khảo

  Comprehensive Textbook of Psychiatry/III, edited by Harold I. Kaplan, M.D. et al., Williams & Wilkins, Baltimore, 1980

  The Tibetan Book Of The Dead, W. Y. Evans-Wentz, Oxford University Press, Newyork, 1960

  Tibetan Yoga And Secret Doctrines, edited by W.Y. Ewans-Wentz, Oxford University Press, New York, 1958

  Washington Post, tháng hai năm 1990

  Các tạp chí như Life, Newsweek, Time, V.V… nói về đề tài liên hệ

  Nghi thức cầu siêu trong Phật giáo cùng các bản kinh liên hệ

  Các buổi thăm viếng người bệnh tại nhà thương, tại tư gia Phật tử, những lễ cầu an cho Phật tử bị bệnh nặng, những lễ cầu siêu cho người qua đời tại nhà quàng, chùa, tại tư gia Phật tử, tại nghĩa trang cùng tham dự các tang lễ thuộc các tôn giáo bạn.

  Các buổi nói chuyện và trao đổi ý kiến cùng quý vị tu sĩ tôn giáo bạn tại các nhà thờ, trung tâm xã hội, hội y tá, v.v… tại các tiểu bang

--- o0o ---

Phần 5

I. Sức Mạnh Của Niềm Tin

II. Khoa Học Xác Nhận Sức Mạnh Của Niềm Tin Trong Việc Chữa Trị Các Bệnh Tật

III. Trì Niệm Thần Chú Và Cầu Nguyện Ðể Chữa Trị Các Bệnh Tật

IV. Thân Và Tâm Liên Hệ Mật Thiết

V. Niệm Phật, Trì Chú, Tụng Kinh Và Cầu Nguyện Ðể được  chóng Lành Bệnh Tật

Tài Liệu Tham Khảo

10. Cầu An:  Niệm Phật, Trì Chú, Cầu Nguyện Chữa Trị Các Bệnh Tật Là Hợp Với Khoa Học

Ðức Ðạt Lai Lạt Ma thứ mười bốn, Ðalai Lama Tenzin Gyatso, vị Phật sống Tây Tạng, đã nhiều lần đến thuyết giảng tại các trung tâm thiền, các trường đại học Hoa Kỳ và nhiều nơi khác trên thế giới.  Ngài thật xứng đáng với danh hiệu tôn quý Ðức Phật sống vì ngài luôn luôn biểu lộ, tỏ bày lòng từ bi và sự thông minh tươi mát, sự tỉnh thức bén nhạy và lòng thoải mái vui tươi bất cứ với ai và bất cứ trong hoàn cảnh nào.  Từ suối nguồn từ bi đó mà ngài lãnh đạo nước Tây Tạng, dạy dỗ các Phật tử năm châu tu tập để sống đời an vui hạnh phúc.  Nhân dịp viếng thăm  Trung Tâm Phật Giáo tại New Jersey, ngài đã thuyết giảng ngắn gọn về ý nghĩa Lục Tự Ðại Minh Chân Ngôn, câu thần chú đầy thần lực của Phật giáo Tây Tạng và của Phật Giáo thế giới:  OMMANIPADMEHUM mà người Việt Nam chúng ta thường hay tụng đọc Án Ma Ni Bát Di Hồng để vượt qua mọi tai ương khổ nạn trong đời sống hàng ngày cùng cầu nguyện cho mọi điều an lành và tốt đẹp.

I. Sức Mạnh Của Niềm Tin

Ðức Ðạt Lai Lạt Ma đến nhiều nước Âu, Mỹ, Úc và Á Châu hướng dẫn cho nhiều người tu tập.  Cũng như những vị thiền sư Trung Hoa, Việt Nam, Nhật Bổn, Ðại Hàn và những vị thuộc truyền thống Nam Tông, Ngài nhấn mạnh đến khả năng giác ngộ, khả năng sống an vui hạnh phúc bao la ngay trong cõi đời này nếu chúng ta thực hành đạo Phật trong đời sống hàng ngày.  Khi thực hành đời sống an vui hạnh phúc, thế giới chúng ta và thế giới Chư Phật thật gần gủi.

Phật giáo Tây Tạng, ngoài sự tu tập siêng năng để đạt được sự hiểu biết chân thật và niềm an vui rộng lớn, còn thực hành những pháp môn kỳ diệu dựa vào niềm tin mãnh liệt về sự mầu nhiệm của Phật pháp.  Người dân Tây Tạng cũng như nhiều người Phật tử khác hướng về Ðức Phật và Chư vị Bồ Tát với một niềm tin mạnh mẽ.  Tất cả các môn phái hướng về Ðức Quán Thế Âm mà cầu nguyện thì có sự đáp ứng:

“Ánh hào quang thanh tịnh

chiếu xuyên màn u tối

tiêu diệt lửa tai ương

chẳng nơi nào không hiện.”

Phật giáo, kể cả Thiền Tông, đều có phần cầu nguyện trong các buổi tụng kinh ở chùa.  Trong các buổi lễ ở chùa hay ở nhà, người Phật tử thường cầu nguyện cho bản thân và gia đình được nhiều điều an lành và tốt đẹp.  Cầu nguyện khi lòng chúng ta thanh tịnh hay tâm chúng ta chí thành thì có sự cảm ứng nhiệm mầu:  Có cầu thì có ứng.  Niềm tin càng gia tăng thì sự cảm ứng càng nhiệm màu.

Người Phật tử thường đến chùa cầu nguyện cho tật bệnh chóng lành, cho những sự tiêu cực chóng hết, cho gia đạo an vui, được sinh con mạnh khỏe, được chóng lành bệnh tật, v.v… Nhiều người ở nơi thôn quê xa cách thị thành tại Việt Nam, thuốc men không có, khi bị bệnh tật nhiều Phật tử lên chùa cầu nguyện và được cho một lá bùa về đốt uống và lành bệnh.  Khoa học nói thế nào về các sự kiện này, về niềm tin chữa trị các bệnh tật?

Nói đến khoa học là nói đến sự thật có bằng cớ, nói đến sự nghiên cứu khách quan có thể quan sát được để căn cứ vào đó mà đưa ra những lời giải thích hợp lý và cụ thể.

Hai nhà nghiên cứu David Sobel và Robert Ornstein, trong quyển Bộ Óc chữa lành bệnh (The Healing Brain) cho rằng chính niềm tin của bệnh nhân đối với thuốc men và bác sĩ đã vận dụng các năng lực trong cơ thể họ để chữa trị các bệnh tật.  Trong những cuộc thí nghiệm, các bác sĩ cho bệnh nhân uống các viên thuốc giả (placebo: Một thứ không có dược liệu, không có chất thuốc nào cả, hình dáng giống như viên thuốc thật) và thấy những viên thuốc giả này có khả năng trị bệnh.  Các bác sĩ nhận thấy hình dáng, màu sắc, loại thuốc uống hay chích dù không có chất thuốc thật nhưng khi bệnh nhân tin đó là thuốc thật thì thuốc giả cũng làm họ bớt bệnh.  Ảnh hưởng của các thứ thuốc giả này có mức độ khác nhau:  Viên thuốc Con Nhộng (capsule: thuốc bọc trong ống có hình như con nhộng) có hiệu quả chữa trị hơn viên thuốc thường.  Tuy nhiên thuốc chích (giả) có hiệu quả chữa trị hơn các loại thuốc giả khác.  Tên thuốc, màu sắc, hình dáng của những thứ thuốc giả này cũng gây ảnh hưởng đến sự chữa trị cho bệnh nhân.

Báo Washington Post năm 1988 có nói đến hai nhà nghiên cứu người Nhật đã thực hiện một cuộc nghiên cứu về sự liên quan giữa bệnh tật và niềm tin như sau:

Mười ba em học sinh trai được tuyển chọn từ những em bị chứng dị ứng (allergy) khi chạm vào các loại cây độc như Poison Ivy hay Poison Oak.  Các lá cây độc này tiết ra một chất hoá học khi dính vào da thì da sẽ bị ngứa, sưng đỏ và đau nhức.  Họ chia các em làm hai nhóm.  Một nhóm được thôi miên để dẫn dụ các em vào trạng thái mơ màng và buồn ngủ.  Một nhóm thì được hướng dẫn để đưa đến trạng thái thoải mái và yên nghỉ.  Mắt các em nhắm lại để khỏi nhìn thấy những gì đang xảy ra chung quanh.

Các nhà thí nghiệm quẹt vào cánh tay các em một thứ lá cây và cho biết đó là loại lá cây độc  Sự thực, họ chỉ dùng những lá cây vô hại quẹt vào tay các em.  Cả mười ba em đều bị phản ứng như chạm phải lá độc: da ngứa ngáy, sưng đỏ rất khó chịu.

Sau đó cuộc thí nghiệm được làm ngược lại.  Họ lấy lá độc thật sự nhưng nói đây là lá thường, không độc, rồi quẹt vào tay các em.  Mười trong mười ba em không bị ngứa, sưng da và cảm giác khó chịu khi thực sự bị chạm phải lá độc.  Các em đó tin lá độc thì bị ngứa, tin lá không độc thì không bị ngứa.

Nhà tâm lý Stanislav Kasl cùng nhiều nhà tâm lý và các bác sĩ khác đã nghiên cứu hệ thống miễn nhiễm (immune system) trong cơ thể chúng ta.  Hệ thống chống lại các bệnh tật này liên hệ mật thiết đến tình trạng tinh thần của chúng ta.  Sự an vui tinh thần, thảnh thơi thể chất, niềm tin vào cách chữa trị làm gia tăng sức mạnh của cơ thể chống lại bệnh cũng như chữa lành bệnh tật.

II.  Khoa Học Xác Nhận Sức Mạnh Của Niềm Tin Trong Việc Chữa Trị Các Bệnh Tật.

Y học Ðông Phương chú trọng đến sức khỏe toàn diện của con người gồm cả phần thể chất lẫn tinh thần và chú trọng đến sự chữa trị toàn diện phần tâm linh lẫn phần cơ thể.  Cầu nguyện để chữa trị các bệnh tật là đều rất thông thường trong Phật giáo, nhất là Phật giáo Tây Tạng.  Các vị tăng sĩ Mật Tông phụ trách chữa trị các bịnh tật thường hướng dẫn người bệnh tụng chú, đọc kinh và cầu nguyện chư Phật gia hộ cho chóng lành mạnh sau khi chẩn đoán bệnh tật và cho bệnh nhân uống thuốc.  Có điều đặc biệt nơi đây là Y Khoa tân tiến hiện nay của Tây Phương đã bắt đầu chú trọng đến hiệu quả tốt đẹp của sự cầu nguyện trong việc chữa trị các chứng bệnh về tinh thần lẫn thể chất.  Nhiều trung tâm chữa trị bệnh tật đã phối hợp lối chữa trị qua thuốc men và các dụng cụ y khoa tân tiến với thiền quán cùng cách tạo cho bệnh nhân một lối sống thoải mái mà họ có thể cảm nhận được tình thương yêu của các bác sĩ cũng như các y tá làm việc nơi đây.  Bác sĩ Herbert Benson thuộc trường đại học y khoa Havard thuộc tiểu bang Massachussetts còn tiến xa hơn trong vấn đề này, đã đề nghị áp dụng sự cầu nguyện trong việc chữa trị nhiều loại bệnh tật, làm cho cuộc sống trở nên vui tươi hơn, khi thực hành các chương trình làm cho gia tăng sức khoẻ cũng như cách làm thay đổi thái độ để đời sống chúng ta trở nên vui tươi, lành mạnh, tích cực và thành công hơn trong đời sống hàng ngày.

Bác sĩ Benson đã nhiều lần cử các toán chuyên viên nghiên cứu đến vùng núi Hy Mã Lạp Sơn, nơi tu tập của các vị thầy Mật Tông Tây Tạng để nghiên cứu các phép thần thông do các vị mật sư thực hành và dạy dỗ cho các môn đệ.  Năm 1985 dưới sự điều hành của bác sĩ Benson, viện đại học y khoa Havard đã cử một toán chuyên viên đến Hy Mã Lạp Sơn để quay phim cùng tìm hiểu về pháp môn Tam Muội Hóa (Tummo), một trong sáu phép thần thông đã được diễn tả trong tác phẩm Sáu Phép Thần Thông Của Ngài Naropa (The Six Yogas of Naropa) do các vị mật sư Tây Tạng truyền dạy cho các đệ tử ở các vùng núi tuyết.

Trên mõm núi cao 17 ngàn bộ vào ngày 25 tháng 2 năm trên, muời vị thầy Tây Tạng với chiếc tăng bào mỏng manh đã ngồi thành vòng tròn và thực hành pháp môn làm gia tăng nhiệt độ cơ thể trong cái lạnh cắt da dưới không độ Fareinheit hay -18 độ C.  Họ ngồi yên lặng và bất động trong tám giờ đồng hồ.  Bác sĩ Benson cho rằng nếu chúng ta ngồi ngoài lạnh trong điều kiện khí hậu như thế thì chỉ trong một thời gian rất ngắn chúng ta sẽ run lên bần bậc và sau đó chắc chắn cái chết sẽ đến.  Dữ kiện đặc biệt nói trên, khả năng ngồi ngoài trời băng giá không cần áo quần khi thực hành pháp môn tu tập đặc biệt của quý vị tăng sĩ Lạt Ma Tây Tạng theo pháp môn Tam Muội Hỏa, là một trong các chúng cứ hỗ trợ cho lý thuyết của ông về sự chữa trị các bệnh tật qua sự phối hợp giữa niềm tin tôn giáo và các phương pháp trị liệu tân tiến hiện nay tại Hoa Kỳ.

Các vị y sĩ thuộc Mật Tông Tây Tạng đã thấy có sự tương quan giữa phương pháp trì chú, niệm Phật và cầu nguyện rất linh nghiệm và huyền diệu của Mật Tông Tây Tạng với các khám phá mới mẽ nói trên của y khoa tân tiến hiện nay để giúp chúng ta chữa trị các bệnh tật, chuyển hoá mọi sự khổ đau thành an vui hạnh phúc và sống cuộc đời lành mạnh vui tươi.  Tuần tự ở phần sau là cách thức phối hợp thực hành tu tập và cầu nguyện Phật giáo rất giản dị nhưng kết quả tốt đẹp theo phương pháp một số các vị thầy Tây Tạng cũng như phương pháp một số các bác sĩ y khoa tại Hoa Kỳ khuyến khích thực hành để giúp chúng ta chữa trị các bệnh như huyết áp, đau tim, đau ngực, đau đầu, cùng các chứng bệnh thần kinh như sợ hãi, bất an, mất ngủ, cùng các loại khổ đau khác trong đời sống nếu chúng ta thành tâm thực hành đúng cách.

III. Trì Niệm Thần Chú Và Cầu Nguyện Ðể Chữa Trị Các Bệnh Tật

Ở Hoa Kỳ, phương tiện y khoa rất tối tân nhưng không có nghĩa mọi bệnh đều được chữa trị nhanh chóng và thành công.  Bên cạnh thuốc men và sự chăm sóc của bác sĩ, các bệnh nhân sễ phục hồi nhanh chóng khi thực hành trì chú, ngồi thiền và cầu nguyện với tất cả lòng thành và niềm tin mạnh mẽ.  Câu thần chú được xem là linh nghiệm nhất của Phật giáo Tây Tạng cũng như Phật giáo thế giới là Lục Tự Ðại Minh Chân Ngôn OM Mani Padme Hum, đọc là Um Ma Ni Pat Me Hum, mà ở quê nhà chúng ta thường đọc theo tiếng phiên âm Án Ma Ni Bát Di Hồng.  Trước hết chúng ta thử tìm hiểu ý nghĩa và sự mầu nhiệm của câu thần chú vô cùng linh thiêng này.

Ngài Ðạt Lai Lạt Ma trong bài thuyết giảng ngắn gọn đã nhấn mạnh đến phước đức lớn lao của người có duyên may trì câu thần chú Lục Tự Ðại Minh Chân Ngôn cùng hiểu rõ ý nghĩa của câu thần chú vĩ đại bao la và vô cùng linh thiêng Om Mani Padme Hum này.

Om (Án)

Âm của ba chữ Phạn là A,U,M nói về thân khẩu ý của chúng sanh trong trạng thái bất tịnh và thân khẩu ý thanh tịnh của chư Phật.  Khi thực hành sự tu tập, chúng ta chuyển hóa thân, khẩu, ý bất tịnh của chúng ta thành thân khẩu ý thanh tịnh của chư Phật.

Mani (Ma Ni)

Là viên ngọc quý của phương tiện tối thắng của sự khai mở lòng từ bi mà hướng đến tất cả mọi chúng sanh để đem lại an vui hạnh phúc cho họ.

Padme (Bát Di)

Là đóa hoa sen trong sạch, là trí huệ biểu lộ, hiển bày khi chúng ta thực hành sự tu tập để lòng từ bi tỏa chiếu.  Trí tuệ là sự hiểu biết chân thật, thấy biết rõ ràng tinh tường mọi thứ nhưng không bị dính mắc vào các ý tưởng phân biệt cùng với các cảm xúc dấy khởi từ sự phân biệt đó.  Nói khác đi là ta trực nhận tính cách rỗng lặng của mọi hiện tượng tâm lý cũng như vật thể.  Do đó mà tâm chúng ta trong sạch như đóa hoa sen tinh khiết tỏa hương thơm ngát trong chiếc đầm bùn lầy.

Hum (Hồng)

Là sự siêu vượt mọi sự đối nghịch, mọi điều giới hạn, là sự bất khả phân ly, là sự hoà hợp tròn đầy giữa tình thương yêu trong sáng bao la và sự hiểu biết chân thật.  Ðó chính là thực chất của nguồn hạnh phúc bao la.

