Nhật Bản - Hỏi và Trả lời

Biên dịch và tổng hợp:

Nguyễn Đức Kính, Lê Hải Đoàn, Nguyễn Hữu Minh (Tháng 1. 2002)

Đăng tải trên VYSA:

Nguyễn Đức Kính (Tháng 2. 2004)

Mục lục:

Nhật Bản - Hỏi và Trả lời

SỔ TAY DU HỌC

Giáo dục Nhật Bản

Nhật bản là một đất nước có bề dày về lịch sử, văn hóa, truyền thống, và hiện đang có một vị trí quan trọng trong nền kinh tế và chính trị thế giới. Hơn nữa, Nhật bản là nơi mà hơn 2000 Thanh niên Sinh viên Việt Nam (kể cả tu nghiệp sinh) đang sống, học tập, và làm việc tại đây. Ngoài ra, còn có rất nhiều các bạn trẻ tại Việt nam cũng đang có dự định đi du học hoặc làm việc tại đất nước hoa anh đào. Nhằm để giúp đỡ các bạn trẻ có thêm những thông tin cần thiết trước khi đến với Nhật bản, cuốn sách "Nhật bản - Hỏi và Trả lời", đã được các anh Nguyễn Đức Kính (Đại học Tohoku), Lê Hải Đoàn (Viện Kỹ thuật Tokyo), và Nguyễn Hữu Minh (Đại học Kobe) dày công biên soạn và cho ra đời phiên bản online đầu tiên trên trang web của VYSA. Hy vọng các bạn sẽ tìm được thêm nhiều điều bổ ích và lý thú cho cuộc hành trang của mình sắp tới đến với đất nước Phù Tang, và thêm yêu mến đất nước nơi mình đang sống, học tập, và làm việc. Mọi ý kiến về cuốn sách xin gửi về: duckinh@yahoo.co.jp

1. Lãnh thổ và Tự nhiên Nhật Bản

1.1 Lãnh thổ Nhật Bản

- Nhật Bản nằm ở đâu trên bản đồ thế giới?

- Nhật Bản rộng bao nhiêu km2?

- Lãnh thổ Nhật Bản hiện nay được xác định khi nào?

- Có phải từ xưa tới nay Okinawa vẫn thuộc về Nhật Bản hay không?

Q: Nhật Bản nằm ở đâu trên bản đồ thế giới?

A: Hãy tưởng tượng một bản đồ thế giới mà có Nhật Bản ở giữa. Như là một thói quen, người ta thường vẽ bản đồ mà có nước mình nằm chính giữa, người Nhật cũng vậy. Nếu bạn ở châu Âu, bạn gọi Nhật Bản là Viễn Đông, hãy nghĩ đến vị trí của nó như sau: Bạn đến đó bằng cách hướng về phía đông, xuất phát từ cực nam của bán đảo Italia. Bạn đi qua Aten, tiếp tục hướng về phía đông dọc theo vĩ tuyến 36 độ bắc tới Iran sau đó vượt lục địa châu Á ngang qua Trung Quốc, tới biển Nhật Bản, từ đó bạn sẽ đến được trung tâm của quần đảo Nhật Bản. Nếu bạn từ Mỹ, hãy hướng về phía đông từ San Francisco, và cuối cùng bạn sẽ tới Tokyo. New York có cùng kinh độ với tỉnh Aomori, phần cực bắc của đảo Honshu. Paris có cùng kinh độ với khu vực phía bắc của Hokkaido, và Luân Đôn thì nằm ở kinh độ cao hơn cả cực bắc của nước Nhật.

Q: Nhật Bản rộng bao nhiêu ki lô mét vuông?

A: Diện tích đất liền của Nhật khoảng 378 nghìn ki lô mét vuông. Người ta thường nói Nhật là một quốc gia nhỏ hẹp. Tuy nhiên, chiều dài từ Bắc tới Nam cũng khoảng 3500 ki lô mét, chính vì thế khí hậu và phong cảnh cũng khác nhau từ vùng này đến vùng khác. Một sự thật mà ít người biết đến là Nhật thậm chí nhỏ hơn cả bang California của Mỹ, bang có diện tích 411 nghìn ki lô mét vuông.

Q: Lãnh thổ Nhật Bản hiện nay được xác định khi nào?

A: Năm 1945, khi Nhật bị đánh bại trong thế chiến thứ 2, lãnh thổ Nhật bị giảm xuống bằng phần lãnh thổ thời kỳ trước chiến tranh với nhà Thanh (Trung Quốc) năm 1894. Nhật Bản ngày nay bao gồm bốn đảo chính: Hokkaido (Bắc Hải Đạo), Honshu (Bản Đảo), Shikoku (Tứ Quốc), Kyushu (Cửu Châu) cộng với quần đảo Okinawa và một số quần đảo nhỏ khác. Sau hoà ước San Francisco 1951, Okinawa thuộc quyền quản lý của Mỹ. Năm 1972, Okinawa mới được trao trả lại cho Nhật Bản. Đến khi thế chiến thứ 2 kết thúc, Nhật bao gồm cả đảo Sakhalin, quần đảo Kuril, Hàn Quốc và Đài Loan. Nhưng đối với thế giới, những vùng đó Nhật có được là do xâm lược. Hiện nay Nhật vẫn đang tranh chấp với Nga phần phía nam quần đảo Kuril bao gồm các đảo Habomai, Shitokan, Kunashiri và Etorofu. Ở phía Nam, Trung Quốc và Đài Loan vẫn đang tranh chấp với Nhật quần đảo Senkaku, cách quần đảo Yaeyama 160 km về phía bắc. Hiện nay quần đảo Senkaku thuộc quyền quản lý của thị xã Ishigaki.

Q: Có phải từ xưa tới nay Okinawa vẫn thuộc về Nhật Bản hay không?

A: Cho đến năm Minh Trị thứ nhất (1868), Okinawa không phải của Nhật Bản. Tên cũ của Okinawa là Lưu Cầu, do người Trung Quốc đặt. Vương quốc Lưu Cầu tồn tại từ đầu thế kỉ 15 nhưng vì là một nước nhỏ nên thường bị chiếm cứ. Năm 1872, chính phủ Nhật sáp nhập Lưu Cầu vào Nhật Bản và đổi tên thành tỉnh Okinawa mà không gặp phải sự phản kháng nào của nhà Thanh (Trung Quốc) Đến Okinawa, khách du lịch sẽ có ấn tượng rằng phong thổ Okinawa vừa Nhật Bản, vừa Trung Quốc, lại vừa Đông Nam Á. Tuy nhiên, tiếng địa phương Lưu Cầu được xem là tiếng Nhật (mặc dù nghe có vẻ khác với tiếng các vùng khác nhiều).

1.2 Địa hình Nhật Bản

- Địa hình Nhật Bản như thế nào?

- Nhật Bản có bao nhiêu đảo và đảo nào lớn nhất?

- Nhật Bản có bao nhiêu hồ? Hồ nào lớn nhất?

- Ngọn núi cao nhất Nhật Bản là núi gì?

- Có bao nhiêu núi lửa ở Nhật Bản?

- Trong tương lai, khi nào núi Phú Sĩ có thể phun trở lại?

- Dòng sông dài nhất Nhật Bản là sông gì?

Q: Địa hình Nhật Bản như thế nào?

Có thể gọi Nhật là một Sơn quốc nghĩa là một quốc gia của núi. Dù nhỏ hơn bang California của Mỹ, 67% địa hình của Nhật là núi, chỉ có 13% địa hình là đồng bằng. Các dòng sông bắt nguồn từ những địa hình núi đó tạo ra nhiều thung lũng và làm cho địa hình biến đổi rất phong phú. Ở các cửa sông, các đồng bằng hình cánh quạt được tạo ra nhưng trừ các đồng bằng Kanto (Quan Đông), đồng bằng Osaka, đồng bằng Nobi ra, tất cả đều là đồng bằng nhỏ. Bờ biển Nhật Bản cực kì dài, khoảng 34 nghìn km. Sự phức tạp trong việc hình thành bờ biển làm cho phong cảnh trở nên đẹp một cách hùng vĩ từ vùng này tới vùng khác.

Q: Nhật Bản có bao nhiêu đảo và đảo nào lớn nhất?

Nhật Bản bao gồm khoảng 6800 đảo lớn nhỏ trong đó có nhiều đảo không người. Năm hòn đảo có diện tích lớn nhất không tính Kunashiri và Etorofu là: Honshu, Hokkaido, Kyushu, Shikoku và Okinawa (Xếp từ lớn đến bé.) Thực tế thì đối với người Nhật họ thường không tính 5 hòn đảo này khi nói đến đảo. Khi nói đến đảo, họ thường nói đến những hòn đảo nhỏ hơn rải rác xung quanh các đảo lớn. Trong các đảo nhỏ đó, lớn nhất là đảo Sado, nằm ở khu vực bắc trung bộ của đảo Honshu trên biển Nhật Bản. Diện tích của đảo này là 857 ki lô mét vuông và chu vi của nó là khoảng 217 km.

Q: Nhật Bản có bao nhiêu hồ? Hồ nào lớn nhất?

Rất khó có thể nói chính xác có bao nhiêu hồ nhưng nếu là hồ rộng trên 1 ki lô mét vuông thì có khoảng 100 hồ. Hồ rộng nhất là hồ Biwa (Tì bà hồ) Hồ Biwa là một trong những hồ nước trong cổ nhất trên thế giới. Người ta tin rằng hồ này có từ khoảng 500 vạn năm trước. Do sự biến đổi địa tầng, hồ bị dịch chuyển từ địa phận tỉnh Mie ngày nay theo hướng bắc tới tỉnh Shiga và đạt được vị trí như hiện nay là vảo khoảng 120 vạn năm về trước. Diện tích hồ là 673 ki lô mét vuông, nhỏ hơn nhiều so với các hồ nước trong khác trên thế giới như hồ Lớn (82.360 ki lô mét vuông), hồ Huron (59.570 ki lô mét vuông).

Q: Ngọn núi cao nhất Nhật Bản là núi gì?

Tất nhiên đó là núi Phú Sĩ cao 3.776 mét. So với đỉnh Everest (Chomolungma) cao 8.848 mét thì núi Phú Sĩ không thấm vào đâu nhưng nó trở thành cảnh quan đại diện cho Nhật Bản bởi hình dáng tuyệt đẹp với hình nón gần như cân tuyệt đối trải dài tới mặt đất. Trên đỉnh núi lửa ngừng hoạt động này có một miệng phun lửa đường kính 800 mét, bề sâu 200 mét. Từ cổ xưa núi Phú Sĩ đã trở thành một đối tượng của tín ngưỡng như là một linh sơn. Hình dáng cân đối tuyệt vời của núi Phú Sĩ đã đi vào rất nhiều văn, thơ. Có rất nhiều họa sĩ nổi tiếng thử sức bằng việc vẽ tranh núi Phú Sĩ. Trong số đó nổi tiếng nhất là bức Phú Sĩ ba mươi sáu cảnh (Fugaku Sanju-rokkei) của họa sĩ Katsushika Hokusai (1603-1867) thời Edo với thể loại tranh Ukiyo-e.

Q: Có bao nhiêu núi lửa ở Nhật Bản?

Có khoảng 80 núi lửa hoạt động. Người ta nói rằng 10% của 800 núi nửa hoạt động trên thế giới tập trung tại Nhật Bản. Tại Nhật có 7 vành đai núi lửa chạy dọc từ bắc chí nam, trong đó có vài núi lửa đang hoạt động. Trận phun nham thạch lớn gần đây nhất xảy ra ở Shimabara, tỉnh Nagasaki, núi lửa Fusen (Vân Tiên Phổ Hiền Nhạc.) Núi này phun năm 1990, cách lần phun trước 200 năm. Có 43 người thiệt mạng, một phần của thị xã Shimabara bị phủ bởi nham thạch, nhiều người phải chịu cảnh sinh hoạt tị nạn. Gần đây thì có các núi lửa hoạt động như Ushuzan ở Hokkaido và Miyake-jima ở gần Tokyo.

Q: Trong tương lai, khi nào núi Phú Sĩ có thể phun trở lại?

Núi Phú Sĩ phun lần đầu tiên năm 781 và tới năm 1083 đã phun khoảng 13 lần, mỗi lần cách nhau khoảng 30 năm. Lần phun thứ 14 cách lần trước 428 năm và chỉ chỉ có 3 lần trong khoảng từ 1511 tới 1707. Từ 1707 đến nay chưa có hiện tượng núi lửa hoạt động nào khác nghĩa là núi Phú Sĩ đang nghỉ. Tuy nhiên không thể nói chắc chắn 100% rằng núi Phú Sĩ không phun trở lại. Cũng giống như động đất, khó có thể dự báo trước rằng khi nào núi lửa phun. Tuy nhiên Nhật Bản hiện đã có hệ thống quan sát núi lửa rất hiện đại đặt tại Hawaii cho phép đưa ra cảnh báo tương đối nhanh.

Q: Dòng sông dài nhất Nhật Bản là sông gì?

Dòng sông dài nhất Nhật Bản là sông Shinano bắt nguồn từ vùng phía đông tỉnh Nagano chảy qua vùng trung tâm tỉnh Niigata rồi đổ ra biển Nhật Bản tại thị xã Niigata. Sông Shinano dài 367 km tính từ đầu nguồn tới cửa sông, không thấm gì so với các dòng sông nổi tiếng trên thế giới như sông Mississippi (3.780 km), sông Danube (2.860 km) và sông Rhine (1.320 km). Tuy nhiên sông này lại tương đối dài nếu so với qui mô của nước Nhật. Vì Nhật Bản là một quốc gia toàn núi cho nên các dòng sông thường chảy xiết trong đó có sông dài thứ hai, sông Tone chảy qua đồng bằng Kanto và sông dài thứ 3, sông Ishikari của Hokkaido.

1.3 Khí hậu Nhật Bản

- Khí hậu Nhật Bản như thế nào?

- Khu vực nào của Nhật Bản có tuyết rơi vào mùa đông?

- Mùa nào đẹp nhất ở Nhật Bản?

Q: Khí hậu Nhật Bản như thế nào?

Đặc điểm lớn nhất của khí hậu Nhật Bản là có bốn muà Xuân, Hạ, Thu, Đông rõ rệt. Mùa xuân từ tháng Ba tới tháng Năm. Mùa hạ từ tháng Sáu tới tháng Tám. Mùa

thu từ tháng Chín tới tháng Mười Một. Mùa đông từ tháng Mười Hai tới tháng Hai. Nhiệt độ mùa đông và mùa hạ chênh nhau tới trên 30 độ. Vào mùa hạ, với nhiệt độ và độ ẩm cao làm cho những người từ đại lục thấy khó chịu. Vào mùa xuân và mùa thu khí hậu rất thoải mái dễ chịu nhưng thời tiết cũng thường thay đổi. Vào đầu mùa hạ, ngoại trừ Hokkaido ra, có mưa nhiều từ tháng Sáu đến giữa tháng Bảỵ Mùa thu cũng tương đối có nhiều mưa. Hơn nữa từ giữa mùa hạ đến đầu mùa thu, có nhiều bão phát sinh ở vùng phía tây của Bắc Thái Bình Dương đổ bộ vào Nhật Bản, đôi khi gây ra nhiều thiệt hạị Ngoài ra các dãy núi chạy dọc chiều dài Nhật Bản phân chia đất nước thành hai phần: phần biển Nhật Bản và phần Bắc Thái Bình Dương. Vào mùa đông phần biển Nhật Bản có nhiều tuyết rơi cũng là một đặc điểm của khí hậu Nhật Bản.

Q: Khu vực nào của Nhật Bản có tuyết rơi vào mùa đông?

Trừ vùng á nhiệt đới Okinawa, hầu hết các vùng của Nhật Bản có tuyết rơi vào mùa đông. Gió mùa đông bắc thổi từ lục địa châu Á tới bị chắn bởi hệ thống núi đồi chạy dọc nước Nhật gây ra tuyết rơi nhiều từ Hokkaido tới trung tâm Honshu. Ở vùng giáp ranh giữa hai tỉnh Niigata và Fukushima hay vùng núi của khu vực Hokuriku (Bắc Lục), chuyện tuyết rơi dày 3 mét là bình thường. Tỉnh Niigata là một trong những nơi có nhiều tuyết nhất thế giới với kỉ lục tuyết dày 8 mét.

Q: Mùa nào đẹp nhất ở Nhật Bản?

Như Sei Shonagon, một tác giả nữ thế kỉ thứ 10 đã viết trong tùy bút 'Makura no shoshi', mỗi mùa có cái thú riêng của nó. Bà viết "Bình minh đẹp nhất trong mùa xuân, đêm đẹp nhất trong mùa hạ, hoàng hôn đẹp nhất trong mùa thu và buổi sớm ban mai đẹp nhất trong mùa đông." Mặc dầu vậy, phần lớn người Nhật nói rằng mùa đẹp nhất là mùa xuân và mùa thu. Đặc biệt là đầu tháng Năm khi cây lá xanh tươi và khoảng từ cuối tháng Chín tới giữa tháng 11 - mùa lá đỏ. Họ thích những khoảng thời gian này vì thời tiết ổn định, lý tưởng cho việc đi du lịch.

1.4 Thiên tai Nhật Bản

- Tại sao Nhật Bản có nhiều động đất?

- Động đất lớn xảy ra gần đây nhất là ở đâu?

- Trong tương lai gần, vùng nào có thể có động đất lớn?

- Tsunami nghĩa là gỉ?

- Mỗi năm Nhật Bản có khoảng bao nhiêu cơn bão?

- Typhoon và hurricane khác nhau như thế nào?

Q: Tại sao Nhật Bản có nhiều động đất?

Nhật Bản nằm trên phiến địa tầng Bắc Mỹ và Châu Âu. Phiến địa tầng Thái Bình Dương và phiến địa tầng biển Philippin lại nằm dưới các phiến địa tầng này. Kết qủa là làm cho cấu tạo địa tầng không ổn định, gây ra nhiều động đất. Bên cạnh đó, địa tầng Nhật Bản lại có rất nhiều "hoạt đoạn tầng". "Hoạt đoạn tầng" là tầng đứt đoạn có khả năng dịch chuyển. Trong qúa khứ, khoảng vài chục vạn năm trước, những tầng như thể đã dịch chuyển nhiều lần. Người ta nói rẳng sự dịch chuyển đó có chu kỳ khoảng 1000 năm. Trận động đất khủng khiếp năm 1995 cũng có nguyên nhân là do "hoạt đoạn tầng".

Q: Động đất lớn xảy ra gần đây nhất là ở đâu?

Vào hồi 5 giờ 46 ngày 17 tháng Một năm 1995, một trận động đất lớn đã nổ ra tại khu vực phỉa nam tỉnh Hyogo. Sau này người ta gọi trận động đất này là

"Hanshin-Awaji Daishinsai" (Phản thần - Đạm lộ Đại Chấn Tai) Các trận động đất lớn ở Nhật Bản thường xảy ra trên mặt địa tầng gần thềm lục địa. Tuy nhiên trận động đất đặc biệt lần này lại xảy ra do sự dịch chuyển của "hoạt đoạn tầng" ngay phía dưới thành phố Kobe.Trận động đất lớn Hanshin-Awaji này đã trở thành một trong những trận động đất khủng khiếp nhất trong lịch sử với 7.2 độ richte. Trên 6 nghìn người bị thiệt mạng. Trên 4 vạn người bị thương. 20 vạn căn nhà bị phá hủy. Năm 1923 có một trận động đất lớn tương tự, gọi là "Trận động đất Tokyo 1923". Chấn độ của trận động đất này là 7,9 độ richte, nó đã giết chết 90 nghìn người, làm bị thương 100 nghìn người. Chỉ riêng trong thập kỉ 90 đã có vài trận động đất lớn xảy ra tại các vùng Hokkaido và Tohoku.

Q: Trong tương lai gần, vùng nào có thể có động đất lớn?

Với trình độ khoa học kĩ thuật hiện nay, không thể dự đoán chính xác được khi

nào thì động đất xảy ra. Tuy nhiên dựa trên các số liệu trong quá khứ, có vài địa điểm được xem là nguy hiểm.Một vài chuyên gia cho rằng một trận động đất có thể xảy ra bất cứ lúc nào tại vịnh Suruga tỉnh Shizuoka vùng Tokai (Đông Hải). Khu vực này đang được theo dõi thường xuyên.Ngoài khơi Sanriku vùng Tohoku (Đông Bắc) cũng được xem là vùng có thể xảy ra động đất lớn. Nguyên nhân là do phiến địa tầng Thái Bình Dương đang oằn mình ngay bên dưới quần đảo Nhật Bản, đặc biệt là khu vực này. Cũng có khả năng nữa là tsunami (sóng thần) sẽ đến nếu như có động đất lớn tại khu vực giáp biển."Hoạt đoạn tầng" có ở khắp nước Nhật và trong đó đặc biệt có nhiều ở khu vực Chubu (Trung Bộ) và Kinki (Kinh Kỳ). Không thể không tính đến Tokyo nơi có khá nhiều "hoạt đoạn tầng" chạy từ tây bắc tới đông. Nơi nào có "hoạt đoạn tầng" nơi đó có thể có động đất.

Q: Tsunami nghĩa là gỉ?

Tsunami là sóng thuỷ triều cao, phần lớn tạo ra khi có động đất làm cho đáy biển chuyển động đột ngột. Phần lớn các miền duyên hải Nhật Bản đã bị tsunami tấn công. Trong số đó, vùng duyên hải Sanriku khu vực Tohoku đặc biệt bị thiệt hại nặng nề. Nguyên nhân là do vùng Sanriku này có cấu tạo theo kiểu RIA với nhiều vịnh nhỏ ăn sâu vào vách đá. Điều đó làm sóng thuỷ triều lên cao hơn nhiều so với các vùng khác.Trong trận động đất ngoài khơi vùng tây nam Hokkaido, một con sóng thần Tsunami cao 20 mét đã tấn công đảo Okushiri làm cho 230 người chết và bị thương.

Q: Mỗi năm Nhật Bản có khoảng bao nhiêu cơn bão?

Trung bình mỗi năm có 4 cơn bão đổ vào nước Nhật. Con số trung bình hàng năm của các cơn bão phát sinh tại khu vực phía tây của Bắc Thái Bình Dương là 27. Không phải tất cả đều hướng đến Nhật Bản. Nguyên nhân là do dòng dịch chuyển của gió tầng trên mang bão thay đổi theo mùa.

Q: Typhoon và hurricane khác nhau như thế nào?

Hurricane là một loại áp thấp nhiệt đới phát sinh ở Bắc Đại Tây Dương và Ấn Độ Dương. Tốc độ gió cao nhất 32.7 mét trên giây kèm theo mưa lớn.Typhoon (Taifu, Đài Phong) là một loại áp thấp nhiệt đới phát sinh ở phía tây của Bắc Thái Bình Dương. Tốc độ gió cao nhất 17.2 mét trên giây cùng với mưa lớn. Nguồn gốc của từ Đài Phong có lẽ là "Đại Phong" (nghĩa là gió lớn) của người Trung Quốc.Về cơ bản typhoon và hurricane giống nhau. Chúng chỉ khác nhau ở địa điểm phát sinh và tốc độ gió.

2. Nguồn gốc và lịch sử Nhật Bản

2.1 Nguồn gốc Nhật Bản

- Nước Nhật Bản có từ khi nào?

- Nhật Bản được gọi là "Nippon" hay "Nihon" từ khi nào?

- Giữa "Nihon" và "Nippon", cách gọi nào đúng?

- Người Nhật từ đâu đến?

- Người Ainu sống ở Nhật Bản từ khi nào?

Q: Nước Nhật có từ khi nào?

Ở Nhật người ta lấy ngày 11 tháng 2 làm ngày Quốc khánh. Ngày này được lấy dựa trên truyền thuyết, thần thoại ghi trong các văn tự cổ như Kojiki (Cổ sự ký) và Nihon shoki (Nhật Bản thư kỷ). Về mặt học vấn, không ai biết ngày đó có đúng là ngày Quốc khánh hay không.Bởi cho đến thế kỉ thứ 5 Nhật Bản không có tài liệu ghi chép về lịch sử nên chỉ có thể tham khảo các tư liệu của người Trung Quốc. Trong cuốn Hậu Hán thư của Trung Quốc có ghi: Năm 57, quốc vương nước Nô xứ Nhật Bản đến chầu và trong cuốn Nguỵ sử hoà nhân truyền có ghi: Ở nước Yamatai có một nữ vương tên là Himiko thống trị khoảng 30 nước nhỏ. (Yamatai: Tà Mã Đài, Himiko: Ty di hô)Trong cuốn Nhật Bản thư kỷ có ghi rằng Himiko chính là hoàng hậu Thần công nhưng các sử gia hiện đại phủ nhận điều này. Họ cho rằng sau khi nước Yamatai tan vỡ, đến khoảng thế kỷ thứ 7 nước Nhật tồn tại như là một khối độc lập và sau này trở thành nền móng của chính quyền Yamato (Đại Hoà).

Q: Nhật Bản được gọi là Nippon hay Nihon từ khi nào?

Theo cuốn Nhật Bản thư kỷ và cuốn Cổ sự ký thì ngày xưa nước Nhật được gọi là Phong Hoà Nguyên Thuỵ Tuệ Quốc hoặc Hoà Nguyên Trung Quốc. Tuy nhiên ở Trung Quốc và Hàn Quốc người ta gọi nước Nhật cổ là Hoà. Ở Nhật người ta gọi là Yamato (Đại Hoà).Sau một thời gian đoạn tuyệt quan hệ với Trung Quốc, vào khoảng đầu thế kỷ thứ 7 trong cuốn Cựu Đường thư của Trung Quốc xuất hiện một câu như sau: Nước Nhật Bản là tên khác của Hoà Quốc, gọi là Nhật Bản vì nước đó là nơi mặt trời mọc. Đổi tên thành Nhật Bản bởi người dân nước này không thích tên Hoà Quốc. Và tên Nhật Bản (Nihon, Nippon) được sinh ra từ đấy.Cuốn Nhật Bản thư kỷ được biên tập vào thế kỷ thứ 8 và do đó, cách gọi Hoà Quốc trong các tư liệu trước đó chắc chắn đã được chuyển thành Nhật Bản.

Q: Giữa “Nihon và Nippon, cách gọi nào đúng?

Năm 1934 Đại hội quốc ngữ lâm thời bộ Giáo dục Nhật Bản đề nghị cách gọi Nippon là đúng. Tức là trước đó tồn tại cả hai cách gọi Nihon hoặc Nippon. Tuy nhiên quyết định của đại hội đó không phải là luật cho nên hiện vẫn tồn tại cả hai cách gọi.  Trên các con tem đều in Nippon, trên bộ đồng phục của các tuyển thủ quốc gia đi thi đấu quốc tế cũng in Nippon ... Như vậy, nếu xét về mặt hành chính thì cách gọi Nippon được dùng nhiều hơn.

Q: Người Nhật từ đâu đến?

Nhiều người nghĩ rằng dân tộc Nhật là thuần chủng 100%, tuy nhiên theo một số nghiên cứu gần đây thì người Nhật là kết hợp của một số chủng tộc. Kết luận này dựa trên các đặc điểm về hình thể của người Nhật. Có thể cho rằng người Nhật là kết hợp của người Đông Nam Á (Tộc Jomon), người Tungusic (Tộc Yayoi, qua bán đảo Triều Tiên đến Nhật ) và bộ tộc người Ainu.

Q: Người Ainu sống ở Nhật Bản từ khi nào?

Cách đây khoảng 1000 năm có một nền văn hoá tên là Satsumon (Sát văn) trải rộng từ quần đảo Sakhalin, Kuril tới Hokkaido và khu vực bắc Honshu. Người ta cho rằng chính người Ainu là chủ thể của nền văn hoá này. Có nghĩa rằng người Ainu sống ở khu vực này trước người Nhật. Người Ainu sinh sống dựa vào tự nhiên với nghề săn bắt, đánh cá, hái lượm. Nhưng đến khoảng thế kỷ 15, thiên nhiên rộng lớn ấy của họ bị Hoà nhân, sau này gọi là người Nhật, xâm lược. Sau những xung đột dữ dội và dai dẳng, đến cuối thế kỷ 18 khu vực Hokkaido của người Ainu đã bị Nhật xâm chiếm hoàn toàn. Sau đó, dưới chính quyền Minh Trị, người Ainu bị đồng hoá với người bản địa. Tuy vậy, văn hoá Ainu, tiếng nói Ainu vẫn được con cháu họ gìn giữ cho đến ngày nay.

2.2 Quốc ca và quốc kỳ Nhật Bản

- Bài Kimigayo được trở thành quốc ca Nhật Bản từ khi nào?

- Ý nghĩa của bài Kimigayo là gì?

- Quốc kì của Nhật Bản được qui định từ khi nào?

- Quốc hoa của Nhật là gì?

- Quốc điểu của Nhật là gì?

Q: Bài Kimigayo được trở thành quốc ca Nhật Bản từ khi nào?

Năm 1893 (Minh Trị thứ 26) bài Kimigayo được bộ Giáo dục Nhật Bản công bố trở thành bài phải được hát trong các trường học vào ngày lễ. Thực ra người nhấn mạnh sự cần thiết của quốc ca Nhật Bản là một nhạc trưởng trong quân đội Anh tên là Fenton còn lời bài hát là được lấy từ một bài thơ trong Cổ kim hoà ca tập và Hoà hán lãng vịnh tập. Sau nhiều lần xem xét, năm 1880, giai điệu của một nhã nhạc gia tên là Hayashi Hiromori đã được chọn, sau đó giai điệu này được soạn nhạc bởi một giáo viên âm nhạc người Đức tên là Franz Eckert. Và Kimigayo ra đời. Tuy nhiên sau chiến tranh thế giới thứ 2, bài Kimigayo bị phê phán nhiều bởi đó là biểu tượng cho chủ nghĩa quân phiệt, cho chế độ Thiên hoàng. Đó là quốc ca của một đất nước quân phiệt hoá bằng chiến tranh Nhật-Thanh, chiến tranh Nhật-Nga, sự kiện Mãn Châu và chiến tranh Thái Bình Dương. Mặc dù có rất nhiều phản đối, ngày 9 tháng 8 năm 1999, Kimigayo trở thành quốc ca chính thức của Nhật và điều này đã được ghi rõ trong hiến pháp.

Q: Ý nghĩa của bài Kimigayo là gì?

Lời của bài Kimigayo là:

ki mi ga - yo - wa

chiyo ni -- ya chi yo ni

sa za re i shino

i wa o to na ri te

mu - su - ma - de

Kimi nghĩa là quân trong quân thần. Từ kimi hiện nay được dùng với nghĩa: chủ nhân, trưởng gia đình, bạn hữu, người yêu... dùng từ kimi để gọi người thân thiết với mình hoặc người dưới tuổi. Tuy nhiên, dưới chế độ quân phiệt ngày xưa thì kimi chính là chỉ Thiên hoàng. Nghĩa đại thể của bài Kimigayo này là Chúc mạnh khoẻ mãi mãi! Vạn tuế.

Q: Quốc kỳ của Nhật Bản được qui định từ khi nào?

Cũng giống như quốc ca, Hinomaru chính thức trở thành quốc kỳ của Nhật vào ngày 9 tháng 8 năm 1999. Thiết kế hiện nay với một hình tròn đỏ trên nền trắng là có từ năm 1854 khi mạc phủ Togugawa chọn đó làm cờ hiệu cho các thuyền Nhật. Đương thời, làm như vậy là để phân biệt thuyền Nhật với thuyền các nước khác chứ hoàn toàn không nhất thiết là quốc kỳ. Đến thời Minh Trị, năm 1870 thuyền hiệu đó được quy định bởi Thái chính quản (Tương đương quốc hội ngày nay). Dần dần thuyền hiệu này trở thành quốc kỳ lúc nào không hay. Sau chiến tranh, giống như Kimigayo, Hinomaru bị rất nhiều người cự tuyệt vì đó là biểu tượng của chủ nghĩa quân phiệt.

Q: Quốc hoa của Nhật là gì?

Pháp luật không quy định rõ quốc hoa. Thông thường hoa cúc hoặc hoa anh đào được xem là quốc hoa của Nhật. Hoa cúc là biểu tượng của hoàng thất còn hoa anh đào thì rất được dân chúng yêu thích. Trong quốc hoa thì có quốc hoa được luật pháp quy định như hoa mai của Trung Quốc, lại có quốc hoa do tự nhiên quy định như hoa huệ tây (lily) và hoa diên vỹ (iris) của Pháp hay hoa hồng và hoa thuỷ tiên của Anh.

Q: Quốc điểu của Nhật là gì?

Pháp luật không quy định rõ quốc điểu. Ở Nhật người ta coi chim trĩ là quốc điểu bởi chim trĩ xanh lục chỉ có ở Nhật, bên cạnh đó chim trĩ lại có mặt trong rất nhiều chuyện dân gian. Có thể nói chim trĩ là một phần của phong thổ nước Nhật.

2.3 Tiếng Nhật

- Nguồn gốc tiếng Nhật là gì?

- Đặc trưng của tiếng Nhật là gì?

- Chữ mềm và chữ cứng được tạo ra như thế nào?

- Phải học bao nhiêu chữ Hán thì đủ?

- Chữ Hán, chữ mềm và chữ cứng được dùng như thế nào?

- Giữa viết ngang và viết dọc, loại nào phổ biến hơn?

Q: Nguồn gốc tiếng Nhật là gì?