Như thế khi chúng ta nhất tâm trì niệm câu thần chú nhiệm màu Om Mani Padme Hum và thực hành thiền quán thì chúng ta chuyển hóa thân khẩu ý từ trạng thái bất tịnh thành trạng thái thanh tịnh, chuyển hóa tất cả các nguồn năng lượng bị ô nhiễm bởi giận hờn, lo lắng, sợ hãi, khổ đau, phiền muộn thành an vui, thoải mái, tha thứ, thương yêu, thông minh và hạnh phúc.  Y khoa tân tiến ngày nay đã nhìn nhận có sự tương quan mật thiết giữa thân và tâm trong vấn đề phát sinh các bệnh tật cũng như trong vấn đề chữa trị các bệnh tật.  Do đó, khi thực hành sự tu tập không những giúp chúng ta giải trừ tất cả mọi sự khổ đau mà còn giúp chúng ta chữa trị các bệnh tật hiễm nghèo.

Trong các khóa tu thuộc Tịnh Ðộ Tông, Thiền Tông và Mật Tông, người ta áp dụng những phương pháp linh diệu chuyển hóa mọi năng lực tiêu cực thành tích cực, các hành giả lễ Phật, tụng kinh, niệm Phật, trì chú, ngồi thiền, thiền hành.  Thực hành với lòng thành thì họ kinh nghiệm một trạng thái cực kỳ an vui, hoàn toàn buông xả.  Trong trạng thái thân tâm như thế, mọi sự cầu nguyện đều có tác dụng tích cực và nhanh chóng.  Người hành giả còn chuyển những năng lực tích cực đến cho toàn thể đời sống thể chất và tâm linh của mình qua sự quán tưởng thân mình trong sạch và lành mạnh, tiếp xúc trực tiếp với những cảm giác thoải mái và an vui chân thật từ sự quán tưởng nói trên, kinh nghiệm rõ ràng sự thường hằng, sự có mặt vĩnh cửu của Phật tánh nơi mình luôn luôn trong sáng và rộng lớn vô biên cùng an hưởng một niềm hạnh phúc vi diệu, tràn dâng không bờ bến.

IV. Thân Và Tâm Liên Hệ Mật Thiết

Bác sĩ Dean Ornish, giám đốc của Viện Y khoa Nghiên Cứu Phòng Bịnh tại California ở Hoa Kỳ, hiện nay rất nổi tiếng nhờ phương pháp chữa trị bệnh tim rất đặc biệt của ông tại trung tâm nói trên.  Các bệnh nhân đau tim nặng được hướng dẫn thiền, đi bộ, ăn chay, được các bác sĩ, y tá bày tỏ tình thương yêu và các bệnh nhân cũng bày tỏ tình thương cho nhau.  Bác sĩ Ornish tin tưởng mãnh liệt rằng bịnh đau tim có nguồn gốc sâu xa từ các xúc cảm cùng sự nhận thức về chính mình trong đời sống hàng ngày.  Ông ta không dùng bất cứ phương cách giải phẩu nào dù cách đó đưa đến sự giàu có nhanh chóng cho ông.  Ông ta nói rất rõ về phương pháp trị liệu đặc biệt này như sau:

“Nếu tôi giải phẩu bạn, tôi có thể lấy 10,000, 20,000 đô la.  Nếu tôi chỉ cho bạn toa thuốc làm giảm chất cholesterol trong máu thì tôi tốn rất ít thì giờ (nghĩa là bạn sẽ trả rất ít tiền).  Còn nếu bạn không bị bệnh tim và tôi cố vấn cho bạn cách phòng ngừa bệnh tật thì bạn chẳng tốn kém gì cả.

Tôi có dịp chữa trị cho một nhóm bệnh nhân nhỏ trong  một thời gian rất lâu do đó tôi biết họ khá tường tận và thấy rằng dù họ khác nhau theo phương cách phân loại thông thường họ thật là giống nhau.  Hầu như tất cả đều có cảm giác cách biệt-cách biệt với chính các cảm xúc của mình, một phần của chính đời sống của họ, cách biệt với những người khác và cách biệt với đời sống tâm linh.  Họ có cảm giác xa rời, cách biệt với mọi thứ thay vì thấy mình là một phần liên hệ.  Và với cảm tưởng như thế thì thái độ của họ phát sinh ra một chuổi phản ứng tự hũy diệt.”

Ký giả Frank Smith của tờ The Hartford Courant đã tường thuật rõ ràng phương pháp chữa trị rất thành công của bác sĩ Ornish.  Ông Hank Ginsberg, chủ nhân của một ngân hàng chuyên về ngành đầu tư, cho biết thân phụ của ông ta cùng bốn người chú đã chết vì bệnh tim vào khoảng thời gian năm mươi tuổi.  Còn chính bản thân của ông ta đã bị chứng đau ngực 20 năm trước đây.  Lúc 58 tuổi ông ta phải mổ tim ghép vào sáu đường động mạch mà giờ đây năm đường đã bị nghẽn lại như trước.  Các bác sĩ chữa trị cho ông ta trước đây khuyên ông nên về nhà lo chuyện bảo hiểm và đừng mơ tưởng mình được sống lâu.  Giờ đây ông ta đã 64 tuổi và sống khoẻ mạnh.

Ông Werner Hebenstreit, 75 tuổi hầu như không còn bước đi được khi ông ta đến xin chữa trị với bác sĩ Ornish, giờ đây ông ta đi leo núi.  Còn ông Joe Cecena đã xin hưu trí vì bệnh hoạn nằm suốt ngày trên ghế dài, nay đã tự mình sơn hết căn nhà từ trong ra ngoài và rất an vui.  Một người khác là Dwayne Butler, trước đây chuyên đi gây gỗ và đánh đập người để tạo niềm vui cho mình, đã hoàn toàn thay đổi thái độ khi biết mình bị bệnh tim và đến trung tâm này để chữa trị.  Bác sĩ Stephen Weiss thuộc Viện Quốc Gia Sức Khỏe Hoa Kỳ (National Institutes of Health) đã cấp cho chương trình của bác sĩ Ornish một triệu sáu trăm ngàn mỹ kim để tiếp tục chương trình chữa trị nói trên trong năm 1991, 1992, 1993 và 1994.

“Trầm hương xông ngát điện…” “

…Sen nở Phật hiện thân.”

Đối với người Phật tử, nhất là những người thực hành tu tập các pháp môn Tịnh Độ, Thiền, hay Mật Tông những điều nói trên không có gì xa lạ cả vì chính họ đã có những kinh nghiệm tâm linh quý báu trong đời sống hàng ngày.  Họ sống với một kinh nghiệm chân thật quý báu của thân và tâm là một khối trong sáng, bén nhậy, linh động và tràn đầy một nguồn an vui kỳ diệu.  Chúng ta thấy các yếu tố tích cực trong chương trình chữa trị bệnh tật nói trên của bác sĩ Ornish rất rõ ràng: Sự khai mở cõi lòng, tu tập thiền quán, ăn chay, sống với lòng buông xả, tình thương yêu họ đón nhận từ bác sĩ, y tá cùng các người đồng bệnh cùng sự đáp ứng tích cực của họ đã là các yếu tố rất quan trọng trong sự chữa trị các bệnh tật hiểm nghèo.  Đó là một điều khám phá hữu ích và mới mẽ hiện nay trong y học vốn rất quen thuộc và phù hợp với giáo lý và sự hành trì trong Phật giáo.  Thực hành đạo Phật trong đời sống hàng ngày là để lòng mình tràn đầy tình thương yêu trong sáng bao la, trí mình thuần sự hiểu biết chân thật, thân và tâm mình tỏa đầy niềm an vui, niềm hạnh phúc nồng ấm vô cùng.

V. Niệm Phật, Trì Chú, Tụng Kinh Và Cầu Nguyện Để Được Chóng Lành Bệnh Tật

Bên cạnh thuốc men, trì niệm thần chú, ngồi thiền, tụng đọc các kinh điển của tôn giáo mình tin tưởng và cầu nguyện làm bệnh tật giảm rất nhanh và phục hồi mau lẹ, đó là lời khẳng định của bác sĩ Herbert Benson sau khi nghiên cứu rất nhiều trường hợp bệnh nhân phục hồi nhanh chóng.  Đó cũng là điều Mật Tông Phật giáo thường thực hành trong lúc chữa trị các bệnh tật và đó cũng là phương pháp rất hiệu quả của những người thực hành đạo Phật nói chung:  Niệm Phật, trì chú, ngồi thiền, tụng kinh và cầu nguyện để giải trừ các nghiệp chướng, những thói quen xấu, làm cho đời sống an vui, chữa lành các bệnh tật, sống lành mạnh và hạnh phúc.  Nỗ lực của cá nhân (tự lực) và sức gia hộ, trợ lực và giúp đỡ của chư Phật (tha lực) hòa hợp hoàn toàn nơi đây.

Những khám phá của bác sĩ Benson về cách phối hợp chữa trị bệnh tật như bệnh huyết áp cao, bệnh tức ngực, bệnh đau đầu v.v… qua sự chăm sóc của bác sĩ và thực hành thiền quán cùng cầu nguyện rất quan trọng.  Do đó, khi chúng ta phối hợp những khám phá hữu ích và tốt đẹp của y khoa ngày nay với những cách hành trì mầu nhiệm của đạo Phật thì một số các bệnh có thể được chữa trị mau chóng khi thực hành hàng ngày:

Bệnh Huyết Áp (Máu Cao, High Blood Pressure)

Niệm Phật, trì thần chú Lục Tự Đại Minh Chân Ngôn, và chú Chuẫn Đề, ngồi thiền và cầu nguyện làm bệnh giảm bớt.  Mỗi lần uống thuốc cầu nguyện Chư Phật gia hộ cho mạnh khỏe.

Bệnh Tức Ngực (Angina Pectoris, do chứng đau tim tạo ra)

Niệm Phật, trì thần chú nói trên, ngồi thiền, cầu nguyện làm cho giảm sự đau đớn rất nhiều.  Khi bệnh nhân phối hợp sự săn sóc bác sĩ, ăn uống kiêng cử và thực hành sự tu tập thì cuộc đời của họ sẽ hoàn toàn đổi thay, họ sẽ sống đời an vui lành mạnh và hạnh phúc hơn trước rất nhiều.

Bệnh Đau Đầu

Niệm Phật, trì chú, tụng kinh và cầu nguyện cơn đau sẽ dịu đi và chứng bệnh sẽ từ từ bớt.  Khi uống thuốc cũng cầu nguyện như trên.  Ngoài ra, nếu đi thiền hành trong tỉnh thức sẽ làm cơn đau đầu dịu xuống và tan biến.

Các chứng bệnh như đau lưng, đau nhức thân thể do áp lực trong đời sống hàng ngày tạo ra, v.v… thì niệm Phật, trì chú, ngồi thiền, tụng kinh, cầu nguyện sẽ làm cho chóng khỏe mạnh.  Nói tóm lại, thực hành những điều trên đem đến cho chúng ta nhiều sức-khỏe và nhiều điều an- vui trong cuộc sống.

Khoa học đã đem đến cho chúng ta nhiều điều lợi-ích trong đó có sự chăm-sóc của bác sĩ và những thuốc men tốt mà ta sẽ hưởng đưọc khi bị bệnh.  Bên cạnh đó, niềm tin và sự thực hành tôn giáo đóng một vai trò quan trọng không kém.  Như thế, với sự hiểu biết chân thật mà đức Phật luôn luôn đề cao, chúng ta biết rõ khi bị bệnh thì phải đi khám nghiệm bác sĩ và nhận sự chữa trị.  Điều này bất cứ một người bình thường nào cũng đều biết.  Bên cạnh đó niềm tin và sự thực hành tôn giáo làm bệnh tật chóng lành và nhất là sống đời an vui.  Điều này vốn quan trọng không kém và vốn rất cần thiết cho mỗi người chúng ta.

Các Chứng Bệnh Tâm Thần

Theo các tài liệu thống kê thì độ một phần ba người Mỹ bị các chứng bệnh về tâm thần.  Các chứng bệnh như sợ hãi, bất an, mất ngủ, buồn rầu, lo âu, nóng giận, v.v… được xem là các chứng bệnh phổ thông tại quốc gia giàu có này.  Thêm vào đó các loại bệnh do tâm sanh như một số chứng yếu tim, đau lưng, nhức đầu, đau nhức thân thể, một số các chứng ung thư, áp huyết cao, v.v…  Thực hành sự tu tập hàng ngày như trì chú, ngồi thiền, ăn chay, niệm Phật, sống đời thoải mái giúp ta được nhiều an vui, lành mạnh và sự dũng mãnh trong đời sống.

Bệnh Sợ Hãi (Phobias)

Lo lắng sợ hãi mọi thứ như sợ ma quỷ, sợ đi máy bay, sợ nước, sợ chỗ đông người, sợ thấy người khác phái, sợ cầu thang máy, sợ đứng trên chỗ cao, v.v… Tóm lại, tất cả mọi thứ sợ hãi trong lúc thức hay khi ngủ.  Khi thành tâm trì niệm thần chú Lục Tự Đại Minh Chân Ngôn, niệm danh hiệu Đức Quán Thế Âm Bồ Tát hay danh hiệu vị Phật mình thường niệm lâu nay thì dứt trừ mọi điều sợ hãi, thấy trong lòng mình mạnh mẽ và sống đời an vui, hạnh phúc.

Bệnh Bất An (Anxiety)

Thời đại chúng ta đang sống tạo ra đủ thứ bất an trong lòng như lo lắng về xe cộ, giờ giấc, công ăn việc làm, nạn trộm cắp cùng các loại tội ác khác, sự chèn ép lẫn nhau nơi sở làm việc hay ở nhà, giá cả lên xuống bất thường, chiến tranh lớn có thể gây nhiều tổn thất, v.v… Khi chúng ta niệm Phật, trì chú, ngồi thiền, cầu nguyện thì các sự bất an sẽ tan biến, lòng ta trở thành mạnh mẽ, đầy tự tin, đầy sự dũng cảm và đầy niềm an vui hạnh phúc.

Các Loại Khổ Đau Khác

Mỗi chúng ta đều có nhiều kỹ niệm khổ đau trong cuộc sống như thân nhân qua đời, vợ chồng ly tán, các cảnh chết chóc tù đầy, làm ăn thất bại, sản nghiệp thất thoát, v.v… Khi nhất tâm niệm Phật, trì Lục Tự Đại Minh Chân Ngôn thì tất cả mọi sự khổ đau ấy sẽ chuyển thành niềm an vui trong sáng, năng lực trong người chúng ta sẽ gia tăng rất nhiều và ta có đủ sức mạnh tinh thần để tạo dựng cuộc đời an vui thành đạt.

Các Loại Tâm Bệnh Nói Chung

Khi người bị tâm bệnh bên cạnh thuốc men và sự chăm sóc của bác sĩ thực hành đạo Phật:  nhất tâm trì chú và cầu nguyện thì thần lực của lời chú sẽ làm cho bệnh tật thuyên giảm nhanh chóng.  Thực hành sự quán tưởng giúp cho những ý tưởng khơi dậy những tức tối, giận dữ, thù hận êm dịu dần.  Nhờ đó mà những khổ đau sẽ bớt đuợc rất nhiều.

Sự tụng đọc danh hiệu chư Phật, chư Bồ Tát cùng việc tụng kinh và trì chú tạo nên sự giao cảm mầu nhiệm làm cho tội chướng tiêu trừ, chuyển hoá mọi điều bất tịnh thành thanh tịnh, mọi điều phiền não thành an vui hạnh phúc, chóng thành Phật quả và khi qua đời chắc chắn sẽ đưọc về chốn Tây Phương Cực Lạc.

Nam Mô Đại Từ Đại Bi Linh Cảm Ứng Quán Thế Âm Bồ Tát.

Tài Liệu Tham Khảo

 The Healing Heart, Norman Cousins, W.W. Norton, New York, 1983

 Your Maximum Mind, Dr. Herbert Benson, Times Books, New York, 1987

 Perfect Health, Dr. Deepak Chopra, Harmony Books, New York, 1991

 Health Science, The Hartford Courant, October 18, 1990

 The Relaxation Response, Dr. Herbert Benson, William Morrow, New York, 1975

 Health Through Balance, Dr. Yeshi Donden

--- o0o ---

Phần 6

11. Cầu Nguyện Cho Thân Nhân Về Chốn Cực Lạc

I. George Ritchie, Người Trở Về Từ Cõi Chết

II. Nhiều Người Cũng Thấy Như Thế

III. Ðạo Phật Nói Gì Về Sau Khi Chết

IV. Ðối Chiếu Kinh Ðiển Và Kinh Nghiệm Thật Sự

V. Ðức Phật Có Ánh Sáng Vô Lượng

VI. Cầu Siêu Giúp Cho Hương Linh Giải Thoát

VII. Cầu Siêu Cũng Là Cơ Hội Ðem Lại Sự An Lành Cho người Sống

VIII. Ðừng Bỏ Lỡ Cơ Hội Tu Tập Khi Còn Sống

IX. Hãy Nhân Ðạo Ðối Với Người Chết Hay Sắp Chết Cùng gia Ðình Của Họ

Tài Liệu Tham Khảo

11.  Cầu Nguyện Cho Thân Nhân Về Chốn Cực Lạc

Sau khi chết chúng ta sẽ ra sao?  Đó là câu hỏi vẫn luôn luôn ám ảnh nhân loại từ bao nhiêu thế kỷ.  Bác sĩ Raymond Moody đã cố gắng tìm hiểu vấn đề này bằng các cuộc nghiên cứu trường hợp hàng trăm người đã chết đi rồi sống lại mà ông ta trình bày rất tường tận trong tác phẩm Cuộc Sống Sau Đời Sống (Life After Life).  Các trường hợp những nhân chứng được phỏng vấn này được gọi chung là những người có kinh nghiệm về cận tử (near dead experiences).   Theo định nghĩa về sự chết là không bao giờ sống lại mà họ là kẻ sống lại và kể chuyện về sau khi được các bác sĩ xác nhận là đã chết nên gọi là những kẻ kề cận cái chết và có kinh nghiệm về những gì xảy ra trong thời gian đó.  Chúng ta hãy theo dõi một trường hợp điển hình trong quyển sách nói về đời sống sau khi chết của bác sĩ Ritchie:  Trở về Từ ngày Mai (Return From Tomorrow).  Trong đó, bác sĩ Ritchie đã kể lại chính kinh nghiệm của ông về những gì nghe thấy khi ông đi dần vào cõi chết.

I. George Ritchie, Người Trở về Từ Cõi Chết

Ritchie được bác sĩ khám nghiệm xác nhận đã chết vì tim ngưng đập, phổi hết thở trong một thời gian dài, nhiệt độ cơ thể không còn, áp xuất máu cũng không có, con ngươi nở lớn ra.  Tóm lại, anh ta đã không còn có một dấu hiệu gì để có hy vọng là còn sống.  Lúc đó anh Ritchie

II.  Nhiều Người cũng Thấy Như Thế

Sau khi tác phẩm nói về đời sống sau khi chết xuất hiện thì càng ngày người ta càng thấy có nhiều người chết đi rồi sống lại cho biết những kinh nghiệm thực sự trong “Cõi chết”.  Theo viện nghiên cứu Gallup thì tám triệu người Hoa Kỳ có kinh nghiệm về trạng thái đặc biệt như trên sau khi họ đối diện với cái chết.  Họ diễn tả lại những điều nghe và thấy sau khi họ qua đời (Rồi sống lại) tuy có khác nhau nhưng theo các nhà nghiên cứu thì chung quy cũng ở trong các ý kiến như sau:

1. Họ nghe bác sĩ xác nhận họ đã chết.

2. Những đau đớn lo âu tan biến và họ cảm thấy thoải mái nhẹ nhàng ngay sau đó.

3. Họ nghe tiếng nhạc êm dịu thích thú.

4. Họ bị cuống hút vào một đường hầm đen tối rồi thấy mình ở trên cao nhìn thấy mọi người chung quanh và cả thể xác của mình đang nằm chết.

5. Họ thấy khối Ánh Sáng mà họ gọi là Ngưòi Ánh Sáng, dù nhiều người không gọi đó là con thưọng đế như Ritchie đã gọi, nhưng đồng ý là họ cảm nhận tình yêu tràn đầy từ khối ánh sáng chói lòa đó.  Những người theo đạo khác có thể gọi đó là Phật hay Allah.

6. Ngưòi Ánh Sáng đã  cho họ thấy toàn diện cuộc đời của họ trên một màn ảnh lớn.

7. Họ muốn ở lại luôn, không muốn trở lại trần thế.  Khi sống lại, họ trở thành những người rất tốt, thương yêu và giúp đỡ cho nhiều người.

8. Họ xác tín những gì họ thấy là sự thật dù họ ít muốn nói đến trạng thái sau khi chết.  Sau đó, họ không còn sợ chết nữa.

9. Có những người thấy các hình ảnh làm họ kinh khiếp chứ không phải ai cũng thấy người tràn đầy ánh sáng tình thương yêu.

10. Những kinh nghiệm nói trên không thể diễn tả bằng lời nói vì dù nói thế nào thì cũng không diễn tả hết được những gì họ đã kinh nghiệm

III. Đạo Phật Nói Gì Về Sau Khi Chết

Các tôn giáo thường nói về thiên đàng hay địa ngục sau khi chết.  Phật giáo là một tôn giáo đã nói rất rõ, tả rõ những hình ảnh và những cảm xúc người qua đời sẽ thấy vào các ngày đầu tiên.  Chúng ta thử tìm hiểu những điều đạo Phật nói trong các kinh điển có liên hệ gì với các khám phá mới mẻ của thế kỷ thứ 20 này không.

Trong các bộ kinh như kinh Đại Bảo Tích, Kinh A Di Đà, nhất là các kinh văn bí mật của Phật giáo Tây Tạng, nói rất rõ ràng về các hình ảnh mà người chết sẽ thấy khi họ vừa qua đời và liên tiếp qua những ngày sau đó cũng như thế giới an vui cực kỳ hạnh phúc của thế giới Chư Phật.  Hàng triệu người chết đi rồi sống lại đã thấy những hình ảnh của những ánh sáng rực rỡ hay những cảnh làm cho họ khiếp sợ, chỉ là một phần rất nhỏ bé của thế giới bên kia.  Như bác sĩ Ritchie, họ chỉ chết độ năm hay mười phút, còn trạng thái Thân Trung Ấm kéo dài đến 49 ngày đêm.  Trong thời gian ấy Thân Trung Ấm còn nghe rất nhiều âm thanh, thấy rất nhiều các loại ánh sáng và hình ảnh có thể làm cho họ sung sướng vô cùng hay khiếp hãi dữ dội tùy theo nghiệp lực của họ.  Những kinh sách nói trên nói rõ các luồn ánh sáng trắng, vàng, đỏ, xanh rực rỡ hay êm đềm sâu đậm xuất hiện mỗi ngày cùng hình ảnh các vị Phật trong hào quang thanh tịnh chiếu sáng bao la khi các Ngài xuất hiện để cứu độ các Thân Trung Ấm.  Các sách vở cùng các cuộc nghiên cứu về kinh nghiệm cận tử (Near Death Experience gọi tắt là N.D.E.) vốn còn rất sơ lược, rất ít ỏi khi so với những điều đạo Phật nói về sự chết.  Điều ấy cũng dễ hiểu vì những người có kinh nghiệm chết rồi sống lại đó chỉ trải qua trạng thái chết một thời gian rất ngắn nên họ chỉ thấy biết một phần rất ít ỏi những gì mà đạo Phật nói về thế giới bên kia.  Đó là sự mầu nhiệm và hiểu biết đặc biệt làm cho các nhà nghiên cứu phải ngạc nhiên thích thú khi tìm hiểu về đạo Phật vậy.

Một cách tổng quát, đạo Phật xác nhận đời sống vẫn tiếp diễn khi chúng ta qua đời nhưng dưới một hình thức khác.  Mạng sống con người gồm hai phần thể chất và tâm linh.  Khi tim ngưng đập, phổi ngưng thở, óc không còn hoạt động thì đó là cái chết của thể xác.  Phần linh hồn, đúng ra là thần thức, cái vẫn còn thấy biết dù không còn thể xác, vẫn còn tồn tại.  Phật giáo không dùng chữ linh hồn vì muốn diễn tả rõ ràng hơn trạng thái người qua đời qua các giai đoạn khác nhau.  Một trong các giai đoạn ấy là khoảng thời gian ở giửa lúc vừa chết và trước khi đi đầu thai để trở thành một sinh mạng mới.  Đạo Phật gọi cái thân không có thể xác ấy là Thân Trung Ấm.  Cái thân này khác với thân thể của chúng ta mà những người đã có kinh nghiệm về cái chết trong những tác phẩm cận tử cũng nói rõ là thân lúc họ ra khỏi xác không giống thân lúc còn sống nhưng không thể mô tả rõ ràng được.

Như thế, Thân Trung Ấm có mặt ở giữa hai giai đoạn thân có thể xác này chết đi (Tử hửu) và một thân khác được ra (Sinh hữu) và có mặt trong 49 ngày trong thời gian chuyển tiếp này.  Do đó, lễ cầu siêu trong Phật giáo kéo dài bảy tuần lễ, cộng chung là 49 ngày như trên.  Đạo Phật không những nói rõ Thân Trung Ấm trải qua những trạng thái nào sau khi họ chết mà còn nói rõ ràng họ thấy nghe những bà con than khóc mà không thể làm gì được, thấy những loại hình ảnh và các loại ánh khác nhau và làm thế nào giúp họ giải thoát khỏi mọi sự đau đớn, sợ hãi, buồn giận, tiếc thương, hối tiếc để họ có thể trở về nơi thế giới Chư phật dù trong lúc còn sống họ không có được nhiều thiện duyên với Phật pháp.

IV. Đối Chiếu Kinh Điển Và Kinh Nghiệm Thật Sự

Chúng ta hãy nghe đại uý Tommy Clark kể lại chuyện ông ta đã đi vào cõi chết khi bị thương trên chiến trường như sau:  “Tôi bị hất tung lên rồi rơi xuống đất.  Khi cố ngồi dậy, tôi biết đôi chân, cánh tay phải và vai phải của tôi bị mất. Tôi nằm xuống và nghĩ rằng mình sẽ chết.  Sau đó tôi không còn thấy gì cả nhưng biết là nhóm quân y đang cố cứu mạng sống của tôi.  Bỗng nhiên, tôi thấy mình thoát ra ngoài cơ thể, nhìn thấy những người trong toán quân y đang chăm sóc thân thể tôi và phủ lên người tôi tấm vải nhựa, dấu hiệu của sự chết.  Chúng tôi đến một bệnh viện dã chiến và tôi được đưa vào phòng mổ.  Tôi thấy họ cắt bộ quân phục của tôi và ngay lúc đó tôi thấy một ánh sáng chói lòa tràn ngập căn phòng.  Ánh sáng ấy thật kỳ diệu, ấm áp, tốt lành, chói sáng như khi chúng ta nhìn mặt trời.  Rồi trong một nháy mắt, tôi lại trở ra ngoài chiến trưòng.  Quanh tôi là những chiến hữu đã chết.  Họ đi xa ra và tiếp xúc với nhau nhưng không dùng ngôn ngữ.  Họ không có thân thể như trước đây nhưng tôi biết đây là các bạn Dallas, Ralph, Terry và họ cũng biết tôi.  Họ muốn tôi đi với họ nhưng tôi không muốn.  Sau đó, trong một nháy mắt, tôi quay về phòng mổ nhìn thấy họ săn sóc thân tôi.”

Trong quyển sách của Raymond Moody có liệt kê nhiều trường hợp cận tử, những người chết rồi sống lại.  Họ kể thấy những luồng sánh sáng sáng chói, những hình ảnh của những chốn xa lạ, những thân nhân qua đời từ lâu hiện ra và đón họ ở thế giới bên kia sau khi họ trôi nổi bềnh bồng nơi chốn vô định.  Đa số các trường hợp người ta thấy điều an vui.  Theo đạo Phật đó chỉ là bước đầu của sự hấp dẫn của các luồn ánh sáng hiện ra tùy theo nghiệp lực của mỗi người, càng về sau càng có những chuyển biến tùy theo tâm thức của mỗi người.

Trong tác phẩm kế tiếp, The Light Beyond xuất bản vào năm 1988, bác sĩ Moody nêu ra các dữ kiện do nhân viên kiểm kê George Gallup, Jr. cho biết tám triệu người Hoa Kỳ đã có kinh nghiệm cận tử nói trên và chia ra những nhóm có kinh nghiệm vào lúc lâm chung như sau:

    26% thấy bay ra khỏi thân thể

    23% thấy rõ ràng sự vật chung quanh

    17% nghe tiếng động hay âm thanh

    23% cảm thấy bình an, không đau đớn

    14% thấy ánh sáng

    32% thấy toàn diện đời sống đã qua

    32% thấy mình đến thế giới khác

    23% thấy mình gặp gỡ những người khác

    9% thấy bị cuốn vào đường hầm đen tối, v.v.

Đạo Phật nói nhiều đến trạng thái những người hiền gặp hay thấy sự tốt đẹp khi họ qua đời và những người ác thấy hay gặp điều lo lắng, sợ hãi rong giờ phút lâm chung và chúng ta thấy có phần tương tự như trên.  Liễu Sanh Thoát Tử, sách chép lại những phần chính trong kinh điển

Phật giáo nói về những trạng thái sau khi chết, tả rõ về các giai đoạn của Thân Trung Ấm nhu sau:

“Khi nghiệp thức đã ở vào giai đoạn Trung Ấm, thì mê rồi lại tỉnh, tỉnh rồi lại mê, phải cảm thọ những điều không yên ổn, không tự tại.  Có một thứ nghiệp phong mãnh liệt thổi đưa nghiệp thức vào phương hướng vô định, tương tự như mảy lòng bị gió cuốn: Qua lại lên xuống điều tùy theo chiều gió, cái thân ấy không do ý mình, phải phiêu lưu knông nhất định.  Rồi bỗng nhiên lại gặp một thứ ánh sáng vô cùng mãnh liệt, vùn vụt chớp lòe, tia sáng chói lòạ

Hoặc có những luồn sánh sáng yếu ớt hon của Lục Phàm (Thiên, A tu la, Nhân, Súc Sinh, Ngạ Quỷ và Địa Ngục) bỗng biến hiện.  Tùy nghiệp lực thần thức cảm ứng với đạo nào mà luồn ánh sáng của đạo ấy sẽ rực rõ lên.  Ánh sáng của đạo trời hơi trắng, ánh sáng đạo người hơi vàng, ánh sáng đạo A tu la hơi lục, ánh sáng địa nguc như khói đen, ánh sáng ngạ quỷ hơi đỏ, ánh sáng đạo súc sah hơi xanh.

Quan trọng hơn cả là cõi Phật trong Năm Phương đều phóng ra những hoà quang rực rỡ, mạnh mẽ:  “Hào quang sắc xanh chói loà, hào quang sắc trắng trong sạch, hào quang sắc vàng trong như ngọc, hào quang sắc đỏ mãnh liệt.  Như vậy có rất nhiều sắc hào quang của Chư Phật, tuy mãnh liệt song đó là hào quang siêu việt, ân huệ, giải thoát.  Vì nghiệp lực không tương hợp nên người chết thường sợ hãi các hào quang mãnh liệt của Chư Phật soi đến mà chỉ thích những thứ hào quang yếu ớt của Lục đạo, tiếp xúc vói hào quang của Lục đạo để đầu thai về trong sáu nẽo ấy…”

Trước đây chỉ có một số ít các vị cao tăng đức độ thuộc các truyền thống Thiền, Tịnh và Mật tông cùng một số cư sĩ tu theo Tịnh Độ nói lên những điều họ thấy trước khi họ qua đời, sau khi họ qua đời rồi sống lại hay những vị thực hành các phương pháp bí mật nói rõ những cảnh giới chúng ta trải qua sau khi chết.  Những điều ấy chỉ nằm trong phạm vi Phật giáo và có tính cách thần bí tôn giáo hơn khoa học.  ngày nay, với hàng triệu người có các kinh nghiệm tương tự, vấn đề này biến thành một đối tượng được các nhà khoa học nghiên cứu và thảo luận sôi nổi với niềm vui mừng là dầu sao, lúc gần kề với sự chết, nhiều người thấy được các luồn ánh sáng tỏa chiếu tình thương và đem đến cho họ một niềm hạnh phúc bao la.

V. Đức Phật Có Ánh Sáng Vô Lượng

Như thế, những điều nói trong kinh đã được một số người tả tại một phần nào sau khi họ chết một thời gian ngắn.  Vì khoảng thời gian chết chưa đủ để chứng kiến những biến chuyển kế tiếp và cũng vì họ chịu ảnh hưởng của nền văn hoá Tây Phương thường cho những gì siêu việt là Thượng Đế (God) nên gọi những luồng ánh sáng đó là Thượng Đế hay con Thượng Đế.  Rất nhiều người không biết luồng ánh sáng tràn đầy tình thương yêu đó thật sự là gì và họ gọi bằng nhiều thứ tên khác nhau tùy theo niềm tin của mỗi người vì họ chưa bao giờ có kinh nghiệm như thế khi còn sống.  Nhiều người gọi đó là người Siêu Nhân Ánh Sáng (superbeing of light).

Trong đạo Phật, người Phật tử thường đọc kinh A Di Đà, kinh Vô Lượng Thọ cùng một số kinh sách nói về một vị Phật toàn thân chỉ là ánh sáng rực rỡ, tràn đầy tình thương yêu tiếp đón chúng ta về chốn Cực Lạc, chốn niềm vui trong lành bao la sau khi chúng ta qua đời.  Đó là Đức Phật A Di Đà, vị Phật mà thân tỏa ánh sáng vô lượng vô biên.

Đức Phật A Di Đà tỏa chiếu ánh sáng bao trùm vũ trụ

tràn đầy niềm an vui kỳ diệu. Ngài tiếp độ kẻ qua đời  về chốn cực lạc

Ánh sáng từ thân Đức Phật A Di Đà tràn đầy một sự trong lành, an ổn,   tĩnh lặng vô biên (Thanh Tịnh Quang Phật), thân Ngài tràn ngập ánh sáng vô cùng vô tận (Vô Lượng Quang Phật), và ánh sáng ấy là nguồn an vui sâu thẳm kỳ diệu (Hoan Hỷ Quang Phật) chiếu sáng ra muôn phương thế giới mà không một loại ánh sáng nào có thể so sánh được (Vô Đối Quang Phật).

Ngoài ra, một điểm đặc biệt khác trong đạo Phật là vấn đề nghiệp báo.  Theo luật nhân quả thì những hậu quả tốt hay xấu xảy ra cho mỗi người căn cứ vào những việc làm lành hay dữ của họ khi họ đang còn sống hay qua đời.  Do đó, không nhất thiết có niềm tin là đủ.  D` là một người đạo Phật hay đạo nào mà làm ác thì ác nghiệp vẫn lôi cuốn họ.  Một người dù không có đạo hay theo đạo khác mà làm lành thì thiện nghiệp cũng lôi cuốn họ về với thế giới an vui giải thoát của chư Phật hay chốn thiên đàng của tôn giáo họ.