Ngôn ngữ gần với tiếng Nhật nhất là tiếng Triều Tiên. Hai thứ tiếng này giống nhau gần như hoàn toàn về cách sắp xếp chủ ngữ (shugo) - bổ ngữ (mokutekigo) - vị ngữ (jutsugo). Tuy nhiên không có bằng chứng xác đáng nào chứng minh được rằng hai thứ tiếng này có chung một nguồn gốc. Có rất nhiều giả thiết về nguồn gốc của tiếng Nhật: Từ nhóm ngôn ngữ Ural-Altaic, từ nhóm ngôn ngữ Malayo-Polynesian ở phía nam, từ nhóm ngôn ngữ Ấn Độ-Tây Tạng, từ nhóm ngôn ngữ Tamil vân vân. Nói tóm lại, vẫn chưa biết nguồn gốc của tiếng Nhật. Tuy nhiên, nếu xét riêng về mặt ngôn ngữ thì tiếng Nhật sử dụng rất nhiều từ Hán do có sự giao lưu văn hoá giữa hai nước Nhật và Trung Hoa. Hơn thế nữa chữ mềm (Hiragana - bình giả danh) và chữ cứng (Katakana - phiến giả danh) lại được tạo ra dựa trên chữ Hán. Tiếng Nhật hiện nay được tạo ra nhờ chữ Hán và chữ Kana (giả danh).

Q: Đặc trưng của tiếng Nhật là gì?

Trước hết phải nói đến đặc điểm phát âm. Trừ N (ん) ra, một âm được biểu hiện chỉ bằng nguyên âm hay cặp phụ âm cộng nguyên âm.

Ví dụ:

Từ tokei (Đồng hồ) được tạo bởi một cặp to, cặp ke và nguyên âm i -> to-ke-i

Từ watakushi (Tôi) được tạo bởi cằp wa, cặp ta, cặp ku và cặp shi -> wa-ta-ku-shi

Trọng âm thì không phân biệt mạnh-yếu như tiếng Anh mà phân biệt cao-thấp. Ví dụ khi đọc YOKOHAMA thì YO đọc với giọng cao còn KOHAMA đọc với giọng thấp hơn. Tuy nhiên không phải trọng âm là giống nhau trong cả nước mà khác nhau từ đông Nhật Bản sang tây Nhật Bản, từ vùng này qua vùng khác. Từ vựng của tiếng Nhật gồm có từ thuần Nhật, từ Hán Nhật và từ mượn từ tiếng nước ngoài viết bằng Katakana (phiến giả danh, chữ cứng).

Cấu tạo của một câu văn là như sau:

1) Chủ ngữ + bổ ngữ + động từ.

Ví dụ: Kare wa daigakusei desu = Cậu ấy sinh viên là

2) Chủ ngữ + đối tượng + động từ

Ví dụ: Watashi ha gohan wo tabeta = Tôi cơm ăn

Chỉ cần chú ý rằng động từ luôn đứng cuối câu và từ bổ nghĩa luôn đứng trước từ được bổ nghĩa thì có thể thay đổi vị trí các từ trong câu khá tự do. Nếu so sánh với tiếng Anh thì tiếng Nhật rất phát triển thể kính ngữ giống như trong tiếng Hàn Quốc. Trong đàm thoại thì từ nam giới và từ nữ giới cũng được phân biệt rõ ràng.

Q: Chữ mềm và chữ cứng được tạo ra như thế nào?

Chữ Kana được tạo ra bằng cách đơn giản hoá chữ Hán sau khi đã loại bỏ nghĩa của chữ Hán đó, chỉ giữ lại âm. Tác phẩm Vạn diệp tập (Man'yoshu) được biên soạn vào khoảng giữa thế kỷ thứ 8 bao gồm khoảng 4500 câu ca, toàn bộ được viết bằng chữ Hán (Kanji) theo kiểu ateji (Hoạt tự - chỉ dùng âm, không quan tâm đến nghĩa của chữ đó để biểu thị một từ). Sau đó Kana được hoàn thiện dần dần và vào cuối thế kỷ thứ 9, bộ chữ mềm Hiragana được hoàn thành. Chữ cứng Katakana là bản đơn giản hoá hơn nữa của Hiragana. Katakana cũng được tạo ra cùng thời với Hiragana. Ngay từ đầu thế kỷ thứ 9 đã có nhiều văn tự viết bằng Katakana.

Q: Phải học bao nhiêu chữ Hán thì đủ?

Phần lớn trong số tổng cộng khoảng 50 nghìn chữ Hán đã được đưa vào tiếng Nhật. Bên cạnh đó còn có những chữ Hán do người Nhật tạo ra. Ví dụ chữ touge 峠 được ghép bởi 3 chữ: sơn, thượng, hạ có nghĩa là đèo. Tuy nhiên trong cuộc sống hàng ngày không cần thiết phải nhớ nhiều chữ Hán đến như thế. Hiện nay mỗi người nên nhớ khoảng 1945 chữ trong bảng thường dùng Hán tự. Bảng này do bộ giáo dục Nhật Bản qui định và đã được Việt hoá bởi tác giả Đỗ Thông Minh. Phần lớn người Việt Nam ở Nhật dùng bảng này như là một công cụ không thể thiếu khi học tiếng Nhật.

Q: Chữ Hán, chữ mềm và chữ cứng được dùng như thế nào?

Trong tiếng Nhật tồn tại đồng thời 3 loại ký tự: Chữ Hán (Kanji), chữ mềm (Hiragana) và chữ cứng (Katakana). Chữ Hán là chữ tượng hình du nhập vào từ Trung Quốc, chữ mềm và chữ cứng là bản đơn giản hoá của chữ Hán để biểu thị âm. Hầu hết danh từ được viết bằng chữ Hán (Từ Hán-Nhật), động từ và tính từ thì được viết hỗn hợp giữa chữ Hán và chữ mềm. Trợ từ và trợ động từ được viết bằng chữ mềm, từ ngoại lai (Anh, Đức, Pháp, Bồ Đào Nha, Hà Lan ...) được viết bằng chữ cứng. Do tiếng Nhật có nhiều từ đồng âm khác nghĩa nên viết bằng chữ Hán (nhìn chữ đoán được ý) sẽ dễ hiểu hơn.

Q: Giữa viết ngang và viết dọc, loại nào phổ biến hơn?

Các văn bản có tính chất lịch sử đang tồn tại ở Nhật, tất cả đều được viết dọc. Ngày trước tiếng Nhật chỉ có loại viết dọc này thôi.

Tuy nhiên với sự du nhập của văn hoá phương Tây, cách viết dọc trở nên bất tiện khi viết chữ alphabet, chữ số Ả Rập và các công thức toán học. May thay chữ Hán và chữ Kana có đặc điểm là không thay đổi ý nghĩa cho dù viết ngang hay viết dọc. Cách viết ngang ngày càng trở nên phổ biến trong các văn bản liên quan đến khoa học tự nhiên. Ngày nay, trừ sách quốc ngữ ra, hầu như tất cả sách giáo khoa khác đều sử dụng cách viết ngang. Lớp trẻ không hề thấy khó khăn gì trong chuyện đọc, viết ngang. Chắc chắn cách viết ngang sẽ ngày càng được phổ biến.

2.4 Nhật hoàng

- Nhật hoàng đầu tiên là ai?

- Nguồn gốc của Nhật hoàng là gì?

- Cho đến nay, có tất cả bao nhiêu Nhật hoàng?

- Nhật hoàng hiện nay là người như thế nào?

- Niên hiệu được xác định như thế nào?

- Công việc của Nhật hoàng hiện nay là gì?

- Phụ nữ có thể trở thành Nhật hoàn hay không?

- Hiện tại, ai được nói là thuộc về hoàng tộc?

Q: Nhật hoàng đầu tiên là ai?

Theo các cuốn sách ghi lại lịch sử cổ đại Nhật Bản như Cổ sự ký và Nhật Bản thư kỷ thì Thiên hoàng đầu tiên của Nhật là Thần Vũ Thiên hoàng sống vào khoảng năm 660 trước công nguyên. Tuy nhiên kết luận này hoàn toàn không có căn cứ chính xác nào. Cổ sự ký và Nhật Bản thư kỷ được biên soạn vào thế kỷ thứ 8, có thể nói chắc rằng giả thiết về Thần Vũ Thiên hoàng là mang tính thần thoại. Hiện thực hơn thì người ta cho rằng Sùng Thần Thiên hoàng là Thiên hoàng đầu tiên trong lịch sử nhưng dựa vào ghi chép còn sót lại đến ngày nay thì Thiên hoàng Suiko (Suy cổ) - người trị vị từ năm 592 tới năm 628, mới là Thiên hoàng đầu tiên. Đây là thời kỳ của thái tử Shotoku (Thánh Đức) - nhà cải cách lớn nhất trong lịch sử Nhật Bản cổ đại.

Q: Nguồn gốc của Nhật hoàng là từ đâu?

Dân tộc Nhật từ đâu tới cũng không biết, nước Nhật sinh ra như thế nào cũng không rõ ràng. Chính vì vậy nguồn gốc của Nhật hoàng cũng là một câu hỏi chưa có lời đáp. Có rất nhiều giả thiết về tổ tiên của Nhật hoàng: Thuyết Himiko (Ty di hô) của nước Yamatai, thuyết Matsuei (Mạt Duệ) của nước Kuna (Cẩu nô), thuyết một hào tộc của vùng Đại Hoà ...Tuy nhiên có thể nói chắc chắn rằng tổ tiên của Nhật hoàng phải là con cháu của thế lực đã lập nên triều đình Yamato.

Q: Cho đến nay, có tất cả bao nhiêu Nhật hoàng?

Tất nhiên không thể biết được chính xác có bao nhiêu Nhật hoàng tất cả vì không có tư liệu lịch sử. Theo cuốn Cổ sự ký và Nhật Bản thư kỷ thì Nhật hoàng Bình Thành hiện nay là đời thứ 125 tính từ đời thứ nhất là Thần Vũ Thiên hoàng.

Q: Nhật hoàng hiện nay là người như thế nào?

Sau khi thua trận trong chiến tranh thế giới thứ 2, địa vị của Nhật hoàng thay đổi rất nhiều. Theo hiến pháp mới, Nhật hoàng từ vị trí nguyên thủ quốc gia chuyển sang biểu tượng của quốc gia. Người đón nhận những thay đổi lớn lao này chính là Chiêu Hoà Thiên hoàng - phụ thân của Nhật hoàng hiện nay. Khi chiến tranh kết thúc, Nhật hoàng 11 tuổi. Sau đó dưới sự bảo hộ của Hoa Kỳ, Nhật Bản bắt đầu xây dựng chế độ dân chủ. Trong bối cảnh như vậy, Nhật hoàng không tiếp thu kiểu giáo dục dành cho đế vương mà được dạy học bởi một giáo viên tiếng Anh người Mỹ, theo kiểu giáo dục mới. Năm 1989 Nhật hoàng Bình Thành chính thức lên ngôi. Nhật hoàng là một người ôn hoà theo chủ nghĩa hoà bình.

Q: Niên hiệu được quyết định như thế nào?

Ngày xưa niên hiệu được quyết định không chỉ khi Nhật hoàng cũ băng hà, Nhật hoàng mới lên ngôi mà bao gồm cả các dịp khác: Khi Nhật hoàng truyền ngôi sớm, khi muốn cầu cho đất nước thái bình, khi có sự chuyển giao quyền lực trong bộ máy Mạc phủ tướng quân. Tuy nhiên, kể từ thời Minh Trị trở đi thì niên hiệu được quyết định tính từ khi Nhật hoàng lên ngôi cho tới khi Nhật hoàng đó băng hà. Sau khi chiến tranh thế giới thứ 2 kết thúc, mặc dù Nhật hoàng chỉ là biểu tượng của quốc gia nhưng cách quyết định niên hiệu này vẫn không thay đổi. Sự thay đổi duy nhất là từ trước tới nay nếu niên hiệu là do Thiên hoàng quyết định thì sau chiến tranh, niên hiệu là do nội các chính phủ quyết định. Khi Nhật hoàng lên ngôi, một số quan chức trong nội các sẽ đề cử niên hiệu để từ trong số đó sẽ chọn lấy một. Niên hiệu Bình Thành là niên hiệu đầu tiên được quyết định theo phương thức này.

Q: Công việc của Nhật hoàng hiện nay là gì?

Từ khi hiến pháp mới có hiệu lực năm 1947 thì vai trò của Nhật hoàng thay đổi gần như hoàn toàn so với trước chiến tranh. Quyền thống trị và thần quyền của Nhật hoàng đã mất đi, thay vào đó công việc của Nhật hoàng như ghi trong hiến pháp là Tiến hành các công việc của quốc gia dựa trên sự cho phép của nội các chính phủ. Cụ thể, nhiệm vụ của Nhật hoàng là: chỉ định thủ tướng chính phủ và chánh án toà án tối cao, thông báo việc khai hội hay giải tán quốc hội, công bố các văn bản luật mới ... vân vân. Thêm vào đó công việc của Nhật hoàng bao gồm cả việc tham dự các ngày lễ của quốc dân, tiếp đón nguyên thủ quốc gia các nước, viếng thăm các nước ... tất cả đều phải nằm trong khuôn khổ, không ảnh hưởng đến chính trị và với mục đích củng cố mối quan hệ hoà hảo giữa quốc dân với các quốc gia khác.

Q: Phụ nữ có thể trở thành Nhật hoàng hay không?

Theo các ghi chép còn sót lại thì trong lịch sử có khoảng 10 Nhật hoàng là phụ nữ. Nhật hoàng nữ cổ nhất là Suy cổ Thiên hoàng (592-628), Nhật hoàng nữ mới nhất là Thiên hoàng Gosakuramachi (Hậu Anh Đinh Thiên hoàng). Việc truyền ngôi là theo kiểu cha truyền con nối trong đó con trai sẽ nối nghiệp cha. Tuy nhiên trong trường hợp khi Nhật hoàng băng hà mà người nối nghiệp đó không đủ điều kiện để trở thành Thiên hoàng thì hoàng thái hậu, công chúa hoặc công nương sẽ lên nối ngôi. Nhật hoàng hiện nay có hai người con trai: Hoàng thái tử và hoàng tử Akishino-no-miya. Ngày 1 tháng 12 năm 2001, hoàng thái tử sinh con đầu lòng là con gái. Chuyện Nhật Bản sẽ có Thiên hoàng là phụ nữ có thể xảy ra nếu hoàng thái tử không sinh được con trai.

Q: Hiện tại, ai được nói là thuộc về hoàng tộc?

Như là một thành viên của hoàng tộc, chỉ những người con ruột của Thiên hoàng mới được gắn chữ Miya (cung) vào tên của mình. Như vậy những thành viên của hoàng tộc hiện nay là: Thiên hoàng, hoàng hậu, hoàng thái hậu, hoàng thái tử, công nương, công chúa Aiko, hoàng tử Akishino-no-miya, vợ của hoàng tử Akishino-no-miya, 2 con của hoàng tử Akishino-no-miya, .... tổng cộng 19 người. Mặc dù thân thế, quyền lợi và nghĩa vụ của hoàng thất được một bộ luật tên là Hoàng thất điển phạm qui định nhưng hoàng thất cũng phải chấp hành pháp luật giống hệt quốc dân. Điều khác biệt duy nhất là hoàng thất thì không có hộ tịch. Những người trong hoàng tộc không cần họ khi gọi tên. Ví dụ hoàng thái tử thì chỉ gọi là Naruhito (Đức Nhân), công nương thì chỉ gọi là Masako (Nhã Tử). Khi được nhận tên Cung với chữ Cung gắn đằng sau thì tên đó sẽ có chức năng như là họ.

2.5 Lịch sử Nhật Bản

- Nước Yamatai có thật sự tồn tại hay không?

- Thời Kofun như thế nào?

- Thời Nara như thế nào?

- Thời Heian như thế nào?

- Thời Kamakura như thế nào?

- Thời Muromachi như thế nào?

- Thời Azuchi-Momoyama như thế nào?

- Thời Edo như thế nào?

Q: Nước Yamatai có thật sự tồn tại hay không?

Trong cuốn sách lịch sử Nguỵ chí Hoà nhân truyền của Trung Quốc có ghi rằng vào khoảng nửa sau thế kỷ thứ 2 nước Nhật ở trong tình trạng hỗn loạn. Khi đó có nữ vương nước Yamatai tên là Himiko (Ty di hô) đứng lên thống nhất đất nước. Việc nước Yamatai tồn tại là không phủ nhận được nhưng vị trí nước đó ở đâu thì cho đến nay vẫn còn chưa minh bạch và là chủ đề cho các cuộc tranh luận. Có hai thuyết cơ bản, một là nước Yamatai nằm ở địa phận Kyushu ngày nay, hai là nước Yamatai nằm tại vùng phụ cận tỉnh Nara hiện nay.

Q: Thời Kofun như thế nào?

“Ko” l à “Cổ”, “Fun” là “Phần” trong “mộ phần”. Kofun nghĩa là mộ cổ của tầng lớp hào tộc, ngôi mộ nào cũng có hình một ngọn núi nhỏ được vun cao bằng đất. Trên các ngôi mộ đó có đặt một tượng người hoặc ngựa bằng đất gọi là Haniwa để trang trí. Trong ngôi mộ có một hầm đá đựng di hài người quá cố cùng với vũ khí, gương, quần áo ...

Kiểu xây mộ này rất thịnh hành trong giai đoạn từ thế kỷ thứ 4 đến cuối thể kỷ thứ 7. Chính vì vậy người ta gọi thời kỳ này là thời Kofun. Từ thời này trở đi dần dần một nước Đại Hoà thống nhất được thành lập. Vào đầu thế kỷ thứ 7, thái tử Thánh Đức (574-622) đưa ra chính sách Quán vị thập nhị giai (tức là chế độ mười hai cấp bậc quan lại) và Hiến pháp thập thất điều nghĩa là hiến pháp 17 điều, tạo ra nền tảng lập pháp đầu tiên của quốc gia. Đây cũng là thời kỳ này có nhiều nghệ nhân, thợ thủ công mang kỹ thuật từ Trung Quốc, Triều Tiên đến truyền bá tại Nhật.

Q: Thời Nara như thế nào?

Nara là thời kỳ trải dài từ năm 710 đến năm 794 với kinh đô Bình Thành (Heijou kyou) đặt tại Nara. Nara là thời kỳ thi hành chính sách trung ương tập quyền và chế độ pháp trị. Phật giáo được nhà nước bảo hộ và phát triển rộng khắp. Tượng Phật bằng đồng lớn nhất thế giới đặt tại chùa Todai (Đông Đại tự) hiện nay được làm ra trong thời kỳ này. Thời đại này cũng là giai đoạn mở rộng giao lưu văn hoá rộng rãi với các nước khác mà trung tâm là nhà Đường ở Trung Quốc. Ngoài ra có thể thấy một ảnh hưởng lớn của văn hoá Triều Tiên, Ấn Độ và Ba Tư trong thời đại này.

Q: Thời Heian như thế nào?

Vào cuối thế kỷ thứ 8, kinh đô được dời đến Kyoto và kéo dài trên một ngàn năm trong đó thời kỳ Heian (Bình An) dài 400 năm cho đến thế kỷ thứ 12. Tiếp theo thời kỳ Nara, quý tộc dưới quyền của Thiên hoàng vẫn nắm quyền cai trị đất nước. Đồng thời hào tộc ở khắp nơi cũng dần dần mở rộng việc tư hữu đất đai rồi trang bị vũ khí, đoàn kết lại để bảo vệ mình khỏi chiến tranh với các khu vực láng giềng. Cuối cùng một gia tộc tên là Taira đã thu hết quyền lực chính trị vào trong tay, mở đầu cho một thời kỳ mới, thời kỳ của võ sĩ. Về mặt văn hoá, Nhật Bản đi từ việc chỉ mô phỏng và tiếp thu văn hoá Đường tới chỗ cải tiến và phát huy chúng cho hợp với phong thổ và cảm tính đặc thù của người Nhật. Tác phẩm nổi tiếng thế giới Nguyên thị vật ngữ (Chuyện kể Nguyên thị) của tác giả Murashiki Shikibu được sáng tác trong thời kỳ này.

Q: Thời Kamakura như thế nào?

Taira, gia tộc nắm quyền lực chính trị cho đến cuối thời kỳ Heian bị gia đình Minamoto diệt. Sau đó năm 1192, Minamoto Yoritomo trở thành Chinh di đại tướng quân và lập ra Mạc phủ ở Kamakura tỉnh Kanagawa ngày nay. Thời kỳ chính trị vũ gia bắt đầu. Mạc phủ là chính quyền quân sự mà trong đó tướng quân đứng đầu giới võ sĩ, đảm nhận chính sự. Thiên hoàng chỉ mang tính hình thức mà không có thực quyền. Tuy nhiên gia tộc Minamoto chỉ tồn tại được 3 đời. Sau Minamoto là gia tộc Hojo lên nắm quyền cho đến khi Thiên hoàng Go-Daigo lật đổ Mạc phủ, phục hồi nền chính trị Thiên hoàng vào năm 1333. Về mặt văn hoá, thời kỳ này sản sinh ra nhiều tác phẩm điêu khắc tả thực tượng Phật với vẻ võ sĩ, mạnh mẽ và cương nghị.

Q: Thời Muromachi như thế nào?

Thời Muromachi được chia ra làm hai: thời Nam Bắc triều và thời Chiến quốc. Thời Nam Bắc triều là thời kỳ tranh giành quyền lực giữa Thiên hoàng Go-Gaido và tướng quân Ashikaga Takauji. Thiên hoàng Go-Gaido là người lật đổ chính quyền Mạc phủ Kamakura và đưa chính quyền trở lại triều đình ở Kyoto năm 1333. Ashikaga Takauji là tướng quân lập ra Mạc phủ ở phía bắc Kyoto năm 1336 dưới triều Thiên hoàng Quang Minh. Thời Chiến quốc kéo dài khoảng 100 năm tính từ sau loạn Ứng Nhân năm 1467 đến khi Oda Nobunaga lật đổ Mạc phủ năm 1573. Thời Muromachi nhìn chung là thời kỳ của phát triển nông nghiệp, thương nghiệp và đô thị hoá. Về mặt văn hoá thời kỳ này sản sinh ra các loại hình nghệ thuật mới như tranh sơn dầu, kịch No, Kyogen (Cuồng ngôn), trà đạo, nghệ thuật cắm hoa.

Q: Thời Azuchi-Momoyama như thế nào?

Trong thời Chiến quốc Oda Nobunaga là người đánh bại tất cả các đối thủ nhưng chính Oda Nobunaga lại bị gia thần là Toyotomi Hideyoshi giết chết ngay trước khi đất nước sắp thống nhất. Người nối sự nghiệp sau đó không ai khác chính là Toyotomi Hideyoshi. Thời Azuchi-Momoyama là thời mà Oda Nobunaga và Toyotomi Hideyoshi nắm giữ quyền lực. Chỉ một khoảng thời gian ngắn ngủi là 30 năm tính từ năm 1568 (Có thuyết cho rằng năm 1573) nhưng thời kỳ này là một mốc quan trọng trong quá trình phát triển nước Nhật phong kiến. Đáng chú ý nhất là chính sách kiểm địa và chính sách thu hồi vũ khí. Kiểm địa là chính sách kiểm tra diện tích và mức thu hoạch từ đất đai sau đó quyết định mức thuế và người chịu trách nhiệm nộp thuế. Chính sách thu hồi vũ khí là chính sách thu hồi tất cả các loại vũ khí trong dân chúng, cố định hoá thân phận của nông dân và đặt quyền thống trị vào tay tầng lớp võ sĩ.

Văn hoá thời kỳ này được gọi là Văn hoá Azuchi-Momoyama với sự yếu đi trong ảnh hưởng của Phật giáo thêm vào đó là vẻ tự do, tráng lệ. Phong cách kiến trúc Thành Bang với các Thiên Thủ Các cao và nhọn hay loại tranh trang trí tường lấp lánh vàng là những điển hình.

Q: Thời Edo như thế nào?

Thời Edo (Giang Tô) kéo dài 260 năm tính từ khi Tokugawa Ieyasu lật đổ gia đình Toyotomi và mở ra Mạc phủ ở Edo (Tokyo) năm 1603 và thống trị toàn quốc. Những người được tướng quân, người cao cấp nhất trong Mạc phủ giao cho trên 1 vạn thạch đất đai thì được gọi là đại danh, lãnh địa và cơ quan quản lý như thế được gọi là phiên. Mạc phủ thông qua các phiên để quản lý đất đai và dân chúng trên toàn quốc. Chế độ này gọi là chế độ Mạc phiên. Thời kỳ này thực thi mạnh chế độ phân chia giai cấp: sĩ nông công thương trong đó tầng lớp võ sĩ là cao nhất. Về đối ngoại: thực thi chính sách bế quan toả cảng, cấm đạo Thiên Chúa. Về mặt văn hoá, cuối thể kỷ 17, đầu thế kỷ 18 là giai đoạn khai hoa của kỷ nguyên văn hoá Nguyên lộc. Múa rối và ca vũ kỹ được lan rộng, Matsuo Basho làm bài cú (thơ ngắn), nghệ thuật vẽ tranh ukiyo-e mà sau này được phát huy bởi Utamaro, Hokusai, Hioshige.

2.6 Từ Minh Trị tới hiện tại

- Thời Minh Trị xuất hiện như thế nào?

- Thời Minh Trị như thế nào?

- Thời Đại Chính như thế nào?

- Thời Chiêu Hoà như thế nào?

Q: Thời Minh Trị xuất hiện như thế nào?

Năm 1853, chiến thuyền của Đô đốc hải quân Perry (Mỹ) đến đậu tại vịnh Uraga, Tokyo và đòi Nhật Bản phải khai quốc. Nội tình nước Nhật lúc này rất hỗn loạn khi phải bàn cãi chuyện Khai quốc hay Tôn hoàng nhướng di (theo vua bài ngoại bang). Tát Ma phiên (nay thuộc tỉnh Kagoshima) và Trường Châu phiên là hai phiên ban đầu kiên quyết theo đường lối Tôn hoàng nhướng di nhưng cuối cùng đã chịu lật đổ Mạc phủ khi biết sức mạnh của Âu Mỹ.

Một mặt dân chúng phải khốn khổ vì vật giá tăng, các cửa hiệu giàu có bị đốt phá ... tất cả báo hiệu rằng chế độ Mạc phiên không thể tồn tại lâu hơn được. Cuối cùng, năm 1867 tướng quân Mạc phủ đời thứ 15 là Toyotomi Yoshinobu đã phải trao quyền lại cho triều đình. Từ đây chính quyền mới được thành lập với trung tâm quyền lực là Thiên hoàng thay cho chế độ phong kiến đã tồn tại quá dài. Và thời đại Minh Trị ra đời.

Q: Thời Minh Trị như thế nào?

Chính quyền được chuyển giao từ gia tộc Togugawa sang tay triều đình, nền chính trị dựa trên Mạc phủ và phiên chuyển tới quốc gia thống nhất. Kinh tế được chuyển sang chế độ Tư bản chủ nghĩa và nước Nhật Bản thời cận đại đã ra đời. Năm 1889, Hiến pháp Minh Trị (Đại Nhật Bản Đế Quốc Hiến Pháp) được thực thi và hình thái chính trị của đất nước được hình thành. Trong hiến pháp có điều: Thiên hoàng là thần thánh, tất cả không được trái với Thiên hoàng. Thiên hoàng được thần thánh hoá, chẳng bao lâu Nhật Bản thống nhất thành một quốc gia bằng chủ nghĩa quốc gia đó. Cũng có một số phong trào tự do dân quyền chủ trương đòi tự do và quyền lợi cho nhân dân nhưng kết cục thì dựa trên danh nghĩa quốc gia chủ nghĩa, quyền lợi của quốc gia được ưu tiên hơn, Nhật Bản mang quân đi tấn công Triều Tiên, Trung Quốc. Va chạm với các nước phản đối 2 cuộc chiến tranh đó cũng tăng lên, kết quả là chỉ riêng thời Minh Trị, Nhật đã gây chiến với nhà Thanh (1894-1895), Nga (1904-1905). Năm 1910 Nhật sáp nhập cả Hàn Quốc.

Q: Thời Đại Chính như thế nào?

Thời kỳ này chỉ kéo dài có vẻn vẹn 14 năm (1912-1926) nhưng đó là thời kỳ của các phong trào cải cách theo đường lối dân chủ chủ nghĩa chống lại sự khuyếch trương quyền lực quốc gia bởi quan lại trong thời Minh Trị.

Các phong trào yêu cầu một thể chế chính trị đúng như ghi trong hiến pháp, một chế độ bầu cử thông thường trong đó ai cũng được bầu cử. Cuộc bạo động liên quan đến gạo, cuộc luận chiến liên quan đến lao động, các phong trào Dân bản chủ nghĩa, Tự do chủ nghĩa, Xã hội chủ nghĩa...Tuy nhiên ngay cả phong trào Đại Chính dân chủ này cuối cùng cũng không thể chống lại được sự chuyển mình mạnh mẽ lên chủ nghĩa quân quốc của Nhật Bản.

Q: Thời Chiêu Hoà như thế nào?

Rất khó có thể thuyết minh một cách đơn giản về thời kỳ này. Nguyên nhân là do Nhật Bản trước và sau thế chiến thứ 2 khác nhau quá nhiều. Sau chiến tranh với Nga, Nhật tiếp tục muốn củng cố lợi ích bằng việc đưa đội quân Quan Đông sang đóng tại Mãn Châu (TrungQuốc). Năm 1932, đưa ra bản Mãn Châu Kiến quốc Tuyên ngôn đòi lập ra nước Mãn Châu. Liên minh quốc tế gửi phái đoàn điều tra đến Mãn Châu, Nhật Bản rút khỏi liên minh quốc tế. Hơn thế nữa năm 1937, nhân sự kiện cầu Marco Polo, Nhật Bản bắt đầu chiến tranh với Trung Quốc sau đó lan rộng cả ra các nước Đông Nam Á. Ngày 8 tháng 12 năm 1941, Nhật Bản tuyên chiến toàn diện với Mỹ và các nước khác bằng trận Trân Châu Cảng. Tháng 8 năm 1945, Nhật Bản bại trận và đầu hàng vô điều kiện. Sau năm 1945, dưới sự giám sát của quân chiếm đóng, Nhật Bản chọn con đường xây dựng một quốc gia dân chủ chủ nghĩa. Và cuối cùng, trải qua muôn vàn khó khăn và mâu thuẫn, với sự cần cù và trình độ kỹ thuật xuất sắc có được bằng trí thông minh của mình, người Nhật đã đưa đất nước họ trở thành một cường quốc kinh tế đứng thứ 2 thế giới.

3. Chính trị và Kinh tế Nhật Bản

3.1 Hiến pháp Nhật Bản

- Hiến pháp Nhật Bản hiện nay được soạn thảo khi nào và được soạn thảo như thế nào?

- Nội dung của điều 9 chương 2 hiến pháp Nhật Bản là gì mà luôn gây ra tranh cãi như thế?

- Làm thế nào để có thể sửa đổi được hiến pháp?

Q: Hiến pháp Nhật Bản hiện nay được soạn thảo khi nào và được soạn thảo như thế nào?

Sau tháng 8 năm 1945 Nhật Bản phải chịu sự kiểm soát của bộ tổng tư lệnh Liên hợp quốc và được khuyến cáo sửa đổi hiến pháp. Tháng 1 năm 1946 chính phủ Nhật Bản đưa ra bản dự thảo hiến pháp sửa đổi. Nội dung của bản dự thảo này chủ yếu dựa trên bản Cựu Đại Nhật Bản Đế Quốc Hiến Pháp, tuy có cải tiến làm cho quyền lợi của người dân tăng lên nhưng chủ yếu vẫn đặt chủ quyền quốc gia vào tay Thiên hoàng. Tướng tổng tư lệnh MacAthur không chấp nhận bản dự thảo này và đề ra bản dự thảo khác vào ngày 13 tháng 2 cùng năm, gọi là bản dự thảo MacAthur rồi yêu cầu chính phủ Nhật Bản xem xét. Chính phủ Nhật Bản đã dựa trên bản dự thảo MacAthur để soạn ra Tân hiến pháp vào ngày 6 tháng 3. Ngày 3 tháng 5 năm 1947, Nhật Bản chính thức thực thi bản hiến pháp mới. Một số người thuộc tầng lớp bảo thủ phản đối rằng hiến pháp hiện nay là do người ngoài soạn ra chứ không phải do tự thân nước Nhật soạn ra.

Q: Nội dung của điều 9 chương 2 hiến pháp Nhật Bản là gì mà luôn gây ra tranh cãi như thế?

Nội dung toàn văn chương 2 điều 9 như sau:

Nhân dân Nhật Bản thành thật mong muốn một nền hoà bình quốc tế dựa trên chính nghĩa và trật tự, cam kết vĩnh viễn không phát động chiến tranh như là một phương tiện giải quyết xung đột quốc tế bao gồm chiến tranh xâm phạm chủ quyền dân tộc và các hành vi vũ lực hoặc các hành vi đe doạ bằng vũ lực. Để thực hiện mục đích ghi ở trên, lục, hải và không quân cũng như các tiềm lực chiến tranh khác sẽ không được duy trì. Quyền tham chiến của đất nước sẽ không được công nhận.