Đức Phật là một bậc đầy hiểu biết, bao dung và đức độ.  Ngài không nói phải theo đạo Ngài mới được cứu vớt, ai không theo Ngài thì đọa địa ngục.  Ngài không dọa nạt như thế vì Ngài mong muốn đem lại hạnh phúc chân thật cho mọi người bằng cách giải phóng họ khỏi mọi sự lo lắng, sợ hãi, khổ đau từ những hiểu biết sai lầm mà đạo Phật gọi là vô minh, nhũng kẻcòn bị mê mờ vì không biết sự thật.  Thoát khỏi sự thấy biết sai lầm gọi là bậc giác ngộ:  Người có sự hiểu biết chân thật.  Do đó, ngưòi Phật tử xưng tụng Ngài là bậc thầy không ai hơn: Đấng Vô Thượng Sư.

Đạo chỉ dạy hãy làm các điều lành, không làm các điều ác để là gieo trồng thiện nghiệp.  Khi thực hành những lời dạy cao quý của đạo Phật thì thiện nghiệp gia tăng, mang lại cho ta nhiều điều an lành và hạnh phúc khi sống cũng như lúc qua đời.  Trong kinh đã nói rõ chư Phật thuộc năm phương vũ trụ phóng ra những hào quang rực rỡ để tiếp độ cho những kẻ qua đời, dù họ thuộc bất cứ tôn giáo nào.  Nếu ta tu tập theo đạo Phật thì có tình thương yêu trong sáng và sự hiểu biết chân thật nên sống đời an lành, hạnh phúc.  Vì có sự hiểu biết chân thật về mọi hiện tượng tâm lý và vật lý nên chúng ta không sợ hãi khi đối diện  với các cảnh biến hiện lúc lâm tử và dễ dàng hướng đến thế giới chư Phật mà vãng sanh.

Khi một thân nhân Phật tử qua đời, những người trong gia đình do lòng thương yêu vợ chồng, cha mẹ, con cái, an hem, bạn bè hay cả những người mình chưa quen biết, thành tâm niệm Phật, tụng kinh, trì chú và cầu nguyện cho hương linh, tức là Thân Trung Ấm của người qua đời thì họ  sẽ cảm nhận được sự mầu nhiệm của đạo pháp, buông xả mọi sự lo âu, phiền não, mê mờ, quay về nương tựa sự Tam Bảo, Phật, pháp, Tăng cùng phát nguyện cầu mong sự giải thoát và mong được chư Phật tiếp độ trở về chốn Cực Lạc, thế giới an vui hạnh phúc của Chư Phật.  Khi lòng họ đã biết rõ lẽ sanh tử thì họ không còn sợ hãi khi thấy các luồn ánh sáng mãnh liệt của Chư Phật, không bị những luồn áng sáng dịu dàng của Lục đạo hấp dẫn họ do đó được dễ dàng hơn trong việc được vãng sanh về thế giới an lành của Chư Phật.

Có nhiều người bảo:  “Ông tu ông chứng, bà tu bà chứng” nên cho việc cầu siêu cho chư hương linh được giác ngộ lẽ Đạo khi họ qua đời là không cần thiết.  Điều họ nói rất đúng khi chúng ta còn sống.  Khi thực hành sự tu tập thì chúng ta sẽ kinh nghiệm được, sống được với niềm an vui kỳ diệu.  Tuy nhiên cuộc sống vẫn còn tiếp tục khi chúng ta qua đời dù dưới hình thức khác, và sự giúp đỡ họ còn cần thiết hơn khi họ còn sống.  Do đó, việc cầu siêu và tiến cúng chư hương linh rất ích lợi cho người đã qua đời cũng như cho cả người còn sống mà chúng ta đã nói troưóc đây.  Đạo Phật nói rất rõ giữa giai đoạn vừa mới qua đời và tái sinh, Thân Trung Ấm còn có cơ hội chót để giải thoát khỏi mọi trói buộc tiêu cực, để khám phá Phật tánh rộng lớn trong sáng bao la của mình.  Các vị đạo sư Tây Tạng thường thực hành các phép tu Mật Tông trong đó có Thiền Quán Về Thân Trung Ấm, một trong sáu phép thần thông của Ngài Naropa truyền dạy, để khi họ qua đời tự họ sẽ chọn nơi chốn đầu thai trong cuộc đời kế tiếp theo như ý muốn để tiếp tục phục vụ chúng sanh.

Một cách tổng quát, mọi người đều có Phật tánh và có thể thành Phật như nhau.  Một người có đại hung, đại lực, đại từ bi thì có thể thành Phật ngay trong cõi đời này như Đức Phật Thích Ca mà Phật giáo Mật Tông thường nói là túc thân thành Phật.  Phật giáo Mật Tông nhấn mạnh đến ba cơ hội mà chúng ta có thể đạt được quả giải thoát tùy theo căn cơ của mỗi người.

Bậc Thượng Căn

Túc thân thành Phật, thành Phật ngay trong cõi đời này khi nổ lực tu hành tinh tấn dũng mãnh cùng phát đại nguyện cứu độ tất cả chúng sanh như trường hợp Đức Phật Thích Ca.

Bậc Trung Căn

Những bậc tu hành giác ngộ.  Những vị ấy có thể thuộc những pháp môn tu tập khác nhau như Thiền, Tịnh hay Mật Tông, có thể là tăng sĩ hay cư sĩ.  Tùy theo nguyện lực của họ như muốn tái sanh trong cuộc đời để cứu độ chúng sanh hay muốn trở về thế giới Chư Phật mà Thân Trung Ấm của họ chuyển đến những nơi họ muốn.

Bậc Hạ Căn

Không thực hành sự tu tập đúng mức khi còn sống do đó khi chết không nhận biết được ánh sáng Chư Phật, sợ hãi khi thấy Chư Phật hiện ra trong ánh sáng rực rỡ nên không cảm nhận được từ tâm bao la của Ngài nhằm cứu độ cho tất cả chúng sinh.  Khi sự sợ hãi phát sinh thì họ thấy những hình ảnh yêu quái xuất hiện nên càng khốn đốn.

IV. Cầu Siêu Giúp Cho Hương Linh Giải Thoát

Tiếng tụng kinh, niệm Phật và trì chú lúc đó rất cần thiết cho Thân Trung Âm.  Lời niệm Phật sẽ làm cho họ được yên tâm, cảm nhận được lòng thương yêu bao la của Chư Phật, rủ sạch mọi sợ hãi.  Khi sự sợ hãi không còn thì các hình ảnh quỷ quái ghê rợn làm họ khiếp đảm cũng khng còn, từ đó họ sẽ cảm nhận ánh sáng từ bi của Chư Phật cùng Chu vị Bồ Tát liên tiếp hiện ra cứu độ họ trong 49 ngày.  Những điều trên được nói rõ trong  quyển Liễu Sanh Thoát Tử và Thân Trung Ấm.  Trong các buổi lễ cầu siêu, tiếng tụng kinh nhắc nhở họ về giáo lý nhà Phật, khuyên họ khám phá Phật tánh vốn có đầy đủ nơi chính họ, hãy quay về nương tựa Phật, Pháp và Tăng bên ngoài cũng như chính bên trong mình để giải trừ mọi điều họ còn bám víu, họ còn mong muốn thiết tha, họ còn dính mắc làm họ ham muốn, lo sợ, thất vọng, giận hờn, khổ đau và hướng đến thế giới an lành và hạnh phúc vĩnh cữu của thế giới Chư Phật, của chốn Niết Bàn, chốn Cực Lạc và chốn Tịnh Độ tốt lành vô cùng.

Khi hương linh, danh từ chính xác trong đạo Phật dùng để gọi linh hồn người qua đời, nghe và cảm nhận được lời kinh cùng lòng thành của chúng ta khi cầu nguyện cho họ thì lòng họ bắt đầu lắng dịu và cảm ứng dần với nguyện lực của Chư Phật, tức là nguồn năng lượng trong lành của Chư Phật tràn đầy trong vũ trụ do ước nguyện cứu độ chúng sanh thoát khỏi mọi khổ đau khi còn sống hay lúc qua đời.  Sức mạnh phát ra từ Chư Phật chuyển đến mười phương vũ trụ để cứu độ chúng sanh đó chúng ta gọi là Phật lực hay là tha lực, sức mạnh bên ngoài.  Nếu chúng ta hướng đến Chư Phật trong bất cứ giai đoạn nào trong lúc còn sống hay khi đã chết, lập tức ta cảm nhận sức mạnh bao la đó.  Lời kinh tụng, tiếng niệm Phật, trì chú và lòng thiết tha nguyện cầu của chúng ta trong các buổi lễ cầu siêu làm cho hương linh cảm nhận được chân lý của đạo, buông bỏ tất cả mọi vướng mắc, rồi họ nương theo sức mạnh của niềm tin nơi chúng ta (Tín Lực), sức mạnh từ lời Niệm Phật (Niệm Lực), sức mạnh từ lời trì chú (Chú Lực hay Thần Lực), sức mạnh của tâm trong sáng vững chắc mạnh mẽ (Định Lực) mà phát sinh ra lòng mong ước mãnh liệt trở về với thế giới Chư Phật.  Đó gọi là tự lực, sức mạnh từ bên trong mỗi chúng ta.  Khi tự lực và tha lực hợp nhất thì lập tức Thân Trung Ấm được giải thoát.  Việc chúng ta tụng kinh cầu nguyện trong các buổi lễ cầu siêu gọi là Hộ Niệm, tức là hỗ trợ cho chư hương linh biểu lộ được lòng mong ước mãnh liệt muốn trở về thế giới.  Chính qua lòng thành, qua lời cầu nguyện, qua những tiếng tụng kinh, liờ trì chú, qua sự nhất tâm kính lễ Chư Phật và Chư Bồ Tát của chúng ta mà chúng ta tạo ra một trợ duyên tốt đẹp để hương linh cảm nhận được sự nhiệm màu của Phật đạo.

Như thế, khi một người qua đời, họ vẫn còn có cơ hội cuối cùng để đạt được sự giải thoát an lành nhờ sức hộ niệm của những người còn sống.  Do đó, để gia tăng sức mạnh và hiệu quả của sự hộ niệm quý báu này, trong các buổi lễ cầu siêu, chúng ta cần phải:

Trai Giới

Không được giết heo, bò, gà, vịt để cúng và đãi khách.  Chỉ cúng chay và dọn thức ăn chay cho thanh tịnh.  Còn sự thanh tịnh bên trong là làm điều lành, không làm điều ác, lòng an vui, thoải mái và trong sạch.

Thành Tâm

Một lòng hướng về Chư Phật, đem lòng thương yêu trong lành mà cầu nguyện cho người đã qua đời qua lời tụng kinh, trì chú, niệm Phật và lạy Phật.

Chọn Chỗ Thanh Tịnh

Nếu có chùa thì đến xin lễ cầu siêu tại chùa.  Nếu không có chùa thì làm lễ cầu siêu tại nhà.  Trước đó lo quét dọn sạch sẽ, lập bàn thờ Phật cho trang nghiêm, lập bàn thờ cho hương linh, chưng bông hoa, quà phẩm, đốt đèn cho sáng sủa, cùng dâng hương cúng Phật cho lòng thanh tịnh và nơi chốn được thanh tịnh.

VII.  Cầu Siêu Cũng Là Cơ Hội Đem Lại Sự An Lành Cho Người Sống.

Trong các ngày cầu nguyện cho thân nhân khi họ qua đòi, chúng ta nên tránh việc sát sinh, ăn chay, niệm Phật, nói lời hoà nhã với mọi người để lòng được thanh tịnh làm gia tăng sức mạnh khi hộ niệm để giúp đỡ cho thân nhân chúng ta khi họ qua đời. Thực hành được điều ấy thì chính người sống cũng như kẻ qua đời đều hưởng được nhiều lợi lạc.

Có người sẽ hỏi như thế thì chúng ta chẳng cần tu hành lúc còn sống.  Cứ đợi đến khi chết nhờ gia đình thỉnh quý thầy làm cho các lễ cầu siêu là giải thoát.  Nói như thế thật sai lầm vì thực hành đạo Phật lúc còn sống là hưởng được nhiều an lành hạnh phúc và khi qua đời chắc chắn sẽ trở về thế giới chư Phật.  Cầu siêu là phương tiện cấp bách cuối cùng mà do lòng thương yêu người thân qua đời chúng ta không còn cách nào hơn.  Nếu chúng ta biết trước những khổ đau họ phải đối diện khi chết thì chắc chắn chúng ta tạo ra những duyên lành cho họ thực hành đạo Phật khi họ còn sống để chắc chắn họ được vĩnh viễn an vui.  Còn chủ trương lúc sống cứ làm mọi điều ác, lúc chết chỉ cần làm vài lễ cầu siêu là họ đưọc giải thoát là quan niệm sai lầm vì những kẻ làm ác thì sức mạnh của nghiệp lực (Sức mạnh do các hành vi họ làm) sẽ đẩy họ voà các cảnh giới khổ đau để hứng nhận quả báo.  Chẳng khác gì cây to khi đã nghiêng quá nhiều thì những lời cầu nguyện của thân nhân trong các lễ cầu siêu như những sợi dây nhỏ, không đủ sức kéo cho thẳng được và cây sẽ đổ ầm xuống đất.

Một người thân khi qua đời thì chúng ta thương tiếc, cố gắng làm những gì tốt đẹp nhất cho họ.  Chúng ta đâu có phê phán họ là hiền hay dữ, chúng ta chỉ mong muốn họ được mọi điều an lành khi qua thế giới bên kia.  Lòng thương yêu đó không những đới với thân nhân mà còn đối với mọi người quen biết hay không quen biết.  Do đó, dù trong hoàn cảnh nào, khi một thân nhân qua đời điều tốt hơn hết là chúng ta làm lễ cầu siêu cho họ.  Lễ cầu siêu vốn rất ích lợi cho những người mới qua đời, là dịp cuối cùng cho họ đạt được sự giải thoát mà trở về với Chư Phật.  Tuy nhiên, đối với những người chủ trương làm các việc ác độc gây khổ đau cho nhiều người khác, thì chính vì sự tham lam, sân hận và mê mờ của họ làm cho họ khó cảm nhận được ánh sáng từ bi tỏa chiếu của Chư Phật hiện ra khi họ chết, họ sẽ sợ hãi trốn chạy những luồn ánh sáng khác hấp dẫn họ hơn tùy theo lòng ham muốn của họ để chuyển thành những đời sống kế tiếp tương ứng với nghiệp báo.  Đó là phần nghiệp báo của họ mà họ phải gánh chịu.

Cực lạc là chốn không có danh từ "khổ"

Điều nói trên được giải thích rất rõ ràng trong quyển Tử Thư Tây Tạng (The Tibetan Bơk Of The Death) nói về trạng thái Thân Trung Ấm.  Về phần chúng ta, chúng ta sống với tâm Phật, mong muốn đêm lại hạnh phúc cho mọi chúng sanh, chúng ta thực hành hạnh nguyện từ bi và đem lòng thành mà nguyện cầu cho họ được mọi điều tốt đẹp.

VIII. Đừng Bỏ Lỡ Cơ Hội Tu Tập Khi Còn Sống

Có người lại chủ trương chỉ cần làm điều tốt lành như giúp đõ bà con, bạn bè, những kẻ nghèo khổ, làm các việc thiện là đủ, như thế là tu tại tâm, không cần phải tụng kinh, lễ Phật, trì chú, ngồi thiền hay tham dự các khóa tu tập.  Dĩ nhiên, làm điều lành tránh điều dữ là lời dạy của Đức Phật, làm được các điều ấy rất tốt, dễ dàng cảm ứng với các luồn ánh sáng Chư Phật hơn kẻ ác.  Tuy vậy, quan trọng nhất của đời người là trong giai đoạn chúng ta còn sống.  Nếu không học đạo và thực hành thì làm sao chúng ta biết được, sống được với Phật tánh thanh tịnh bao la nơi chính mình để hưởng niềm an vui hạnh phúc bao la và tiến bước trên con đường giác ngộ nầy và đời kế tiếp.  Nói khác đi, là tự mình bỏ lỡ cơ hội quý báu khi mình được phúc đức làm người.

Do đó, khi còn sống chúng ta thực hành Phật đạo để lòng được an vui, trí được trong sáng.  Trong tình thương yêu bao la của tâm giác ngộ, chúng ta khuyến khích vợ chồng, con cái, cha mẹ, an hem, bạn bè và mọi người tìm hiểu đạo Phật, thực hành những điều lành và tu tập để họ được mọi sự an lành hạnh phúc trong cuộc sống hiện tại.  Khi qua đời, họ sẽ về với thế giới Chu Phật hay tự họ chọn lấy con đường quay trở lại thế giới này, thực hành sự tư tập để sống đời giác ngộ rồi đi giúp đỡ những người đang bị khổ đau.  Việc làm đó là việc cứu độ chúng sanh, con đường đó là con đường Bồ Tát Đạo và hạnh nguyện đó là hạnh nguyện của những bậc Bồ Tát mãi mãi ở trong cuộc đời cứu độ chúng sanh như tấm gương sáng của Ngài Đạt Lai Lạt Ma.