Nếu hiểu trực tiếp thì điều này có ý nghĩa rằng Nhật Bản không được phép duy trì bất cứ một thứ quân bị nào. Tuy nhiên các thế lực bảo thủ của Nhật Bản lại chủ trương rằng quân bị ghi ở trên là không bao gồm tự vệ đoàn. Năm 1954, tự vệ đoàn ra đời.

Q: Làm thế nào để có thể sửa đổi được hiến pháp?

Để sửa đổi hiến pháp, các điều kiện sau đây phải được thoả mãn:

1. Trên hai phần ba số thành viên của thượng viện cũng như hạ viện thông qua.

2. Sau đó quốc dân sẽ bỏ phiếu, số phiếu thuận phải là quá bán.

Tuy nhiên từ khi hiến pháp có hiệu lực (năm 1947) đến nay chưa lần nào tổ chức bỏ phiếu toàn quốc để sửa đổi hiến pháp.

3.2 Bộ máy Chính trị

- Quốc hội Nhật Bản được cấu tạo như thế nào?

- Có bao nhiêu nghị viên và họ được bầu cử như thế nào?

- Bộ máy chính phủ như thế nào?

- Thủ tướng được bầu như thế nào?

- Có những chính đảng nào tại Nhật Bản?

- Có bao nhiêu bộ trưởng?

- Tại sao người ta khen các quan chức của Nhật ưu tú?

- Tokyo trở thành thủ đô của Nhật từ bao giờ và như thế nào?

- Chính quyền địa phương của Nhật hoạt động như thế nào?

- To, do, fu, ken khác nhau như thế nào?

Q: Quốc hội Nhật Bản được cấu tạo như thế nào?

Quốc hội của Nhật Bản được gọi là Diet (tương đương Parliament của Anh). Diet gồm hai viện là hạ nghị viện và thượng nghị viện. Cả hai viện đều được cấu thành bởi các đại biểu đại diện cho quốc dân. Hạ nghị viện đại diện cho ý kiến và nguyện vọng của quốc dân còn thượng nghị viện giám sát quyền lực và sự phán quyết của hạ nghị viện.

Hạ nghị viện có thẩm quyền cao hơn thượng nghị viện.

Q: Có bao nhiêu đại biểu và họ được bầu cử như thế nào?

Số thành viên quy định của hạ nghị viện là 500, của thượng nghị viện là 252. Con số 500 của hạ nghị viện là kết quả của luật bầu cử sửa đổi năm 1994. Chế độ bầu cử hạ nghị viện dựa trên hai hình thức bỏ phiếu. 300 người được bầu bằng cách sau: Chia toàn quốc thành 300 khu vực bẩu cử nhỏ gọi là khu vực tiểu tuyển cử, mỗi khu vực chọn một người. 200 người còn lại được bầu theo chế độ tỷ lệ tương ứng: Chia toàn quốc thành 11 khu vực bầu cử gọi là khu vực tuyển cử tỷ lệ. Cử tri không bỏ phiếu cho từng ứng cử viên mà bỏ phiếu cho các chính đảng. 200 đại biểu sẽ được phân bổ dựa trên tỷ lệ phiếu mà đảng của mình thu được trên toàn quốc. Nghĩa là cử tri sẽ phải bầu 1 đại biểu từ khu vực tiểu tuyển cử và 1 đảng từ khu vực tuyển cử tỷ lệ. Về thượng nghị viện thì 100 người được bầu theo chế độ tỷ lệ tương ứng và 152 người sẽ được bầu từ các khu vực tuyển cử với đơn vị là cấp tỉnh-thành phố.

Q: Bộ máy chính phủ như thế nào?

Thể chế chính trị của Nhật là tam quyền phân lập, bao gồm lập pháp, tư pháp và hành pháp. Quyền lập pháp thuộc về Quốc hội, quyền hành pháp thuộc về Nội các chính phủ và quyền tư pháp thuộc về toà án. Sự thực hiện hành pháp được dựa trên chế độ Quốc hội nội các trong đó nội các được tổ chức bởi Quốc hội. Thủ tướng chính phủ (Nội các tổng lý đại thần) được tuyển nhiệm bởi Quốc hội còn các bộ trưởng (đại thần) được tuyển nhiệm bởi thủ tướng. Tuy nhiên, khác với Mỹ và một số quốc gia dân chủ khác, thủ tướng của Nhật Bản đa số được bầu ra từ trong đoàn đại biểu Quốc hội. Chính vì vậy mà ranh giới giữa lập pháp và hành pháp thường không rõ ràng.

Q: Thủ tướng được bầu như thế nào?

Mặc dù thủ tướng được quyết định bởi Quốc hội nhưng không phải ai cũng có thể trở thành ứng cử viên thủ tướng.

Chính trị Nhật Bản tồn tại dựa vào các đảng, do vậy điều kiện để ứng cử thủ tướng thứ nhất phải là Đại biểu Quốc hội, thứ hai: phải là dân sự. (Thực ra thì toàn dân Nhật Bản là dân sự vì Nhật Bản không có quân đội.) Các đảng phái chính trị, độc lập hoặc liên đới với nhau đề cử người lãnh đạo của đảng mình thành thủ tướng với mục đích củng cố quyền lực của đảng. Sự tranh giành quyền lực giữa các đảng phái nhiều khi rất gay gắt tới mức họ đặt quyền lợi của cá nhân lên trên quyền lợi của quốc dân. Nghĩa là luôn tồn tại một nguy cơ nền chính trị Nhật Bản có thể chuyển thành một nền chính trị bị chi phối bằng tiền. Có lẽ chính vì cách lựa chọn thủ tướng này mà nhiều người dân Nhật cảm thấy chính trị thật xa vời với họ.

Q: Có những chính đảng nào tại Nhật Bản?

Đảng chính trị đầu tiên của Nhật Bản, Hiệp hội Quần chúng yêu nước, được thành lập vào năm 1874 và lập tức trình cho Chính phủ một đề nghị đòi lập một cơ quan lập pháp đại nghị. Cuộc tổng tuyển cử đầu tiên của đất nước được tổ chức 16 năm sau đó, vào ngày 1 tháng 7 năm 1890. Kỳ họp đầu tiên của Quốc hội được triệu tập vào ngày 19 tháng 11 cùng năm. Quốc hội Nhật Bản là cơ quan lập pháp quốc gia đầu tiên được lập ra ở châu Á. Từ đầu thập kỷ 90, chính giới Nhật Bản có nhiều xáo trộn. Đó là sự chia cắt đảng Dân chủ Tự do, sự rút lui của đảng Xã hội, sự cải biến của đảng Công Minh vân vân.

Hiện tại (tháng 5 năm 2002) có những đảng sau đây có ghế trong Quốc hội:

1. Đảng Dân chủ Tự do

2. Đảng Dân chủ

3. Đảng Công Minh

4. Đảng Cộng sản

5. Đảng Dân chủ Xã hội

6. Đảng Tự do

7. Đảng Bảo thủ

8. Các đảng khác

Q: Có bao nhiêu bộ trưởng?

Các bộ trưởng (đại thần) được thủ tướng (Nội các tổng lý đại thần) bổ nhiệm nhưng phải dựa trên các qui định sau đây:

1. Số bộ trưởng phải dưới 20 không kể thủ tướng.

2. Bộ trưởng phải là dân sự

3. Trên một phần hai số bộ trưởng phải là đại biểu Quốc hội

Cho tới nay thì số bộ trưởng luôn là con số tối đa 20 người và hầu hết đều là đại biểu Quốc hội. Số người không phải là đại biểu Quốc hội mà trở thành bộ trưởng chỉ là 1 hoặc 2 cho một kỳ tuyển cử. Đại biểu Quốc hội nào cũng muốn trở thành bộ trưởng đến nỗi sinh ra từ bệnh bộ trưởng. Ngoài thủ tướng ra, hiện có các bộ trưởng sau đây: bộ trưởng Tổng vụ, bộ trưởng Tư pháp, bộ trưởng Ngoại giao, Bộ trưởng Tài chính, bộ trưởng Giáo dục-Văn hoá-Khoa học, bộ trưởng Y tế-Phúc lợi, bộ trưởng Nông – Lâm - Ngư nghiệp, bộ trưởng Kinh tế - Sản nghiệp, bộ trưởng Quốc thổ - Giao thông, bộ trưởng Môi trường, trưởng ban tổ chức chính phủ, chủ tịch uỷ ban công an quốc gia, tổng tư lệnh cục Phòng vệ, cục Khoa học - Kĩ thuật, bộ trưởng Ngân hàng, cục Kinh tế - Tài chính, cục Cải cách Hành chính.

Q: Tại sao người ta khen các quan chức của Nhật ưu tú?

Các bộ trưởng thường thay đổi mỗi khi thủ tướng thay đổi. Ngược lại quan chức ở cấp thấp hơn thì thường chỉ làm ở một bộ hay ngành cho đến hết đời. Chính vì vậy họ trở thành chuyên gia trong lĩnh vực mà họ quản lý. Vấn đề là ở chỗ có nhiều người quá chăm chú vào việc của mình đến mức họ bị mắc bệnh nghề nghiệp. Kết quả là chế độ hành chính chia theo chiều dọc được hình thành và mối quan hệ mật thiết giữa các bộ, ngành đang mất dần. Với chính sách hành chính kiểu này, thay bằng việc chỉ cần một cơ quan quyết định là việc phải cần đến sự cho phép của nhiều bộ, ngành khác. Hiện nay Nhật Bản đang dốc sức cải cách hành chính để có được một cơ cấu hành chính hiệu quả hơn, mềm mỏng hơn.

Q: Tokyo trở thành thủ đô của Nhật từ bao giờ và như thế nào?

Năm 1867 là năm chuyển giao quyền lực từ tay chế độ phong kiến Mạc phủ vào tay Nhật hoàng. Năm 1868 chính quyền mới được thành lập với sự lên ngôi của Nhật hoàng Minh Trị mở đầu cho thời kỳ Minh Trị Duy Tân. Cùng năm thủ đô Edo được đổi tên thành Tokyo (Đông Kinh) có nghĩa là kinh đô ở phía đông (Kinh đô cũ ở Kyoto).

Q: Chính quyền địa phương của Nhật hoạt động như thế nào?

Chính quyền địa phương hoạt động theo hiến pháp và được hiến pháp bảo vệ. Chủ tịch tỉnh-thành phố, chủ tịch quận-huyện, chủ tịch xã-phường, đại biểu Quốc hội, ... tất cả đều được bầu thông qua tuyển cử. Tuy nhiên các đoàn thể địa phương phải phụ thuộc rất nhiều vào nhà nước vì công việc chính của họ là do nhà nước uỷ thác. Về mặt tài chính thì nhà nước cũng phải hỗ trợ nhiều vì chỉ riêng tiền thuế của địa phương thì không thể nào chi trả nổi các khoản chi cho công việc chung.

Q: To, do, fu, ken khác nhau như thế nào?

To là Đô, chỉ thủ đô Tokyo. Do là Đạo chỉ Hokkaido. Fu là Phủ chỉ Osaka và Kyoto. Ken âm Hán là Huyện nhưng nghĩa lại là Tỉnh, chỉ 43 tỉnh-thành phố còn lại. Như vậy Nhật Bản có cả thảy 47 tỉnh-thành phố trực thuộc trung ương bao gồm 1 đô, 1 đạo, 2 phủ và 43 tỉnh-thành khác.

3.3 Kinh tế - Sản nghiệp - Mậu dịch

- Lí do gì làm cho kinh tế Nhật mạnh đến thế?

- Sự tăng trưởng kinh tế của Nhật có bị dừng lại vì khủng hoảng hay không?

- Tại sao thặng dư thương mại của Nhật đối với Mỹ không giảm?

- Những sản phẩm nào của Nhật thống trị thị trường thế giới?

- Sản phẩm phải nhập khẩu nhiều nhất là gì?

- Nhật Bản có tự cung tự cấp được hay không?

- Sau thế chiến thứ 2, nông nghiệp Nhật Bản thay đổi như thế nào?

- Hiện tại, vấn đề lớn nhất của ngành ngư nghiệp Nhật Bản là gì?

- Viễn cảnh của Nhật như là một đất nước công nghiệp ở thế kỉ 21 là gì?

- Có phải giá cả tại Nhật cao hơn giá cả tại các nước khác không?

- Các công đoàn của Nhật được tổ chức như thế nào?

- Hiện nay Nhật Bản đang phải đối diện với những vấn đề ô nhiễm nào?

Q: Lí do gì làm cho kinh tế Nhật mạnh đến thế?

Người ta nói rằng kinh tế Nhật đã tăng trưởng rất mạnh là nhờ chiến tranh lạnh. Trong khi rất nhiều quốc gia như Mỹ và Liên Xô dốc sức vào chạy đua vũ trang thì Nhật Bản, với bản hiến pháp hoà bình, tập trung vào phát triển kinh tế. Một chỉ số biểu hiện sức mạnh của nền mậu dịch một quốc gia được gọi là độ độc lập về ngoại thương. Đó là tỷ lệ giữa tổng lượng mậu dịch (xuất khẩu và nhập khẩu) trên tổng thu nhập quốc gia. Độ độc lập ngoại thương của Nhật Bản là 10% năm 1955 và tăng lên gấp đôi, 20% năm 1970. Tỷ lệ đó luôn được duy trì ở mức 22-23% từ năm 1985 đến nay. Nhật Bản là quốc gia duy nhất trên thế giới đạt được tốc độ tăng trưởng như trên. Đó là nhờ vào khả năng sản xuất công nghiệp và xuất nhập khẩu cực mạnh. Tăng trưởng kinh tế của Nhật Bản những năm giữa thập kỷ 80 đã làm thế giới kinh ngạc. Về GNP (tổng sản lượng quốc gia), năm 1960 Nhật chiếm 2,8% tổng sản lượng của thế giới nhưng chỉ 20 năm sau, năm 1980, GNP của Nhật Bản chiếm 10,1% của thế giới. Kinh tế Nhật Bản tăng trưởng đều đặn cho đến cuối những năm 80. Tuy nhiên sau đó trong 3 năm liền Nhật Bản bị ảnh hưởng nặng nề bởi một nền kinh tế bong bóng. Gọi là kinh tế bong bóng bởi giá địa ốc, giá chứng khoán, ... tăng ở mức cực nhanh rồi hạ xuống như là những chiếc bong bóng bị xẹp xuống sau khi được bơm đầy hơi. Năm 1991, giá chứng khoán và địa ốc giảm nhanh chóng, nền kinh tế bong bóng kết thúc, Nhật Bản bước vào thời kỳ khó khăn.

Q: Sự tăng trưởng kinh tế của Nhật có bị dừng lại vì khủng hoảng hay không?

Nguyên nhân to lớn làm cho kinh tế Nhật bị không phát triển được có lẽ là do đồng yên tăng giá. Năm 1993, một đô la Mỹ tương đương 120 yên nhưng năm 1995, một đô la Mỹ chỉ bằng 80 yên. Thêm vào đó là việc các nước khác đòi Nhật phải mở rộng nhập khẩu. Nhiều người lo lắng rằng Nhật Bản đang mất dần sức mạnh cạnh tranh quốc tế của mình.

Q: Tại sao thặng dư thương mại của Nhật đối với Mỹ không giảm?

Thặng dư thương mại của Nhật trong nhiều năm đã bị Mỹ chỉ trích tới mức đã có chiến tranh thương mại giữa Nhật và Mỹ thời tổng thống Bill Clinton. Thặng dư thương mại của Nhật không giảm đó là nhờ sức mạnh của hàng dệt, ti vi màu, máy móc công nghiệp những năm 70 và xe hơi, linh kiện bán dẫn, đầu máy video những năm 80. Những năm 90 còn có những chỉ trích chính bản thân cấu tạo nền kinh tế của Nhật, cho rằng đó là nguyên nhân chính gây ra thặng dư thương mại.

Q: Sau thế chiến thứ 2, nông nghiệp Nhật Bản thay đổi như thế nào?

Năm 1960, có 26.8% tổng dân số thuộc khu vực sản xuất nông nghiệp nhưng đến năm 1992, con số đó giảm xuống chỉ còn 5.5%. Diện tích canh tác cũng giảm xuống chỉ còn 20%. Tuy nhiên nhờ vào cải tiến kỹ thuật và giống, sử dụng phân bón hoá học và thuốc trừ sâu, cơ giới hoá sản xuất mà sản lượng nông nghiệp đã tăng lên rất cao. Mặt khác, để khuyến khích phát triển nông nghiệp, chính phủ Nhật lại ban hành các chính sách quản lý nông phẩm; ổn định giá thịt bò, đường, vân vân. Điều đó làm cho Nhật Bản mất hẵn sức cạnh tranh nông nghiệp trên thị trường thế giới. Thực tế thì tỷ lệ tự cung về các mặt hàng nông sản của Nhật đang giảm mạnh vì sức sản xuất của chúng vừa thấp vừa đắt hơn nhiều so với hàng nhập khẩu. Thậm chí gạo là mặt hàng Nhật có thể tự cung tự cấp được 100% nhưng đến năm 1993, tỷ lệ đó chỉ còn 75%. Hoa quả cũng giảm từ 100% năm 1960 xuống còn 54%, tiểu mạnh 10%, đậu tương 2%. Nhật Bản đã chuyển sang tình trạng không thể tự cung tự cấp được lương thực thực phẩm.

Q: Hiện tại, vấn đề lớn nhất của ngành ngư nghiệp Nhật Bản là gì?

Nhật Bản là quốc gia tiêu thụ hải sản lớn thứ 2 thế giới sau Ai Len. Tuy nhiên lượng đánh bắt hải sản của họ lại đang bị giảm kể từ năm 1999. Từ xưa Nhật Bản vẫn tự hào là nước có ngành ngư nghiệp mạnh nhất thế giới nhưng năm 1999 họ đã phải nhường vị trí này cho Trung Quốc. Sản lượng hải sản năm 1992 của Nhật là 92 triệu 700 nghìn tấn, chiếm 8.9% sản lượng thế giới. Con số này chỉ đủ đáp ứng 62.6% nhu cầu trong nước, 37.4% còn lại phải nhập khẩu. Hiện nay, với diện tích đánh bắt chỉ có 200 hải lý, ngành ngư nghiệp Nhật Bản vốn đã rất quen thuộc với việc đánh bắt xa bờ đang ở trong tình trạng khó khăn. Con đường duy nhất để tồn tại là nuôi trồng ngư nghiệp.

Q: Viễn cảnh của Nhật như là một đất nước công nghiệp ở thế kỉ 21 là gì?

Công nghiệp Nhật Bản sau chiến tranh được phân làm hai loại: Công nghiệp vật liệu cơ bản như sắt thép, tinh luyện nhôm, hoá dầu, xi măng, dệt và công nghiệp hoá học nặng như kim loại, cơ khí, hoá học. Với sự ứng dụng các kỹ nghệ tiên tiến nhất của Mỹ và phương thức tự động hoá, ngành công nghiệp Nhật Bản đã phát triển với tốc độ rất cao chỉ trong một thời gian ngắn. Tuy nhiên qua 2 lần khủng hoảng dầu mỏ năm 1973 và 1979 với sự tăng vọt của giá nhiên liệu và nguyên liệu, ngành công nghiệp Nhật Bản đã bị đình đốn. Tiếp đó Nhật Bản đã chú trọng phát triển ngành công nghiệp gia công chính xác. Kỹ thuật điện tử của Nhật Bản đã đạt đến trình độ rất cao. Các sản phẩm này của Nhật Bản đã làm bá chủ trên thị trường thế giới. Tuy nhiên bước vào thập kỷ 90, đồng yên tăng vọt và ngành công nghiệp Nhật Bản vốn chủ yếu dựa vào xuất khẩu đã bị khựng lại. (Tiền tăng so với ngoại tệ thì ngành xuất khẩu bị thiệt, giảm so với ngoại tệ thì ngành nhập khẩu bị thiệt). Ngoài ra còn có những phản đối từ phía Âu-Mỹ cho rằng các sản phẩm của Nhật quá mạnh. Chính vì vậy việc cải tiến kỹ thuật nội địa dựa vào kỹ thuật của nước khác đã trở nên khó khăn. Từ năm 1994 đến năm 1999 có những dấu hiệu cho thấy kinh tế đang hồi phục. Người ta cho rằng nhiệm vụ của người Nhật ở thế kỷ 21 là Khởi phát các ngành công nghiệp mới dựa vào những nghiên cứu cơ bản của chỉ riêng Nhật Bản.

Q: Có phải giá cả tại Nhật cao hơn giá cả tại các nước khác không?

Giá cả tại Nhật Bản là cao nhất thế giới. Theo điều tra của sở kế hoạch kinh tế năm 1993 thì giá sinh hoạt tại Tokyo gấp 1,41 lần tại New York, 1,45 lần tại Paris và 1,36 lần tại Luân Đôn. Giá hambuger trung bình tại Tokyo (năm 1995) là 181 yên, tại New York là 110 yên, tại Luân Đôn là 95 yên. Tuy nhiên từ giữa những năm 90, với sự tăng giá của đồng yên giá hàng nhập khẩu giảm xuống đáng kể, kinh tế đình trệ cũng làm cho giá cả hàng hoá giảm xuống; thêm vào đó là chính sách phá giá bằng việc gia tăng nhập khẩu cũng làm cho giá cả giảm. Ba lý do chính đó làm cho chỉ số tiêu thụ hàng hoá giảm xuống dưới 1%. Giá quần áo, đồ gia dụng, thông tin liên lạc đã bắt đầu giảm xuống.

Q: Các công đoàn của Nhật được tổ chức như thế nào?

Phần lớn các công đoàn của Nhật là công đoàn công ty. Nói cách khác, nếu bạn làm việc cho một công ty thì bạn trở thành thành viên của công đoàn công ty đó. Trên các công đoàn đó có công đoàn mẹ được tổ chức do sự tập hợp các công ty cùng ngành. Các công đoàn mẹ đó tập hợp lại thành Hội liên hiệp tổng công đoàn Nhật Bản hiện nay. Khoảng 60% công đoàn tham gia vào hội liên hiệp này. Ngoài ra còn có công đoàn được tổ chức bởi của những người phe đảng Cộng sản và công đoàn được tổ chức bởi những người phe đảng Xã hội Dân chủ cũ. Hai công đoàn này chiếm khoảng 9%. Ngoài công đoàn ngành Kim loại (IMF-JC) ra, Nhật Bản không xây dựng các công đoàn của từng ngành. Công đoàn ngành Kim loại là thành viên tích cực của IMF (International Metalworkers Federation: Liên hiệp công đoàn ngành Kim loại quốc tế). Khoảng 20% công đoàn tham IMF-JC. Tuy nhiên tại thời điểm năm 1994, trong số 35 triệu lao động tại Nhật Bản, chỉ có 12 triệu được tổ chức vào công đoàn. Người lao động càng ngày càng không muốn tham gia vào công đoàn.

Q: Hiện nay Nhật Bản đang phải đối diện với những vấn đề ô nhiễm nào?

Nguyên nhân chính gây ra ô nhiễm tại Nhật Bản là đất chật người đông, công trường và khu nhà ở nằm sát nhau. Người ta đã chứng minh được rằng nguyên nhân gây ra bệnh về đường hô hấp giống như hen suyễn phát sinh tại thị xã Yokkaichi tỉnh Mie là do khí thải từ nhà máy lọc dầu bên cạnh. Căn bệnh Mizumata nổi tiếng có nguyên nhân là do ô nhiễm thuỷ ngân, căn bệnh Itai-Itai có nguyên nhân là do ô nhiễm Cadomium ... tất cả đểu do nước thải từ các công trường gây ra. Năm 1967 bộ luật cơ bản về chống ô nhiễm môi trường được ban hành và có hiệu lực. Dựa trên bộ luật này có thể xác định được ô nhiễm phát sinh từ đâu. Tuy nhiên người Nhật vẫn phải lo ngại về những ô nhiễm mà không thể xác định được nguyên nhân. Ví dụ các đám mây quang hoá được tạo ra khi các oxit Ni-tơ hoặc hydro-carbon phản ứng hoá học dưới ánh nắng mặt trời mạnh; Do Ni-tơ hoặc Phốt pho có trong nước thải công nghiệp cũng như nước thải gia đình mà sinh vật phù du phát sinh quá nhiều gây ra hiện tượng triều đỏ. (đỏ là màu của các sinh vật phù du). Triều đỏ đó cản trở sự phát triển của các loài hải sản như cá và sò; ô xít lưu huỳnh trong không khí gây ra mưa axit; tiếng ồn tại ven đường cao tốc vân vân. Có thể nói rằng trên nước Nhật nhỏ bé, người Nhật đang phải sống chung với các loại ô nhiễm.

3.4 Thuế tại Nhật Bản

- Người Nhật phải đóng những loại thuế nào?

- So với thế giới, thuế ở Nhật có cao hay không?

Q: Người Nhật phải đóng những loại thuế nào?

Có hai loại thuế: thuế trực tiếp đánh vào thu nhập cá nhân và thuế gián tiếp đánh vào việc tiêu thụ. Thuế trực tiếp bao gồm thuế thu nhập, thuế công ty, thuế thừa kế, thuế biếu tặng. Thuế thu nhập phải nộp cho nhà nước và cho chính quyền địa phương. Thuế gián tiếp là 5% giá trị hàng hoá khi mua hàng. Gọi là thuế gián tiếp vì người dân phải trả 5% đó cho nhà nước thông qua nhà kinh doanh. Ở Nhật thuế trực tiếp chiếm 68,1%, thuế gián tiếp chiếm 31,9% (1994). Ở Nhật và ở Mỹ thì tỷ lệ thuế trực tiếp là cao còn ở Anh, Pháp, Đức thì thuế gián tiếp chiếm tỷ lệ cao, lên tới 50%. Nếu không tăng thuế gián tiếp, Nhật Bản không thể duy trì được hệ thống bảo hiểm xã hội của một xã hội già trong thế kỷ 21.

Q: So với thế giới, thuế ở Nhật có cao hay không?

Thuế thu nhập (bao gồm cả thuế đóng cho nhà nước và cho chính quyền địa phương) năm 1994 của người Nhật là 24,1%, nếu tính ra tiền thì khoảng 718 nghìn 112 yên một năm, giảm 4% so với năm 1990. Anh là nước có tỷ lệ đóng thuế cao nhất thế giới với trên 40%. Tiếp đó là đến Italia (33%), Pháp (35%). Nói chung các nước châu Âu có tỷ lệ phải đóng thuế cao hơn Nhật Bản trong đó thuế gián tiếp chiếm khoảng một nửa. Ở Nhật có cảm giác rằng thuế quá cao nhưng thực ra đó là thuế thu nhập tức là thuế nhìn thấy. Nếu tính tổng cộng ra thì vẫn thấp hơn các nước châu Âu.

3.5 Hệ thống cảnh sát và tội phạm tại Nhật Bản

- Cảnh sát Nhật cũng có tổ chức giống FBI chứ?

- Ở Nhật, loại tội phạm nào nhiều nhất?

Q: Cảnh sát Nhật cũng có tổ chức giống FBI chứ?

Cảnh sát Nhật Bản do từng tỉnh thành quản lý, không có tổ chức cảnh sát nào điều khiển hay hoạt động trên phạm vi toàn quốc cả. Lấy ví dụ về Keishicho, tức là cục cảnh sát thủ đô, được trao nhiệm vụ điều hành cơ bản khu vực thành phố mà họ phụ thuộc, trong trường hợp này là thành phố Tokyo. Các cảnh sát cũng được yêu cầu chỉ làm việc trong khu vực thành phố mà họ trực thuộc. Có một số người cho rằng Nhật cần một tổ chức điều khiển toàn bộ hệ thống cảnh sát như là FBI để đề phòng trường hợp bọn tội phạm liên hệ với nhau thành hệ thống trên phạm vi các tỉnh thành, như là vụ khí độc mà giáo phái Aum gây ra. Mặc dù vậy thì cơ quan cảnh sát quốc gia Nhật, là một bộ phận của hội đồng bảo an xã hội Nhật Bản, cũng không hề tham gia vào bất kỳ hành động điều tra cụ thể nào. Nhiệm vụ của họ là đảm bảo ngân sách cho ngành cảnh sát, điều hành các hoạt động chính để bảm bảo an ninh xã hội, quản lý điều hành giao thông trên các trục đường chính trên khắp đất nước, v.v... . Tổ chức duy nhất có thể tổ chức điều tra trên phạm vi toàn quốc như là một thực thể độc lập là cơ quan an ninh điều tra công cộng, một cơ quan chuyên về việc đối phó với những thành phần qua khích. Tuy nhiên thì sức mạnh của cảnh sát Nhật chính là ở chỗ họ có thể điều khiển một cách có hiệu quả việc điều tra trên phạm vi toàn quốc khi mà sở tổng chỉ huy cảnh sát các tỉnh thành liên kết lại với nhau.

Q: Ở Nhật, loại tội phạm nào nhiều nhất?

Theo thống kê về những vụ phạm tội được phát hiện ở Nhật thì vào năm 1994 có cả thảy 1.784.434 vụ, có xu hướng giảm so với năm 1993. Tỷ lệ phá án thành công là 43%. Đối với những loại tội phạm như giết người, tội cố ý gây hoả hoạn, và tội cướp đoạt tài sản công dân có vũ trang thì tỷ lệ phá án khá cao, lên tới 89,1%. Tỷ lệ tội phạm ở Nhật năm 1994 được phân chia như sau:

Trộm cắp 87,3%

Xâm phạm, phá hoại tài sản 6,3%

Lừa đảo, tham ô, hối lộ 3,6 %

Bạo lực, gây thương tích cho người khác 2,0%

Các loại tội phạm khác 0,8%

Đặc điểm của tội phạm ở Nhật trong thập kỷ 90 là sự tăng lên của các vụ phạm tội có dùng súng, mặc dù ở Nhật súng bị cấm. Các vụ tội phạm có sử dụng súng bởi những người thường chứ không phải là bởi bọn găng tơ vào các vụ giết người, cướp của ngày càng tăng.

3.6 Hệ thống phòng vệ Nhật Bản

- Cho đến nay, Nhật đã gây chiến với những nước nào?

- Tự vệ đoàn có phải là quân đội hay không?

- Nếu so với quân đội các nước khác, tự vệ đoàn mạnh như thế nào?

Q: Cho đến nay, Nhật đã gây chiến với những nước nào?

Cuộc chiến tranh đầu tiên với nước ngoài trong lịch sử của Nhật là cuộc chiến tranh của Hakusukinoe vào năm 663, trong đó Nhật đánh nhau với liên minh của Trung Quốc và Triều Tiên. Tiếp đến là 2 trận chiến với quân Mông Cổ vào năm 1274 và 1281. Vào năm 1592 và 1596 thì Toyotomi Hideyoshi đã cố gắng chinh phục bán đảo Triều Tiên, tuy nhiên vào năm 1598 thì quân của ông ta đã phải rút lui vì cái chết của tướng quân. Trong suốt thời kỳ Edo (Giang Tô), chính quyền Nhật Bản thực hiện chính sách bế quan toả cảng và cắt đứt mọi mối quan hệ với nước ngoài. Tuy nhiên sau khi chế độ Thiên hoàng được khôi phục lại thì tham vọng xâm lược bán đảo Triều Tiên của người Nhật lại bắt đầu nhen lên, tạo nên mối đe doạ lớn đối với Trung Quốc. Vào năm 1894, triều Minh (Trung Quốc) gửi quân tới bán đảo và bắt đầu cuộc chiến tranh Trung-Nhật. Chiến thắng của quân Nhật vào năm tiếp đó đã đưa đến kết quả là sự độc lập của Triều Tiên và sự nhượng lại bán đảo Liêu đông, Đài Loan và đảo P'eng-hu cho Nhật. Tuy nhiên, Nga, Đức và Pháp đã phản đối kịch liệt việc này và người Nga đã bắt đầu tiến hành chiến lược mở rộng xuống phía nam bằng việc chiếm đóng Mãn Châu. Chiến tranh Nga- Nhật xảy ra vào năm 1904. Và người Nhật lại tiếp tục chiến thắng vào năm tiếp sau đó và tăng cường sức mạnh của mình ở bán đảo Triều Tiên và thu thêm được cả phía nam của Sakhalin. Trong cố gắng mở rộng ảnh hưởng ở Trung Quốc, Nhật bị suy yếu khi dốc toàn lực vào cuộc chiến tranh với Trung Quốc và tiến tới chiến tranh Thái Bình Dương vào năm 1941 chống lại quân đồng minh bao gồm Mỹ, Anh và Hà Lan. Nhật Bản thất trận vào tháng 8 năm 1945. Ta có thể nhận thấy con số các cuộc chiến tranh tăng lên nhanh chóng chỉ trong vòng 100 năm kể từ khi Nhật phát triển thành một quốc gia hiện đại.

Q: Tự vệ đoàn có phải là quân đội hay không?

Không. Hiến pháp của Nhật tuyên bố vĩnh viễn không chấp nhận chiến tranh trong điều 9 chương 2. Trong thời kỳ hậu chiến thì điều này có thể dịch là Nhật Bản sẽ không bao giờ phát động chiến tranh hay dùng vũ lực quân sự như là phương sách giải quyết xung đột quốc tế. Người ta lí luận rằng những điều ghi trong hiến pháp chỉ là cấm phát động chiến tranh hay dùng vũ lực đe doạ các nước khác chứ không cấm quyền tự vệ khi có ngoại xâm. Với lí do đó, Nhật Bản quyết định thành lập tự vệ đoàn. Năm 1950, tự vệ đoàn ra đời với cái tên "Đội cảnh sát dự bị". Năm 1952 đổi tên thành "Đội Bảo An". Năm 1954, bộ luật về tự vệ đoàn ra đời. Mặc dù không phải là quân đội nhưng tự vệ đoàn Nhật Bản có đủ hải - lục - không quân, có máy bay chiến đấu, có xe tăng, có tên lửa đất đối không.

Q: Nếu so với quân đội các nước khác, tự vệ đoàn mạnh như thế nào?

Theo như số liệu năm 1993 thì ngân sách cho tự vệ đoàn của Nhật đứng vào hàng thứ 3 trên thế giới sau Mỹ và Nga, trên cả Pháp, Đức, Anh và Trung Quốc. Tuy nhiên, nếu đem so sánh với tổng sản lượng quốc dân cực cao của Nhật thì ngân sách đó quá thấp, chỉ chiếm có 1.6% GDP. Trong khi đó con số này là 4.7% cho Mỹ, 4.2% cho Hàn Quốc, 25.2% cho Bắc Triều Tiên.

4. Xã hội Nhật Bản

4.1 Dân số Nhật Bản và gia đình

- Ở Nhật có bao nhiêu người đang sinh sống?

- Dân số Nhật tăng hay giảm?

- Tuổi thọ trung bình của người Nhật là bao nhiêu?

- Trung bình trong gia đình người Nhật có bao nhiêu thành viên?

- Gia đình Nhật thời xưa và nay có gì khác nhau?

Q: Ở Nhật có bao nhiêu người đang sinh sống?

Theo điều tra tháng 11 năm 2001 thì dân số Nhật bản là 127.270.000 người. Dân số Nhật Bản cao thứ 7 trên thế giới sau Trung Quốc, Ấn Độ, Mỹ, Nga, Inđônêxia, Braxin. Tuy nhiên do diện tích bé nên mật độ dân số ở Nhật là 335 người/km2 trong khi mật độ dân số ở Mỹ là 27 người/ km2

Q: Dân số Nhật tăng hay giảm?

Từ tháng 10 năm 1993 đến tháng 10 năm 1994 dân số Nhật tăng 270.000 người. Tuy nhiên từ sau "phong trào sinh con thứ hai" năm 1973 thì tỷ lệ gia tăng dân số giảm dần. Theo dự doán của viện nghiên cứu dân số Bộ Sức khoẻ và Phúc lợi thì năm 2000 dân số Nhật sẽ tăng lên 127 triệu người, giảm xuống 126 triệu người vào năm 2025 và 112 triệu người vào năm 2050. Theo thống kê năm 1994 của liên hợp quốc thì cứ thế giới tăng 1000 người thì trong dó có 2,9 người Nhật, 2,6 người Anh, 3,1 người Pháp, 15 người Trung Quốc và 30,2 người Ấn Độ.

Q: Tuổi thọ trung bình của người Nhật là bao nhiêu?

Theo thống kê của bộ Sức khoẻ và Phúc lợi năm 2000 thì tuổi thọ của nam giới là 77,64, nữ giới là 84,62. Ðây là tuổi thọ trung bình cao nhất thế giới. Thế nhưng năm 1935 thì con số này là 46,92 đối với nam giới và 49,63 đối với nữ giới. Như vậy trong vòng 60 năm tuổi thọ trung bình của cả nam và nữ đều tăng 30 tuổi. Tuổi thọ của người dân cao tập trung ở các nước Bắc Âu ví dụ như Thuỵ Điển, Na Uy, Ai len. Việc Nhật Bản có thể sánh vai với các nước này chứng tỏ sự trưởng thành về kinh tế cũng như xã hội của Nhật Bản.

Q: Trung bình trong gia đình người Nhật có bao nhiêu thành viên?

Theo điều tra về hộ gia đình năm 1994 thì trung bình một hộ gia đình Nhật có 3,63 người. Theo kết quả điều tra năm 1955 thì trung bình một hộ gia đình có 5 người. Nguyên nhân của việc giảm số thành viên trong gia đình là do tỷ lệ sinh giảm và sự chuyển từ đại gia đình sang gia đình hạt nhân. Một trong những nguyên nhân dẫn đến tăng dân số ở Nhật là do sự tăng tuổi thọ, tuy nhiên dân số Nhật giảm dần từ năm 2000.

Q: Gia đình Nhật thời xưa và nay có gì khác nhau?

Thời Minh Trị pháp luật quy định con trai trưởng có quyền thừa kế toàn bộ tài sản. Tuy nhiên sau chiến tranh thế giới lần thứ hai thì chế độ này đã bị bãi bỏ. Cùng với sự biến đổi của xã hội và sản xuất, nhiều người đã rời bỏ vùng quê nơi vẫn còn bị ảnh hưởng nặng của chế độ cũ và chuyển lên thành phố. Việc hôn nhân cũng chuyển từ hôn nhân do sự sắp xếp của cha mẹ sang hôn nhân do tình yêu. Trong gia đình hạt nhân vợ chồng đóng vai trò trung tâm.

4.2 Đặc tính của người Nhật

-Tại sao lại hay nói người Nhật hành động mang tính chất tập đoàn?

- Có phải người Nhật phân chia ý nghĩ thật (Honne) và lời nói bên ngoài (Tatemae) hay không?

- Tư tưởng nào làm ảnh hưởng đến tinh thần của người Nhật?

- Những điểm đặc sắc trong tính cách của người Nhật là gì?

Q: Tại sao lại hay nói người Nhật hành động mang tính chất tập đoàn?

Người Nhật gọi đơn vị cơ bản của xã hội là “Ie” (Ie là chữ “gia”). “Ie” không chỉ có nghĩa là “ngôi nhà” mà còn mang ý nghĩa là “tập đoàn” trong xã hội, trường học, tôn giáo ... Mặc dù chế độ gia tộc và chế độ đồ đệ thời phong kiến không còn nữa nhưng khác với châu Âu, trong xã hội Nhật Bản “tập đoàn” vẫn được ưu tiên hơn là cá nhân. Chế độ tuyển dụng suốt đời vẫn phổ biến ở Nhật, nghệ thuật pha trà (shado, trà đạo) và nghệ thuật cắm hoa “Ikebana” vẫn mang tính gia truyền. Trong một xã hội như thế này, các thành viên luôn tự coi mình là một phần gắn liền với tập đoàn. Đối với nhiều người nước ngoài thì việc này được xem như là thiếu những hành động mang tính độc lập và thiếu trách nhiệm cá nhân. Tuy nhiên nếu tập đoàn không còn hoạt động thì sự tồn tại của các thành viên cũng biến mất. Có thể nói người Nhật rất khéo léo trong việc giữ thăng bằng giữa “cá nhân” và “tập đoàn”.

Q: Có phải người Nhật phân chia ý nghĩ thật (Honne) và lời nói bên ngoài (Tatemae) hay không?

Nhiều người nước ngoài chỉ trích rằng người Nhật không nói rõ ý kiến của mình. Tuy nhiên trong một xã hội mà trật tự được duy trì bằng sự ưu tiên tập thể hơn là cá nhân thì việc không biểu hiện rõ ý kiến của mình là một điều cần thiết. Việc không nói thật ý nghĩ của mình là một phương pháp để giải quyết công việc một cách hiệu quả và tránh làm tổn hại đối phương. Đồng thời đó cũng là cách để tránh việc nói dùng từ quá cứng rắn.

Q: Tư tưởng nào làm ảnh hưởng đến tinh thần của người Nhật?

Phật giáo và Nho giáo có ảnh hưởng lớn đến việc hình thành tư tưởng của người Nhật. Phật giáo đưa ra quan niệm về sinh và tử, ngoài ra nó dạy con người rằng việc niệm phật sẽ giúp cho người ta đạt đến một trạng thái không có lo âu và phiền muộn. Nho giáo được hình thành bởi Khổng Tử (552-479 TCN), đây là một hệ thống tư tưởng chứ không phải là một tôn giáo. Trung tâm của hệ thống tư tưởng này là chữ “nhân”. “Nhân” có nghĩa là yêu người nhưng không phải là tinh thần bác ái như đạo Phật và đạo Thiên Chúa mà là yêu người thân và anh em. Đầu tiên là lấy chữ “nhân” để trị gia và sau rộng ra là trị nước. Trong xã hội phong kiến Nhật Bản, việc tôn trọng cha mẹ, người bề trên, và các quan lại là điều rất có lợi cho giai cấp thống trị. Tư tưởng này đã góp phần tạo nên sự thống trị của các võ sĩ đạo (samurai) và cho đến thời Minh Trị thì sự kết hợp của tư tưởng Nho giáo và đạo đức hiện đại của châu Âu đã đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành đạo đức của người Nhật cận đại.

Q: Những điểm đặc sắc trong tính cách của người Nhật là gì?

Trong cuốn sách [Người Nhật trong cái hộp] của nhà kinh tế học Robert March có viết: “Ở Nhật tất cả các nhóm, công ty, quốc gia đều nằm trong những cái hộp, và có thể lý giải dễ dàng hành động của người Nhật”. Điều này có nghĩa là do tất cả đều nằm trong những cái hộp nên có thể dễ dàng hiểu được cách suy nghĩ của người khác và do vậy không ai muốn có một cuộc thảo luận một cách triệt để như ở phương Tây. Nếu nghĩ như thế này thì có thể hiểu được là lý do tại sao người nước ngoài lại nói người Nhật là “Không trả lời có hoặc không một cách rõ ràng” hay “luôn hỏi ý kiến của cấp trên”. Nhưng qua đó ta cũng có thể hiểu được tại sao nước Nhật lại trở thành một cường quốc về kinh tế và là một nước an toàn, ít có tội phạm.

4.3 Giáo dục tại Nhật Bản

- Chế độ giáo dục hiện nay ở Nhật bản được bắt đầu từ khi nào?

- Ở Nhật có những loại trường học nào?

- Tỷ lệ vào học cấp 3 và đại học ở Nhật là bao nhiêu phần trăm?

- Trường học ở Nhật và Mỹ khác nhau ở điểm nào?

- Tại sao ở Nhật có nhiều trung tâm dạy thêm và trường dự bị đại học như vậy?

Q: Chế độ giáo dục hiện nay ở Nhật bản được bắt đầu từ khi nào?

Nguồn gốc của chế độ hiện nay được hình thành từ năm 1872. Cho đến thời Edo thì người dân vẫn học trong những ngôi chùa. Đầu tiên thì trên pháp luật quy định thời hạn giáo dục bắt buộc là 4 năm, không phân biệt thân phận, giới tính, giàu nghèo. Nhưng đồng thời luật pháp cũng quy định học sinh phải đảm nhiệm tất cả kinh phí dành cho học tập. Dần dần giáo dục trở thành tập quyền, năm 1903 Nhật Bản có bộ sách giáo khoa đầu tiên. Năm 1907 thời hạn giáo dục bắt buộc được chuyển thành 6 năm. Sau cuộc chiến Thái Bình Dương, chính sách giáo dục mang tính chất quốc gia. Nam và nữ không học chung 1 lớp. Năm 1947 ban hành luật mới về trường học, đây là nền tảng cho nền giáo dục hiện nay của Nhật với 6 năm cấp 1 và 3 năm cấp 2. Tiếp theo là 3 năm cấp 3 và 4 năm đại học, nhưng giáo dục từ cấp 3 trở lên là không bắt buộc.

Q: Ở Nhật có những loại trường học nào?

Sau đây là tên các loại trường hiện đang có ở Nhật. Phần trong ngoặc thời gian học.

1. Mẫu giáo (1-3 năm)

2. Tiểu học (6 năm, từ 6 đến 12 tuổi)

3. Trung học cơ sở (3 năm, từ 13 đến 15 tuổi)

4. Trung học phổ thông (3 năm)

5. Cao đẳng kỹ thuật (5 năm rưỡi đối với ngành Hàng hải và 5 năm đối với các ngành còn lại)

6. Đại học ngắn hạn (2 năm)

7. Đại học chính quy (4 năm)

8. Trường dạy nghề (1 năm trở lên)

9. Trường trung cấp (1 năm trở lên)

10. Trường đặc biệt

Trong này thì tiểu học và trung học cơ sở là giáo dục bắt buộc, trường cao đẳng kỹ thuật là trường dạy các kỹ năng và kiến thức về công nghiệp và hàng hải, chỉ cần tốt nghiệp 9 năm giáo dục bắt buộc là có thể thi vào các trường này. Học sinh tốt nghiệp cấp 3 tại Nhật có thể thi vào năm thứ 4 của trường và tốt nghiệp cấp 3 tại các nước khác có thể thi vào năm thứ 3 của trường cao đẳng kỹ thuật Trường dạy nghề dạy về nấu ăn, may vá, thủ thư, thiết kế... Hệ thống này có 2 chương trình dành riêng cho học sinh tốt nghiệp cấp 2 và học sinh tốt nghiệp cấp 3. Trường đặc biệt là những trường dành cho học sinh bị khuyết tật.

Q: Tỷ lệ vào học cấp 3 và đại học ở Nhật là bao nhiêu phần trăm?

Theo thống kê năm 2001 thì tỷ lệ vào đại học là 48,6%. Năm 1960 tỷ lệ này là 10,3%. Tỷ lệ học cấp 3 là gần 100% (chính xác là 96.9%) do vậy nhiều người có chủ trương đưa giáo dục cấp 3 thành giáo dục bắt buộc. Hiện nay tỷ lệ học sinh học đại học cao nhất là Mỹ với 50%, cao thứ 2 là Nhật, tiếp theo là Pháp, Đức, Anh.

Q: Trường học ở Nhật và Mỹ khác nhau ở điểm nào?

Nhìn chung thì hệ thống giáo dục của hai nước là giống nhau, điểm khác nhau duy nhất trong hệ thống giáo dục là ở Mỹ thì ngành Y, Luật và Thương mại thì chia riêng trường đại học và trường đào tạo sau đại học. Ngoài ra có những sự khác nhau khác về giáo dục:

1. Ở Mỹ không có sự chỉ đạo theo một khuôn mẫu bắt buộc như ở Nhật, và ở Mỹ chú trọng nhiều vào thực hành.

2. Ở Mỹ không có sách giáo khoa thống nhất do chính phủ đưa ra và cũng không có sự cạnh tranh khốc liệt để vào trường đại học như ở Nhật. Ở Nhật mặc dù thi vào Đại học rất khó nhưng đã vào thì hầu như là chắc chắn sẽ tốt nghiệp.

Q: Tại sao ở Nhật có nhiều trung tâm dạy thêm và trường dự bị đại học như vậy?

Có lẽ trên thế giới không nước nào có tình trạng hỗn loạn về trung tâm dạy thi và trường dự bị đại học nhiều như ở Nhật. Ngay cả ở Anh và Pháp là những nước có tuyển chọn chặt chẽ học sinh thi vào những trường đại học danh tiếng nhưng cũng không có chế độ thi tuyển vào những trường mẫu giáo nổi tiếng như ở Nhật. Ở Nhật nhiều phụ huynh vẫn quan niệm rằng nếu cho con học những trường mẫu giáo nổi tiếng thì con mình sẽ duy trì tốc độ đó và vào được những trường đại học nổi tiếng. Hầu hết những học sinh từ tiểu học cho đến những học sinh cấp 3 đều đi học thêm để sau này có thể thi vào những trường đại học nổi tiếng. Lý do việc đi học thêm này cũng giống như ở nước ta. Nếu chỉ học những kiến thức trong nhà trường thì không thể giải đề thi đại học được. Tất cả những việc này đều là để sau này có thể xin việc làm vào một công ty lớn có việc làm ổn định. Đây là hậu quả của việc quá coi trọng bằng cấp ở Nhật.

4.4 Người Nhật và công việc

- Công ty Nhật và công ty Mỹ khác nhau ở chỗ nào?

- Người Nhật nổi tiếng là làm việc nhiều, một năm người Nhật làm việc bao nhiêu tiếng?

- Một năm có bao nhiêu ngày nghỉ?

- Thu nhập của người Nhật là bao nhiêu?

- Làm thế nào để tăng lương và địa vị ở Nhật?

- Tại sao người Nhật khi chuyển địa điểm công tác lại thường không cho gia đình theo cùng? (Tanshinfunin)?

- Có phải người Nhật nếu không có danh thiếp thì không làm việc được?

- Con dấu ở Nhật được dùng từ khi nào và dùng trong những trường hợp nào?

- Có nhiều người chuyển công ty ở Nhật không?

- Tỷ lệ giữa lao động nữ và lao động nam là bao nhiêu?

- Số người phụ nữ đi làm sau khi lập gia đình có nhiều không?

Q: Công ty Nhật và công ty Mỹ khác nhau ở chỗ nào?

Có những khác nhau cơ bản sau đây:

1.      Ở Nhật thì chế độ tuyển dụng suốt đời là phổ biến còn ở Mỹ thì người ta thường tuyển dụng theo hợp đồng từng năm.

2.      Ở Nhật thì thăng tiến theo tuổi (Nenkoujyoretsu) còn ở Mỹ thì thăng tiến theo thực lực (Jitsuryokushugi)

3.      Công đoàn ở Nhật được tổ chức theo đơn vị công ty còn công đoàn ở Mỹ được tổ chức theo ngành.

Do tình hình kinh tế khó khăn nhiều công ty đã bỏ chế độ tuyển dụng suốt đời và xem xét tăng lương theo năng lực chứ không theo tuổi như trước nữa.

Q: Người Nhật nổi tiếng là làm việc nhiều, một năm người Nhật làm việc bao nhiêu tiếng?

Năm 1991 thì thời gian lao động ở Nhật là 2080 giờ, gấp 1,1 lần Anh, Mỹ và gấp 1,23 lần Pháp. Năm 1993 thì luật lao động được cải chính và chuyển thành 1 ngày 8 tiếng, một tuần 5 ngày. Nhiều xí nghiệp nhỏ vẫn chưa tuân theo luật này nhưng trong tương lai không xa chắc thời gian làm việc của người Nhật sẽ rút ngắn tương tự Mỹ và châu Âu.

Q: Một năm có bao nhiêu ngày nghỉ?

Năm 1991 số ngày nghỉ là 120 ngày 1 năm, con số này ở Pháp là 154 ngày. Hiện nay số ngày làm việc là 243 ngày và con số 20.3 ngày/ tháng là con số được nhiều công ty dùng để tính toán công việc.

Q: Thu nhập của người Nhật là bao nhiêu?

[Theo điều tra của Bộ Lao động, năm 2001 những xí nghiệp có trên 30 người làm có thu nhập bình quân đầu người là 4.030.000 yên 1 năm. Số tiền này bao gồm cả các loại trợ cấp và tiền thưởng. Theo điều tra mới nhất năm 2001 thì thu nhập bình quân đầu người của Nhật là 4.030.000 yên 1 năm, cao thứ 2 thế giới sau Luxembourg. Nhưng nếu tính lương theo giờ làm việc thì lương của người Nhật thua Mỹ và Đức. Lương 1 giờ làm việc của người Mỹ bằng 1,4 , người Đức bằng 1,46 lần người Nhật. Do ở Nhật giá cao và lương tính theo giờ của người Nhật thấp nên Nước Nhật không được coi là mạnh về vấn đề thu nhập.

Q: Làm thế nào để tăng lương và địa vị ở Nhật?

Hình thức tuyển dụng chung của người Nhật là tuyển dụng suốt đời và tăng lương và địa vị theo thâm niên. Một khi đã được tuyển dụng vào cơ quan ở Nhật thì nhân viên sẽ được tăng lương theo trình độ học vấn và số năm công tác.

Tuy nhiên trình độ của mỗi nhân viên là khác nhau nên tuy cùng tuổi tiền lương và địa vị cũng có thể khác nhau. Hiện nay do kinh tế Nhật gặp nhiều khó khăn nên các công ty Nhật đang có xu hướng chuyển từ việc xét thâm niên c ông tác sang việc xét hiệu quả làm việc. Hiện nay chỉ có khoảng 1% số công ty tính lương theo năm, nhưng con số này có thể tăng trong những năm tới.

Q: Tại sao người Nhật khi chuyển địa điểm công tác lại thường không cho gia đình theo cùng? (Tanshinfunin)

Có thể nghĩ được các lý do sau: Thứ nhất là do việc học của con. Việc chuyển trường thường ảnh hưởng đến việc học của con (nhất là khi con cái đang học ở các trường ở thành phố) trong khi ở Nhật việc cạnh tranh khi thi vào trường của Nhật rất khốc liệt. Lý do thứ hai là do sự tiện lợi của giao thông. Do diện tích nườc Nhật không lớn nên việc đi lại bằng máy bay hoặc tàu siêu tốc rất tiện lợi. Người Nhật làm ở xa thường về thăm nhà vào tối thứ Sáu và quay lại nơi công tác vào tối chủ nhật.

Q: Có phải người Nhật nếu không có danh thiếp thì không làm việc được?

Ở Nhật danh thiếp là vật không thể thiếu được trong công việc. Việc trao đổi danh thiếp trong lần gặp mặt đầu tiên đã trở thành thói quen của người Nhật. Người Nhật không bao giờ đi gặp khách hàng của mình mà không mang theo danh thiếp. Một trong những nguyên nhân của việc này là để cho đối phương biết cách viết tên của mình bởi vì trong tiếng Nhật cùng một cách đọc có thể có nhiều cách viết khác nhau. Thế kỷ 19 người ta thường trao cho nhau những tờ giấy Nhật (Washi – Hoà chỉ) trên đó chỉ ghi tên của mình. Danh thiếp được in như bây giờ được truyền sang Nhật từ Tây Âu. Những người làm công tác ngoại giao là những người đầu tiên ở Nhật sử dụng danh thiếp có in ấn.

Q: Con dấu ở Nhật được dùng từ khi nào và dùng trong những trường hợp nào?

Con dấu ở Nhật có 2 loại con dấu có đăng ký (Jitsuin - Thực ấn) và con dấu cá nhân (Ninin – Nhân ấn) Con dấu có đăng ký phải được đăng kí tại uỷ ban nhân dân (Yakushyo - Dịch sở). Sau khi đăng ký thì con dấu đó được công nhận là thuộc sở hữu của người đã đăng ký. Con dấu vừa thể hiện trách nhiệm của mình đối với nội dung của văn bản vừa được dùng để xác nhận là mình đã đọc văn bản đối với trường hợp văn bản được truyền qua các bộ phận. Con dấu là vật không thể thiếu đối với mỗi thành viên trong công ty. Ngoài ra con dấu còn thể hiện sự đồng ý một khế ước hoặc để chứng nhận mình đã nhận bưu phẩm đối với những bưu phẩm được gửi bảo đảm. Gần đây trong vấn đề bưu phẩm thì có thể dùng chữ ký thay cho việc dùng con dấu. Bình thường chỉ cần cùng con dấu cá nhân nhưng đối với những văn bản quan trọng thì phải dùng con dấu có đăng ký.

Q: Có nhiều người chuyển công ty ở Nhật không?

Ở Nhật vẫn còn nhiều công ty sử dụng chế độ tăng lương theo thâm niên và chế độ tuyển dụng suốt đời nên ở những công ty lớn có việc làm ổn định thì người ta thường làm cho đến khi về hưu. Cho dù người nhân viên muốn chuyển công ty thì khi anh ta xin việc làm ở một công ty mới thì anh ta luôn gặp phải bất lợi là công ty mới sẽ thắc mắc là tại sao anh ta lại bỏ việc ở công ty cũ. Cho dù người nhân viên thành công trong việc xin việc làm mới thì cũng khó đảm bảo rằng anh ta sẽ nhận được mức lương cao bằng hoặc hơn ở công ty cũ. Hệ thống tuyển dụng ở Nhật luôn luôn bất lợi cho những người muốn chuyển công ty. Hiện nay trong giới trẻ thì ý thức cống hiến suốt đời cho công ty không còn như xưa, do vậy khi chế độ lương theo năm được thực hiện thì sẽ có nhiều người chuyển việc để tìm được việc làm phù hợp nhất với năng lực của mình.

Q: Tỷ lệ giữa lao động nữ và lao động nam là bao nhiêu?

Năm 1993 có 52.870.000 người làm việc trong các công ty ở Nhật trong đó có khoảng 38% là nữ giới. Nữ giới thường làm việc trong các ngành dịch vụ, buôn bán, bảo hiểm và văn phòng. Năm 1986 thì ở Nhật đã ban hành luật “Bình đẳng nam nữ trong vấn đề tuyển nhân viên”. Sau khi ban hành luật này thì lệ nữ giới đi làm tăng lên rõ rệt và tiền lương của nữ giới được cải thiện. Thế nhưng từ năm 1992, do tình hình kinh tế suy thoái nên nữ giới tốt nghiệp đại học gặp nhiều khó khăn trong việc tìm việc. Mặt khác thì lao động hợp đồng và làm thêm (arubaito) lại tăng lên. Năm 1993 thì arubaito chiếm 32% số việc làm. Trong đó có 70% là nữ giới. Vấn đề bình đẳng nam nữ trong công việc lại trở thành một vấn đề cấp bách.

Q: Số người phụ nữ đi làm sau khi lập gia đình có nhiều không?

Việc phụ nữ xin thôi việc sau khi lập gia đình ngày càng ít đi. Việc này có 2 nguyên nhân: thứ nhất là do hệ thống nhà trẻ, mẫu giáo ngày càng tốt và thứ hai là do chế độ cho phép nghỉ khi sinh con cũng hợp lý hơn trước. Năm 1993, 67.2% lao động nữ là người đã lập gia đình.

4.5 Tiền trợ cấp và tiền bảo hiểm

- Người Nhật có những khoản tiền lương hưu nào?

- Tiền lương hưu của người Nhật khoảng bao nhiêu?

- Trung bình mỗi người Nhật đóng bao nhiêu tiền bảo hiểm nhân thọ?

Q: Người Nhật có những khoản tiền lương hưu nào?

Kể từ năm 1986 ở Nhật có 3 loại lương hưu như sau:

- Tiền lương hưu quốc dân

- Tiền lương hưu phúc lợi

- Tiền lương hưu công ích

Tất cả những người đã đi làm hoặc trên 20 tuổi đều phải tham gia một trong 3 hệ thống lương hưu. Tiền lương hưu ở Nhật được hiểu là đóng góp khi còn trẻ và hưởng khi về già. Những người kinh doanh cá thể, nội trợ, học sinh, nhân viên các công ty không tham gia hệ thống lương hưu phúc lợi ... thì tham gia vào hệ thống lương hưu quốc dân. Người thất nghiệp và người nước ngoài cũng tham gia hệ thống lương hưu này. Tiền lương hưu phúc lợi là tiền lương hưu cho các nhân viên công ty tư nhân có tham gia vào hệ thống lương hưu phúc lợi. Theo nghĩa hẹp thì tiền lương hưu công ích là tiền lương hưu trả cho nhân viên các cơ quan như uỷ ban, cảnh sát, cứu hoả...

Q: Tiền lương hưu của người Nhật khoảng bao nhiêu?

Đối với tiền lương hưu quốc dân, nếu một người tham gia hệ thống này từ năm 25 tuổi thì được nhận 65.000 yên một tháng. Đối với tiền lương hưu phúc lợi thì nếu tham gia hệ thống này từ năm 35 tuổi thì tiền lương hưu một tháng là 214.300 yên một tháng. Đối với tiền lương hưu công ích thì tuỳ vào việc cơ quan của người đó là cấp quốc gia hay cấp địa phương mà tiền lương hưu có thể khác nhau. Tiền lương hưu công ích thường cao hơn tiền lương hưu phúc lợi khoảng 10-20%.

Q: Trung bình mỗi người Nhật đóng bao nhiêu tiền bảo hiểm nhân thọ?

Theo số liệu của trung tâm văn hóa bảo hiểm nhân thọ năm 1994 trung bình 1 người Nhật trả khoảng 16,23 triệu yên tiền bảo hiểm nhân thọ. Con số này rất cao so với các nước khác trên thế giới. Ở Mỹ là 4.82 triệu yên, Hà lan 4.14 triệu yên, Pháp 3.50 triệu yên. Nguyên nhân dẫn đến việc số tiền này cao là do thu nhập cao và do sự mất lòng tin vào chính phủ trong các chế độ trợ cấp xã hội.

4.6 Y học tại Nhật Bản

- Thiết bị y học có được trang bị đầy đủ hay không?

- Nguyên nhân gây ra tử vong lớn nhất ở Nhật là gì?

- Có phải ai cũng có thể tham gia bảo hiểm y tế hay không?

Q: Thiết bị y học có được trang bị đầy đủ hay không?

Theo thống kê năm 1999 thì cứ 100.000 người dân thì có 7,9 bệnh viện, 67,4 cơ sở khám, và 44.8 cơ sở khám răng. Số bác sĩ cho 100.000 dân là 177 người (1992), Liên xô cũ dẫn đầu với 421 người (1985), tiếp theo là Pháp với 316 người (1986).

Q: Nguyên nhân gây ra tử vong lớn nhất ở Nhật là gì?

Sau đây là số nạn nhân trong số 100.000 người dân

Năm  1980 Năm 1993

Ung thư 139,2 190,3

Bệnh tim mạch 160,3 145,5

Bệnh về não và máu 139,7 95,9

Bệnh về đường hô hấp 33,8 70,6

Tai nạn 25,1 29,7

Tự sát 17,7 16,5

Q: Có phải ai cũng có thể tham gia bảo hiểm y tế hay không?

Ở các uỷ ban, cơ quan ích lợi công cộng, cơ quan của các địa phương lập ra, các nhân viên và gia đình đều phải mua. Về tiền thì nói chung là cơ quan và nhân viên mỗi bên trả một nửa. Loại hình bảo hiểm mà ai cũng có thể tham gia là hệ thống bảo hiểm quốc dân. Nhân viên các công ty nhỏ hoặc công ty tư nhân, người thất nghiệp, học sinh, người nước ngoài thường tham gia loại bảo hiểm này. Kể từ năm 1961 thì những ai không tham gia bảo hiểm trong các hiệp hội bảo hiểm y tế thì bắt buộc phải tham gia bảo hiểm quốc dân.

4.7 Tôn giáo ở Nhật Bản

- Người Nhật tin vào những tôn giáo nào?

- Các vị thần của Thần đạo sinh ra khi nào?

- Thần đạo có phải là quốc giáo của Nhật Bản hay không?

- Phật giáo của Nhật bản thuộc chi phái nào?

- “Nam vô a di đà phật” có ý nghĩa gì?

- Người Nhật đi chùa vào những lúc nào?

- Người Nhật đi đền (Jinja) vào những lúc nào?

- Ở Nhật có bao nhiêu tín đồ đạo Thiên Chúa?

- Ở Nhật có những tôn giáo mới nào?

Q: Người Nhật tin vào những tôn giáo nào?

Theo thống kê của Uỷ ban văn hoá thì số người theo thần đạo là 111,38 triệu người, Phật giáo là 89,03 triệu người, Thiên Chúa giáo là 1,51 triệu người, số người tin theo các tôn giáo khác là 11,15 triệu người. Cộng các con số này lại thì chúng ta có một con số 220,7 triệu người, nghĩa là cao gấp gần 2 lần số người dân Nhật. Một trong những nguyên nhân này là các giáo phái khai báo con số bao gồm cả những người đã chết và cả những người đã thoát ly khỏi giáo phái. Tuy nhiên khi hỏi một người Nhật là anh ta theo tôn giáo nào thì trừ các tín đồ Thiên Chúa giáo, hầu hết số còn lại đều trả lời là “tôi không theo tôn giáo nào cả” Nếu hỏi một người Nhật xem gia đình anh ta theo tôn giáo nào thì đa số trả lời là theo đạo Jodou (Thành đạo - một nhánh của đạo Phật) hoặc theo đạo Nhật Liên (Nichiren). Đây là do các gia đình lấy theo tôn giáo của tổ tiên họ chứ không liên quan đến vấn đề tín ngưỡng.

Q: Các vị thần của Thần đạo sinh ra khi nào?

Các quyển “Cổ sự ký” (Kojiki) hay “Nhật Bản thư kỷ” (Nihonshoki) được viết vào đầu thế kỷ 8 đã có các mẩu chuyện nói về sự hình thành các vị thần. Theo các mẩu chuyện này thì ba vị thần đầu tiên: Amenominakasubi, Takamimusubi, Kamimusubi đều vô hình. Sau đó có một cặp thần Izanaginomikoto và Izanaminomikoto đã sinh ra 8 hòn đảo. Các vị thần này được coi là tổ tiên của các dân tộc trên đất Nhật. Trong thần đạo, người ta cho rằng tất cả các sự việc đều có 1 vị thần cai quản riêng. Do vậy trong Thần đạo có khoảng 8 triệu vị thần.

Q: Thần đạo có phải là quốc giáo của Nhật Bản hay không?

Thần đạo được hình thành trên đất nước Nhật còn các tôn giáo khác như Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo đều được truyền bá vào Nhật từ các nước khác. Vào thời Edo người Nhật chỉ tin tưởng sự tồn tại của các vị thần linh đã được miêu tả trong “cổ sự kí” và “Nhật Bản thư kỷ”. Điều này dẫn đến sự tôn trọng Thiên hoàng, người vốn được coi là con cháu của thần linh, và làm phát triển phong trào chống Mạc phủ đang chi phối triều đình. Đến thời Minh Trị, Thần đạo được sự ủng hộ của triều đình, Thiên hoàng được thần thánh hoá. Nhật bản trở thành vương quốc của Thần đạo. Sau chiến tranh thế giới thứ 2, nhiều tôn giáo được công nhận ở Nhật và Thần giáo chỉ là một trong những tôn giáo của Nhật Bản.