IX. Hãy Nhân Đạo Đối Với Người Chết Hay Sắp Chết Cùng Gia Đình Của Họ

Các nhà tâm lý học như Carl Jung cùng những người thuộc trường phái này nhấn mạnh đến sự quan trọng của những yếu tố văn hóa, trong đó có tôn giáo, đối với đòi sống cá nhân.  Qua những kinh nghiệm kể lại của những người trở về từ cõi chết, những hình ảnh liên quan đến tôn giáo của họ xuất hiện khi họ sắp qua đời.  Điều ấy có thể giải thích theo hai khía cạnh khác nhau.  Về phương diện tôn giáo, những tín đồ tin tưởng mình đã thấy Phật A Di Đà, Đức Quán Thế Âm, Thượng Đế hay Thiên Thần đến rước họ đi.  Về phương diện tâm lý, người ta cho rằng chính bộ não chúng ta đã  tạo ra những hình ảnh đó bằng cách gia tăng sản xuất những chất hóa học làm cho giây phút cuối cùng đời ta được êm dịu.

Dù chúng ta tin theo cách giải thích của tôn giáo hay của các nhà tâm lý thì cũng đều tốt cả vì cả hai bên đều xác nhận tính cách tốt đẹp của giây phút cuối đời con người liên quan đến niềm tin tôn giáo của mỗi cá nhân.  Như thế, cách đối xử nhân đạo nhất đối với những người sắp từ giả cõi đời hay vừa mới qua đời là tổ chức những nghi lễ tôn giáo theo niềm tin lâu nay của họ.  Những hình ảnh, những âm thanh, những lời   cầu nguyện tích cực mà họ đã nghe quen sẽ tác động vào tâm thức của họ, gọi lên những hình ảnh an lành và tốt đẹp mà họ mang sẳn từ khi còn nhỏ trong tôn giáo của mình, tạo cho họ những giây phút thoải mái và bình an vào những giây phút cuối.  Có những người có thói quen tai hại là đi thuyết phục kẻ đang bị bệnh nặng hay đang hấp hối hoặc gia đình họ bỏ đạo cũ để theo đạo của người đi thuyết phục đó mà không hiểu là họ đang làm một điều ác, một điều trái với lòng nhân đạo vì gây những xung đột nội tâm cho người đang đối diện cái chết cùng những khó khăn, rối rắm cho gia đình của người sắp qua đời.  Theo hai chuyên gia tâm lý Holmes và Rahe nghiên cứu về những nguyên nhân gây căng thẳng đưa đến bệnh tật liệt kê sự thay đổi sinh hoạt tôn giáo là một nguyên nhân.  Những người lành mạnh mà còn bị căng thẳng tinh thần khi thay đổi sinh hoạt tôn giáo huống gì là những kẻ bệnh tật hay đang hấp hối.  Và bất hạnh nhất cho gia đình của người qua đời không thể cầu nguyện và bày tỏ tình thương yêu của mình theo nghi thức tôn giáo của gia đình.

Khi thấu suốt những nguyên nhân và hậu quả tai hại nói trên, là người Phật tử tu hạnh từ bi, chúng ta tuyệt đối không thuyết phục những người khác bỏ đạo vào những lúc họ đang cận kề với cái chết rồi thuyết cho họ nghe về đạo của mình mà họ chẳng có kinh nghiệm gì, hiểu biết gì, chẳng có niềm tin gì.  Dù đang theo đạo nào, chúng ta tuyệt đối tránh không tạo nên sự sợ hãi trong lòng người đang bị bệnh bằng cách hứa hẹn theo đạo mình thì sẽ lên thiên đàng hay chốn cực lạc còn nếu không theo đạo mới thì sẽ bị đọa địa ngục làm cho họ bị thêm nhiều áp lực bên cạnh những khổ đau vì bệnh tật họ đang phải chịu đụng.

Hãy tôn trọng họ những giây phút cuối cùng của người bệnh.  Nếu biết ai có thể cử hành các nghi lễ theo tôn giáo của họ thì mời đến lo giúp.  Chỉ trên bình diện tâm lý mà thôi thì những nghi lễ thuộc tôn giáo của mỗi người thực hành lâu nay vốn có rất nhiều lợi ích giúp cho họ an tâm đối diện với những giây phút khó khăn cuối đời mình và đem đến cho họ niềm an vui lần cuối.

Làm được điều trên, chúng ta cũng đối xử nhân đạo với gia đình người chết vì họ có thể tham dự các lễ cầu nguyện cho thân nhân họ theo những nghi thức tôn giáo của họ, làm giảm đi rất nhiều sự đau đớn của tử biệt.

Về phương diện tôn giáo, chính niềm tin vào tôn giáo cùng sự cầu nguyện và tụng đọc kinh sẽ giúp cho người giả từ cuộc đời này đối diện và biết rõ những gì xảy ra cho họ nơi cõi bên kia, đó không phải là cõi chết như chúng ta lầm tưởng mà là sự tiếp nối của cõi sống.  (Điều này không những ghi lại nơi kinh điển mà còn do hàng ngàn người chết đi rồi sống lại tường thuật qua sách vở hay trong các cuộc khảo cứu.)

Khi họ nghe được những am thanh, thấy được những hình ảnh cùng tiếp nhận những lời cầu nguyện tích cực từ thân nhân và những tu sĩ thuộc tôn giáo của họ đã quen thuộc lâu nay thì họ tiếp nhận dễ dàng.  Do đó, sự chuyển tiếp đến cuộc sống tương lai rất tốt đẹp cho họ theo chiều hướng tích cực.

Khi một người Phật tử bị bệnh thì

hình ảnh của Đức Phật rất cần cho họ

Những người còn sống, tức là thân nhân, bạn bè, những nhà tu hành cùng tín đồ, khuyến khích người sắp chết hướng về hình ảnh tốt đẹp thuộc niềm tin của họ mà cầu nguyện để họ có được sự bình an.  Nếu h ọlà con chiên của Chúa thì hình ảnh Đức Chúa là điều họ rất cần.  Nếu họ là con Phật, hình ảnh của Đức Phật hay Đức Quán Thế Âm Bồ Tát nên treo phía trước hay để bên cạnh giường bệnh khi họ đến bệnh viện.  Nếu bệnh viện không có thì xin các vị tu sĩ của các nhà thờ hay chùa.

Đừng vì sự cố chấp của mình mà phạm vào tội ác đối với người sắp từ giả cuộc đời hay vừa qua đời cùng gia đình họ bằng cách cử hành những lễ nghi tôn giáo mà họ không tin, không có kinh nghiệm, không biết ý nghĩa và gia đình họ không thể nào biểu lộ những cảm xúc cùng tình thương đối với người quá cố theo lễ nghi tôn giáo đó cả.

Tôn giáo nào cũng dạy người tín đồ phải có lòng thương yêu đồng loại.  Tình thương yêu thật sự không đời hỏi kẻ khác phải theo mình mới thương.  Khi sống với tình thương yêu trong lành thì ta có sự hiểu biết chân thật:  thương mến kẻ sống cũng như những người đã qua đời, biết rõ những giá trị của các nền văn hóa khác biệt trong đó có các lễ nghi tôn giáo liên hệ mật thiết với đời sống cá nhân lúc sống cũng như khi qua đời và làm những gì tốt đẹp nhất cho họ để họ được thật sự hạnh phúc.

Tài Liệu Tham Khảo

    An Encyclopedia of Archetypal Symbolysm, edited by Beverly Moon, Shambala, Boston, 1991.

    Kindness, Charity and Inside, His Holiness the Dalai Lama, Translated & Edited by Jeffey Hopkins, Snow Lion Publications, New York, 1988-Foundation of Tibetan Myticism, Lama Anagarika Govinda, Samuel Weiser Inc. Maine, 1989

    Life after Life, Raymond Mơdy, Jr. Batam, Newyork, 1975

    Life Beyond Life, Hans Holzer, Parker Publishing Company, Inc. New York, 1985

    Psychiatry/III, edited by Harold I. Caplan et al., Williams & Wilkins Cọ, Maryland, 1980

    Psychology, Priciples and Applications, Stephen Worchel and Wayne Shebilske, Prentice Hall, Incọ, New Jersey, 1983

    Reincarnation, The Phoenix Fire Mystry, Compired & Edited by Joseph Head & S.L. Cranston, Julian Press/Crown Publisher, Inc. New York 1977

    Return From Tomorrow, George Ritchie, Chosen Bơks, Texas, 1978

    The Light Beyond, Raymond Moody, Jr. Bantam Bơks, Newyork, 1988

    The Tantric Mysticism of Tibet, John Blofeld, Shambala, Boston, 1987 Compassion in Tibetan Buđhism, Translated by Jeffrey Hopkins, Snow Lion Publications, New York, 1982

    The Tibetan Book of the Death, W. Y. Evans-Wents, Oxford University Press, New Yourk, 1960

    The Whole of Life and Death, Philip Kapleau Double Day, New York, 1989

    Thân Trung Ấm, Liễu Sanh Thoát Tử do các chùa ấn tống

    Kinh A Di Đà, Kinh Cầu Siêu, nghi thức cầu siêu và tiến cúng chư hương linh, v.v…

    Các buổi lễ cầu siêu tại chùa, nhà quàng, tư gia và nghĩa trang tại vùng Virginia và các tiểu bang khác.

--- o0o ---

Phần 7

12. Xuân Tươi Thắm

I. Lễ Gia Tiên Hay Cúng Ông Bà

II. Ý Nghĩa Việc Cúng Ông Bà Trong Ngày Tết

III. Lễ Giao Thừa

IV. Nội Dung Ngày Lễ

V. Ngài Là Ai

VI. Hái Lộc Ðầu Năm

13. Ăn Chay

I. Bốn Nhóm Thực Phẩm Chính

II. Kim Tự Tháp Về Ăn Uống Ðúng Cách

III. Ăn Chay

IV. Ăn Chay Làm Sao Cho Tốt

V. Những Buổi Ăn Thường Và Những Buổi Ăn Chay

VI. Phòng Ngừa Bệnh Truyền Nhiễm

VII. Bảng Liệt Kê Một Số Thức Ăn Chay

Tài Liệu Tham Khảo

12.  Xuân Tươi Thắm

Mỗi năm, người dân Việt Nam dù theo tôn giáo nào cũng đều ăn mừng Tết Nguyên Đán.  Nguyên là bắt đầu, Đán là buổi sớm mai.  Tết Nguyên Đán là lễ chào mừng một năm mới, một nguồn hy vọng mới với tất cả sự mới mẻ trong lòng chúng ta cũng như cảnh vật thiên nhiên bên ngoài.  Việc cử hành các lễ lạc mừng xuân mang rất nhiều ý nghĩa trong lòng người dân Việt trong nhiều giai đoạn lịch sử thăng trầm của dân tộc.  Lúc thanh bình là lúc cảm tạ Phật trời đã giúp cho người dân  sống đời an lạc, vua chúa cai trị anh minh, thời loạn lạc chiến tranh thì tỏ lòng mong ước sớm có hòa bình thịnh trị, lúc xa xứ thì tỏ lòng cầu chúc quê nhà sớm được an vui, người xa nhau chóng được đoàn tụ.

Dù bận bịu chuyện gì, vào những ngày gần Tết, người dân Việt Nam đều lo trang hoàng lại nhà cửa, đánh bóng lai các lư hương chân đèn bằng đồng, cùng chưng dọn lại bàn thờ cho đẹp đẽ.  Hoa quả được bầy biện trang hoàng, các câu đối cũ, nếu có thể, được thay bằng câu đối mới.  Mỗi nhà đều cố gắng sắm sửa bánh tét, bánh chưng, dưa hành, mứt hạt dưa, bông hoa quả phẩm.  Các người thuộc dòng thứ còn gởi Tết (phẩm vật để cúng) tới nhà trưởng, tức là người con trưởng có trách nhiệm đại diện các em và con cháu để cúng tổ tiên trong dịp Tết.

I. Lễ Gia Tiên Hay Cúng Ông Bà

Chiều ba mươi Tết, sau khi giãi quyết các việc cần thiết cũng như trang hoàng bày biện bàn thờ, các gia đình Việt Nam sửa soạn lễ cúng gia tiên.  Nhang đèn trên bàn thờ được thắp sáng và tỏa mùi thơm thanh khiết, hoa quả phẩm vật được  bày biện đẹp mắt.  Ở Việt Nam trước đây, nhang vòng được dùng vào ngày lễ cúng gia tiên vào chiều 30 Tết, lễ mời ông bà cha mẹ về ăn Tết cùng con cháu, vì nhang vòng cháy suốt đêm  mới hết.  Trên bàn thờ ông bà luôn luôn có hương khói trong ba ngày Tết.  Người gia trưởng đại diện cho mọi người khấn tên vị quá vãng và mời họ về chứng giám cùng chung vui ba ngày xuân.  Sau đó theo thứ bực, mỗi người tuần tự đến bàn thờ lễ (lạy) bốn lạy và vái 3 vái.  Cùng vào lúc ấy tiếng pháo nổ rộn ngoài sân làm cho không khí thêm phần vui tươi, háo hức.  Để tỏ lòng thành kính, sáng mồng một Tết, chúng ta cúng lễ gia tiên, cỗ chay hay mặn.

Những người Phật tử thường cúng chay.  Có những ông bà trước khi qua đời tu hành tinh tấn, dặn dò con cháu khi đến ngày kỵ giỗ thì cúng chay nên họ thực hành điều đó.  Vì thế ngày Tết nhiều gia đình nấu mâm cỗ chay và đặt mua các thức bánh chay để cúng và cùng đãi đằng những Phật tử đến viếng thăm vào ngày mùng một Tết.

II. Ý Nghĩa Việc Cúng Ông Bà Trong Ngày Tết

Chúng ta đang ở thời đại khoa học tân tiến.  Mọi người đều biết thế giới này rộng lớn mênh mông.  Quả đất to lớn của chúng ta chỉ là một thành phần nhỏ bé của thái dương hệ, gồm mặt trời và các hành tinh khác.  Giải Ngân Hà, thế giới của chúng ta, có đến hằng tỷ tỷ mặt trời.  Như thế thái dương hệ cũng chỉ là một thành phần rất nhỏ của giải Ngân Hà, ví như một hạt bụi cô đơn trong lâu đài to lớn.  Giải Ngân Hà cũng chỉ là một thế giới nhỏ bé so với hàng tỷ tỷ thế giới khác trong vũ trụ rộng lớn mênh mông.

Theo các nhà khoa học hiện đại thì vũ trụ có trên 200 ngàn tỷ giải thiên hà mà giải Ngân Hà chúng ta là một.  Vũ trụ to lớn hiện nay bắt đầu xuất hiện sau vụ nổ lớn (BigBang) vào khoảng mười lăm tỷ (15,000,000,000) năm trước đây.  Vụ nổ vĩ đại đó đã tung ra khắp vũ trụ những đám mây năng lượng, từ đó các ngôi sao thành hình.  Quanh các ngôi sao này có các khối lửa nóng nguội dần và trở thành các khối tinh cầu tự quay tròn quanh chúng, và đồng thời chạy vòng quanh mặt trời các nhóm hành tinh (như trái đất), vệ tinh (như mặt trăng) và định tinh (như trái đất), vệ tinh (như mặt trăng) và đinh tinh (như mặt trời) có hằng hà sa số trong vũ trụ bao la này.  Kinh điển Phật giáo gọi bầu vũ trụ mênh mông rộng lớn vô cùng đó là tam thiên đại thiên thế giới.  Ngay trong giải Ngân Hà (Milky way) này, thái dương hệ mà trái đất chúng ta là một thành phần cũng được ví như hạt bụi nhỏ cô đơn trong một căn phòng vĩ đại và giải Ngân Hà cũng chỉ là một hạt bụi trong vũ trụ vô cùng vô tận.

Khi cúng kỵ ông bà, người Phật tử trên quả đất này khấn nguyện tên người quá vãng, hay lúc chúng ta làm lễ gia tiên, mời ông bà về cùng hưởng xuân với con cháu thì họ từ đâu trong cõi vũ trụ mênh mông ấy trở về với chúng ta.

Đức Phật luôn luôn nhắc nhở người Phật tử đừng có mê tín dị đoan, tất cả các niềm tin phải xuất phát từ kinh nghiệm tự thân, phải dựa trên các sự hiểu biết chính xác.  Việc thờ cúng của ngưòi Phật tử ở nhà hay ở chùa cũng đều phản ảnh lời dặn dò đó.

Khi ta thành tâm đốt nén nhang cùng để lòng thanh tịnh mà khấn nguyện các vị quá vãng, một sự nhiệm mầu hưng khởi trong tâm ta.  Lúc đó lòng thành bao trùm tất cả, không có một ý tưởng tạp nhạp (tạp niệm) nào xen vào.  Tất cả, bên trong cũng như bên ngoài trở nên trong sạch và vắng lặng.  Tâm ta trở nên rộng lớn mênh mông như vũ trụ, đèn, nhang, bông hoa quả phẩm ngời sáng lung linh.  Sự an lạc và tĩnh lặng tràn đầy khắp chốn.  Với tâm rộng lớn, ngời sáng, rỗng lặng và an vui đó con cháu nghĩ tưởng đến ông bà cha mẹ thì ông bà cha mẹ hiện ra tràn đầy, an vui, tươi sáng trong tâm con cháu và cùng vui hưởng ba ngày xuân.  Từ sự thành tâm đó mà niềm an vui thật sự dâng lên trong lòng chúng ta.  Mỗi người trong gia đình từ giờ phút đó ý thức nhiều hơn đến việc đem lòng thương mến mà đối xử, nói năng với nhau, trẻ con người lớn đều hớn hở vui tươi, chuẩn bị cho buổi cúng giao thừa với sự hiện diện của ông bà, cha mẹ tràn đầy nơi tâm chúng ta:  Lòng thương yêu hiếu kính của con cháu đã xóa tan sự cách biệt về không gian lẫn thời gian, giữa kẻ sống và kẻ qua đời.  Ba thời quá khứ hiện tại và vị lai cùng hai cõi sống và chết đã hợp thành một chống trong sáng, an vui, rộng lớn bây giờ và nơi đây.