Q: Phật giáo của Nhật Bản thuộc chi phái nào?

Đạo Phật được phổ biến tại nhiều nước Châu Á. Ở Đông Nam Á là Phật giáo Tiểu thừa, Từ khi xuất gia thì ở luôn trong chùa và giác ngộ bản thân. Đạo Phật được truyền sang Trung Quốc, Hàn quốc và năm 538 được truyền bá sang Nhật Bản là Phật giáo Đại thừa. Mục đích của Phật giáo Đại thừa là cứu chúng sinh, c ùng ch úng sinh đ ạt đ ến ch ân l ý. B ản thân chữ “Đại thừa” là dịch từ tiếng Phạn của Ấn Độ, nghĩa là “thuyền lớn”, thuyền lớn thì nhiều người (chúng sinh) cùng lên được

Q: “Nam vô a di đà phật” có ý nghĩa gì?

“Nam vô” là tỏ ý tôn trọng và phục tùng thần phật. Nam vô a di đà phật có nghĩa là tôn thờ Phật Amida và tuân theo lời Phật dạy, cầu Phật phù hộ độ trì.

Q: Người Nhật đi chùa vào những lúc nào?

Người Nhật khi chết thì nghi lễ thường được tổ chức theo nghi lễ của Phật giáo và chôn người chết trong những ngôi mộ của chùa. Giống như đạo Thiên Chúa thường có những buổi lễ vào chủ nhật, đạo Phật cũng có những ngày giảng kinh theo một lịch trình nhất định. Ngày nay giới trẻ rất ít khi đi chùa và ngoài khi đi đám tang người ta cũng rất ít khi đi chùa. Tuy nhiên những ngôi chùa ở Kyoto và Nara thì không khi nào vắng khách du lịch.

Q: Người Nhật đi đền (Jinja) vào những lúc nào?

Vào ngày đầu năm mới người Nhật thường đi đến các ngôi đền của Thần đạo để cầu mong năm đó được mạnh khoẻ, bình an và hạnh phúc. Ngay cả thời nay thì việc tổ chức đám cưới trước mặt các vị thần cũng được người Nhật ưa chuộng. Cho dù người ta không tổ chức đám cưới ở chùa thì trong hội trường tổ chức đám cưới luôn có một điện thờ để cô dâu chú rể thề nguyền với nhau. Khi sinh con được khoảng 30 ngày người Nhật đến các ngôi chùa của Thần đạo, lễ này gọi là “Miyamairi” (Miya là “cung” trong “hoàng cung”, mairi là “tham” trong “tham quan”) Vào tháng 11 có ngày lễ “Shichi-go-san” để chúc cho trẻ khoẻ mạnh. Những bé gái 3 và 7 tuổi, những bé trai 3 và 5 tuổi được mặc quần áo đẹp và đi đến đền thờ thần. Ngày lễ quan trọng của Thần đạo cũng là ngày lễ quan trọng trong cuộc sống của người Nhật. Và người Nhật coi Jinja là nơi tổ chức những nghi lễ.

Q: Ở Nhật có bao nhiêu tín đồ đạo Thiên Chúa?

Năm 1992 ở Nhật có 1,51 triệu tín đồ đạo Thiên Chúa. Đạo Thiên Chúa được truyền bá vào Nhật Bản năm 1549 bởi các nhà truyền đạo Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha. Năm 1580 số tín đồ đạo Thiên Chúa đã lên tới 120 nghìn người. Từ năm 1640, do Nhật đoạn tuyệt quan hệ ngoại giao với nước ngoài nên đạo Thiên Chúa cũng bị cấm. Nhiều tín đồ Thiên Chúa giáo đã phải theo đạo một cách lén lút. Năm 1868 thì lệnh cấm này được bãi bỏ. Sau chiến tranh Thái Bình Dương, chủ nghĩa dân chủ được phát triển ở Nhật thì nhiều chi phái của đạo Thiên Chúa đã lan truyền sang Nhật Bản một cách nhanh chóng nhưng gần đây thì không có sự gia tăng đáng kể về số lượng tín đồ.

Q: Ở Nhật có những tôn giáo mới nào?

Có rất nhiều tôn giáo mới ở Nhật nhưng dưới đây chúng tôi chỉ giới thiệu một số tôn giáo vẫn tồn tại đến ngày nay.

Từ cuối thời Edo-bakufu (Giang Tô Mạc Phủ) đến thời kỳ Minh Trị

Trong Thần đạo: Giáo Tenri, giáo Kurosumi, giáo Konkou.

Từ cuối thời Minh Trị đến cuối chiến tranh Thái Bình Dương:

Trong Thần đạo: Giáo Omoto, Seichyonoie, giáo Sekai-kyusei, giáo đoàn PL.

Trong Phật giáo: Hội Reiyu, Shinnyouen.

Từ sau chiến tranh đến năm 1970

Trong Thần đạo: Giáo tenshyokoutaizingu

Trong Phật giáo: hội Risshyokouseikai, học hội Souka

Từ năm 1970 đến nay

Trong Thần đạo: Giáo đoàn văn minh thế giới mahikải

Trong Phật giáo: giáo agon, giáo chân lý Aum

Ngoài ra: giáo phái khoa học về hạnh phúc.

Tổng số tín đồ theo các đạo này chiếm khoảng 10% dân số Nhật. Sau khi giáo phái chân lý Aum gây ra vụ bỏ chất độc Sarin trong tàu điện ngầm thì nhiều người dân Nhật phản đối giáo phái này và nhiều người đứng đầu giáo phái đã bị bắt giam.

5. Văn hoá Nhật Bản

5.1 Văn hoá hiện đại

- Người Nhật nào đã nhận được giải thưởng Nobel?

- Có bao nhiêu loại báo được xuất bản ở Nhật Bản?

- Loại báo nào có được phát hành rộng rãi nhất?

- Có bao nhiêu đài truyền hình ở Nhật Bản?

- Những loại chương trình TV nào phổ biến ở Nhật Bản?

- Người Nhật đọc những loại báo và tạp chí nào?

- Những tác gi nào nổi tiếng trong viết truyện tranh ở Nhật Bản?

- Có những phim hoạt hình nào của Nhật nổi tiếng?

- Những nhạc sĩ người Nhật nào nổi tiếng trên thế giới?

- Những loại nhạc cổ điển nào phổ biến ở Nhật Bản?

- Giới trẻ của Nhật Bản thích nghe những loại nhạc nào?

- Những hoạ sĩ Nhật nào nổi tiếng khắp thế giới?

- Về mặt kĩ thuật, tranh Nhật khác tranh châu Âu ở chỗ nào?

Q: Người Nhật nào đã nhận được giải thưởng Nobel?

Người Nhật đầu tiên được nhận giải thưởng Nobel là ông Yukawa Hideki. Ông nhận giải Nobel Vật Lí năm 1949 về “Chukanshi riron no kenkyu” (Nghiên cứu về giả thuyết Meson) - đã đem lại niềm tin cho người dân Nhật Bản bị chèn ép do sự thất bại trong chiến tranh. Sau Yukawa là Tomonaga Shin'ichiro (1965) và Esaki Reona (1973), họ đã đoạt giải Nobel Vật Lí; Fukui Ken’ichi, được thưởng giải Nobel Hoá học năm 1981; Tonegawa Susumu, được giải Nobel Sinh lí học và Y học năm 1987 đã chứng minh cho cả thế giới biết về sự tuyệt vời về khoa học và kĩ thuật của Nhật Bản. Ngoài lĩnh vực khoa học và kĩ thuật, thủ tướng Sato Eisaku nhận giải thưởng Nobel Hoà bình năm 1974. Trong Văn học, Kawabata Yasunari nhận giải thưởng Nobel năm 1968; ông ấy là tác giả của 1 số tác phẩm “Xứ tuyết” (Snow Country) và “The Izu Dancer”. Năm 1994 ông Oe Kenzaburo nhận giải Nobel trong lĩnh vực Văn học. Ông có một số tác phẩm nổi tiếng như “Hiroshima Note” và “The Silent Cry”. Cho đến năm 2004 người Nhật đã nhận tất cả 11 giải Nobel. Trong 2 năm 2000 và 2001 người Nhật liên tục nhận được 2 giải Nobel về Hoá học. Giải Nobel năm 2000 thuộc về tiến sĩ Shirakawa Hideki, giáo sư danh dự trường Đại học tổng hợp Tsukuba, ông được trao giải Nobel vì đã điều chế được nhựa có khả năng dẫn điện. Giải Nobel năm 2001 được trao cho ông Noyori Ryozi, giáo sư trường đại học tổng hợp Nagoya. Ông được trao giải Nobel vì đã tìm ra nhiều phương pháp điều chế hợp chất hữu cơ bất đối xứng, được ứng dụng nhiều trong y học và dược học. Tiến sĩ Shirakawa tốt ngiệp Học viện kỹ thuật Tokyo, giáo sư Noyori tốt ngiệp trường đại học tổng hợp Kyoto. Năm 2002 Nhật Bản có 2 người nhận giải Nobel là giáo sư Masatoshi Koshiba (đại học Tokyo, giải Nobel Vật lý) và kỹ sư Koichi Tanaka (công ty Shimadzu, giải Nobel Hóa học)

Q: Có bao nhiêu loại báo được xuất bản ở Nhật Bản?

Dưới đây là một số loại báo hàng ngày được xuất bản và lượng phát hành trên 1000 người ở Nhật và các nước khác.

Nước (Năm) Số loại báo Số báo trên 1000 người

Nhật Bản (1993) 122 581

Mỹ (1992) 1586 240

Đức (1992) 355 331

Anh (1992) 101 383

Pháp (1992) 77 205

Nga (1992) 339 387

(UNESCO, Sách thống kê, 1994)

Đặc trưng của báo Nhật Bản là được xuất bản khắp các tỉnh trên nước, những tờ báo của trung ương và địa phương cùng song song tồn tại, và hầu hết các báo đều được phát đến tận nhà hoặc văn phòng – có báo buổi sáng và buổi tối. Những tờ báo thể thao và báo tối (loại nhỏ) khá là phổ biến và chủ yếu được bán ở những kiot của ga tàu điện và tàu điện ngầm trong khu vực thành thị.

Q: Loại báo nào có được phát hành rộng rãi nhất?

Dựa theo thông kê báo Nhật Bản năm 1994/95, trong loại báo hàng sáng thì báo Yomiuri Shimbun được phát hành rộng rãi nhất (khoảng 9,923 triệu bản), sau đó là báo Asahi Shimbun (8,283 triệu bản) và báo Mainichi Shimbun (4,008 triệu bản). Hãy thử so sánh với sự phát hành của một số loại báo phổ biến khác trên thế giới.

Los Angeles Times 1,090 triệu

New York Times 1,141 triệu

Wall Street Journal 1,819 triệu

Daily Mirror 2,630 triệu

Le Monde 0,382 triệu

Die Welt 1,436 triệu

People’s Daily 4,000 triệu

(Thống kê báo Nhật Bản, 1994/95)

Q: Có bao nhiêu đài truyền hình ở Nhật Bản?

Năm 1993 có 129 đài truyền hình tư nhân (trừ NHK). Khi đài truyền hình có từ năm 1953, NHK, Nippon Hoso Kyokai, là đài truyền hình duy nhất và Tokyo cũng là nơi duy nhất có phủ sóng. Gần đây số lượng đài truyền hình vệ tinh và truyền hình TV cáp sử dụng vệ tinh thông tin tăng lên nhanh chóng.

Q: Những loại chương trình TV nào phổ biến ở Nhật Bản?

Trước những năm 80, những chương trình chiếu những bài hát hay rất phổ biến, nhưng những chương trình đó giảm dần trong những năm 90. Mặc dù có truyền thống trình chiếu những chương trình của các ngôi sao vào dip năm mới hàng năm do NHK nhưng Kohaku Utagassen (Hồng Bạch Ca Hợp Chiến - Chương trình ca nhạc tổng hợp trong đó các ca sĩ nam và ca sĩ nữ luân phiên nhau hát. Hồng là đội nữ, Bạch là đội nam) vẫn mất đi sự phổ biến của nó. Chương trình TV có vẻ đã có sự thay đổi lớn do nhu cầu của người xem đã thay đổi. Gần đây người Nhật hay xem truyền hình thể thao trực tiếp, thời sự, đố vui, phim truyền hình dài tập.

Q: Người Nhật đọc những loại báo và tạp chí nào?

Người Nhật là những người đọc rất nhiều loại sách báo. Xu hướng đọc của họ có thể phân như sau: Báo hàng tuần được đọc rộng rãi bởi mọi lứa tuổi. Báo chí đáp ứng được những người ở lứa tuổi 30, nó đề cập đến rất nhiều chủ đề khác nhau như: Chính trị, tệ nạn xã hội, tranh khoả thân, chuyện cười và tiểu thuyết dài tập được phát hành rất rộng rãi. Tạp chí hàng tuần của phụ nữ thường có những chuyện thường ngày, những vụ xì-căng-đan mà dính dáng đến các ngôi sao, hay những bài viết về những hiểu biết thường ngày cũng được bán rất nhiều. Những tạp chí đặc biệt dưới dạng Manga – truyện tranh theo kiểu Nhật Bản - được đọc rất rộng rãi bởi lứa tuổi thành niên. Có những truyện bán được vài triệu bản mỗi tuần. Những chuyện manga phổ biến thường được chế bản lại thành sách sau khi được phát hành trên các tạp chí, và hầu hết bán chạy trong thời gian khá dài. Những loại sách bỏ túi, thường không đắt lắm và đủ nhỏ để đọc trên các chuyến tàu đông người, cũng đã trở thành một phần cần thiết trong thói quen đọc sách báo của người Nhật. Và gần đây thì ta có thể tìm thấy trong những quyển sách này thường có đủ tất cả các loại chủ đề mà trong sách báo đề cập tới.

Q: Những tác giả nào nổi tiếng trong viết truyện tranh ở Nhật Bản?

Có lẽ sẽ không thể nào liệt kê hết ra số lượng tác gi có năng khiếu viết truyện tranh, nhưng có 2 người mà chúng ta không thể không đề cập đến: Người thứ nhất là Tezuka Osamu (1928-1989). Ông đã viết khá nhiều truyện, và 2 trong số các truyện nổi tiếng, là Astro Boy và Chúa tể rừng xanh (Jungle King). Astro Boy là câu chuyện nói về cuộc phiêu lưu của một cậu bé robot có trái tim dũng cảm và nhân hậu. Chúa tể rừng xanh nói về một chú sư tử đã trưởng thành và trở thành chúa tể của rừng. Ông cũng chính là người có công trong lĩnh vực phim hoạt hình ở Nhật Bản. Người thứ hai là Hasegawa Machiko (1920 – 1992). Truyện tranh vui 4 khung hình Sazaesan tập trung nói về một người vợ trẻ tên là Sazae, và đưa một cái nhìn vui vẻ vào cuộc sống hàng ngày của gia đình có đủ 3 thế hệ của cô. Ngay từ lần đầu tiên được đăng trên báo, nó đem lại niềm vui và sự hạnh phúc cho bao nhiêu người trên khắp nước Nhật, bất kể người lớn hay trẻ con. Ngay cả hiện nay, những mẩu truyện tranh hài hước này vẫn được bán nhiều dưới dạng sách, và những chương trình hoạt hình trên TV dựa trên dạng truyện này cũng khá phổ biến.

Ngoài ra khán giả Việt Nam không thể quên Fujiko Fujio (Tên thật là Fujimoto Hiroshi), tác giả Doremon (Tên tiếng Nhật là Doraemon).

Q: Có những phim hoạt hình nào của Nhật nổi tiếng?

Nhật Bản là nước sản xuất nhiều phim hoạt hình nhất trên thế giới. Cụm từ “anime” đã được đưa vào trong tiếng Anh. Những bộ phim hoạt hình cũ của Tezuka Osamu như Tetsuwan Atomu (Astro boy) đã rất phổ biến ở Mỹ.

Gần đây, những phim hoạt hình như Thuỷ thủ mặt trăng (Sailor Moon) cũng rất nổi tiếng ở Mỹ. Có rất nhiều phim hoạt hình đã được đem sang các nước khác và được xem nhiều ở khắp các nước trên thế giới. Một người cũng rất xuất sắc hiện nay là Miyazaki Hayao, tác giả của Kaze no Tani no Naushika (Nausica - Thung lũng của gió) và Tonari no Totoro (Người hàng xóm của tôi Totoro) cũng đã trở nên rất nổi tiếng.

Q: Những nhạc sĩ người Nhật nào nổi tiếng trên thế giới?

Trong thời kì sau chiến tranh, có rất nhiều nhạc sĩ trẻ đã đoạt giải thưởng trong kì thi quốc tế và được biết đến trên toàn cầu. Người đầu tiên được thế giới biết đến là Ông Ozawa Seiji, người chỉ huy giàn nhạc giao hưởng Boston.

Mặc dù còn nhỏ, nhưng nghệ sĩ vi-ô-lông Goto Midori đã có mặt trong danh sách những nghệ sĩ nổi tiếng. Một sách của Mỹ đã thậm chí có 1 đoạn về buổi biểu diễn của Goto, khi mà cô còn phải mượn violin của người chủ rạp hát vì đàn của cô bị đứt dây, tuy nhiên cô vẫn biểu diễn rất hay. Uchida Mitsuko cũng đã trở nên nổi tiếng trên khắp thế giới vì những buổi biểu diễn nhạc Mozart trên đàn piano của cô. Ca sĩ opera Nakamaru Michie được cả châu Âu biết đến về cả giọng ca và phong cách biểu diễn. Một số nhạc sĩ ngoài nhạc cổ điển cũng được toàn thế giới biết đến là Kitaro và Tomita Isao, cả hai đều là người sáng tác và biểu diễn nhạc tổng hợp, và Sakamoto Ryuichi cũng đã được giải thưởng Academy cho lời bài hát của phim(OST) hay nhất.

Q: Những loại nhạc cổ điển nào phổ biến ở Nhật Bản?

Mặc dù phong cách nhạc của người Nhật không khác nhiều so với các nước khác trên thế giới nhưng cũng có hai bài hát đặc biệt phổ biến đối với người Nhật. Một là bài Bốn mùa (Four Seasons của Vivaldi, tiếng Nhật là Shiki), đã được sản xuất lại bởi đội hợp xướng I Musici và bán được 2.800.000 đĩa CDs ở Nhật. Hai là bản giao hưởng thứ 9 (Ninth Symphony) của Beethoven. Vào dịp cuối năm, buổi hoà nhạc Bản giao hưởng thứ 9 được trình diễn ở khắp nơi, và có rất nhiều ca sĩ nghiệp dư muốn tham gia vào dàn hợp xướng đó. Đây có thể coi là một hiện tượng kì lạ đối với Nhật Bản.

Q: Giới trẻ của Nhật Bản thích nghe những loại nhạc nào?

Để thoải mái, thư giãn khi nghe nhạc, giới trẻ Nhật Bản thường tập trung nghe những bài hát nằm trong bảng top hit của Mỹ và Anh, những loại nhạc như: Rock, Hiphop, Reggae, Eurobeat, và những nhóm nhạc nhảy ... Nhưng những lúc biểu diễn, thì họ lại chọn những bài hát của Nhật: Mister Children, Southern All Stars, B’z ... và một số ban nhạc khác bán được khoảng vài trăm nghìn copy của mỗi CD họ cho ra đời. Gần đây tuổi trung bình của các ban nhạc giảm hẳn, ca sĩ Utada Hikaru nổi tiếng từ năm 16 tuổi, hai ban nhạc trẻ Zone và Morning Musume với hầu hết các thành viên đang học cấp 2 luôn dẫn đầu danh sách số lượng đĩa CD bán được. Ca sĩ bán được nhiều đĩa CD nhất năm 2001 là Hamasaki Ayumi. Ở Nhật, Karaoke có ở từng ngõ ngách đường phố, và đa số những bài hát hay mới đều có trong nhạc Karaoke, bằng cách này thực sự đã giúp rất nhiều cho việc phổ biến một bài hát. Song song với việc thống kê số lượng CD bán được, hàng tuần người ta cũng thống kê các bài hát được hát nhiều nhất trong các quán Karaoke.

Q: Những hoạ sĩ Nhật nào nổi tiếng khắp thế giới?

Những cái tên mà rất nhiều người nước ngoài biết đến trong thời kì Edo là Hokusai, Utamaro và Sharaku có lẽ vì những hoạ sĩ này có liên quan đến rất nhiều hoạ sĩ châu Âu như Van Gogh và Monet. Có những hoạ sĩ theo phong cách Nhật (Japanese-style-painting) nổi tiếng gần đây là Sugiyama Yashishi, Higashiyama Kaii, Takayama Tatsuo, Kayama Matazo và Hirayama Ikuo, tình cờ trong 5 người này đều có tên một núi của Nhật trong tên của họ, và được gọi là Năm ngọn núi của nghề sơn Nhật Bản (The Five Mountains of Japanese Painting).

Q: Về mặt kĩ thuật, tranh Nhật khác tranh châu Âu ở chỗ nào?

Cụm từ “Japanese-style-painting” đã được sử dụng sau buổi ra mắt của phong cách vẽ phương Tây, đặc biệt là sơn dầu, từ sau thời Minh Trị. Cụm từ trên thực ra là bao gồm rất nhiều trường phái và phong cách khác nhau. Và phong cách của một vài người gần đây đã có những nét giống với phong cách của hoạ sĩ phương Tây. “Japanese-style-painting” sử dụng loại chất màu dựa trên khoáng chất ở trên giấy và tơ lụa. Những cách truyền thống để làm nhoè màu, vẽ đường thẳng, và chống nhoè màu của mực hay chất màu có thể thay đổi dựa trên loại vật liệu được sử dụng; những cách này yêu cầu sự luyện tập lâu dài và cũng có thể coi là một khía cạnh khác với phong cách phương Tây.

5.2 Văn hoá truyền thống Nhật Bản

- Tại sao người Nhật thích thơ (Tanka)?

- Haiku được sáng tác như thế nào?

- Kabuki (Ca vũ kỹ) được hình thành khi nào?

- Kịch No được hình thành khi nào?

- Mối quan hệ của No và Kyogen là gì?

- Bunraku được hình thành khi nào?

- Có phải tất cả phụ nữ Nhật Bản đều biết nghệ thuật cắm hoa và trà đạo không?

- Uống trà theo trà đạo khác với uống trà bình thường như thế nào?

- Nghệ thuật cắm hoa (Ikebana) là gì?

- Chế độ Iemoto là gì?

- Khi nào thì người Nhật viết bằng bút lông?

- Bonsai được làm như thế nào?

- Đồ gốm của Nhật có nổi tiếng hay không?

- Sơn mài của Nhật (Sikki) có những ưu điểm gì?

- Kiếm Nhật khác kiếm nước ngoài ở chỗ nào?

- Báu vật sống của quốc gia ở Nhật được định nghĩa như thế nào?

Q: Tại sao người Nhật thích thơ (Tanka)?

Tanka (đoản ca) là thể loại thơ độc đáo của Nhật Bản, đã được hoàn thiện vần luật từ đầu thế kỉ VII. Vần luật ban đầu của tanka có thể được xem trong Manyoshu (Vạn diệp tập), một tuyển tập thơ được biên soạn vào thế kỉ VIII.

Những từ dùng để miêu tả tâm trạng nhà thơ hoặc tả cảnh thì được sắp xếp theo luật 5-7-5-7-7 (kí tự Nhật). Khi mà không có từ miêu tả cảnh như nói trong haiku, tanka cho phép reo vần tự do tuỳ theo tâm trạng của nhà thơ.

Q: Haiku được sáng tác như thế nào?

Haiku (Bài cú) là loại thơ độc đáo của Nhật Bản, và là loại thơ ngắn nhất trên thế giới. Người ta cho rằng thể thơ Haiku đã được tạo ra vào thế kỉ XVII và phát triển mạnh vào thời kì Edo, và những nhà thơ nổi tiếng như Basho và Buson cũng đã nổi tiếng do loại thơ này. Thơ Haiku được xắp xếp thành ba hàng 5-7-5 (kí tự Nhật). Có những luật cơ bản như: Trong thơ Haiku bắt buộc phải có “Kigo” (quý ngữ) nghĩa là từ miêu tả mùa.

Q: Kabuki (Ca vũ kỹ) được hình thành khi nào?

Có lẽ Kabuki được hình thành vào khoảng năm 1603, khi có một phụ nữ tên là Okuni ở đền thờ đạo Izumo trình diễn một điệu nhảy gọi là Nenbutsu odori (điệu múa niệm Phật) Tuy nhiên, vào năm 1629, phụ nữ bị cấm lên sàn diễn, và chỉ đàn ông mới được phép nhảy; điệu nhảy Kabuki đã được hoàn thiện vào thời kì Genroku (Nguyên Lộc 1688-1704). Vào thời kì Minh Trị, bất chợt có cuộc xâm nhập của văn hoá phương Tây, và Kabuki đã thậm chí dự định hợp tác với những ảnh hưởng mới này. Tuy nhiên đến thế kỉ XX, người ta đã quay chiều hướng của Kabuki vào loại nhảy dân tộc, và xu hướng đó tiếp tục cho đến bây giờ. Mọi người vẫn luôn bảo tồn cái truyền thống bảo thủ, như việc truyền tên của sàn diễn lại đời sau những cái tên của các nghệ sĩ Kabuki nổi tiếng dựa theo phả hệ của dòng họ. Ở Tokyo, một rạp hát biểu diễn Kabuki vĩnh viễn được gọi là sân khấu Kabuki-za và biểu diễn quanh năm.

Q: Kịch No được hình thành khi nào?

Rạp hát No dùng để nhảy và biểu diễn ca nhạc được gọi là Utai. No được dựa trên một bài hát và điệu nhảy lấy từ sangaku (một hình thức giải trí được giới thiệu khắp châu lục trong thời kì Nara bao gồm xiếc, ảo thuật, nhảy-và-hát. Bài hát và điệu nhảy này được phát triển theo cách độc đáo của Nhật Bản, và đến nửa cuối của thời kì Kamakura (1192-1333), phong cách No đã được hoàn thiện. Năm 1374, dưới triều đại Mạc phủ, tướng quân Ashikaga Yoshimitsu, đã có ấn tượng rất sâu sắc với buổi trình diễn No, và sau đó No đã được phát triển dưới sự cai quản của ông. Kan’ami và con trai của ông – Zeami – phát triển nghệ thuật của loại hình nghệ thuật No, và thành lập cơ sở lí thuyết vững chắc của nó. Ngày nay, có 3 trường phái của rạp hát No: Kanze, Hosho, Komparu, Kongo và Kita.

Q: Mối quan hệ của No và Kyogen là gì?

Chúng giống như anh em sinh đôi. Một hình thức truyện tranh mô phỏng dựa trên Sangaku, và cũng là gốc của No, qua nhiều năm phát triển, đã trở thành một loại kịch hài hước dựa trên những mẩu hội thoại trong truyện tranh, và sau cùng trở thành Kyogen (Cuồng ngôn). Mặt khác, có một loại kịch hát-và-nhảy khác được gọi là utai và mai, mà sau trở thành kịch No. Ngày nay, các buổi kịch No thường được trình diễn theo trình tự No – Kyogen – No.

Q: Bunraku được hình thành khi nào?

Bunraku (Văn lạc) là một loại múa rối của riêng Nhật Bản, đây là loại nghệ thuật có người điều khiển con rối từ đằng sau. Những con rối được điều khiển phù hợp với nhạc và hát và được gọi là joruri. Một con rối cần sự điều khiển của 3 người. Hình thức văn hoá này được hình thành vào đầu thời Bunroku - Keicho (1592-1614) và đến thời Edo thì phổ biến rộng rãi trên toàn quốc. Vào cuối thế kỷ 17, nhờ sự thao tác các con rối một cách tài tình của Takemono Gidayu, nhiều câu truyện được viết cho Banraku và nó trở thành một nghệ thuật hoàn chỉnh. Bunraku được biểu diễn định kì tại Nhà hát quốc gia Tokyo và Nhà hát Bunram quốc gia ở Osaka.

Q: Có phải tất cả phụ nữ Nhật Bản đều biết nghệ thuật cắm hoa và trà đạo không?

Câu trả lời là không. Cho đến khi chiến tranh thế giới lần thứ hai kết thúc thì Sadou và Ikebana là điều cần biết tối thiểu đối với những phụ nữ độc thân nếu như người đó muốn lập gia đình. Sau chiến tranh, cùng với sự gia tăng của tỷ lệ phụ nữ tham gia vào các hoạt động xã hội thì số người biết 2 nghệ thuật này giảm dần. Ngày nay chỉ những ai có hứng thú mới giành thời gian để học 2 nghệ thuật này. Hai nghệ thuật này vốn là của con trai. Do cắm hoa cũng là một cách để trang trí trong nhà nên từ thời Edo nhiều người con gái nhà quyền quí cũng học nghệ thuật này. Nghệ thuật pha trà được coi là một phương pháp để tịnh dưỡng tinh thần. Từ thời Minh Trị thì nó trở nên phổ biến đối với những cô dâu sắp lên xe hoa.

Q: Uống trà theo trà đạo khác với uống trà bình thường như thế nào?

Trà đạo được hình thành bởi một nhà sư tên là Murata Zyukou (1422-1502). Nghệ thuật trà đạo được hoàn thiện bởi Sennorkyu (1522-1591) và nó được duy trì cho đến ngày nay. Trà được dùng trong trà đạo là Matcha (Mạt trà), lá trà được nghiền thành bột. Từ khi bắt đầu đun nước cho đến khi cho trà vào quấy thì phải trải qua rất nhiều công đoạn. Làm những động tác này một cách đẹp mắt là điều mấu chốt đầu tiên. Điểm mấu chốt thứ 2: Trà đạo là 1 hình thức giao lưu giữa chủ và khách. Chủ nhà thể hiện sự tôn trọng khách bằng sự thận trọng trong cách bố trí các dụng cụ và trong các động tác của quá trình pha trà cũng như trong cách bố trí hoa trang trí phòng. Ngược lại khách thể hiện sự tôn trọng chủ nhà bằng cách lí giải được tấm lòng của chủ nhân và thể hiện mình là một con người có giáo dục.

Q: Nghệ thuật cắm hoa (Ikebana) là gì?

Nghệ thuật cắm hoa bắt đầu từ thời Muromachi (1333-1568). Nghệ thuật này bắt nguồn từ việc trang trí hoa trước bàn thờ Phật. Do đó Ikebana được coi như biểu hiện một cái gì đó thiêng liêng hoặc biểu hiện sự hài hoà của vũ trụ. Nguyên tắc cơ bản của Ikebana là phía trên là trời, phía dưới là đất, ở giữa là con người và Ikebana phải thể hiện được sự hài hoà của 3 yếu tố đó. Sau Chiến tranh Thế giới lần thứ 2, trào lưu Sougetsu dùng một số nguyên liệu không phải là hoa và dẫn đến sự hình thành một trường phái Ikebana thiên về nghệ thuật tạo hình. Hiện tại có khoảng 2000 trường phái về Ikebana. Có thể kể tên một số trường phái lớn như Ikenohou, Ohara, Sougetsu.

Q: Chế độ Iemoto là gì?

Đối với các nghệ thuật truyền thống như nghệ thuật pha trà, cắm hoa, làm hương, nhạc cụ... thì người đứng đầu một trường phái được gọi là Iemoto. Iemoto được truyền từ đời này qua đời khác. Iemoto có quyền lực rất lớn, có thể coi đây giống như quyền tác giả. Một người muốn mở lớp dạy học về môn này đều phải xin phép Iemoto. Tuỳ theo các loại giấy phép mà tiền nộp khác nhau và người xin phép chỉ được phép làm những việc trong giấy phép quy định. Có những loại giấy phép giá vài triệu yên.

Q: Khi nào thì người Nhật viết bằng bút lông?

Trong giờ học chính khoá ở trường thì tập viết bằng bút lông là một môn học bắt buộc nhưng trên thực tế thì người Nhật hầu như không còn dùng bút lông nữa. Những tờ giấy có ghi chữ bằng bút lông chỉ được dùng khi chúc mừng sinh con, chúc mừng đám cưới hay chia buồn khi dự đám tang. Tuy nhiên ngay cả trong những trường hợp này cũng không bắt buộc phải dùng bút lông, số người dùng bút dạ để viết tăng nhiều trong thời gian gần đây.

Q: Bonsai được làm như thế nào?

Bonsai là một nghệ thuật uốn các cây được trồng trong chậu theo các hình thù mong muốn, đây là một hình thức nghệ thuật bắt nguồn từ Nhật Bản. Chúng ta có thể dịch ra tiếng Việt là “Nghệ thuật uốn cây cảnh” nhưng từ Bonsai cũng được dùng ở nhiều nơi ở Việt Nam cũng như trên thế giới như một từ mượn. Trong Bonsai người ta dùng rất nhiều loại cây nhưng chủ yếu là 4 loại cây: Matsu (Tùng), kaede, Ume (Mai), satsuki. Tuỳ theo từng loại cây mà người ta dùng các loại đất và chất dinh dưỡng khác nhau. đôi khi phải nhổ cây lên trồng lại. Trong quá trình cây lớn người ta uốn thân và cành theo những dây thép có hình dáng nhất định. Muốn có được một chậu cây cảnh như vậy thì thời gian trồng không chỉ là 1, 2 năm mà đôi khi phải tốn vài chục năm.

Q: Đồ gốm của Nhật có nổi tiếng hay không?