III. Lễ Giao Thừa

Giao là giao lại cái cũ và thừa là tiếp nhận cái mới.  Người Á Đông trước đây tin rằng hàng năm có một vị thần Hành Khiền coi việc nhân gian, hết năm thì có vị Hành Khiền mới đến thay vị Hành Khiền cũ.  Lễ giao thừa là cúng tế tiển đưa ông cũ và chào mừng vị mới.  Sau này lễ giao thừa mang nặng ý nghĩa tống cựu nghinh tân, tiển đưa cái cũ và đón chào tất cả sự mới mẻ tốt đẹp của năm sắp đến.  Lễ này cũng được gọi là lễ trừ tịch.  Trừ tịch là giờ phút cuối cùng của năm cũ sắp bắt qua năm mới.

Vào chiều ngày 30 tháng Mười Hai âm lịch, chùa cử hành lễ tiển cúng chư hương linh, hiệp kỵ  các vị tổ sư khai sơn cũng như các vị tăng sĩ viên tịch.  Sau đó là cúng linh vị các vị Phật tử quá vãng ký linh tại chùa.  Lễ giao thừa được cử hành long trọng tại các tư gia, đình, miếu.  Bàn thờ giao thừa được bày ở ngoài sân (lộ thiên).  Trên bàn thờ có trầm hương bốc khói hương trầm nhẹ thơm, hai cây nến thắp sáng hai bnê, bông hoa quả phẩm được chưng bày gọn ghẽ.  Người gia trưởng đại diện mọi người dâng hương, khấn nguyện, sau đó cắm nhang vào lư hương.  Lễ giao thừa xong, người Phật tử mặc áo tràng lên chùa lễ phật, nghe giảng và hái lộc đầu xuân.  Ngoài ra, nhiều Phật tử đón giao thừa tại chùa rồi sau đó mới cúng ở nhà vì lễ giao thừa ở chùa trang nghiêm và có nhiều đạo vị.

Ngày Vía Đức Phật Di Lặc

Ngày vía tức là ngày Đản Sanh của các vị Phật hay Bồ Tát.  Bên Công Giáo và Tin Lành có ngày Giáng Sinh, còn bên Phật Giáo thì lại có rất nhiều ngày Đản Sinh, tức là ngày vía của nhiều vị Phật khác nhau.  Như ngày vía Đức Phật Thích Ca Đản Sanh vào ngày rằm (15) tháng tu âm lịch, vía Đức Phật A Di Đà vào ngày 17 tháng 11, vía Đức Phật Di Lặc vào ngày mùng một Tết, vía Đức Quán Thế Âm vào ngày 19 tháng sáu.  Chúng ta thường nghe nói đến ngày lễ Đức Phật Đản Sanh vào ngày rằm tháng tư và có thể ít nghe đến một ngày lễ quan trọng trong chốn thiền môn là ngày lễ vía Đức Phật Di Lặc.  Có lẽ vì có sự trùng hợp giữa ngày Tết cho nên có nhiều người nghĩ ngày xuân đi chùa lễ Phật, thăm viếng các vị tăng ni, gặp gỡ các vị đồng đạo, cùng tụng kinh niệm Phật và hái lộc đầu năm ở chùa.  Chúng ta hãy tìm hiểu xem ngoài việc đi chùa như thế, ngày đầu xuân có ý nghĩa gì đối với người Phật tử tại gia và xuất gia.

Khi gần đến giờ giao thừa, các Phật tử ngồi theo thứ lớp ở chánh điện, nam bên tả, nử bên hửu.  Ba hồi chuông báo chúng nhắc nhở các vị tăng ni chuẩn bị y hậu tề chỉnh.  Ba hồi bản tiếp theo báo giờ hành lễ sắp bắt đầu.  Ba hồi chuông trống bát nhã vang lên theo bước chân các vị tăng vân tập chánh điện (Phật điện) rồi an vị.  Giờ giao thừa vừa điểm thì một tràng pháo nổ vang lên những tiếng dòn dã ngoài sân, vị Hòa Thượng, tăng chúng và toàn thể Phật tử cử hành lễ giao thừa.

o       Dâng hương cúng Phật, đánh lễ chư Phật và Bồ Tát.

o       Làm lễ cầu an cho tất cả Phật tử hội viên và gia quyến.  Cầu cho quốc gia được thái bình, chúng sanh an lạc.

o       Tụng kinh Phổ Môn, Bát Nhã và kết thúc bằng tam quy.

Sau đó, vị Giảng Sư của chùa giảng về sự tích và ý nghĩa ngày vía Đức Phật Di Lặc liên quan đến lòng cầu mong giác ngộ của Phật tử.  Tiếp đến là chư tăng đánh lễ chúc mừng Hòa Thượng và vị này chúc lại chư tăng.  Phật tử chúc mừng và cám ơn chư tăng đã dìu dắt họ tu học và sống cuộc đời thanh đạm, tinh tấn tu hành để làm gương sáng cho mọi người.  Hòa Thượng đại diện chư tăng mừng tuổi quý vị Phật tử, chục họ được mọi sự an lành và vững tiến trên con đường học đạo.

Sáng mồng một Tết, chùa cử hành lễ thù ân để tỏ lòng kính trọng và nhớ ơn chư Phật, chư Bồ Tát đã thị hiện trên cõi đời này để khai thị Phật pháp, cùng các bậc Tổ Sư, Tôn Túc đã dẫn dắt Phật tử trên con đường tu học, an vui.

Ở các thiền viện, tôn các vị Phật được xướng tên là sáu vị cổ Phật đến Đức Phật Thích Ca, sau đó là hai mươi tám vị tổ sư Tây Trúc rồi đến các vị tổ Trung Hoa và kế tiếp.  Thiền nhấn mạnh đến tâm ấn truyền thừa như một sợi dây dài không đứt đoạn từ xưa cho đến nay.  Việc niệm danh hiệu các ngài là xác nhận việc truyền thừa tâm ấn và tỏ lòng kính ngưỡng các bậc tiền bối đó.

IV. Nội Dung Ngày Lễ

Chúng ta tự hỏi hình thức lễ lạc như vậy chỉ là tập quán, một cuộc tụ họp vui vẻ hay còn có một ý nghĩa nào khác?  Tại sao người Phật tử xem lễ vía Đức Phật Di Lặc vào ngày mồng một Tết là quan trọng trong đời sống tu tập của họ?  Muốn hiểu điều này, chúng ta phải đi sâu hơn vào sự mầu nhiệm của tâm uyên nguyên nơi mỗi chúng ta.

Phật giáo hay đề cập đến ba Thân Phật: Pháp Thân, Báo Thân và Hóa Thân Phật.  Pháp Thân là “Thân” tròn đầy và khắp giáp vũ trụ.  Phật và chúng sanh không có gì khác nhau.  Phật tánh luôn luôn hiện hữu nơi chúng ta, chiếu sáng tràn đầy nhưng chúng ta bị các ham muốn, lo lắng, sợ hãi, buồn phiền che mờ nên không nhận biết được Phật tánh ấy…

Báo Thân là hình tướng tốt đẹp, trang nghiêm của những vị Phật đã thành chánh giác.  Nơi chúng sanh là thân và tâm tràn đầy niềm an lạc, hạnh phúc bao la khi thực hành sự tu tập.

Hóa thân là thân của các Ngài thị hiện làm người để giúp đỡ kẻ khổ đau cùng hướng dẫn loài người trên con đường an vui và hạnh phúc.  Ba thân này luôn luôn hiện hữu mà không ngăn ngại nhau.  Chúng ta thường nghe nói chúng sanh vì mê tánh giác (không biết được Phật tánh nơi chính mình) nên sống trầm luân trong khổ đau, còn Đức Phật là người thấy rõ tất cả các hiện tượng vật chất và tâm lý đều nương tựa vào nhau mà có, mà hiện hữu (vạn pháp do duyên khởi), có tính cách vô thường và vô ngã nên tuy sống trong thế giới đảo điên nhưng luôn luôn an nhiên tự tại.

Sự thực hành đạo Phật siêng năng giúp ta kinh nghiệm được niềm an vui kỳ diệu vốn rộng lớn bao la và mãi mãi có mặt, trong sáng tinh sạch.  Đó là tính cách chân thường, chân ngã, chân lạc và chân tịnh của con người chân thật, của chân tâm hay Phật tánh của mỗi người chúng ta.  Do đó, khi đi chùa vào dịp đầu năm, có người Phật tử cầu phúc, cầu lộc, nhưng có nhiều người bày tỏ ước mong tu hành tinh tấn và hướng về sự giải thoát an vui vô cùng.

Phật giáo chú trọng đến sự trong sạch của tâm tức là buông thả tất cả các vọng niệm (ý tưởng phân biệt, so đo, hiềm khích, khen chê, hay dở v.v…).  Khi tâm buông thả tất cả mọi tạp niệm gây ra phiền não thì tâm chúng ta tự nó trở thành trong sạch, chiếu sáng rỗng lặng.  Tánh tự nhiên của ta, con người chân thật của ta, cái bản lai diện mục (mặt mũi ngàn đời của ta) tự nó lộ diện, tự nó tỏa rộng sáng.  Lúc đó tâm của chúng ta đi vào cõi bình an rộng lớn.  Chúng ta uống ngụm nước đầu nguồn của dòng suối hạnh phúc uyên nguyên nơi chính chúng ta.  Khi tâm đã an bình như thế thì chúng ta tức khắc hiểu được thực tại một cách trực tiếp không qua các lời nói hay chữ viết.  Nói theo ngôn ngữ của Lăng Già, sự mầu nhiệm đó có thể diễn tả qua bài kệ ca ngợi tâm giác ngộ của Bồ Tát Đại Huệ như sau:

Thế gian lìa sanh diệt

Ví như hoa hư không

Trí chẳng thấy có không

Mà khởi tâm đại bi

Các pháp đều như huyễn

Xa lìa nơi tâm thức

Trí chẳng thấy có không

Mà khởi tâm đại bi

Xa lìa chấp đoạn thường

Thế gian hằng như mộng

Trí chẳng thấy có không

Mà khởi tâm đại bi

Biết nhân pháp vô ngã

Phiền não và sở tri

Thuờng thanh tịnh không tướng

Mà khởi tâm đại bi.

Nói khác đi khi buông xả tất cả các ý tưởng phân biệt, mâu thuẫn tương tranh thì tâm ta đi vào chốn yên lặng sâu thẳm tự nhiên của nó.  Từ chốn yên lặng sâu thẳm tự nhiên ấy mà lòng thương yêu rộng lớn (từ bi) và sự hiểu biết chân thật (trí tuệ) bừng dậy, đưa ta vào thế giới ban sơ, thế giới của tình yêu thương bao la ngời sáng không chủ thể đối tượng tràn đầy yên vui.  Đó chính là tâm chân thật, tâm Phật hay còn gọi là tâm giải thoát.  Và đó chính thật là mùa Xuân Di Lặc.

V. Ngài Là Ai

Đầu năm chúng ta thường niệm Nam Mô Di Lặc Tôn Phật.  Ngài tượng trưng cho nguồn an vui uyên nguyên, linh động chiếu sáng cho nên tượng của Ngài được tạc theo hình ảnh một ông Phật to lớn, mập mạp, ngồi rất tự tại, áo phành ngực, bụng phình ra, và miệng cười rạng rỡ.  Trên người vị Phật đó đôi lúc còn có sáu đứa bé tinh nghịch, đứa móc tai, đứa sờ mũi, đứa kéo miệng, v.v…

Tên Di Lặc là chữ phiên âm từ tiếng Phạn (Sankrist) là Maitreya, có nghĩa là Từ Thị (Thị: họ, Từ: từ bi), vì Ngài tu Từ Tam Muội, tâm luôn luôn tỏa chiếu ánh sáng của tình thương yêu trong lành và rộng lớn và phát nguyện cứu độ mọi người.  Khi lòng thương yêu tràn đầy thì sự hiểu biết chân thật chiếu sáng cho nên tâm luôn luôn an vui trước mọi biến chuyển trong cuộc đời.  Sáu đứa bé tinh nghịch là nói về sáu căn của chúng ta (tai, mắt, mũi, lưỡi, thân và ý) luôn lyôn thúc bách đòi hỏi.  Nhưng khi đã thâm nhập vào niềm an vui kỳ diệu của tánh chân thật tự nhiên của mình thì mọi thúc bách, đòi hỏi bên trong đều trở thành một sức mạnh duy trì tâm bình an, linh động và tỏa chiếu.  Từ đó, sự an vui tự nhiên xuất hiện nên chúng ta thoải mái và tự tại trong cuộc đời chuyển biến và náo nhiệt.

Vì thế, ngày mùng một Tết lễ chùa không phải là chỉ để cầu xin được giầu, được sang, mà chính là để xin Chư Phật gia hộ cho thân tâm được an vui, gia đạo bình an, phát tâm rộng lớn tu hành để chóng thành Phật quả như Thiện Tài cầu đạo trong kinh Hoa Nghiêm:

“Các bậc dũng mãnh vĩ đại đó,

Đã thành tựu vô số hạnh

An trụ nơi tháp này

Tôi chắp tay kính lễ

Tôi nay cung kính lễ,

Đức Di Lặc Tôn quý

Là con trưởng Chư Phật

Mong Ngài đoái tưởng tôi.”

VI. Hái Lộc Đầu Xuân

Nhà hay chùa vào ngày Tết đều có chưng mai vàng.  Với tâm tỉnh thức, trong sáng, thoải mái chúng ta biết cành mai nở rộ đó chính là niềm an vui thanh tịnh lớn lao trong mỗi chúng ta.  Ngoài ra, sự tươi mát và đẹp đẽ của hoa, lá và cành là sự báo hiệu tốt đẹp của một năm mới vừa đến cùng với biết bao hy vọng trong lòng.  Có một nhánh hoa đẹp để chưng trong ba ngày Tết là đều ai cũng mong ước.

Hái lộc (hái một cành cây có hoa lá) đầu xuân là một tục lệ của người Việt Nam.  Chùa ở quê nhà thường rộng rãi.  Vườn tược được chăm sóc kỹ lưỡng.  Vào mùa xuân cành lá mới đơm chồi nẩy lộc, nhiều loại hoa xuân hé nở xinh tươi.  Quanh năm ai cũng bận bịu làm ăn, ba ngày xuân mỗi nhà đều cố gắng mua những cành mai, chậu cúc đẹp đẽ nhất để trang hoàng.  Dù ở nhà đã có hoa, người Phật tử đến chùa thường thỉnh một nhánh lộc đầu xuân, một nhánh cây hay một cành hoa nhỏ.  Chùa là chốn đạo tràng thanh tịnh.  Phật tử tin tưởng rằng sự thanh tịnh an vui cả chốn thiền môn thấm nhuần nơi cả hoa cỏ, cây cối chung quanh.  Tâm của các vị tu hành thanh tịnh thì cõi đời trở thành thanh tịnh.  Nhận một cành lộc đầu xuân hay để tránh việc cây cảnh bị bẻ, các vị tăng ni phát một cành hoa hoặc một trái cây cho người Phật tử đem về nhà để vào chổ cao ráo, sạch sẽ hoặc là chưng nơi bàn thờ là để được sự che chở, bảo vệ của Chư Phật.

Riêng những người Phật tử mong cầu giác ngộ, hái lộc về nhà không phải chỉ để có đưọc nhiều sự may mắn trong năm mới mà còn là sự biểu lộ lòng mong ước được cận kề với thế giới Chư Phật mà kinh điển thường mô tả là chiếu sáng bởi các đám mây ngũ sắc lóng lánh với những cành vàng lá ngọc, tiếng nhạc êm ả huyền diệu từ các tiếng hót của các loài chim quý.

Khi đem một nhánh cây hay một cành hoa về nhà với niềm tin và sự an vui tràn đầy trong lòng thì đó tức là “phép mầu” đã thế hiện.  Tâm của chúng ta đã vượt ra khỏi giới hạn của thấy biết hạn hẹp mà đi vào chốn vô cùng.  Cành lộc đầu xuân trở nên sáng chói trong lòng chúng ta và cả bên ngoài.

Với cái tâm an vui, rực sáng đó chúng ta sum họp gia đình, thì lòng ta tràn đầy sự thương yêu giữa vợ chồng, cha mẹ ông bà, con cháu, thân thuộc và bạn hữu.  Các nụ cười thật hồn nhiên tươi sáng, thanh thoát, ròn rã.  Các lời chúc tụng nói năng, xưng hô cũng trở nên êm dịu, thành thật vì chúng phát xuất từ đáy lòng:  chốn không một chút ngăn ngại, tinh sạch như lòng trẻ thơ.  Với lòng tràn ngập tình thương yêu và trí sáng suốt như thế chúng ta tiếp tục hưởng ba ngày xuân tươi thắm: thăm viếng bà con, bạn bè, lì xì mừng tuổi trẻ thơ, lễ bái cúng giổ các vị tiền nhân, cúng dường ngôi Tam Bảo.

Thế giới bên ngoài vẫn xe cộ rộn rịp, tiếng động ồn ào nhưng trong tâm ta từ khi thấy được nụ mai xuân hé nở, vũ trụ bên ngoài không còn như trước nữa: mầu sắc tươi thắm và rực rỡ hơn, các chuyển động xô bồ, ồn ào vẫn diễn ra trong trật tự và êm ả, bầu trời trở nên rộng rãi mênh mông, những đám mây xuân trở thành nồng ấm và chiếu sáng.