Thời Nara (710-794) nghệ thuật làm gốm của Trung Quốc được lan truyền sang Nhật. Tuy nhiên thời này những đồ vật bằng sứ chỉ là những dụng cụ sinh hoạt. Thời Heian (794-1185) thì có 2 loại lò nung, một loại lò cho những dụng cụ sinh hoạt và một loại cho những dụng cụ cao cấp. Thời Muromachi (1333-1568) sự phát triển của trà đạo đã giúp cho nghệ thuật làm gốm được phát triển cả về kỹ thuật và đa dạng hoá với nhiều phong cách của các địa phương. Vào thời Edo (1600-1868) người ta biết cách vẽ hình lên các đồ gốm nên đồ gốm trở nên phổ biến. Có hai loại tiêu chuẩn làm gốm là tiêu chuẩn Arita và Kutani. Đặc biệt tiêu chuẩn Arita thừa hưởng nhiều nét từ một công ty của Hà Lan ở Ấn Độ. Đồ gốm của Nhật bắt đầu mang ảnh hưởng của các nước khác.

Q: Sơn mài của Nhật (Sikki) có những ưu điểm gì?

Đồ sứ được thế giới biết đến với tên “china” còn sơn mài của Nhật được biết đến với cái tên “japan”. Nhiều đồ sơn mài thời Jomon như lược và khay đã được khai quật. Theo quyển “Nhật Bản thư kỷ” thì đồ sơn mài được làm ở Nhật từ thế kỷ 6. Trên thế giới sơn mài được làm từ nhựa cây nhưng sơn mài ở Nhật được nói là tốt nhất trên thế giới.

Q: Kiếm Nhật khác kiếm nước ngoài ở chỗ nào?

So với cây kiếm của châu Âu thì kiếm Nhật có cán dài và chỉ có một bên lưỡi. Trong nhiều bộ phim ta thấy người ta cầm kiếm bằng 1 tay nhưng trên thực tế thì cây kiếm này rất nặng và binh lính khi ra trận thì phải cầm kiếm bằng 2 tay. Về cấu tạo thì phía trong cây kiếm làm từ sắt mềm và phía ngoài cây kiếm làm bằng thép cứng. Do chỉ có phần lưỡi kiếm được tôi luyện nên phần lưỡi có những hoa văn đặc trưng.

Q: Báu vật sống của quốc gia ở Nhật được định nghĩa như thế nào?

Trong các nghệ thuật truyền thống, các kỹ xảo được cá nhân hay một tập thể truyền từ đời này qua đời khác được coi là “tài sản văn hoá vô hình”. Đối với một số nghệ thuật quan trọng thì được gọi là “tài sản văn hoá vô hình quan trọng”, người nắm giữ các kỹ thuật này được coi là báu vật sống của quốc gia. Báu vật quốc gia sống do Bộ trưởng Bộ văn hoá và Giáo dục (Monbukagakusho) quy định. Năm 1994 có 40 người được coi là báu vật sống của quốc gia, những người này mỗi năm được nhận một khoản tiền là 2,5 triệu yên.

6. Quần áo, việc bếp núc và nhà cửa ở Nhật

6.1 Quần áo, trang phục

- Người Nhật bắt đầu mặc Âu phục từ khi nào?

- Mọi người mặc Kimono vào những dịp nào?

Q: Người Nhật bắt đầu mặc Âu phục từ khi nào?

Âu phục được đưa vào Nhật từ thời kỳ Minh Trị (1868-1912). Chính quyền Minh Trị chấp nhận quân phục theo kiểu của người Tây phương và sau đó tiến tới quy định các nhân viên công sở, những người đưa thư và công nhân đường sắt phải mặc đồng phục Âu phục bởi vì nhu cầu cần phải chuyển đổi nhanh chóng sang một thể chế hiện đại hơn của hệ thống chính quyền Nhật Bản. Việc này đã thúc đẩy cho việc Âu phục trở thành phổ biến trong tầng lớp bình dân Nhật Bản. Tuy nhiên, áo váy, một phần là bởi vì nó quá đắt nên chỉ được những phụ nữ ở tầng lớp thượng lưu mặc trong những buổi tiệc sang trọng được tổ chức tại Rokumeikan, một ngôi nhà được xây từ năm 1883 dành riêng cho những bữa tiệc trịnh trọng theo kiểu Tây phương. Bởi vì chủ nghĩa dân tộc phát triển mạnh trên khắp đất nước Nhật Bản cho nên Âu phục thời đó chỉ được giới hạn cho đồng phục của các y tá. Việc mặc đồng phục chỉ trở nên phổ biến vào thời kỳ Đại Chính (1912-1926) khi mà các nữ công nhân viên chức như là người soát vé xe buýt và nhân viên đánh máy bắt đầu mặc Âu phục trong cuộc sống sinh hoạt hàng ngày.

Q: Người Nhật mặc Kimono vào những dịp nào?

Trừ những người già và những người phải mặc Kimono do yêu cầu công việc thì thường nhật có rất ít người mặc Kimono hàng ngày. Vào dịp năm mới một số người (cả nam và nữ) mặc Kimono để cảm nhận không khí đầu năm, một số phụ nữ mặc Kimono vào ngày làm việc đầu tiên trong năm. Trẻ em thường được cho mặc Kimono khi đi thăm các ngôi đền hoặc vào dịp lễ Shichi-go-san (Bảy năm ba), tuy nhiên số lượng các bậc phụ huynh cho con em mặc váy, áo vét cũng đang ngày càng tăng. Vào dịp lễ thành nhân (Thanh niên tròn 20 tuổi), lễ cưới, lễ tốt nghiệp hoặc trong các buổi tiệc trang trọng thì thường là phụ nữ sẽ mặc Kimono. Những người học và làm việc trong giới nghệ thuật truyền thống của Nhật như là các vũ công, những người phục vụ trong các quán ăn Nhật truyền thống thường phải bắt buộc mặc các trang phục truyền thống. Yukata, được làm bằng vải bông, là một loại Kimono dành mặc riêng cho mùa hè hoặc như là Pyjamas (quần áo ngủ) trong những nhà trọ theo phong cách cổ xưa của Nhật. Bởi vì nó là một loại quần áo tùy tiện thông tục cho nên không được phép mặc Yukata ra những chỗ trịnh trọng đông người.

6.2 Sinh hoạt ăn uống của người Nhật

- Phong cách ăn uống điển hình của người Nhật như thế nào?

- Người Nhật có ăn cơm hàng ngày không?

- Người Nhật thích ăn món gì nhất?

- Tương, xì dầu (shoyu, soy sauce) được dùng ở Nhật từ bao giờ?

- Miso (làm từ đậu nành) được bắt đầu sử dụng tại Nhật từ bao giờ?

- Tại sao đậu phụ lại được nói là có lợi cho sức khỏe?

- Thế nào là cách cầm đũa đúng?

- Người Nhật thường chế biến cá theo những cách nào?

- Rượu Nhật Bản (Sake) được chế tạo như thế nào?

Q: Phong cách ăn uống điển hình của người Nhật như thế nào?

Phong cách, thói quen ăn uống của người Nhật đã bị Âu hóa đi nhiều và trở nên khá đa dạng. Thay đổi rõ nét nhất là sự xuất hiện của bánh mỳ trong các bữa ăn. Hiện nay có rất nhiều người dùng bánh mỳ, trứng, sữa, và uống cà phê hay trè cho bữa sáng. Thập kỷ trước đây, các nhân viên công sở thường mang theo hộp cơm trưa tới nơi làm việc nhưng hiện nay thì tại các quán ăn gần nơi công sở bạn có thể tìm thấy đủ các món ăn thay đổi theo khẩu vị từ phương Tây cho tới khẩu vị truyền thống của Nhật. Tại đa số các trường tiểu học, trung học của Nhật đều có phục vụ bữa trưa, được thiết kế với thành phần dinh dưỡng đầy đủ và cân bằng và tất nhiên là có cả khẩu vị của các món ăn phương Tây lẫn khẩu vị truyền thống của Nhật. Các bữa ăn tối của người Nhật cũng thay đổi với nhiều loại món ăn bao gồm cả các món ăn Nhật, các món ăn Tàu và cả các món ăn của phương Tây. Một bữa ăn truyền thống bao gồm có cơm, một món canh, các món ăn chính bao gồm thịt, cá và rau. Nói chung thì trẻ em Nhật thích các món ăn phương Tây như là xúc xích (Hamburger) hơn là các món ăn Nhật cho nên các món ăn tối tại nhà thường có xu hướng thay đổi cho phù hợp với khẩu vị của chúng.

Q: Người Nhật có ăn cơm hàng ngày không?

Trên thực tế thì có rất nhiều người Nhật cảm thấy rất khó chịu nếu không ăn cơm ít nhất mỗi ngày một lần, tuy nhiên hiện nay có khá nhiều người dùng bánh mỳ cho bữa sáng và dùng các món mỳ cho bữa trưa. Dưới đây là bảng số liệu về nhu cầu về thức ăn bình quân hàng ngày của người Nhật do bộ Nông lâm Thủy sản Nhật công bố (đơn vị: gram):

1960 1980 1993

Gạo 314.9 216.3 89.7

Lúa mì 70.6 8.3 8.2

Qua bảng trên ta có thể thấy nhu cầu về gạo đã giảm đi rất đáng kể, tuy nhiên hầu như không có sự thay đổi đáng kể về nhu cầu lúa mỳ. Thực tế thì bữa ăn của người Nhật ngày càng trở nên phụ thuộc vào thịt, bơ sữa, và hoa quả hơn là vào gạo và lúa mì. Một cuộc điều tra cho thấy so với năm 1960 thì vào năm 1993 nhu cầu của người Nhật về thịt tăng 6 lần, nhu cầu về sữa và các sản phẩm bơ sữa tăng 4 lần, nhu cầu về hoa quả tăng 2 lần.

Q: Người Nhật thích ăn món gì nhất?

Thói quen ẩm thực của người Nhật rất đa dạng cho nên rất khó nói là họ thích món ăn nào nhất. Tuy nhiên theo sự điều tra của các nhà hàng bình dân thì món ăn được gọi nhiều nhất là xúc xích, món ca ri (curry) với cơm, và mỳ ống (spaghetti). Những món ăn trên cũng được yêu chuộng nhất tại nhà. Trong con mắt của người nước ngoài thì Sushi (cơm nắm cá sống), Tempura (Tôm, rau tẩm bột rồi đem rán), và Sukiyaki là các món ăn truyền thống của người Nhật tuy nhiên họ không ăn các món đó hàng ngày.

Q: Tương, xì dầu (shoyu, soy sauce) được dùng ở Nhật từ bao giờ?

Shoyu (Sho là chữ “tương” nghĩa là nước tương, yu là chữ “du” nghĩa là “dầu”, “dầu ăn”) bắt đầu xuất hiện trong các thực đơn là vào khoảng giữa thời kỳ Muromachi (1333-1568), và vào cuối thế kỷ 16 thì Shoyu trở thành phổ biến đối với người Nhật. Tuy nhiên vào trước thời kỳ Nara thì Hishio (?), được coi là nguồn gốc của Shoyu, đã xuất hiện tại Nhật. Hishio được làm bằng cách cho lên men hỗn hợp gồm gạo, thịt, cá, rau và tảo biển. Shoyu và Miso chính là các biến thể khác nhau của loại nước chấm này. Có rất nhiều loại nước chấm khác nhau như Tamari, Koiguchi, Usuguchi, được chế biến từ Hishio vào thời kỳ Edo và hiện nay vẫn được sử dụng rộng rãi.

Q: Miso được bắt đầu sử dụng tại Nhật từ bao giờ?

Miso là loại gia vị làm bằng cách hấp chín đậu nành rồi ủ chung với muối và men cho nó lên men, lưu ở dạng quánh đặc.. Miso, bắt đầu xuất hiện vào thời kỳ Nara (710-794), vào thời kỳ Heian (Bình An) thì đã xuất hiện những cửa hàng bán Miso. Miso được làm từ đậu nành được ninh kỹ và trộn với muối và kouji (Hỗn hợp của gạo lên men, lúa mạch và đậu). Có người nói rằng vào khoảng thế kỷ 15, 16 Miso đã từng được chế biến tại các ngôi đền và được coi là một loại lương thực quan trọng cho quân lính khi có chiến tranh. Cũng giống như Shoyu, Miso trở nên phổ biến đối với người Nhật vào khoảng thời kỳ Muromachi (1333-1568).

Q: Tại sao đậu phụ lại được nói là có lợi cho sức khỏe?

Đậu phụ (Tofu) được làm từ đỗ tương, chứa rất nhiều chất đạm (Protein), can xi, ka li và vitamin B, được coi là có lợi cho sức khỏe bởi vì nó không chứa nhiều chất béo như thịt, sữa, đồng thời hàm lượng ca lo cũng thấp hơn nhiều so với hàm lượng chất đạm mà nó cung cấp. Đậu phụ có nguồn gốc từ Trung Quốc và được truyền tới Nhật Bản vào thời kỳ Nara (710-794). Khi ăn sống thì vì đậu phụ có vị nhạt nên nó thường được dùng kèm với các gia vị khác như là hành lá thái nhỏ và gừng đã nghiền nhỏ, và với một ít nước chấm dưới lên trên. Về cách chế biến thì đậu phụ được nói là có hàng trăm cách chế biến khác nhau.

Q: Thế nào là cách cầm đũa đúng?

Có rất nhiều thanh niên hiện nay không biết cách cầm đũa sao cho đúng. Lý do của việc này có lẽ là do thói quen dùng các món ăn phương Tây với dao và nĩa. Để cầm đũa đúng cách thì đầu tiên bạn hãy tách 2 cây đũa ra, sau đó để chúng song song với nhau trên ngón trỏ và dưới ngón cái. Đặt phần giữa của cây đũa trên giữa đầu ngón trỏ và phía trên phần móng ngón giữa, đặt ngón cái đè lên trên cây đũa trên đó. Dùng đầu ngón giữa và phần móng ngón đeo nhẫn giữ phần giữa của cây đũa phía dưới. Tận dụng nguyên tắc của đòn bẩy, bạn chỉ cần dịch chuyển cây đũa trên là có thể gắp thức ăn dễ dàng. Dùng đũa như nĩa hay để xọc thức ăn, mút đầu đũa, hoặc dùng đũa thay tăm bị coi là những thói quen xấu.

Q: Người Nhật thường chế biến cá theo những cách nào?

Nếu như cá còn đủ tươi thì phần lớn người Nhật thích là thái mỏng và ăn sống, đó là món Sashimi của người Nhật. Món này thường được ăn với xì dầu (Soy-sauce) và với cây cải ngựa đã băm nhỏ (Wasabi). Cá sống cũng thường được ăn theo kiểu Sushi, tuy nhiên để chuẩn bị món sushi đòi hỏi những kỹ thuật đặc biệt cho nên người Nhật ít làm món này tại nhà. Cách chế biến phổ biến nhất của người Nhật là nướng cá với một ít muối rắc phía trên. Trừ cá nạc thịt như là cá ngừ Califoni thì tất cả các loại cá khác đều có thể chế biến theo cách này. Teriyaki là cách chế biến cá bằng cách ướp thịt cá đã lóc xương bằng nước xì dầu (Soy-sauce) và vừa phết mỡ vừa nướng. Đôi khi người ta cũng luộc cá với xì dầu (Soy-sauce) hoặc Miso hay bột đậu nành bằng lửa nhỏ. Những loài cá có nhiều mỡ như là cá thu thường được chế biến theo kiểu này. Tôm, cua, mực ống và các loại cá thịt trắng như cá hồi thường được rán kỹ, tức là chế biến theo món Tempura (tôm, các loại rau tẩm bột rồi rán). Các cách chế biến cá theo kiểu phương Tây như là món meunière cũng xuất hiện trong thực đơn của người Nhật tuy nhiên các món ăn truyền thống của Nhật thì vẫn được chế biến theo các cách đã nói ở trên.

Q: Rượu Nhật Bản (Sake) được chế tạo như thế nào?

Sake nguyên chất, Seishu (Tinh tửu), được chế tạo bằng cách cho lên men hỗn hợp gạo, mạch nha và nước. Đầu tiên, rửa sạch gạo để loại bỏ cám. Sau khi để cho gạo hút nước xong thì phơi khô, sau đó hấp lên, sau đó trộn với mạch nha và nước và để lên men trong khoảng 20 ngày. Thành phần thu được sẽ được làm cô đọng lại bằng máy và ta sẽ thu được Sake và Sakekasu. Sake, sau khi để một lát thì sẽ tự phân chia ra làm Seishu và Ori. Seishu sau đó được lọc và được chế biến thêm với hương liệu và gia vị. Được khử trùng bằng nhiệt, Seishu được bảo quản ở nhiệt độ dưới 20 độ C trong 6 tháng. Sau đó nó sẽ lại được điều chỉnh lại trước khi được khử trùng bằng nhiệt thêm một lần nữa. Cuối cùng Seishu được đóng chai và xuất xưởng.

6.3 Nhà ở

- Nhà ở của người Nhật trung bình rộng khoảng bao nhiêu?

- Bình thường thì một ngôi nhà ở Nhật giá khoảng bao nhiêu?

- Thuê một căn hộ với các điều kiện tiện nghi thuận lợi ở Tokyo mất khoảng bao nhiêu tiền một tháng?

- Giường ngủ của người Nhật thường là dùng đệm với tatami (một loại chiếu của người Nhật) hay là dùng giường theo kiểu phương Tây?

- Toa lét của Nhật có hai loại: ngồi và bệt, loại nào nhiều hơn?

Q: Nhà ở của người Nhật trung bình rộng khoảng bao nhiêu?

Theo thông tin một cuộc điều tra nhà ở vào năm 1993 thì trung bình một ngôi nhà ở của người Nhật rộng khoảng 120 mét vuông, nếu tính cả các ngôi nhà tập thể thì con số đó sẽ là 89 mét vuông. Tính trung bình diện tích nhà ở theo đầu người thì một người Nhật có khoảng 25 mét vuông. Tuy nhiên nếu so với con số 61 mét vuông của người Mỹ hay 35 mét vuông của người Anh thì con số trên là quá nhỏ. Đây là lý do tại sao những ngôi nhà của người Nhật thường hay bị gọi là những cái chuồng thỏ. Tuy nhiên so với những năm 60 thì diện tích nhà ở trung bình của người Nhật đã tăng lên gấp đôi. Bởi vì việc mua nhà ở Nhật là rất khó cho người dân nên trong tương lai diện tích nhà ở trung bình tính theo đầu người cũng rất khó có thể tăng lên được.

Q: Bình thường thì một ngôi nhà ở Nhật giá khoảng bao nhiêu?

Nếu bạn định mua một ngôi nhà ở Tokyo mà từ đó mất khoảng một tiếng để vào trung tâm thành phố thì cứ 100 mét vuông bạn sẽ phải trả khoảng từ 50 đến 60 triệu yên (tính theo tỷ giá hiện nay thì nó tương đương khoảng từ 400 đến 500 nghìn đô la Mỹ). Mặc dù vào cuối những năm 80 đầu những năm 90 do ảnh hưởng của nền “kinh tế bong bóng" nên giá cả nhà đất có giảm đi nhưng đây vẫn là cái giá không thể mua được với cả người Nhật. Năm 1993, tỷ lệ số người chủ sở hữu nhà ở so với tổng số nhà ở là 60%, giảm 2% so với năm 1983. Tỷ lệ này chắc chắn sẽ còn giảm trong tương lai.

Q: Thuê một căn hộ với các điều kiện tiện nghi thuận lợi ở Tokyo mất khoảng bao nhiêu tiền một tháng?

Giá cả phụ thuộc vào kích cỡ và vị trí của căn hộ đó, tuy nhiên nếu thuê một căn hộ nhỏ dành cho 1 một người nằm ở vị trí cách nơi làm việc từ 30 đến 40 phút thì bạn sẽ phải trả khoảng 60 nghìn yên một tháng. Nếu như căn hộ đó to hơn hoặc ở gần ga hơn thì giá thuê nhà sẽ tăng lên vào khoảng 80 nghìn yên, thậm chí có thể là 100 nghìn yên cho một căn hộ có nhiều ánh sáng với các điều kiện môi trường tốt. Một căn hộ cũ và không có phòng tắm sẽ có giá thuê bằng một nửa so với các căn hộ cùng loại. Khi thuê nhà thì thường người thuê nhà sẽ phải trả một khoảng tiền bằng 5, 6 tháng thuê nhà coi như là tiền đặt cọc. Khoảng tiền đó thường bao gồm 2 tháng tiền đặt cọc, 1 hoặc 2 tháng tiền nhà, và một tháng tiền nhà cho các công ty môi giới nhà ở. Khoản tiền đặt cọc sẽ được trả lại cho người thuê nhà khi thôi không thuê nữa, tất nhiên là trừ đi một số tiền dành cho việc dọn dẹp và làm vệ sinh căn hộ đó.

Q: Giường ngủ của người Nhật thường là dùng đệm Tatami hay là dùng giường theo kiểu phương Tây?

Đệm với Tatami. Theo một cuộc điều tra của một hãng làm giường- France Bed- thì 53.1% số phòng ngủ của người Nhật sử dụng giường nhưng so với tổng dân số thì con số đó chỉ là 27%. Nói cách khác cứ 2 phòng thì một phòng có giường nhưng chỉ có một người trong 3, 4 người sử dụng giường mà thôi. Ở Nhật thì giường được sử dụng đầu tiên tại các bệnh viện và trong quân đội. Chúng dần trở nên phổ biến khi các khách sạn thiết kế theo kiến trúc Tây phương được xây dựng.

Q: Toa lét của Nhật có hai loại: ngồi và bệt, loại nào nhiều hơn?

Theo báo cáo của một công ty gốm vệ sinh thì 89% hố xí được xuất xưởng vào năm 1994 là hố xí bệt. Con số này phản ánh số hố xí được lắp đặt gần đây, và tất nhiên là số hố xí ngồi xổm sẽ ngày càng giảm đi. Kiểu hố xí bệt được giới thiệu vào Nhật vào khoảng năm 1870, tuy nhiên nó chỉ thực sự trở nên phổ biến nhanh chóng vào khoảng 20-30 năm trở lại đây. Sự tăng trưởng của loại hố xí bệt là do sự tiện lợi của nó về diện tích bởi vì nó làm cho các chỗ đi tiểu trở nên không cần thiết. Nó cũng dễ sử dụng hơn vì người dùng không phải ngồi chồm hỗm, vì vậy sẽ yên tâm hơn khi những người già sử dụng hố xí bệt. Hiện nay thì tại các nhà hàng, khách sạn thì thường có các hố xí bệt nhiều hơn, trong khi đó thì tại các nhà vệ sinh công cộng như tại nhà ga hay công viên thì số hố xí ngồi xổm lại nhiều hơn.

7. Sinh hoạt và Tập quán

7.1 Ngày nghỉ và ngày lễ ở Nhật Bản

- Người Nhật được nghỉ những ngày lễ nào?

- Người Nhật thường làm gì vào ngày tết?

- Setsubun (Tiết phân) là gì?

- Hinamatsuri là gì?

- Higan là gì?

- Tục ngắm hoa Hanami có từ bao giờ?

- Người Nhật thường làm gì vào ngày lễ hoa (Hana matsuri)?

- Tiết Đoan ngọ là gì?

- Người Nhật thường làm gì vào tsukimi?

- Sichi-go-san (Bẩy-năm-ba) là ngày lễ gì vậy?

- Người Nhật làm gì vào đêm giao thừa?

- Đối với người Nhật thì lễ hội mang ý nghĩa gì?

- Ba lễ hội lớn nhất ở Nhật là gì?

Q: Người Nhật được nghỉ những ngày lễ nào?

Có 15 ngày lễ được quy định bởi pháp luật Nhật Bản. Nếu như ngày lễ đó rơi vào ngày Chủ Nhật thì ngày thứ Hai kế tiếp sẽ là ngày được nghỉ bù.

- Ngày mồng một Tết: Ngày mồng một tháng Một. Có khá nhiều công ty nghỉ từ ngày 30 tết tới ngày mồng 4 tháng 1.

- Ngày lễ thành nhân: Trước đây là ngày 15 tháng 1 nhưng hiện nay được chuyển thành ngày Chủ Nhật thứ 2 của tháng 1. Đây là ngày lễ dành riêng cho các thanh niên tròn 20 tuổi.

- Ngày Quốc khánh: Ngày 11 tháng 2. Theo như cuốn “Nhật Bản thư kỷ” thì đây là ngày Thiên hoàng đầu tiên của Nhật đăng quang, được tính sang dương lịch.

- Ngày Xuân phân: Khoảng 21 tháng 3. Đây được coi là ngày lễ dành để ca tụng thiên nhiên và sinh vật sống.

- Ngày Xanh: 29 tháng 4. Đây là ngày sinh của hoàng đế Chiêu Hoà. Sau khi ông ta mất thì người ta lấy ngày này làm ngày lễ giữ gìn màu xanh của cây cỏ.

- Ngày Hiến pháp: mồng 3 tháng 5. Từ năm 1947 ngày này được lấy để kỷ niệm ngày hiến pháp Nhật được thiết lập.

- Ngày lễ dân tộc: mồng 4 tháng 5. Đây thực ra không phải là ngày lễ đặc biệt gì cả, bởi vì ngày mồng 3 và mồng 5 là ngày nghỉ nên ngày này cũng được lấy làm ngày nghỉ.

- Ngày thiếu nhi: mồng 5 tháng 5 (khác với nước ta là ngày mồng 1 tháng 6). Đây là ngày lễ để cầu mong cho sức khỏe và hạnh phúc của trẻ em. Ngày này còn được gọi là ngày lễ "Đoan ngọ", ngày lễ dành riêng cho trẻ em là con trai. Người ta thường treo cờ cá chép vào ngày này.

- Ngày của biển: Ngày 20 tháng 7. Ngày dành để cảm ơn những gì mà biển đã ban tặng.

- Ngày kính lão: ngày 15 tháng 9. Là ngày dành để tỏ lòng kính trọng đối với người già, được đặt ra từ năm 1966.

- Ngày thu phân: Ngày 23 hoặc 24 tháng 9. Là ngày để tưởng nhớ về những người đã khuất và tỏ lòng thành kính với tổ tiên. Tương đương với ngày lễ xá tội vong nhân của nước ta. Chú ý rằng lịch trên là lịch dương nên nếu qui ra lịch âm thì trùng với ta.

- Ngày thể dục thể thao: Ngày 10 tháng 10 (hiện nay chuyển thành ngày Chủ Nhật đầu tiên của tháng 10). Được thiết lập từ năm 1966 nhằm kỷ niệm cho Olympic Tokyo 1964, đây là ngày lễ nhằm khuyến khích phong trào luyện tập thể dục thể thao.

- Ngày Văn hóa: Mồng 3 tháng 11. Ngày lễ khuyến khích cho sự trấn hưng và phát triển của nền văn hóa truyền thống. Được thiết lập từ năm 1946 nhằm kỷ niệm ngày hiến pháp Nhật được chính thức công bố.

- Ngày lễ cảm tạ người lao động: Ngày 23 tháng 11. Là ngày lễ nhằm đề cao giá trị của sức lao động và cảm tạ cho một vụ mùa bội thu. Ngày lễ này thường được gọi là ngày lễ "Niiname sai", được tổ chức khi vụ mùa kết thúc, người dân dân hiến tặng những sản vật mới thu hoạch nhằm tỏ lòng kính trọng thánh thần. Ngày này tương đương với Thanks Giving của phương Tây.

- Ngày sinh nhật của Nhật hoàng: Ngày 23 tháng 12. Là ngày lễ nhân dịp sinh nhật của Nhật hoàng Bình Thành hiện nay. Nó sẽ tiếp tục tới chừng nào Nhật hoàng còn sống và trị vì đất nước.

Q: Người Nhật thường làm gì vào ngày tết?

Vào những ngày tết đầu năm thì người Nhật thường tổ chức các nghi lễ để đón các vị thần đã phù hộ cho mùa màng tươi tốt và đón linh hồn của tổ tiên đã che trở cho họ mạnh khỏe trong suốt năm qua. Kadomatsu (Cây thông bày ở cửa chính) và Shimekazari (Sợi dây thiêng treo ở cửa), là những thứ được trang trí để đón chào vị thần của mùa màng và hai cái bánh hình tròn (gọi là Kagamimochi, bánh gương) được xếp chồng lên nhau được trang trí như là đồ ăn của thần mùa màng. Vào ngày tết thì trẻ em thường được người lớn cho nhận Otoshidama (Toshi là Niên nghĩa là Năm, dama là Ngọc, Otoshidama là tiền mừng tuổi, lì xì), đa số các trường hợp thì đó là tiền, nó mang ý nghĩa là phần thưởng của các vị thần dành cho sự cố gắng của trẻ trong năm và khuyến khích chúng cố gắng trong năm tới.

Q: Setsubun (Tiết phân) là gì?

Tiết phân được là một nghi lễ được tổ chức một ngày trước ngày lập xuân, thường là mồng 3 hay mồng 4 tháng 2. Mọi người mở rộng cửa và xua đuổi tà ma bằng cách ném đậu tương rang và hô to : " Tà ma ra ngoài, phước lộc vào trong". Tập tục này được bắt nguồn từ hoàng cung vào đêm gia thừa với mục đích xua đuổi tà ma để đón năm mới. Sau đó nó hòa trộn với tập tục bản xứ là ném đậu khi gieo mạ và trở thành tập tục như ngày nay.

Q: Hinamatsuri là gì?

Hina là con chim non, dùng từ Hina để ví những em bé gái dễ thương như những chú chim non. Matsuri là lễ.

Hinamatsuri là ngày lễ của con gái vào ngày mồng 3 tháng 3, là ngày để kỷ niệm và bày bày tỏ ước mong người con gái sẽ có một tương lai hạnh phúc. Vào ngày này người ta thường bầy hina ningyo (Ningyo là hình nhân, búp bê), một tập hợp búp bê mặc trang phục cổ, với hoa anh đào trắng và với rượu nếp trắng. Tập tục này được bắt nguồn từ tập tục trầm mình trong nước để loại bỏ tà khí, sau đó thì người ta dùng hina ningyo thay cho người, cuối cùng thì vào thời kỳ Edo tập tục này được biến thể thành như hiện nay.

Q: Higan là gì?

“Hi” là “Bỉ” nghĩa là ở phía bên kia, “gan” là “Ngạn” nghĩa là bờ, ghềnh. Higan là ranh giới, giao thời. Higan là một ngày lễ đặc biệt của đạo Phật tại Nhật. Khoảng 3 ngày trước sau ngày xuân phân được gọi là higan mùa xuân, và khoảng 3 ngày trước sau ngày thu phân được gọi là higan mùa thu. Cả hai higan đều là thời gian chuyển mùa. Vào những ngày này người Nhật thường đi tảo mộ tổ tiên, họ thường dùng hoa trắng và ohagi (một loại thức ăn) để bày cúng.

Q: Tục ngắm hoa Hanami có từ bao giờ?

Hana là chữ Hoa, Mi là chữ Kiến nghĩa là ngắm, nhìn. Hanami là ngắm hoa. Loại hoa mà người Nhật thích nhất là hoa anh đào. Khi hoa anh đào nở rộ người Nhật thường vừa ngắm hoa vừa ăn uống, tập tục này được bắt đầu có từ thời kỳ Edo (1600- 1868). Có khá nhiều địa phương nổi tiếng về hoa anh đào đẹp khi nở rộ trong đó có công viên Ueno (Một công viên lớn ở Tokyo), ở những chỗ như vậy người ta thường phải đến sớm để tranh giành chỗ để sau đó làm tiệc và ngắm hoa cho thuận tiện.

Q: Người Nhật thường làm gì vào ngày lễ hoa (Hana matsuri)?

Ngày lễ hoa (Hana matsuri) được tổ chức vào ngày mồng 8 tháng 4 để kỷ niệm ngày sinh của Phật Thích ca mầu ni. Tên chính thức của ngày lễ này là Kanbutsu-e (Quán Phật Hội). Theo truyền thuyết thì vào ngày sinh của Phật Thích ca, rồng từ trên trời hạ thế và nhả nước thơm (cam lộ), vì vậy trong ngày này người ta thường tưới trà ngọt lên tường Phật Thích ca.

Q: Tiết Đoan ngọ là gì?

Tiết Đoan ngọ là ngày lễ dành cho trẻ em trai, một tập tục cổ truyền được tổ chức vào ngày mồng 5 tháng 5. Vào ngày này người ta treo cờ cá chép trước cửa nhà, bày các búp bê chiến binh samurai để bày tỏ ước mong mọi bé trai trong gia đình sẽ lớn lên mạnh khoẻ và hạnh phúc. Không hiểu tiết Đoan ngọ này có liên quan gì đến ông Khuất Nguyên ở Trung Quốc hay không? Trong thời kỳ phong kiến trước đây thì tập quán này được phổ biến và phát triển trong tầng lớp võ sĩ, tuy nhiên vào thời kỳ này thì trong tầng lớp bình dân thì phong tục này lại được hấp thụ theo cách khác. Bởi vì vào thời kỳ đó phụ nữ được coi trọng hơn nam giới nên vào ngày Đoan ngọ thì phụ nữ vào tắm trước đàn ông, đàn ông chuẩn bị bữa ăn cho phụ nữ v.v..., ngày này trước đây cũng không có tên là ngày của con trai.

Q: Người Nhật thường làm gì vào Tsukimi?

Tsukimi (Tsuki là trăng, Mi là ngắm, nhìn) là tập tục ngắm trăng rằm Trung thu của người Nhật. Nó có nguồn gốc từ Trung Quốc và được giới thiệu và phát triển ở Nhật vào thời kỳ Heian (Thời kỳ Bình An: 794-1192). Vào ngày này thì người Nhật bày cúng bằng Dango, một loại dẻo viên tròn như quả quýt nhỏ, và các sản vật nông sản khác. Họ cũng trang trí susuki (cỏ đuôi chó) và thường tập hợp lại để thưởng ngoạn và ngắm trăng. Ở một số địa phương người ta còn có tục lệ ăn cắp các thứ đem cúng.

Q: Sichi-go-san (Bảy-năm-ba) là ngày lễ gì vậy?

Là ngày lễ mà các phụ huynh bày tỏ mong muốn con cái lớn lên một cách mạnh khoẻ. Vào ngày 15 tháng 11 thì các bậc phụ huynh đưa con trai (3 hoặc 5 tuổi) và con gái (3 hoặc 7 tuổi) đến viếng các ngôi đền và cầu mong cho tương lai của con cái. Hiện nay thì xu hướng không phân biệt tuổi tác con trai con gái có vẻ nhiều lên, tức là cứ là trẻ em 3, 5, 7 tuổi là được dẫn đi. Vào ngày này thì con trai thường mặc Haori, một loại áo ngắn khoác ngoài của người Nhật, còn con gái thì mặc Kimono. Cũng có một số trẻ em mặc quần áo vét hoặc mặc váy.

Q: Người Nhật làm gì vào ngày 30 Tết?

Ngày 30 Tết là ngày rất quan trọng để kết thúc một năm và chuẩn bị cho việc đón năm mới. Khoảng vài chục năm trước đây thì việc chuẩn bị đón năm mới, bao gồm làm một số loại bánh gạo và osechi, một món ăn đặc biệt, là một công việc khá vất vả và tốn nhiều thời gian nhưng hiện nay thì xu hướng mua đồ đã chế biến sẵn ở các siêu thị ngày càng tăng. Vào ngày 30, sau khi đã hoàn tất các công việc chuẩn bị cho năm mới thì người Nhật tập trung và dùng bữa tối. Sau đó họ nghe 108 tiếng chuông giao thừa và thường thì họ thức luôn đến sáng ngày hôm sau để đón ánh nắng mặt trời của ngày đầu năm mới. Ở một số địa phương còn có truyền thuyết nói rằng nếu ngủ đêm giao thừa thì tóc sẽ trở thành tóc bạc.

Q: Đối với người Nhật thì lễ hội mang ý nghĩa gì?

Trong tiếng Nhật thì từ Matsu (Tế), nghĩa gốc của từ Matsuri (lễ hội), có ý nghĩa là chào đón những thứ không nhìn thấy được tới chỗ mà chúng trở nên có thể nhìn thấy được. Nói cách khác thì thần thánh, thường là không thể nhìn thấy được, khi tham gia các lễ hội thì họ được đón tiếp như những người bình thường. Tại nhiều nơi trên đất Nhật thì lễ hội được tổ chức từ xưa tới nay với mục đích là tại gia sự giao lưu giữa các vị thần và con người. Tuy nhiên trong số vô số các vị thần thì cũng có những vị thần mang đến bệnh tật và tai hoạ, các lễ hội cũng có ý nghĩa xua đuổi các vị thần ác đó.

Q: Ba lễ hội lớn nhất ở Nhật là gì?

Người Nhật thích dùng con số 3 để thống kê mọi việc, tuy nhiên khi đề cập đến các lễ hội thì lại có nhiều ý kiến khác nhau. Ví dụ như có ý kiến cho rằng lễ hội Sanja (Tam xã) ở Tokyo, lễ hội Gion ở Kyoto, lễ hội Tenjin (Thiên thần) ở Osaka là 3 lễ hội lớn nhất. Tuy nhiên lại có ý kiến cho rằng lễ hội Sannou (Sơn vương) ở Tokyo, lễ hội Aoi (cây cẩm quỳ, cây thục quỳ) ở Kyoto và lễ hội Tenjin ở Osaka là 3 lễ hội lớn nhất. Tuỳ từng vùng mà quan niệm của họ về 3 lễ hội lớn nhất lại khác nhau. Ví dụ như ở Tohoku thì 3 lễ hội lớn nhất là lễ hội Nebuta ở Aomori, lễ hội Kantou ở Akita, và lễ hội Tanabata ở Sendai, tuy nhiên ở Kyoto thì 3 lễ hội lớn nhất lại là lễ hội Aoi, lễ hội Gion và lễ hội Tenjin.

7.2 Cưới hỏi tại Nhật Bản

- Các buổi lễ kết hôn ở Nhật thường được cử hành theo phong cách nào?

- Mỗi đám cưới tốn khoảng bao nhiêu tiền?

- Độ tuổi kết hôn trung bình của người Nhật là bao nhiêu?

- Tỷ lệ ly hôn của người Nhật như thế nào?

- Tiền bồi hoàn cho một vụ ly hôn là bao nhiêu?

- Mỗi năm có khoảng bao nhiêu người kết hôn với người nước ngoài?

Q: Các buổi lễ kết hôn ở Nhật thường được cử hành theo phong cách nào?

Khoảng 70% các buổi lễ kết hôn ở Nhật được tiến hành theo phong cách của Thần đạo (Shinto), số còn lại được tiến hành theo phong cách của đạo Thiên Chúa, đạo Phật hoặc một số đạo khác. Phần lớn các đôi vợ chồng không kết hợp lễ cưới của mình với niềm tin tôn giáo. Trước đây thì thường là các lễ cưới được tổ chức tại nhà trai. Tuy nhiên kể từ thời kỳ Minh Tr ị (1868-1912) thì việc tổ chức lễ cưới tại đền thờ trở nên phổ biến hơn. Các lễ cưới tổ chức theo phong cách của đạo Thiên Chúa trên nguyên tắc là chỉ dành riêng cho các tín đồ đạo Thiên Chúa nhưng hiện nay thì tại một số nhà thờ Thiên Chúa giáo chấp nhận tổ chức lễ cưới cho những cặp tình nhân nếu họ tham dự một khoá học của đạo Thiên Chúa. Tại các khách sạn hay phòng tổ chức lễ cưới đều có các điều kiện dễ dàng để tổ chức lễ cưới theo cả phong cách Đạo giáo lẫn phong cách Thiên Chúa giáo. Các tu sĩ Đạo giáo mục sư có thể đến đó và làm lễ cho đôi trẻ. Sau khi lễ cưới đã được tiến hành xong thì tiếp đó sẽ là chụp ảnh kỷ niệm và làm tiệc cưới. Bữa tiệc cưới là bữa tiệc họ dành để mời bạn bè và người thân với mục đích thông báo về sự kết hôn của 2 người.

Q: Mỗi đám cưới tốn khoảng bao nhiêu tiền?

Theo như một cuộc điều tra của ngân hàng Sanwa (Nay là ngân hàng UFJ) điều tra vào năm 1992 thì trung bình một đám cưới bao gồm lễ kết hôn và tiệc cưới tốn khoảng 2 triệu 966 nghìn yên (Khoảng 340 triệu tiền Việt) và số người tham gia tiệc cưới bao gồm cả cô dâu, chú rể và người làm mối là vào khoảng 81 người. Điều này có nghĩa là trung bình cứ một người tham gia vào đám cưới tốn khoảng từ 30 đến 40 nghìn yên (3.4 đến 4.5 triệu tiền Việt). Người Nhật quan niệm đám cưới không chỉ là sự liên kết giữa 2 người mà còn là sự liên kết giữa 2 gia đình. Có điều đáng buồn là rất nhiều gia đình tổ chức đám cưới rất sang trọng tốn kém chỉ để khoe khoang với thiên hạ. Tuy nhiên thì cách thức tổ chức các đám cưới cũng đang ngày càng thay đổi vì hiện nay có khá nhiều cặp uyên ương muốn tổ chức những đám cưới đặc biệt phù hợp với riêng mình.

Q: Độ tuổi kết hôn trung bình của người Nhật là bao nhiêu?

Theo điều tra về sự chuyển biến dân số của bộ Sức khoẻ và Phúc lợi Xã hội Nhật Bản điều tra vào năm 1993 thì độ tuổi kết hôn trung bình của nam giới là 29.7 tuổi và của nữ là 27.1 tuổi. Đây là số liệu thống kê của mọi loại kết hôn. Nếu tính cho đối tượng kết hôn lần đầu thì con số này là 28.4 và của nữ là 26.1 tuổi. Vào năm 1995, theo một điều tra về bạn đọc cho thấy số phụ nữ kết hôn ở độ tuổi từ 15 đến 29 giảm 10%. Đến tận những năm đầu của thập kỷ 70 thì độ tuổi kết hôn trung bình của phụ nữ vẫn là dưới 25 nhưng hiện nay thì nó ngày càng trở nên cao hơn đối với cả nam và nữ, và số người kết hôn cũng phân bố ở phạm vi độ tuổi rộng hơn.

Q: Tỷ lệ ly hôn của người Nhật như thế nào?

Theo như số liệu sưu tập của bộ Sức khoẻ và Phúc lợi Xã hội Nhật thì vào năm 1993 có 190 nghìn vụ ly hôn trong tổng số 800 nghìn vụ kết hôn, điều này có nghĩa là cứ 4 cặp kết hôn thì có 1 cặp ly dị. Thời gian kéo dài hôn nhân của các cặp ly dị là khoảng 10.1 năm. Số các vụ ly dị ngày càng tăng với tốc độ chóng mặt và xu hướng này đã làm nảy sinh những từ mới như là: "Batsuichi" (một lần ly dị), "Narita rikon" (ly hôn ở Narita), hay là "jukunen rikon" (Ly dị lúc về già). Từ "Batsuichi" có nghĩa là có kinh nghiệm về ly dị một lần hay là đã ly dị một lần, từ này không có ý nghĩa tôn trọng phẩm giá mấy nhưng có một số phụ nữ nói từ này một cách thản nhiên mà không hề cảm thấy ngượng. Narita là tên sân bay quốc tế mới tại Tokyo. "Narita rikon" có nghĩa là đôi vợ trồng sau khi vừa hưởng tuần trăng mật xong đã tuyên bố ly hôn. Có rất nhiều cặp vợ trồng mới cưới hưởng tuần trăng mật ở nước ngoài, tuy nhiên một số cảm thấy tình cảm lạnh nhạt hoặc không hợp trong suốt chuyến đi và đã quyết đinh ly dị ngay sau khi họ trở về sân bay Narita. Từ "Jukunen rikon" được dùng để chỉ những cặp vợ chồng đã cưới nhau lâu năm nhưng lại muốn ly dị. Đây là trường hợp sau nhiều năm sinh sống vợ chồng và đã cống hiến tận tuỵ nhiều cho chồng thì người vợ muốn có được tự do cho riêng mình và đi tới quyết định ly dị. Những trường hợp như vậy thường xảy ra sau khi người chồng về hưu.

Q: Tiền chu cấp cho một vụ ly hôn là bao nhiêu?

Theo như thống kê báo cáo hàng năm của bộ tư pháp thì trung bình khoản tiền chu cấp cho vợ sau khi ly dị là khoảng 4 triệu 357 nghìn yên (Khoảng 500 triệu tiền Việt). Tuy nhiên đây chỉ là con số thống kê về những vụ việc do toà quyết định, còn đại đa số các vụ ly hôn (khoảng 90%) là do các cặp vợ chồng tự thống nhất với nhau cho nên con số thực tế sẽ khác xa rất nhiều. Yếu tố quyết định khoản tiền chu cấp phụ thuộc vào khoảng thời gian kết hôn, khả năng tài chính của 2 vợ chồng và nguyên nhân của cuộc ly dị. Về khoản tiền trợ cấp cho con cái khi 2 vợ chồng ly dị thường là 30 nghìn yên một tháng trong trường hợp một con, nếu 2 con thì là 50 nghìn yên một tháng, tuy nhiên khoản tiền này cũng phụ thuộc nhiều vào khả năng kinh tế của đôi vợ chồng đó.

Q: Mỗi năm có khoảng bao nhiêu người kết hôn với người nước ngoài?

Theo như điều tra về sự chuyển dịch dân số của bộ Sức khoẻ và Phúc lợi Xã hội thì trong năm 1993, số cặp vợ chồng đăng ký kết hôn có chồng là người Nhật và vợ là người nước ngoài là 20 nghìn 92 trường hợp, số cặp vợ chồng có chồng là người nước ngoài và vợ là người Nhật là 6 nghìn 565 trường hợp. Trong vòng 10 năm trở lại đây, số trường hợp đàn ông Nhật Bản lấy vợ là người nước ngoài tăng khoảng 5 lần. Tính theo quốc tịch thì đông nhất là phụ nữ Hàn Quốc, chiếm khoảng 25.2%, kế tiếp là phụ nữ Trung Quốc chiếm 23.4%. 42.1% số các lang quân người nước ngoài là người Hàn Quốc, 21.0% là người Mỹ và 11.7% là người Trung Quốc.

7.3 Tang lễ ở Nhật Bản

- Thường thì người Nhật tổ chức tang lễ như thế nào?

- Tổ chức một đám tang thì thường tốn khoảng bao nhiêu tiền?

- Tiền phúng điếu trung bình là bao nhiêu?

- Có phải người Nhật luôn dùng hình thức mai táng là hoả thiêu không?

Q: Thường thì người Nhật tổ chức tang lễ như thế nào?

Hầu hết thì các đám tang ở Nhật đều được tổ chức theo các nghi thức của đạo Phật nếu như không có các yêu cầu đặc biệt về tôn giáo của người đã mất. Khi trong nhà có người qua đời thì mọi người trong gia đình và họ hàng thường tụ tập trong nhà để canh xác chết suốt đêm. Suốt đêm người ta thắp nến và đốt hương trầm. Ngày hôm sau thì đám tang sẽ được cử hành tại nhà hoặc tại các ngôi chùa. Thường thì gia đình có tang lễ sẽ đảm nhận việc tiến hành tang lễ tuỳ theo tình hình tài chính của gia đình và ước nguyện của người đã mất. Một lễ tang bao gồm lễ cầu nguyện cho linh hồn người đã chết siêu thoát và một buổi tiệc để những người tham dự chia tay người đã khuất. Trong đám tang thì quan tài được đặt ở chính điện, những người thân ngồi bên cạnh thắp hương và nghe các thầy tu tụng kinh niệm Phật.

Q: Tổ chức một đám tang thì thường tốn khoảng bao nhiêu tiền?

Theo như một cuộc điều tra của liên hiệp các công ty dịch vụ mai táng toàn Nhật thì trung bình một đám tang với 200 người tham gia ở khu vực Tokyo tốn khoảng từ 2.02 đến 2.06 triệu yên, ở khu vực Nagoya tốn khoảng 1.27 triệu yên, và ở khu vực Osaka thì tốn khoảng từ 1.76 đến 1.82 triệu yên. Trong tổng số tiền trên thì số tiền trả cho các công ty dịch vụ mai táng chiếm khoảng từ 50 đến 60%, số tiền chi phí cho thức ăn và đồ uống chiếm khoảng 20% và số tiền chi cho nhà chùa chiếm khoảng từ 20 đến 30%. Tổng số tiền chi phí cho đám tang thường bằng khoảng từ 3 đến 5 lần thu nhập hàng tháng của tang chủ. Trong tổng số tiền chi phí trên của đám tang có tính cả số tiền mà bạn bè, họ hàng và những người quen gửi đến phúng điếu nên thực tế số tiền sẽ giảm đi chút ít nhưng thực tế sau đó tang chủ lại sẽ phải trả lại vào những dịp khác. Thêm vào đó, để xây một ngôi mộ thì thường tốn khoảng từ 2 đến 3 triệu yên, vì vậy một gia đình theo đạo Phật bình thường sẽ phải chi phí từ 2 đến 5 triệu yên cho một đám tang và những thành viên trong gia đình sẽ phải gánh vác gắng nặng tài chính này.

Q: Tiền phúng điếu trung bình là bao nhiêu?

Số tiền phúng điếu thường thay đổi tuỳ thuộc vào địa vị và mối quan hệ với người quá cố nhưng thường thì một người sẽ phúng điếu khoảng từ 5 đến 10 nghìn yên. Tiền phúng điếu được để trong một phong bì đặc biệt được bao bọc bằng một miếng vải nhỏ có màu tro đất và được đưa vào đêm canh xác hoặc là vào bữa tiệc chia tay người quá cố. Trong dịp này thì người ta kiêng không dùng các đồng tiền mới làm tiền phúng điếu.

Q: Có phải người Nhật luôn dùng hình thức mai táng là hoả thiêu không?

Tại Nhật thì vì lý do vệ sinh công cộng, hơn phân nửa các khu vực của Nhật cấm chôn xác người chết xuống đất. Nếu người chết là người theo đạo Hồi hoặc vì những lý do tôn giáo đặc biệt thì người chết sẽ được chôn ở một khu vực mộ phần đặc biệt đã được cho phép. Nếu như người nước ngoài mất tại Nhật thì sau khi xác minh được người chết thì cảnh sát sẽ báo cho đại sứ quán và thân nhân của người đã mất. Sau khi người thân nhận được xác của người đã mất thì họ có thể xin phép để chôn xác của người đã mất hoặc chuyển xác chết về nước mai táng. Trong trường hợp không có ai nhận xác của người đã mất thì người đứng đầu của khu vực, thành phố đó sẽ có trách nhiệm hoả táng xác chết.

7.4 Thời giờ rảnh rỗi và giải trí của người Nhật

- Người Nhật thường làm gì vào những lúc rảnh rỗi?

- Trẻ con thường chơi những trò gì?

- Đàn ông Nhật Bản thích làm gì?

- Khi nào thì Pachinko (Vertical Pinball game) được giới thiệu ở Nhật?

- Trò chơi "Go" (Cờ vây) có gì thú vị?

- Shogi (Cờ tướng Nhật) có gì thú vị?

Q: Người Nhật thường làm gì vào những lúc rảnh rỗi

Dưới đây là số liệu về những việc mà người Nhật làm khi họ rảnh rỗi và số lần làm trong một năm dựa theo điều tra của "The 1994 Leisure White Paper":

Nghe nhạc 68.4 lần

Tập thể thao 50.7 lần

Đi bộ 37.9 lần

Làm vườn 37.5 lần

Xem Video 21.8 lần

Ngoài ra thì những việc mà người Nhật hay làm lúc rảnh rỗi kế tiếp là: Đi ăn tiệm, chơi bóng chày, đi tới các quán rượu, bơi lội, chơi bài, lái xe đi dạo, hát Karaoke, đi dã ngoại, đi leo núi, và chơi bowling. Số liệu điều tra này không phân biệt tuổi tác và giới tính, nó chỉ cho biết người Nhật thích làm gì vào những lúc rảnh rỗi mà thôi. Nếu tính theo số tiền chi phí bỏ ra thì đứng đầu là đi du lịch trong nước mặc dầu số lần chỉ là 3 lần trong năm, tiếp đó là đi uống rượu tại các quán bar, đi ăn tiệm, và lái xe đi dạo. Hiện nay thì những trò vui chơi giải trí ít tốn kém ngày càng trở nên thịnh hành.

Q: Trẻ con thường chơi những trò gì?

Sự ra đời ngày càng nhiều của các trò trơi điện tử đã làm cho nó trở thành trò vui chơi giải trí chiếm ưu thế áp đảo đối với trẻ em. Có rất nhiều trẻ em không có thời gian để đi ra ngoài chơi bởi vì sau khi học xong ở trường thì chúng còn phải đi học thêm rất nhiều cộng với một đống bài vở phải hoàn thành. Bọn trẻ thường lén lút cha mẹ chơi các trò chơi điện tử. Ngoài ra thì đọc truyện tranh (Manga) cũng là một trong những trò giải trí chính của trẻ em Nhật Bản. Chúng luôn háo hức đón đọc các cuốn truyện tranh xuất bản định kỳ hàng tuần, hàng tháng. Theo như điều tra của bộ giáo dục Nhật Bản thì tỷ lệ học sinh đi học thêm như sau: 31% đối với học sinh lớp 5, 42% đối với học sinh lớp 6 (lớp 6 là lớp cuối cấp 1 của Nhật), và 60% đối với học sinh cấp 2. Thật là đáng thương khi mà phần lớn trẻ em không có đủ thời gian để mà chơi.

Q: Đàn ông Nhật Bản thích làm gì?

Phần lớn các công việc chức Nhật sau một ngày làm việc mệt mỏi thì họ thường thích cùng các đồng nghiệp đi uống rượu. Vào những ngày nghỉ thì họ thường thích đi chơi gôn, nếu không làm gì thì họ sẽ ngủ đến tận trưa. Với xu hướng toàn cầu hiện nay là có 2 ngày nghỉ cuối tuần cho nên thời gian làm việc bị giảm đi và thời gian rảnh rỗi sẽ tăng lên, kết quả là càng có nhiều người muốn sử dụng thời gian rỗi của mình để tự phát triển bản thân, để tham gia các hoạt động thể dục thể thao hoặc tham gia các công tác từ thiện.

Q: Khi nào thì Pachinko (Vertical Pinball game) được giới thiệu ở Nhật?

Pachinko có nguồn gốc từ trò chơi Corinthian, nó được giới thiệu từ Mỹ sang Nhật vào những năm 1920. Trò chơi này được biến đổi thành Pachinkovào năm 1925, và sau thế chiến thứ 2 thì người ta đưa ra các phần thưởng nhỏ và biến Pachinko trở thành một trò chơi mang tính cờ bạc phổ biến nhất của người Nhật. Theo đà phát triển, các hệ thống điều khiển cơ dần được thay thế bằng các hệ thống điều khiển điện tử và ngày nay thì toàn bộ quá trình phân bố, quản lý trò chơi này đều được tự động hoá bằng máy tính. Một trong những lý do khiến cho Pachinko trở thành phổ biến ở Nhật là do nó khơi dậy máu cờ bạc của người chơi bằng cách thêm các chức năng như là slot-machine (Máy giật xèng), tức là nếu có các tranh hay con số giống nhau thì sẽ có rất nhiều viên bi được rơi ra, thêm vào đó là các tổ chức đứng đằng sau đảm nhận công việc đổi các phần thưởng ra tiền mặt. Các phòng chơi Pachinko hiện nay được trang trí rất mốt và có thêm các phần thưởng là các sản phẩm của các hãng danh tiếng, điều này đã thu hút thêm được rất nhiều khách hàng là nữ giới. Lượng hàng hóa bán được của ngành công nghiệp này đã vượt 26 tỉ yên trong năm 1995, vượt trội hơn cả sản lượng của ngành công nghiệp sản xuất ô tô!

Q: Trò chơi "Go" (Cờ vây) có gì thú vị?

Cờ vây là trò chơi được phát triển xa xưa từ Trung Quốc. Mặc dù luật của nó rất đơn giản nhưng nó có những ngóc ngách rất tinh vi phức tạp. "Go" là trò chơi mà 2 người chơi trên một bàn vuông gồm 19 hàng và 19 cột tạo thành 361 ô giao nhau. 2 người chơi sẽ lần lượt đặt các viên đá (quân cờ) có màu đen trắng lên các ô giao nhau đó là cố làm sao vây được càng nhiều các ô giao nhau càng tốt. Ai giành được nhiều hơn thì đó là người chiến thắng. Trò chơi luôn thiên biến vạn hoá và chỉ cần một sơ sẩy nhỏ là đã có thể thay đổi cục diện của toàn bộ ván cờ.

Q: Shogi (Cờ tướng Nhật) có gì thú vị?

Nguồn gốc của cờ tướng Nhật bắt nguồn tại Ấn Độ, khi truyền sang châu Âu thì nó thành cờ vua, khi sang Nhật thì nó chuyển thành "Shogi" (Tướng kỳ - Cờ tướng Nhật). Vì vậy mà sự di chuyển của các quân cờ và luật của cờ tướng Nhật Bản cũng gần giống với cờ vua, điểm khác biệt lớn duy nhất là người chơi có thể dùng quân cờ đã ăn của đối phương thành quân cờ của mình. Chính luật lệ này đã làm cho cờ tướng Nhật Bản trở thành thú vị với một cuộc chiến gay go cho tới khi kết thúc ván cờ và hầu như không có ván cờ hoà như ở cờ vua.

7.5 Thể thao tại Nhật Bản

- Người Nhật thích chơi những môn thể thao nào?

- Người Nhật thích xem môn thể thao nào nhất?

- Có phải môn vật Sumo là một môn thể thao có từ xa xưa của người Nhật không?

- Sumo là một thể thao như thế nào?

- Judo được thành lập ở Nhật từ khi nào?

- Môn võ thuật truyền thống nào của Nhật mà trở thành môn thể thao thi đấu?

- Ở Nhật có bao nhiêu đội bóng chày chuyên nghiệp?

- Tình hình bóng đá chuyên nghiệp của Nhật như thế nào?

Q: Người Nhật thích chơi những môn thể thao nào?

Người Nhật thích tập những môn thể thao để nâng cao sức khoẻ như là bowling, thể thao tay không, chạy bộ, bơi lội, tennis. Trước đây khoảng một thập kỷ về trước thì người Nhật thường chơi bóng chày vào những lúc rảnh rỗi, tuy nhiên thì hiện nay chuyện này là không thể bởi vì không còn có đủ đất trống để chơi nữa. Ngay cả những môn thể thao mà giới trẻ yêu thích như là bóng đá hay bóng rổ thì cũng rất khó tìm được chỗ chơi ở những nơi đô thị. Mặc dù có rất nhiều địa điểm luyện tập gôn ở Nhật nhưng mà chi phí để luyện tập quá cao cho nên không phải ai cũng có thể dễ dàng chơi được. Bởi vì tình hình kinh tế hiện nay khá trì trệ cho nên việc chơi gôn bằng tiền của công ty cho công việc cũng suy giảm mạnh. Trượt tuyết là môn thể thao yêu thích của người Nhật vào mùa đông. Bởi vì ở Nhật có rất nhiều nơi tuyết rơi nhiều cho nên vào mùa đông số người đi trượt tuyết ngày càng tăng nhất là kể từ khi môn Snowboard (Trượt ván trên tuyết) trở nên phổ biến ở Nhật.

Q: Người Nhật thích xem môn thể thao nào nhất?

Môn thể thao thu hút nhiều người đến xem nhất là môn bóng chày, tiếp theo là bóng đá, bóng bầu dục và bóng chuyền là những môn mà thanh niên Nhật thích xem nhất. Bóng bầu dục cũng là môn khá nhiều người trung tuổi thích xem. Có điều thú vị là ở môn bóng chuyền có khá nhiều người hâm mộ cuồng nhiệt là nữ. Những môn thể thao được xem nhiều nhất trên Ti vi là các trận bóng chày và vật Sumo. Kế tiếp sau đó là giải bóng đá nhà nghề của Nhật và các giải đấu gôn. Vào mùa xuân và mùa hạ, khi mà giải thi đấu bóng chày của các trường trung học trên toàn quốc bắt đầu thì hầu như là cả nước Nhật sôi động hẳn lên vì người Nhật cổ vũ cho các đội bóng của tỉnh nhà. Điều này có thể làm cho một số người nước ngoài cảm thấy hơi ngạc nhiên.

Q: Có phải môn vật Sumo là một môn thể thao có từ xa xưa của người Nhật không?

Vào thời xa xưa thì môn vật Sumo là một nghi lễ tôn giáo để dự đoán xem vụ mùa có bội thu hay không và xem thiên ý như thế nào. Theo như sử sách ghi lại thì trận đấu Sumo đầu tiên được tiến hành vào năm 642, sau đó vào thế kỷ thứ 9 thì nó trở thành một nghi lễ trong cung đình. Kể từ sau thế kỷ 12, khi mà các võ sĩ Samurai nắm quyền điều hành chính trị thì Sumo trở thành một môn võ với nhiều kỹ thuật được ứng dụng trong chiến đấu. Vào thời kỳ Edo (Giang Tô: 1603-1868) các cuộc thi đấu Sumo đã trở thành một môn diễn trong các lễ hội tại các ngôi đền. Mãi cho đến tận giai đoạn cuối của thời kỳ Minh Trị (1868-1912) thì Sumo mới lần đầu tiên được gọi là một môn thể thao dân tộc. Cùng với sự phát triển của chủ nghĩa dân tộc, Thiên hoàng ngày càng được tôn sùng, và cũng kể từ đó thì Sumo, từ chỗ là một nghi lễ trong cung đình, đã trở thành một môn thể thao dân tộc và được duy trì cho tới tận ngày nay.

Q: Sumo là môn thể thao như thế nào?

Trong môn vật Sumo thì người thắng là người đẩy được đối thủ ra khỏi vòng tròn (dohyou) hoặc làm cho một bộ phận trên người đối thủ (trừ lòng bàn chân) chạm xuống đất. Để trở thành một võ sĩ Sumo thì võ sĩ đó phải tham gia vào một trong số khoảng gần 50 lò luyện Sumo. Lò luyện Sumo đó sẽ đảm bảo chăm lo mọi thứ cho võ sĩ đó từ thức ăn, quần áo đến nhà cửa và rèn luyện cho võ sĩ đó trở thành một tay vật Sumo giỏi. Ngoại trừ gia đình của người đứng đầu lò võ Sumo ra thì tất cả mọi người còn lại trong lò Sumo đều là đàn ông. Các võ sĩ Sumo được xếp hạng dựa vào khả năng của anh ta. Hạng thấp nhất là Jonokuchi (Hạng dự bị), sau đó lên dần lên các hạng trên là Jonidan (Hạng 2), Sandanme (Hạng 3), Makushita, Juryou, Maegashira. Các thứ hạng trên đó sẽ là Komusubi, Sekiwake, Ozeki, và trên cùng là Yokozuna, tất cả gồm có 9 hạng tất cả. Khi võ sĩ Sumo đạt được cấp bậc từ Juryou trở lên thì được gọi là Sekitori và được nhận tiền lương hàng tháng từ hiệp hội Sumo Nhật Bản. Còn từ cấp bậc Makushita trở xuống thì tuỳ vào thành tích thi đấu mà võ sĩ đó sẽ được nhận một khoản tiền khuyến khích nhỏ.

Q: Judo được thành lập ở Nhật từ khi nào?

Judo (Nhu đạo) được thành lập ở Nhật vào năm 1882 bởi tổ sư Kanou Jigorou (1860-1938). Nguồn gốc của Judo là nhu quyền, một môn võ được phát triển từ những kỹ thuật chiến đấu của các chiến binh. Kanou đã học thông thạo các kỹ thuật của nhu quyền (Jujutsu – Nhu luật) nhưng ông ta không hài lòng với những gì mà mình đã học được bởi vì để chiến thắng đối thủ thì nhu quyền là không đủ. Vì vậy ông ta đã sáng tạo ra Judo nhằm mục đích vừa rèn luyện thân thể vừa tu luyện tinh thần. Vào năm 1882, khi Kano mở lớp học Kodokan đầu tiên tại ngôi đền Eishoji ở Tokyo, môn đồ chỉ vẻn vẹn có 9 người và họ luyện tập trong một căn phòng chỉ rộng khoảng 12 tatami (đơn vị tính diện tích phòng ở của Nhật , tatami là một loại chiếu rộng khoảng 1.8 mét vuông). Vậy mà hiện nay Judo đã trở thành một môn thi đấu chính thức của Olympic.

Q: Môn võ thuật truyền thống nào của Nhật mà trở thành môn thể thao thi đấu?

Trong số những môn võ dân tộc hiện nay vẫn được luyện tập như là một môn thể thao thì Judo và Karate là những môn không hề sử dụng áo giáp bảo vệ. Judo được phát triển từ nhu quyền (Jujutsu), còn Karate thì được giới thiệu đến Nhật từ Trung Quốc và được phát triển mạnh ở Okinawa. Kendo (Kiếm đạo) được phát triển bởi các võ sĩ Samurai. Trong khi luyện tập môn này thì từ thời kỳ Edo trở đi, người ta sử dụng một thanh kiếm gỗ, gọi là Shinai, với mặt nạ che mặt, gọi là Men, và áo giáp bảo vệ cơ thể, gọi là Dou-ate. Phong cách này vẫn được sử dụng trong các cuộc thi đấu hiện nay. Kyudo, cung đạo Nhật Bản, có nguồn gốc từ xa xưa nhưng nó chỉ được gọi là cung đạo từ khoảng đầu thế kỷ 20. Trong các cuộc thi đấu về Kyudo thì hiện nay có 2 hình thức được sử dụng, một là ngồi bắn và ngắm bắn những mục tiêu ở gần, hai là đứng bắn và ngắm bắn những mục tiêu ở xa. Những môn thể thao được phát triển từ những môn võ cổ truyền của Nhật đều có một đặc điểm chung là chú trọng đến lễ nghi và sự rèn luyện về mặt tinh thần.

Q: Ở Nhật có bao nhiêu đội bóng chày chuyên nghiệp?

Hiện nay có cả thảy 12 đội, 6 đội ở giải trung tâm và 6 đội ở giải Thái Bình Dương. Mỗi một đội lại chia làm 2 chi nhánh va tham gia vào các giải Đông và Tây. Bóng chày được giới thiệu vào Nhật từ Mỹ vào năm 1931 và vào năm 1934 thì “Câu lạc bộ bóng chày Đại Nhật Bản", tiền thân của đội Yomiuri Giant hiện nay, đã được thành lập. Hiệp hội liên đoàn bóng chày Nhật Bản được thành lập vào năm 1936 với tổng cộng 7 đội bóng. Chế độ 2 giải như hiện nay được bắt đầu từ năm 1949.