Nhờ thế ta không còn lạ gì trước sự kiện người Việt Nam suốt trong dòng lịch sử dân tộc nhiều lần rộng mở cõi lòng mà tiếp nhận các nhóm chủng tộc hay tôn giáo khác để đưa đến một chủng tộc Việt Nam đa dạng hiện nay và một nền tín ngưỡng hòa đồng Nho – Thích – Lão.  Chí cho đến kẻ xâm lăng Sầm Nghi Đống và gần hai mươi vạn quân Thanh vẫn được người dân Việt ở làng Đồng Quang cứ mỗi năm mở hội tại chùa làng tụng kinh cho họ được siêu độ, hay xa hơn nữa trong lịch sử, các tướng lãnh Trung Hoa và quân sĩ xâm chiếm Việt Nam bị tử trận vẫn được đồng bào ta cầu cho được siêu độ sau khi họ bị thảm tử.  Điều này cũng xảy ra ở Nhật Bản khi quân Mông Cổ bị tiêu diệt bởi cơn bảo Thần phong và sự chiến đấu anh dũng của những chiến sĩ Phù Tang thì Bắc Điều Thời Phong, một Phật tử hành thiền tinh tấn và cũng là vị tướng quân nổi danh của thế kỹ thứ 13 chỉ huy cuộc kháng Mông oanh liệt này, lập ra một ngôi chùa thật lớn để cầu siêu cho cả chiến sĩ Mông Cổ và Nhật Bản.

Nền văn minh Phật Giáo với lòng bao dung đáng làm cho chúng ta suy nghĩ thêm về khả năng đóng góp vào sự hiểu biết và hòa hợp nhân loại.  Và chúng ta, trên con đường tìm về cội nguồn hạnh phúc bao la thực hành sự buông xả, sự tha thứ, lòng bao dung cho mình lẫn cho người để tình thương yêu nồng ấm, trong sáng bao la và sự hiểu biết chân thật bừng dậy tràn đầy đưa ta về chốn hạnh phúc vô cùng nơi chính cuộc đời này, như thiền sư Viên Chiếu đã mở bày:

“Đạo vốn không nhan sắc

Mà ngày thêm gấm hoa

Trong ba ngàn cõi ấy

Đâu chẳng phải là nhà.”

(T.T. Nhất Hạnh dịch)

Ngôi nhà chân thật của chúng ta chính là suối nguồn hạnh phúc tụ lại thành biển lớn.  Đó chính là mùa xuân vĩnh cữu hay xuân Di Lặc vậy.

13. Ăn Chay

Một Phong Trào Đang Phát Triển Mạnh Trên Thế Giới.

Khi nói đến McDonald ai cũng biết đó là tiệm chuyên bán thịt bằm chiên, hamburger, tại Hoa Kỳ và nhiều nơi trên thế giới.  Ngoài hàng ngàn tiệm McDonald chuyên bán thực phẩm ăn liền (fast food) tại Mỹ Quốc, công ty này có 13,000 tiệm khắp nơi trên thế giới.  Tuy vậy, vào năm 1992 họ quyết định bán hamburger chay, làm bằng đậu, tại 84 tiệm thịt chiên ăn liền này ở nước Nertherlands.

Đối thủ của McDonald là Burger King đã có món Spicy Bean Burger, Đậu Chiên Thơm Ngon, bán tại các quầy hàng của hệ thống nhà hàng này từ ba năm nay.  Nhiều người ở Hoa Kỳ mong các món hamburger bằng đậu chiên sẽ có mặt sớm ở các hệ thống tiệm bán thực phẩm ăn liền trong nước này.

Những điều trên nằm trong một tiến trình lâu dài ở nhiều nơi và đặc biệt là tại Hoa Kỳ biểu lộ sự quan tâm của quần chúng đối với thực phẩm.  Mùa xuân năm 1991, Bộ Canh Nông Hoa Kỳ thông báo cho dân chúng Mỹ sự cần thiết của gạo, bánh mì, bún, rau cải, trái cây, các thứ đậu trong những bữa ăn thường ngày.  Đây là một cuộc cách mạng về quan niệm dinh dưỡng xảy ra trong hệ thống hành chánh của bộ Canh Nông vì từ lâu các chuyên viên về dinh dưỡng đã lưu ý dân chúng bớt ăn thịt cá và gia tăng số lượng rau cải, trái cây và các loại hạt để bớt bịnh tật.

Thông cáo nói trên tuy ra đời muộn màng nhưng vẫn gặp phản ứng mạnh mẽ của các nhóm sảnh xuất sữa, bơ, phó mát (Chêse), thịt, cá cùng những công ty sản xuất thực phẩm khác.  Từ lâu Hàn Lâm Viện Khoa Học và Viện Ung Thư Quốc Gia Hoa Kỳ khuyên các dân chúng nên ăn thêm nhiều rau trái nhưng chưa một thông cáo nào chính thức được công bố từ chính phủ nhất là Bộ Canh Nông Hoa Kỳ.  Lý do là các nhóm sản xuất thực phẩm có sức mạnh chính trị quá lớn, và họ đã ảnh hưởng rất nhiều trong việc quy định các thành phần thực phẩm trong các buổi ăn của người dân.

I. Bốn Nhóm Thực Phẩm Chính

Bộ Canh Nông Hoa Kỳ vào năm 1956, trong mục đích làm gia tăng sức khỏe của người dân, đã chia thực phẩm thành bốn loại căn bản: Nhóm sửa, nhóm thịt, nhóm rau trái, và nhóm ngũ cốc.

Nếu chúng ta nhìn vào hình nói trên thì thấy tuy rau trái và ngũ cốc được xem là cần thiết nhất, nhưng các nhóm sữa và thịt cá vẫn được khuyến khích ăn càng nhiều càng tốt.  Điều ấy đã phản ảnh trong những buổi ăn sáng, trưa và tối của đa số dân chúng: Uống sữa, ăn phó mát, bơ, trứng, thịt bò, thịt gà, thịt heo, cá, tôm ca, cùng bánh mì và rau trái.  Thực phẩm chính trên bàn ăn không phải là bánh mì hay ngũ cốc và rau trái mà là thịt bò hay thịt gà, cùng với phó mát, bơ và sữa tươi.  Hình  ảnh về các bữa ăn Hoa Kỳ là điều mơ ước của nhiều người dân xứ khác với miếng thịt thật lớn ở giữa, những ly sữa tươi mát mẽ, bánh mì, những miếng khoai tây chiên vàng, những chai nước sốt, trứng chiên, những miếng bơ, phó mát, cùng bánh ngọt bổ dưỡng.  Ngày nay, nhiều bác sĩ và chuyên viên dinh dưỡng báo động đó là cách ăn đưa đến nhiều bệnh tật nhất cho người dân.

Khi số lượng người bị bệnh động tim (Heart attack), bệnh xuất huyết não, bệnh áp huyết cao, bệnh ung thư ruột già, ung thư vú cùng những chứng bệnh khác gia tăng do việc ăn uống thì nhiều bác sĩ đã báo động cách thức dinh dưỡng thường ngày của người Hoa Kỳ cần phải được thay đổi.  Phản ứng này cũng tương tự như khi được báo động mỗi năm trên 400,000 người bị chết do thuốc lá chính quyền cương quyết hơn trong việc cấm hút thuốc lá các nơi công cọng như trên máy bay, nơi tiệm ăn, những công hay tư sở.

Ngoài ta đã so sánh với lối ăn uống của người Nhật. Người Nhật ăn rất nhiều cơm, rau, các loại đậu và một ít cá.  Người Mỹ ngược lại phần chính trong bữa ăn là thịt.  Bác sĩ Peter Greenwald thuộc cơ quan Phòng Ngừa và Kiểm Soát Ung Thư của Viện Quốc Gia Ung Thư cho biết:  “Nguời Nhật ở Nhật Bản chỉ có một phần năm hay một phần sáu bị ung thư vú so với Hoa Kỳ.  Khi họ qua Hawai ở, số người bị ung thư gia tăng.”  Điều này cũng rất đúng với người Việt Nam.  Nhiều người Việt sáng đây cũng bị gia tăng các chứng bệnh tim cùng ung thư do cách ăn uống nhiều thịt và mỡ.  Những người Việt tại quê nhà thường ăn rau, đậu, các thứ nước chấm như nước mắm, xì dầu, tương, các loại trái cây.  Những người khá giả ở thành phố thì ăn nhiều thịt cá, phần đông ăn các bữa ăn nhiều cơm, rau, các loại ngũ cốc.  Những buổi cơm nhà nghèo ấy ngày nay lại phù hợp với tiêu chuẩn ăn uống để được lành mạnh tại nước giàu có Hoa Kỳ.

Những người Á Châu không cần phải đợi đến lúc sang định cư ở nước Mỹ mới có sự gia tăng bệnh tật nói trên.  Ở Nhật Bổn số người tiêu thụ các loại thịt, kem lạnh, các thức chiên cùng các thức ăn nhiều mỡ đang gia tăng và nâng cao con số những người bị bệnh ung thư cùng những chứng bệnh khác.  Tại Thái Lan ngày nay uống sữa tươi là một cái mốt, tại Trung Hoa Lục Địa các tiệm bán các loại thức ăn Fast Food chứa nhiều mỡ là những nơi được rất nhiều khách hàng tìm đến.  Đó là chưa kể cách ăn đặc biệt gồm có tôm, các loại bộ phận súc vật như ruột non, ruột già, gan, phổi bò heo chứa một số lượng cholesterol cao hơn thịt.

Tại Hoa Ky cứ bốn người lại có một người có máu cao.  Theo Bộ y Tế Hoa Kỳ mức độ trung bình cholesterol lý tưởng cho mỗi lứa tuổi như sau:

Tuổi

Số Lượng   Cholesterol

20 đến 29

Dưới 200 mg/dl

30 đến 39

Dưới 200 mg/dl

40 trở lên

Dưới 200 mg/dl

Mỗi lần đi thử máu, bác sĩ sẽ thông báo cho chúng ta biết rõ về mức độ cholesterol cùng cho các lời khuyên cần thiết về cách giảm bớt chất này.  Cách giản dị nhất là bớt ăn mỡ cùng các thứ dầu như dầu dừa, dầu thốt nốt (Dừa nước, palm oil) và dầu đậu phụng.  Càng ít ăn những thứ ấy càng tốt vì chúng chứa nhiều chất a xít béo bảo hòa (Ssaturated fatty acid) là chất đóng quanh vành trong các mạch máu làm cho mạch máu nhỏ lại.  Dù ăn dầu thường như dầu đậu nành, dầu hạt hướng dương, dầu bắp, mè là những loại có chất a xít béo không bảo hòa (non saturated fatty acid) là tốt hơn, nhưng nếu dùng chúng để chiên thực phẩm các thứ dầu ấy sẽ biến đổi một phần tánh chất thành dầu bảo hòa, có tính chất tác hại nói trên.  Ngoài ra, nếu nướng thịt hay cá thì sẽ tạo ra chất độc Polycyclic Aromatic Hydrocarbon (PHA) là chất gây ra ung thư bao tử.

II.  Kim Tự Tháp Về Ăn Uống Đúng Cách

Dù nhiều bác sĩ cùng những trung tâm nghiên cứu về dinh dưỡng đã khuyến khích gia tăng ăn rau trái và bớt ăn cá thịt, nhưng đại đa số người Mỹ vẫn tiếp tục ăn uống như trước.  Người ta cho rằng chính sự vận động mạnh mẽ của các nhà sản xuất thịt và sữa tươi đã làm cho Bộ Canh Nông không dám có quyết định khuyên dân chúng bớt dùng những thứ hai nhóm trên đang sản xuất.

Mùa xuân 1991, Bộ Canh Nông đã vẽ lại thành phần của các nhóm thực phẩm trong bữa ăn.  Trước đây họ trình bày theo hình chữ nhật như một chiếc bánh mà mỗi nhóm thực phẩm là một miếng, giờ đây họ trình bày chúng theo hình Kim Tự Tháp mà bánh mì, cơm, các ngũ cốc là nền, tiếp theo đó là rau trái, phần trên cao là sửa cùng các thứ do sửa làm ra, thịt cá, và cuối cùng là nhóm mỡ, dầu, cùng các thức ăn ngọt.  Trong hình Kim Tự Tháp này, càng ăn nhiều những thực phẩm nền tảng càng tốt, càng bớt ăn những thứ ở trên chop càng giúp gia tăng sức khỏe, và Bộ Canh Nông gọi đó là Kim Tự Tháp Ăn Uống Đúng Cách (The Eating Right Pyramid).

Kim Tự Tháp Dinh Dưỡng này tuy rất cần thiết cho dân chúng nhưng lại yểu tử vì sự chống đối của những nhà sản xuất thực phẩm liên hệ.  Ông Edward R. Madigan, Bộ Trưởng Bộ Canh Nông Hoa Kỳ, đã ra lệnh đình chỉ vĩnh viễn việc phổ biến tài liệu nói trên vì Bộ “đang duyệt lại”.

III. Ăn Chay

Từ năm 1970 đến nay, số người ăn chay gia tăng 30%.  Theo cuộc thăm dò ý kiến của Hiệp Hội Các Nhà Hàng Quốc Gia thì tại Hoa Kỳ quan tâm đến các món ăn chay trong các thực đơn.  Các chuyên viên dinh dưỡng cho biết những người ăn ít thịt cá thì ít bị các bệnh như tim, bệnh ruột già, tiểu đường, áp huyết cao và chứng bị quá mập.

Sự phổ biến các tin tức liên hệ mật thiết giữa ăn uống và bệnh tật là một nguyên do thúc đẩy phong trào ăn chay gia tăng ở Mỹ và những nước Tây Âu.  Theo cuộc điều tra của tờ Vegetarian Time ở Illinois, Hoa Kỳ vào năm 1992 có 124 triệu ngưòi Mỹ trong số đó có 8 triệu người ăn chay trường hoàn toàn ăn các loại rau trái, ngũ cốc, bơ sữa, phó mát và trứng.  Họ tuyệt đối không ăn cá và thịt.  Có nhiều người đi xa hơn nữa, không ăn cả bơ động vật, trứng, sữa và phó mát.  Họ ăn uống như thế được khỏe mạnh:  giảm thiểu tối đa chất cholesterol, đuờng cũng tăng nhiều chất xơ (Fiber) trong thực phẩm.  Có người ăn chay vì lý do tôn giáo, có người ăn chay vì lý do sức khỏe, có người ăn chay vì thương xcú vật và có người ăn chay vì muốn chữa trị các bệnh tật.  Nhiều bác sĩ khuỳên bệnh nhân ăn chay để chữa trị bệnh ung thư, bệnh tim, bệnh tăng áp huỳết cùng một số bệnh khác.  Trong nhiều trường hợp, ăn chay trở thành một sự cần thiết.  Người Hoa Kỳ khi nghĩ đến đạo Phật là người ta nghĩ đến ăn chay mặc dù không phải ai theo đạo Phật cũng đều  ăn chay.  Đạo Phật cũng không bắt buộc Phật tử phải ăn chay và cũng không cho rằng ai không ăn chay là có tội.  Đạo Phật khuyến khích Phật tử phát tâm ăn chay từ một đến nhiều ngày trong một tháng để thân và tâm được lành mạnh và trong sáng về thể chất lẫn tinh thần.

Thịt bò, gà, heo được bán nhiều và rẽ tại các nước Mỹ, Úc và Âu Châu.  Ngoài ra trứng, sữa, bơ, động vật, phó mát, kem lạnh, bánh kẹo là những món ăn thông dụng tại những nơi này.  Các món ăn này rất ngon miệng, rất bổ vì có nhiều sinh tố và chất đạm nhưng lại kèm theo sự nguy hiểm là có quá nhiều chất cholesterol và chất béo.  Những thứ này đóng quanh phía bên trong các mạch máu làm cho sự lư thông máu bị giảm dần hay có nơi bị nghẽn lại.  Khi các mạch máu vành quả tim bị nghẽn, một phần bắp thịt tim không còn được máu đến nuôi dưỡng và chuyền dưỡng khí nên bị hư thúi đưa đến chứng thối tim mà chúng ta thường gọi là chứng tim ngưng đập cấp tính (Heart attack). Người Việt Nam thường nói chết vì bị trúng gió.  Thật ra, rất nhiều người chết do chứng nói trên chứ không phải trúng gió.

Nếu các mạch máu trên não bộ không thông vì bị chất béo đóng nhiều bên trong thì tạo nên chứng nghẽn động mạch não gây ra sự vỡ mạch máu não mà chúng ta gọi là bị kích ngất(stroke).  Bệnh động tin (heart attack) và kích ngất là hai nguyên nhân chính đưa đến nhiều cái chết hay bệnh tật tai hại hiện nay tại Hoa Kỳ làm cho nhiều người bị tàn phế như tê liệt, mất tri nhớ, tim yếu đi cùng các thứ bệnh nguy hại khác.

Ngoài ra, ăn nhiều chất béo cũng làm gia tăng bệnh huyết áp, do mỡ đóng bên trong mạch máu.  Chưa kể nếu người đó hút thuốc lá thì tỷ lệ bệnh tật lại càng cao hơn nữa.  Ăn chay là cách giảm thiểu tối đa những rủi ro nói trên.

Hiện nay có bốn cách ăn chay chính trên thế giới.

1.    Không ăn thịt như bò, dê, heo, gà, nhưng ăn cá, trứng, uống sữa, các thực phẩm từ sữa như bơ, phó mát và các loại rau trái cùng ngũ cốc (Non meat diet).

2.    Không ăn thịt cá, chỉ ăn trứng, sữa bơ, phó mát, rau trái và ngũ cốc (lacto ovo vegetarian diet).

3.    Chỉ ăn bơ, phó mát, uống sữa cùng ăn rau trái và ngũ cốc (Lacto vegetarian diet).

4.    Chỉ ăn ngũ cốc và rau trái (vegan hay strict vegetarian diet).

Đạo Phật khuyến khích ăn chay để nuôi dưỡng tình thương yêu đối với mọi loài nên người Phật tử ăn chay theo lối 2, 3 hay 4.  Một số người Việt và Hoa Kỳ ăn chay theo lối Oshawa theo lối 4.  Có điều khác biệt là những người Việt ở Việt Nam chỉ ăn gạo lức muối mè, uống rất ít nước.  Những người ở Hoa Kỳ khi ăn theo phương pháp dưỡng sinh Oshawa chú trọng nhiều đến tính cách “âm dương” của mỗi loại rau cỏ và ngũ cốc.  Họ không ăn gạo lức muối mè mà thôi, họ ăn rất nhiều thực phẩm bổ dưỡng như sữa nguyên chất, rong biển, các loại rau và ngũ cốc.  Khi ăn những thức có chất protein chúng ta phải uống nước nhiều để cơ thể có thể thải những chất protein không hấp thụ được qua đường tiểu nếu không dễ bị bịnh sạn thận do những chất protein và calcium kết lại thành.

IV. Ăn Chay Làm Sao Cho Tốt

Điều tốt nhất cho việc ăn chay là đừng xem ăn chay là thánh thiện, ăn mặn là tội lỗi. Đó là một quan niệm quá đà của những người thích kết án người khác.  Ăn chay là để có sức khỏe cho mình, sống phù hợp với lòng thương yêu của mình đối với động vật.

Các Phật tử được khuyến khích ăn chay ít nhất là hai ngày một tháng vào ngày rằm và mùng một để nuôi dưỡng lòng từ bi với sinh vật.  Riêng các vị tu hành, ăn chay là điều cần thiết để làm gương tốt cho cộng đồng tôn giáo của mình nếu tôn giáo ấy xem việc ăn chay là sự biểu lộ tình thương yêu, là sự không bị lệ thuộc vào những thứ bên ngoài, là sự tinh khiết trong đời sống tôn giáo, là sự biểu lộ hạnh nguyện cứu độ chúng sanh và cũng là cách sống theo niềm tin, lời nguyện và làm điều tốt đẹp.  Sống với tín, nguyện và hành đó thì quả tim ta mở rộng, trí óc thông minh, hạnh phúc tràn đầy.  Một người có tình thương yêu và có hạnh phúc chân thật không kết án người khác là tội lỗi khi họ khác mình.  Một người có sự hiểu biết chân thật thì chia xẻ những gì làm cho người khác hầu gia tăng sự an lành, sức khỏe và niềm an vui trong cuộc sống.

Đạo Phật khuyến khích người Phật tử ăn một tháng vài ngày hay nhiều ngày tùy theo hoàn cảnh và khả năng cho phép.  Ngày nay có nhiều Phật tử cũng như không phải là Phật tử ăn chay trường, vậy chúng ta nên thực hành việc ăn chay sao cho thật có lợi ích cho mình để thể chất được mạnh khỏe, tinh thần an vui và tránh đuợc nhiều bệnh tật.

Mỗi ngày chúng ta cần ăn đủ số calory, chất đạm, các chất sinh tố và khoáng chất để cơ thể được khỏe mạnh.  Trunh bình mỗi ngày một người nặng độ 55 kí lô cần độ 2200 calories để tạo ra năng lượng cho những bắp thịt của anh ta được hoạt động cùng tạo ra sự ấm áp cho cơ thể.  Nếu thiếu thì chúng ta dễ bị mệt mõi và yếu sức.  Số calories đó tăng hay giảm đôi chút tùy theo người lớn hay nhỏ con.

Thứ đến chúng ta cần có chất đạm (Protein).  Chất đạm cần thiết vì là thực phẩm của các tế bào.  Chất đạm có trong thịt, cá, đậu nành và các loại đậu, sữa, trứng, các loại ngũ cốc và một ít nơi rau trái.  Chất đạm ca sữa và trứng là tốt nhất vì cơ thể chúng ta hấp thụ rất dễ dàng.  Tuy nhiên, trứng chứa rất nhiều cholesterol và sữa bò lại có quá nhiều mỡ, do đó không nên dùng nhiều các thứ này.  Người ăn chay tuy không ăn các chất có nhiều cholesterol như thịt nhưng tốt hết đừng ăn năm cái trứng gà một tuần.  (Trứng gà ở Mỹ không có ngòi, không nở thành gà con dù có ấp những cái trứng này.  Ăn trứng gà này không vi phạm đến lời nguyện Bất Sát của người ăn chay.  Do đó, ăn trứng này không “Có Tội” như một số người hiểu lầm.  Tuy nhiên, những người nào ăn chay mà không muốn ăn trứng cũng tốt, nhất là với tâm thanh tịnh thật sự không đặt thành vấn đề mình ăn chay là mình hơn người khác.  Ăn chay là để tâm thanh tịnh.  Nếu ăn chay mà lòng giận hờn hay trách móc thì chỉ có ăn chay hình thức mà không có ăn chay thật sự trong tâm.)

Các loại chất đạo trong đậu và ngũ cốc tuy không tốt bằng sữa, trứng và thịt nhưng lại hơn các thứ trên ở chổ không chứa nhiều các chất độc hại cho cơ thể.  Nếu các loại đậu này được trộn chung nhiều thứ thì sẽ giúp chơ cơ thể hấp thụ chúng một cách dễ dàng.  Người dân Nam Mỹ ăn nhiều đậu, riêng về ngưòi Việt Nam chúng ta thấy ông bà mình rất hiểu biết về khoa dinh dưỡng khi ăn cơm với muối mè, đậu phọng, xôi bắp, xôi nếp, xôi đậu xanh, bánh chưng, bánh khúc, cùng các thứ đậu hay hạt khác.

Theo tiêu chuẩn của Hội Đồng Thực Phẩm và Dinh Dưỡng Hoa Kỳ thì số lượng chất đạm cần thiết cho mỗi người thì mỗi ngày ăn từ 50 đến 70 gram proteine là đủ (Độ 1 gram cho mỗi ký lô cơ thể).  Như thế, một người lớn chỉcần ăn ba miếng đậu hủ (đậu khuông) bằng ba ngón tay là đủ cộng với các thứ rau đậu và hạt khác.  Trẻ so sinh cần khoảng từ ba đến bốn lần số lượng proteine cho một ký lô thân thể (so với người lớn).  Trẻ em từ 6 tháng đến 15 tuổi cần gấp đôi số lượng protein echo một ký lô thân thể (so với người lớn).  Một cách tổng quát, các em bé cần từ 23 đến 36 gram protein một ngàỵ  Do đó, cha mẹ khi muốn cho con cái ăn chay tốt hơn hết là chính mình và con cái cần được sự cố vấn của bác sĩ và nên được bác sĩ gia đình theo dõi sức khỏe theo chương trình thường lệ trong năm.

Các loại rau trái cung cấp một số các sinh tố và khoáng chất cần thiết.  Tuy vậy, người ăn chay thường bị thiếu sinh tố B12, chất sắt (Fe) và kẽm (Zinc) cùng một vài loại khoáng chất như calcium cần cho xương.  Đối với phụ nữ, cần phải khám nghiệm bác sĩ để theo dõi số lượng calcium cần có để sau khỏi bị còng lưng.  Cám có nhiều sinh tố B, sữa, khuôn đậu nành, tròng trắng trứng có nhiều calcium.

V.  Những Buổi Ăn Thưòng Và Những Buổi Ăn Chay

Sau đây chúng ta hãy so sánh hai buổi ăn thường và ăn chay.  Nếu những vị nào ăn chay trường thì rất tốt.  Những vị nào ăn thường thì cần tránh bớt thịt, mỡ và các thứ chất béo có hại cho sức khỏe.

Ăn Thường:

Ăn Sáng

Tốt

Không Tốt

Bánh mì lức, cơm, bún  Ý Đại Lợi (Spaghetti), trái cây, nước trái cây, sữa ít chất béo (Low fat milk hay skim milk), xôi với đậu, da ua (Yogurt) ít chất béo, cottage cheese, các loại cereal có cám, v.v…

Ăn thịt và những thứ mỡ súc vật, bánh mì trắng, nhiều bơ súc vật, cheese, trên sáu cái trứng một tuần, bánh croissant nhiều bơ hay dầu, nhiều bánh chiên hay bánh kẹp (pan cake hay waffle), thịt heo chiên (Beacon), cà phê nhiều caffeine, sữa có nhiều chất béo, nhiều muối, nước cốt dừa,  dầu dừa, v.v…

Ăn Trưa và Tối

Tốt

Không Tốt

Cơm, cơm gạo lức, bánh mì lức, rất ít thịt, cá, tôm, cua.  Nếu ăn cá nhỏ thì tốt hơn cá lớn, rau, đậu, các thức ăn tươi, luộc, hấp hay xào ít dầu mỡ tốt hơn là chiên, các loại tương ít sodium, trái cây tươi và nước trái cây hay nước lạnh, v.v…

Hambuger, khoai chiên, nhiều thịt, nhiều mỡ súc vật hay dầu thực vật, dầu dừa, dầu thốt nốt, các thứ chiên quá vàng, bột ngọt và nhiều muối, trứng quá nhiều, bánh ngọt, các thứ có nhiều đường.

Ăn Chay

Tốt

Không Tốt

Cơm gạo lức càng tốt, đậu hủ xào, luộc hay nấu canh.  Bớt chiên vàng càng nhiều càng tốt.  Mì căn xào hay luộc, bớt chiên dòn càng tốt.  Rong biển, rau câu, các loại bún.  Các hạt đậu có vỏ, rau tươi xào luộc, hấp hay nấu canh.  Các loại dầu không bảo hòa.  Dưới bốn (4) cái trứng một tuần.  Ít gia vị như bột ngọt, ớt, ít trà và cà phê có nhiều chất caffeine, v.v…

Nhiều cơm trắng quá, đậu hủ chiên quá vàng, các loại dầu bảo hòa (Saturated oil) như dầu dừa, dầu mè, dầu thốt nốt (Dừa nước) và dầu phụng.  Nhiều đồ hộp nhất là những thứ không để khi nào hết hạn.  Nhiều xì dầu mặn, chao mặn, tương mặn do quá nhiều muối.  Nhiều trà và cà phê có nhiều caffeine.

Như thế, dù ăn thường hay ăn chay, chúng ta tránh ăn nhiều dầu mỡ, chất muối, chất đường, các chất hóa học như bột ngọt, các chất nhuộm màu, cùng những thú gia vị khích thích vị giác.  Nói như thế không phải là ăn kham khổ.  Nấu chay cũng vẫn có thể rất ngon.  Các tiệm chay tại San Francisco lúc nào cũng đầy thực khách.  Ngoài ra, một tiệm chay thuộc thiền đường Tassajara mở tại vùng San Francisco nấu rất ngon và rất nổi tiếng.  Muốn ăn tối vào ngày cuối tuần, thực khách phải ghi tên trước sáu tháng.

Đức Phật khi tu hành Ngài đã khám phá ra con đường trung đạo, không dính mắc vào một thái độ cực đoan quá khổ hạnh hay quá ham muốn dục lạc.  Người cư sĩ sống trong cuộc đời, quán sát hoàn cảnh sinh sống mà sắp xếp chuyện học hành, làm việc, ăn uống, giải trí, v.v… cho được lành mạnh an vui và hạnh phúc.

Dân chúng các nước kỹ nghệ giờ đây rất quan tâm đến vấn đề sức khỏe và bảo vệ môi sinh.  Phong trào ăn chay đang gia tăng tại Hoa Kỳ và nhiều nơi trên thế giới.  Ăn chay để được nhiều sức khỏe, để bớt bịnh tật, để nuôi dưỡng tình thương, để sống đời sống an vui tinh thần theo sự chọn lựa của mình.

VI. Phòng Ngừa Bệnh Truyền Nhiễm

Cách ăn dùng chén đũa theo người Việt Nam rất gọn ghẽ và thân mật.  Hiện nay có một số bệnh truyền nhiễm có thể lây qua nước bọt (nước miếng) nên cách dọn ăn ở nhà, nơi công cộng và chùa chiền cần được chú trọng để những người tham dự bữa ăn được bảo vệ không bị lây bệnh.

1.    Mỗi người cần có một chén nước chấm riêng để tránh việc mọi người đều chấm và cùng một chén.

2.    Mỗi dĩa thức ăn cần có một cái muỗng hay đôi đũa chung để chuyển thức ăn vào chén riêng.

3.    Tránh không dùng muỗng hay đũa cá nhân (muỗng hay đũa riêng của mỗi người) múc canh hay gắp thức ăn ở tô canh hay dĩa thức ăn để giữ vệ sinh chung.

4.    Khi nấu ăn đừng nếm thức ăn rồi đổ phần còn lại vào trong nồi.  Dùng muỗng sạch để nếm, nhất là nấu cho khách ăn.

5.    Rữa sạch tay trước khi nấu ăn hay khi dọn bàn.

Những điều nói trên lại càng phải thực hành kỹ lưỡng hơn khi chúng ta mời các bạn ngoại quốc đến dùng cơm.  Rất nhiều người Hoa Kỳ sẽ an “không ngon” nếu chúng ta dùng đũa của mình hay muỗng của mình  gắp hay múc vào đĩa hay tô chung.  Thực hành những điều trên hàng ngày giúp chúng ta gia tăng sự chú tâm lúc nấu ăn, khi dọn bàn và lúc ăn uống đồng thời bảo vệ được sức khỏe cho chính mình và cho mọi người.

VII. Bảng Liệt Kê Một Số Thức Ăn Chay

Để giúp các bà nội trợ trong việc chọn thực phẩm, dược sĩ Chân Huyền phân tích số lượng calories và protein trong bài Những Điều Nên Biết Khi Ăn Chay trong tập san Nguồn Sống số 15.  Ngoài ra, dược sĩ Chân Huyền dặn chúng ta khi ăn chay cần nhớ những điều quan trọng sau:

1.    Trong bữa ăn, ngoài rau trái, nên ăn vài loại hạt và đậu khác nhau.

2.    Ăn các loại gao lức, bánh mì lức, bún lức (có nhiều chất cám).

3.    Để ý tỷ lệ 20-30% rau đậu và 70-80% ngũ cốc để số protein được hấp thụ nhiều hơn.

4.    Mì căn là một nguồn protein rất tốt, trừ những người bị phản ứng với gluten thì phải cử vì có thể bị đau ruột nặng.  Bột mì căn thường được bán ở các tiệm thực phẩm quốc tế hay các health food store.

5.    Tránh ăn bột ngọt (Glutamate de sodium) vì có thể gây những phản ứng khó chịu cho cơ thể.  Trong phòng thí nghiệm, bột ngọt gây phản ứng bất lợi cho chuột và thỏ.

Vào mùa xuân 1992, hình kim tự tháp về dinh dưỡng lại xuất hiện trên các báo chí Hoa Kỳ, dân chúng càng lúc càng quan tâm và thực hành lối ăn giảm bớt thịt cùng chất béo.  Cô Neva Cochran, chuyên viên dinh dưỡng và là phát ngôn viên của Hội Dinh Dưỡng Hoa Kỳ, American Dietic Association, khuyến cáo nên gia tăng ăn các loại rau trái và ngủ cốc và giảm thật nhiều thịt và chất béo.  Cô đề nghị cho một bữa ăn dựa theo đề nghị của Bộ Canh Nông nói trên như sau:

Ăn Sáng

¾ cup có 40% chất cám (bran) hay cám có nho khô (raisin bran), ½ cup sửa không có chất béo (skim milk), 1 trái chuối, một ly nước cam.

Ăn dặm buổi sáng

Một bánh có cám (brain muffin).

Ăn Trưa

Sandwich:  2 miếng bánh mì lức, 2 ounces gà tây (một miếng nhỏ đối vói người ăn thịt, còn người ăn chay có thể ăn đậu khuôn), một miếng phó mát (cheese), một muỗng nhỏ mayonaise.

Một dĩa rau 1 cup gồm có: cải broccoli xanh cà rốt và cải bông với thứ nước tưới lên ít chất béo (low fat dressing).

Ăn dặm chiều

Một cốc ya-ua (yoyurt) ít chất béo và một trái đào.

Ăn chiều

Ăn nhiều gạo lức (brown rice), giá, cà chua, dưa leo, bánh mì lức, v.v…

Thức ăn thông thường của người Việt Nam vốn nhiều rau trái, chúng ta chỉ cần quay về với lối ăn lành mạnh của mình có sẵn và gia tăng thêm những thực phẩm tốt và rẻ tại Hoa Kỳ như rau, trái cây, sửa đậu nành hay sửa không chất béo, các loại thức ăn sáng có nhiều chất cám v.v… thì chắc chắn chúng ta sẽ gia tăng sự khỏe mạnh trong đời sống hàng ngày.

Tài Liệu Tham Khảo

 To Cherish all Life: A buđhist Case for Being Vegetarian, Philip Kapleau, The Zen Center Rochester, New York, 1986

 Những Điều Nên Biết Khi Ăn Chay, Chân Huyền, Nguồn Sống số 15 tháng 7 Mậu thin, San Jose

 Newsweek, May 27, 1991

 Các tài liệu về dinh dưỡng do quận Fairfax, Virginia phát hành - Những ý kiến của bác sĩ và những kinh nghiệm nấu thức ăn chay một thời gian tại tu viện Kim Sơn.

 Fat, Cholesterol anh your Heart, Sorting out the Facts for a more Healthful You, Giants

 Houston Chronicle, Dec 9, 1992

--- o0o ---

Vi tính: Chân Diệu Lan

Trình bày: Nhị Tường

Cập nhật ngày: 01-10-2004