Vào năm 1995, cầu thủ ném bóng (Pitcher) Nomo Hideo lần đầu tiên xuất hiện ở giải bóng chày Mỹ và đã giành được thành công lớn ngay trong mùa bóng đầu tiên, điều này đã giúp cho bóng chày Nhật Bản thu hút được sự chú ý của nước ngoài. Hiện nay hàng loạt các cầu thủ bóng chày người Nhật đang chơi ở Mỹ như Nomo Hideo, Suzuki Ichiro, Shinzo Takeshi

Q: Tình hình bóng đá chuyên nghiệp của Nhật như thế nào?

Giải bóng đá nhà nghề của Nhật có tên là J-League, là tên gọi tắt của "Japan Professtional Football League". Giải bóng đá nhà nghề Nhật Bản bắt đầu khai mạc từ tháng 10 năm 1993 với 10 đội bóng, hiện nay thì toàn bộ có 16 đội bóng chuyên nghiệp đang chơi ở giải ngoại hạng. Giải bắt đầu từ tháng 3 đến tháng 10 hàng năm, các trận đấu được diễn ra vào thứ 4 và thứ 7 hàng tuần. Về trình độ bóng đá chuyên nghiệp của Nhật thì hiện nay Nhật đã có thể tham gia vào vòng chung kết bóng đá thế giới tuy nhiên giấc mơ chinh phục cúp vàng thế giới của họ vẫn còn chưa thực hiện được.

7.6 Sinh hoạt hàng ngày và tập quán

- Trung bình 1 người Nhật gửi bao nhiêu thiếp chúc mừng năm mới?

- Hatsumode có lợi ích gì?

- Những món quà trung nguyên, quà tuế mộ được gửi cho ai, để làm gì?

- Thế nào là cách cúi đầu chào đúng quy cách?

- Có đúng là người Nhật không thích bắt tay không?

- Người Nhật có hôn nhau như là một cách chào hỏi không?

- Người Nhật chơi oản tù tì (Janken) như thế nào?

- Tên của người Nhật có mang ý nghĩa gì không?

- Người Nhật thích những loại hoa và cây nào?

- Những vật nuôi nào được người Nhật yêu thích?

- Tại sao người Nhật tin rắng Tùng, Trúc, Cúc, Mai, Hạc, Quy là những biểu tượng cho hạnh phúc và may mắn?

- Người Nhật thích xem bói theo kiểu nào?

- 12 con giáp ở Nhật là gì?

- Butsumetsu (Phật diệt), Tomobiki (Hữu dẫn) là những ngày gì?

- Người Nhật tin vào những loại ma quỷ nào?

Q: Trung bình 1 người Nhật gửi bao nhiêu thiếp chúc mừng năm mới?

Nếu lấy tổng số bưu thiếp chúc mừng năm mới mà bộ bưu chính Nhật phát hành năm 1995 chia cho dân số Nhật thì con số đó là từ 35 đến 38 tấm một người. Nhiều người nước ngoài thường ngạc nhiên tự hỏi tại sao người Nhật lại gửi nhiều bưu thiếp chúc mừng năm mới đến thế? Tuy nhiên nếu coi đó vừa là thiếp chúc mừng Giáng sinh thì đó cũng là điều dễ hiểu. Đối với người Nhật thì ngày đầu năm mới là một ngày có ý nghĩa rất quan trọng trong việc chuyển tiếp từ năm cũ sang năm mới. Người Nhật nhân dịp này để bày tỏ lòng biết ơn đối với những người có ơn đối với họ và để hỏi thăm mà lâu ngày họ không có dịp gặp gỡ thăm hỏi. Vì vậy việc này đã trở thành 1 tập quán quan trọng của người Nhật trong việc giữ gìn mối quan hệ giao lưu với nhau. Nếu như thiếp chúc mừng năm mới được gửi trước ngày 24 tháng 12 thì dù cho người nhận ở đâu trong nước Nhật đi nữa thì họ cũng sẽ nhận được thiếp vào đúng ngày mồng 1 tháng 1.

Q: Hatsumode có lợi ích gì?

Hatsumode (đi lễ đầu năm) là việc đi thăm các ngôi đền đầu năm, giống như tập tục hái lộc hay đi chùa vào dịp năm mới ở nước ta. Nói một cách chung nhất thì người Nhật đi đến thăm các ngôi đền để cầu mong cho sự bình yên và mạnh khỏe trong năm. Đặc biệt là trong khoảng thời gian 7 ngày đầu năm mới, người Nhật gọi là Matsunouchi, thì họ tin rằng nếu như đi thăm đủ cả 7 ngôi đền lớn thờ 7 vị thần may mắn là Ebisu, Daikouten, Bishamonten, Benzaiten, Hotei, Fukurokuju, Jurojin thì họ sẽ có đủ 7 vận may đó là làm ăn thịnh vượng, tài vận phát đạt, vận may, trí tuệ thông thái, đức hạnh, trường thọ, và sự may mắn Ngoài ra thì một số người còn đi đến các ngôi đền để cầu nguyện cho những mục đích trực tiếp và thiết thực khác như là các thí sinh và gia đình họ cầu mong sao cho thí sinh đó sẽ thi đỗ, hay là những người độc thân thì cầu mong tìm được người bạn đời mong muốn.

Q: Những món quà Trung nguyên, quà Tuế mộ được gửi cho ai, để làm gì?

Trong cả 2 dịp trên thì người Nhật đều gửi quà để bày tỏ lòng biết ơn đối với những người có ơn chăm lo cho mình, ví dụ như là thầy cô giáo cũ, các ông bà mối, thủ trưởng cơ quan, những mối làm ăn buôn bán, các thầy cô giáo đang dạy họ, họ hàng thân thuộc hay cha mẹ đang sống ở xa.

Chugen (Trung nguyên), quà tặng mùa hạ, có nghĩa là ngày 15 tháng 7. Vì vậy người Nhật thường gửi quà vào đầu hoặc giữa tháng 7. Seibo (Tuế mô), quà tặng mùa đông, nên được gửi vào khoảng đầu tháng 12 cho đến 20 tháng 12. Để bày tỏ lòng biết ơn đối với ai đó thì thường mỗi năm chỉ cần gửi Seibo là đủ.

Q: Thế nào là cách cúi đầu chào đúng quy cách?

Cách chào cơ bản nhất là 2 người đứng cách nhau một khoảng cách nhất định, cúi thấp đầu xuống bằng cách uốn gập phần trên của cơ thể. Góc độ cúi thấp đầu phụ thuộc vào hoàn cảnh và mối quan hệ trên dưới với người đối diện. Đối với phụ nữ thì nếu tay không cầm gì thì 2 tay chụm vào nhau ở vị trí phía trước cơ thể và cúi đầu chào. Nếu đang ngồi trên ghế thì thường người Nhật đứng dậy và cúi người chào, nếu như nền nhà có trải nệm ngồi thì họ quỳ xuống, 2 bàn tay chạm nhẹ xuống đất và cúi gập người để chào hỏi. Cũng giống như người phương Tây khi bắt tay, người Nhật vừa cúi đầu chào nhau vừa trao đổi những câu chào hỏi xã giao.

Q: Có đúng là người Nhật không thích bắt tay không?

Tập tục bắt tay được truyền đến Nhật từ phương Tây. Vào thời điểm đó thì việc bắt tay với người nước ngoài là không hề đơn giản chút nào bởi vì họ quen với phong cách trào hỏi có tôn ti trật tự trên dưới tùy vào từng tầng lớp trong xã hội. Thêm vào đó, trong xã hội phong kiến Nhật Bản thì người ta cấm nam nữ ngồi chung bàn hay trao đổi những câu nói thân mật xuồng xã, vì vậy việc bắt tay là khó có thể chấp nhận được. Chính vì vậy mà đương nhiên trong thời kỳ đó việc bắt tay với phụ nữ như là một cách chào hỏi không được chấp nhận. Hiện nay thì những thương nhân Nhật Bản có dịp gặp gỡ thường xuyên với người phương Tây và họ bắt tay chào hỏi một cách rất thân mật. Tuy nhiên trong cuộc sống thường ngày thì người Nhật không hay bắt tay mấy.

Q: Người Nhật có hôn nhau như là một cách chào hỏi không?

Như ta thường thấy trong các bức tranh khiêu dâm, tiếng Nhật gọi là Shun-ga (Xuân hoạ), thì từ trước tới nay người Nhật coi nụ hôn là sự biểu hiện của ái tình, mà người Nhật gọi là kuchisui, tức là mút môi. Có thể nói nụ hôn, không phân biệt dân tộc, là một cách biểu hiện rất tự nhiên về ái tình của con người. Tuy nhiên, người Nhật thường phản kháng với việc chào hỏi bằng cách hôn lên môi hay má, họ thích cách bắt tay hơn. Lấy ví dụ người Nhật thường ngạc nhiên khi thấy hai người đàn ông Nga chào hỏi nhau bằng cách hôn lên môi. Ngày nay thì thông qua phim ảnh người Nhật cũng đã quen dần với các kiểu hôn khác nhau và họ cũng không phản kháng khi hôn nhẹ lên má như là một kiểu chào hỏi tuy nhiên bạn nên nghĩ rằng không có người Nhật nào chủ động chìa má cho bạn hôn như là một kiểu chào hỏi cả.

Q: Người Nhật chơi oản tù tì (Janken) như thế nào?

Người Nhật oản tù tì để quyết định thắng thua. Cũng giống như oản tù tì của người Việt Nam ta, người Nhật dùng một tay để chơi oản tù tì. Khi oản tù tì thì họ nói "Jan-ken-pon". Trong oản tù tì của người Nhật thì "Gu" có nghĩa là hòn đá, "Pa" có nghĩa là tờ giấy, "Choki" có nghĩa là cái kéo. Nếu như hòa thì người Nhật sẽ nói "Aiko-de-sho" và tiếp tục oản.

Q: Tên của người Nhật có mang ý nghĩa gì không?

Cho tới tận thời kỳ Edo (Giang tô: 1600-1868) thì việc mang họ là đặc quyền của tầng lớp võ sĩ Nhật Bản. Tức là những người dân thường chỉ có tên, ví dụ như là Yakichi hay là Ume mà thôi.

Tuy nhiên, vào năm 1875 thì chính quyền Minh Trị ban hành một đạo luật yêu cầu tất cả mọi người đều phải có họ và tên. Một số mượn họ của những chiến binh hay những quý tộc nổi tiếng, một số khác thì dùng tên của các loài cá bởi vì họ là dân chài. Phần lớn họ của người Nhật có gốc gác từ địa danh nơi họ ở. Cũng có một số họ là tên nghề nghiệp. Ví dụ Suzuki và Ono là họ thường gặp của những người có tổ tiên làm những công việc có liên quan đến đền chùa miếu mạo. Hata và Sou là họ của những người đến từ đại lục châu Á và trở thành người Nhật. 10 họ đông nhất ở Nhật xếp theo thứ tự giảm dần là: Sato, Suzuki, Takahashi, Ito, Watanabe, Saito, Tanaka, Kobayashi, Sasaki, và Yamamoto. Có khoảng 2 triệu người Nhật có họ là Sato và 2 triệu người có họ là Suzuki.

Q: Người Nhật thích những loại hoa nào?

Nếu tính sơ sơ về tổng số hoa bán sỉ vào năm 1993 thì ta có bảng số liệu như sau: đứng đầu là hoa cúc với số lượng bán ra là khoảng 2 tỉ bông, đứng thứ 2 là hoa cẩm chướng với 590 triệu bông, hoa hồng đứng thứ 3 với tổng số 430 triệu bông, và hoa loa kèn đứng thứ tư với tổng số 200 triệu bông. Một trong những lý do mà số lượng hoa cúc được tiêu thụ nhiều như vậy là do trong các nghi lễ đạo Phật thì người Nhật thường dùng hoa cúc là chính. Còn hoa cẩm chướng được dùng nhiều là bởi vì trong ngày lễ của các bà mẹ (Mother's Day) thì người Nhật thường tặng hoa cẩm chướng. Nhiều người nói rằng hoa hồng và hoa loa kèn được yêu thích bởi hầu hết mọi tầng lớp khác nhau trong xã hội. Khi nói đến loại hoa mà người Nhật thích ngắm thì ta không thể không nhắc tới hoa Anh đào. Vào mùa xuân, người Nhật thường leo núi hoặc đi đến các công viên để ngắm hoa anh đào nở và làm các bữa tiệc nhẹ dưới gốc hoa anh đào. Khi người Nhật nói là đi ngắm hoa (Hanami) thì dù cho có không đề cập đến loại hoa nòa thì người ta cũng đều ngầm hiểu là đi ngắm hoa anh đào.

Q: Những vật nuôi nào được người Nhật yêu thích?

Nếu nói đến vật nuôi trong nhà thì chắc chắn chó và mèo được nuôi ở Nhật nhiều nhất. Theo như số liệu thống kê thì ở Nhật số lượng chó và mèo được nuôi mỗi loại lên đến khoảng 4 triệu con.

Đối với người Nhật thì cáo và gấu trúc cũng là những động vật thân thuộc. Có rất nhiều truyền thuyết từ xa xưa kể về chuyện chúng hóa thân và lừa con người.

Q: Tại sao người Nhật tin rắng Tùng, Trúc, Cúc, Mai, Hạc, Quy là những biểu tượng cho hạnh phúc và may mắn?

Tư tưởng cho rằng Tùng, Trúc, Mai mang đến may mắn và hạnh phúc được bắt nguồn từ Trung Quốc. Bởi vì lá cây tùng, cây trúc không hề thay đổi màu xanh trước cái rét khắc nghiệt của mùa đông, khi mùa xuân đến thì cây mận (mai) luôn ra hoa trước các loài cây khác cho nên người Trung Quốc cho rằng chúng là biểu tượng của sự thanh khiết, liêm chính. Người Nhật tiếp thu tư tưởng này của người Trung Quốc vào khoảng thế kỷ thứ 8, vào thời Nara. Bởi vì Hạc có dáng vẻ thanh nhã và Quy (rùa) có tuổi thọ lâu cho nên người Nhật dùng chúng là vật để chúc mừng cho hạnh phúc và may mắn. Người Nhật có câu: "Hạc sống nghìn năm, rùa sống vạn năm".

Q: Người Nhật thích xem bói theo kiểu nào?

Bói truyền thống của Nhật có hai cách chính là xem bói dựa vào lịch và xem bói bằng thẻ bài. Bói bằng lịch là cách bói cát hung trong ngày bằng lịch, bói thẻ là cách bói dựa vào các lời sấm viết trên các thẻ bài để đoán cát hung và tìm hiểu thiên ý, thiên mệnh. Thêm vào đó thì hiện nay người Nhật thích xem bói dựa vào các vì tinh tú và xem bói theo nhóm máu. Đặc biệt là xem bói dựa vào các vì tinh tú rất thịnh hành trong giới phụ nữ Nhật Bản. Gần đây thì kiểu bói dùng Phong Thủy cũng trở nên khá phổ biến. Bói theo nhóm máu là kiểu bói dựa vào giả thiết mỗi người có những đặc điểm tính cách riêng tùy thuộc vào nhóm máu. Loại bói này dựa vào nhóm máu để đoán vận hạn và xem người này có hợp với người kia hay không? Kiểu bói này hình như chỉ phổ biến ở Nhật mà thôi. Thực tế thì nhóm máu được di truyền và về mặt y học thì chưa có bằng chứng nào chỉ ra nhóm máu có ảnh hưởng tới tính cách con người.

Q: 12 con giáp ở Nhật là gì?

Đó là cách chia thời gian và phương hướng thành 12 phần (12 cung hoàng đạo), hướng khác nhau bằng cách đặt tên theo tên các loài vật. Người Nhật đón nhận tư tưởng này từ tư tưởng xa xưa của người Trung Quốc. Cũng giống như Việt Nam, 12 con giáp ở Nhật là: Tý (Chuột), Sửu (Trâu), Dần (Hổ), Mão (Thỏ), Thìn (Rồng), Tị (Rắn), Ngọ (Ngựa), Mùi (Dê), Thân (Khỉ), Dậu (Gà), Tuất (Chó) và Hợi (Lợn rừng). Người Nhật cũng tin rằng tuổi có ảnh hưởng nhất định tới tính cách và vận hạn của mỗi người. Có một điều hơi khác với nước ta là con Mão của Nhật là con thỏ trong khi con Mão của ta lại là con mèo.

Q: Butsumetsu (Phật diệt), Tomobiki (Hữu dẫn) là những ngày gì?

Đây là một loại bói ngày từ xa xưa của người Trung Quốc và nó được truyền tới Nhật vào thời kỳ Edo (Giang tô: 1600-1868). Theo tư tưởng này thì người ta chia ngày tháng theo chu kỳ 6 ngày là: Sensho (Tiên thắng), Tomobiki (Hữu dẫn), Senbu (Tiên bại), Butsumetsu (Phật diệt), Daian (Đại an), và Sakku (Xích khẩu). Ở Việt Nam có kiểu bói tương tự như thế này, một ngày (12 tiếng) được chia làm 6, có tên gọi lần lượt là: Không vong, Đại an, Liên miên, Tốc hỷ, Xích khẩu, và Tiểu cát. Tùy từng ngày mà người Nhật cho đó là may mắn hay không may mắn, ví dụ như ngày Butsumetsu là ngày xấu nhất, vì vậy mà người Nhật thường tránh không cử hành hôn lễ vào ngày này. So với ngày Đại an, là ngày được coi là tốt, thì số lượng các cuộc kết hôn trong ngày này chỉ bằng khoảng một phần ba. Ngày Tomobiki là ngày không xấu cũng không tốt, theo đúng nghĩa của từ này thì nó có nghĩa là "Kéo theo cả bạn bè người thân theo" (Tomo la` chữ “hữu” trong “bằng hữu”, hiki là chữ “dẫn” nghĩa là lôi, kéo) cho nên vào ngày này người Nhật kiêng không tổ chức tang lễ. Tất nhiên là không hề có chứng cớ khoa học nào chứng minh cho việc này nhưng nó đã ăn sâu vào tư tưởng của người Nhật.

Q: Người Nhật tin vào những loại ma quỷ nào?

Có rất nhiều loại ma quỷ trong các câu truyện thần thoại huyền bí của Nhật, ở đây chỉ xin nêu ra một vài loại ma quỷ phổ biến: Đầu tiên phải kể đến Kappa, tức là con rái cá, nó cao bằng khoảng một đứa trẻ 4 tuổi, có mai như mai rùa ở lưng, đầu có gắn một cái đĩa có đựng nước bên trong, nó có màng ở tay và chân. Kappa sống sống ở cả trên bờ lẫn dưới nước. Oni, là một loại quỷ, cao khoảng 2.5 mét, cơ thể có màu đỏ, xanh hoặc đen. Nó có 2 sừng mọc ở trên đầu và rất thích ăn thịt người. Tengu là một loại quỷ có cái mũi rất dài và mặt đỏ. Nó thường mặc một bộ quần áo của yamabushi (thầy tu sống ở trên núi) và đi một đôi guốc gỗ rất cao. Tengu thường bắt cóc trẻ em.

Hitotsume-kozo là quỷ một mắt, nó có một con mắt rất to ở giữa mặt, tuy nhiên nó không trêu trọc hay làm hại người. Umebozu là một loại quỷ biển, nó có cái đầu to tròn và nhớt, nó thường nhô lên từ mặt biển. Các thủy thủ nếu có trông thấy nó thì cũng phải ngoảnh mặt làm ngơ giả vờ không nhìn thấy nó nếu không thì nó sẽ đánh đắm thuyền. Yukionna, cô gái tuyết, là linh hồn người con gái mặc áo Kimono trắng hiện ra trong đêm mưa tuyết.

SỔ TAY DU HỌC

Trong những năm gần đây, do sự tăng cường giao lưu và hợp tác trên lĩnh vực giáo dục và đào tạo giữa Việt Nam và Nhật Bản, đã có nhiều sinh viên và nghiên cứu sinh Việt Nam sang Nhật Bản học tập và nghiên cứu. Số du học sinh tăng đều hằng năm cho thấy nhu cầu du học Nhật Bản còn rất lớn. Tuy nhiên, cho tới thời điểm này, du học Nhật Bản vẫn còn xa lạ đối với học sinh sinh viên Việt Nam nếu so sánh với du học tới các quốc gia như Pháp, Mỹ, Australia hay thậm chí Singapore. Một trong những nguyên nhân chính là sự thiếu thông tin về thủ tục du học, chương trình học bổng cũng như về cuộc sống học tập và sinh hoạt tại Nhật Bản. Chính do thiếu thông tin mà những học sinh có nguyện vọng không tìm được con đường thực hiện ước muốn của mình, trong khi nhiều sinh viên khi du học đã gặp không ít vấp váp do chuẩn bị không chu đáo. Những khó khăn này đã tạo ra tâm lý e ngại đối với du học Nhật Bản.

Hội Thanh niên Sinh viên Việt Nam tại Nhật Bản (VYSA) thường xuyên nhận được các câu hỏi liên quan đến du học Nhật Bản. Đây là một trong những chủ đề được nhiều người quan tâm trên diễn đàn của VYSA. Vì vậy, chúng tôi đã ấp ủ ý định biên soạn một cuốn Sổ tay du học Nhật Bản bằng tiếng Việt nhằm hệ thống hóa lại các thông tin từ các nguồn khác nhau, bổ sung các thông tin mới nhất cũng như các kinh nghiệm thực tế từ các thành viên của Hội để cung cấp một cái nhìn khách quan từ quan điểm của sinh viên về du học Nhật Bản.

Ý định của chúng tôi đã nhận được sự ủng hộ quý báu của nhóm các thành viên mạng VIET-KHSV (VKS) mà trực tiếp là các anh Nguyễn Ðức Hùng và Nguyễn Ngọc Bình, những người đã dày công chuẩn bị cho một tài liệu với mục đích tương tự. Bản thảo của cuốn sách do các anh dự định biên soạn đã được chuyển cho VYSA và trở thành tài liệu tham khảo cho nội dung của cuốn sổ tay này.

Dù là cuốn sách nhỏ và chưa bao quát được tất cả các thông tin du học, chúng tôi tin tưởng rằng đây sẽ là nguồn thông tin hữu ích với đông đảo các bạn học sinh, sinh viên Việt Nam.

Bản trực tuyến của cuốn sách gồm 5 chương.

Chương 1 giới thiệu về hệ thống giáo dục của Nhật Bản và đặc biệt chú trọng về giáo dục bậc đại học cùng với tình hình sinh viên du học tại Nhật Bản hiện nay, trong đó có sinh viên Việt Nam.

Chương 2 gồm các thông tin về các hình thức du học và thủ tục du học cho mỗi trường hợp với những nhận định khách quan về khó khăn và thuận lợi.

Chương 3 dành riêng cho một vấn đề rất được quan tâm là các loại học bổng và cách thức xin học bổng.

Chương 4 bao gồm hướng dẫn để ổn định cuộc sống dựa trên kinh nghiệm của nhiều sinh viên hiện đang du học tại Nhật Bản.

Chương 5 cung cấp những gợi ý về bước đường sau du học, bao gồm thông tin về việc làm và nghiên cứu khoa học.

Chúng tôi rất mong và đánh giá cao các ý kiến đóng góp xây dựng của bạn đọc để hoàn thiện tài liệu này. Mọi đóng góp xin gửi về Ban biên soạn tại địa chỉ editor@vysa.jp.

VYSA giữ bản quyền về toàn bộ nội dung tài liệu này. Khi trích dẫn hay sao chép, đề nghị thông báo và ghi rõ nguồn tài liệu từ vysa.jp.

Tokyo, tháng 9 năm 2003

Ban biên soạn

Lê Thanh Hoàng, IBM Business Consulting Services

Trần Xuân Nam, University of Electro-Communications

Phạm Khắc Liêu, Kumamoto University

Trần Đăng Xuân, Miyazaki University

Phan Thu Hằng, Ube Kosen

Giáo dục Nhật Bản

Khái quát

Giáo dục phổ thông

Giáo dục bậc đại học

Du học sinh tại Nhật Bản

1.1 Khái quát

Về mặt giáo dục, Nhật Bản là một trong số các quốc gia phát triển trên thế giới với tỷ lệ người mù chữ thực tế bằng không và 72,5% số học sinh theo học lên đến bậc đại học, cao đẳng và trung cấp, một con số ngang hàng với Mỹ và vượt trội một số nước châu Âu. Điều này đã tạo cơ sở cho sự phát triển kinh tế và công nghiệp của đất nước Nhật Bản trong thời kỳ hiện đại.

Trong thời kỳ phong kiến, ở các thị trấn và các làng của Nhật Bản đã có các trường học được gọi là terakoya do nhà chùa và các cơ sở khác tổ chức. Vào cuối thời kỳ của chế độ phong kiến (cuối thế kỷ XIX), tỷ lệ số người biết chữ đạt khoảng 40% - một con số khá cao làm cho những người phương Tây tới Nhật Bản phải ngạc nhiên. Đây là điểm khởi nguồn của hệ thống giáo dục hậu Minh Trị. Tuy nhiên, cho tới Chiến tranh thế giới thứ hai, giáo dục bậc đại học ở Nhật Bản vẫn còn tồn tại như là công cụ đào tạo một số nhỏ sinh viên để họ trở thành viên chức cấp cao của chính phủ trung ương và sự phân biệt về giới ở thời kỳ này còn rất nặng nề.

Hệ thống giáo dục Nhật Bản hiện hành đã được thiết lập ngay sau Chiến tranh thế giới thứ hai vào giữa những năm 1947 và 1950, lấy hệ thống của Mỹ làm kiểu mẫu. Nó bao gồm 9 năm giáo dục bắt buộc (6 năm tiểu học và 3 năm trung học cơ sở), tiếp theo đó là 3 năm trung học phổ thông không bắt buộc và 4 năm đại học. Đã có những động thái nhằm hiện đại hoá chương trình giảng dạy. Tỷ lệ thanh niên cả nam lẫn nữ tiếp tục học lên trung học phổ thông và bậc đại học sau khi đã kết thúc chương trình giáo dục bắt buộc đã gia tăng. Trình độ chung của giáo dục đã được cải thiện, nhưng đồng thời, một số tác động tiêu cực đã nảy sinh do việc gia tăng số học sinh hoặc do chế độ nghiêm ngặt của hệ thống giáo dục.

Trong số các vấn đề phát sinh, nghiêm trọng nhất có lẽ là vấn đề thi cử. Trong xã hội hậu Minh Trị, sự phân biệt giai cấp còn nặng nề hơn ngày nay rất nhiều, giáo dục được xem là con đường duy nhất dẫn đến cơ hội bình đẳng. Trong thời kỳ sau Chiến tranh thế giới thứ hai, thái độ này đã gia tăng, tạo ra sự cạnh tranh quyết liệt để giành được chỗ học trong các trường nổi tiếng. Khi đi xin việc làm, người ta thường có khuynh hướng chỉ đánh giá ứng viên xin việc qua cái mác trường đại học người đó đã tốt nghiệp. Nếu một ứng viên tốt nghiệp một trường đại học nổi tiếng với một thành tích chẳng mấy gì tốt đẹp cho lắm, người đó vẫn có thể dễ dàng xin việc hơn một sinh viên tốt nghiệp một trường đại học ít tiếng tăm, cho dù với một thành tích xuất sắc cỡ nào đi nữa. Chính vì vậy, để xin được việc làm tốt ở một hãng lớn, các phụ huynh phải lo cho con em mình vào học ở một trường trung học nổi tiếng. Cứ thế, sự cạnh tranh thi cử lan dần xuống tới tiểu học. Nhiều học sinh đã theo học tại các trường được gọi là trường dự bị hay trường luyện thi, hoặc theo học những giờ luyện thi do các giáo viên tư nhân dạy. Việc học thêm này được tiến hành sau hoặc ngoài giờ học chính khoá làm cho đa số các học sinh có rất ít thời gian để hoạt động vui chơi giải trí. Đây là một mô hình đặc trưng ở Nhật Bản hiện nay. Theo điều tra của Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Kỹ thuật Nhật Bản thì có 37% học sinh tiểu học, 76% học sinh trung học cơ sở và 37% học sinh trung học phổ thông học tại các trường luyện thi.

Trong hệ thống giáo dục ở Nhật Bản, vai trò của gia đình, đặc biệt là người mẹ rất quan trọng đối với trẻ em. Thông thường, phụ nữ Nhật Bản có xu hướng trở thành các bà nội trợ chuyên nghiệp sau khi lập gia đình, trong đó dạy dỗ và chăm sóc con cái là một trong những nhiệm vụ chính. Trên cơ sở đó, kiểu giáo dục này đòi hỏi người mẹ phải có trình độ học vấn cao để có thể giúp con họ vượt qua được chương trình giáo dục khắc nghiệt ở đây. Vì vậy, với những người phụ nữ có trình độ học vấn cao, khi lấy chồng họ vẫn hoàn toàn có cơ hội để sử dụng tốt các kiến thức đã học để dạy dỗ con cái thay vì thuê gia sư.

2.1Giáo dục phổ thông

So với các chương trình giáo dục của một số quốc gia tiên tiến trên thế giới, chương trình giáo dục của Nhật khá nghiêm khắc. Niên học bắt đầu từ tháng tư cho đến tháng ba năm sau. Kỳ nghỉ hè kéo dài khoảng 6 tuần, nghỉ đông và xuân khoảng 2 tuần. Ngày học thường bắt đầu từ 8:30 sáng đến 15:00 chiều. Một tuần học 6 ngày, từ thứ hai đến thứ bảy. Riêng ngày thứ bảy của tuần lễ thứ hai và thứ tư trong tháng được nghỉ, tương lai gần sẽ nghỉ tất cả thứ bảy. Sau giờ học, phần lớn các học sinh ở lại tham gia các câu lạc bộ thể thao hoặc các hoạt động khác.

Trong hầu hết các trường học, học sinh lớp trên học 6 tiết mỗi ngày từ thứ hai đến thứ sáu, riêng ngày thứ bảy học từ 2 đến 4 tiết. Tuy số ngày đến trường học tập cho mọi khối lớp đều như nhau nhưng các lớp thấp hơn học ít tiết hơn. Chẳng hạn, một trường tiểu học điển hình ở Tokyo cho học sinh lớp một học 5 tiết mỗi ngày từ thứ hai đến thứ sáu.

Không có những khóa học về kỹ thuật hay ngành nghề trong những năm giáo dục bắt buộc. Hơn nữa, không có hệ thống định hướng nào trong các trường tiểu học công và trung học bậc thấp. Trong các trường trung học bậc cao, khoảng 70% học sinh theo các chương trình đại cương.

Hiện nay Nhật đang nghiên cứu cải cách nội dung giáo dục. Cuộc cải cách giáo dục ở Nhật Bản nhằm vào các mục tiêu: tăng tầm quan trọng đặc biệt việc phát triển của từng cá nhân; chuyển sang hệ thống giáo dục học tập suốt đời; tạo sự cân bằng giữa các kiến thức truyền thống với các kiến thức công nghệ tiên tiến nhằm đáp ứng nhu cầu cấp thiết hiện nay tại Nhật Bản phục vụ xu hướng quốc tế xã hội và thời đại thông tin. Chính phủ Nhật tiến hành cải cách giáo dục vì cho rằng chương trình hiện nay tập trung quá nhiều vào việc truyền đạt cho học sinh phương pháp học tập truyền thống mà ít quan tâm đến việc phát huy khả năng tự học của học sinh, mà điều này rất cần trong một xã hội hậu công nghiệp như Nhật Bản. Học sinh tiểu học và trung học cơ sở sẽ không phải lên lớp vào ngày thứ bảy nữa. Các trường sẽ cắt giảm chương trình giảng dạy (khối lượng kiến thức) ở các môn như toán, tiếng Nhật khoảng 30% mỗi năm, nhằm để học sinh có thể nắm bắt chắc chắn hơn những điều được dạy. Trong khi chương trình mới cắt giảm thời lượng một số môn học truyền thống thì lại thêm vào một loại lớp mới gọi là “lớp học tổng hợp”. Chương trình này cho phép giáo viên có thể tự đưa ra bất kỳ một chủ đề nào mà họ cho rằng nó có thể tạo ra một không khí học tập sinh động trong học sinh và phát triển một khả năng tự học và tư duy của học sinh.

3.1 Giáo dục bậc đại học

1. Các trường đại học

Mô hình các trường đại học như hiện nay chỉ mãi tới sau thời Minh Trị mới xuất hiện ở Nhật Bản do có sự tiếp thu nhanh chóng các ngành học của phương Tây và sự xuất hiện ngày càng nhiều học giả nổi tiếng cung cấp cho đất nước Nhật Bản mới những nhà lãnh đạo xuất sắc trong nhiều lĩnh vực. Đến Chiến tranh thế giới thứ hai, nền giáo dục đại học của Nhật Bản tập trung ở 8 trường “Đại học Hoàng gia” và có thêm một vài trường cao đẳng hoặc đại học tư nhân.

Do cải cách giáo dục sau chiến tranh đã cho ra đời một số lớn các trường đại học theo hệ thống mới dập khuôn theo các mô hình của Mỹ. Số trường đại học quốc lập đã tăng lên, mỗi tỉnh có ít nhất một trường và đến năm 1997 đã có tổng cộng 98 trường. Ngoài ra, nếu tính cả những trường có chương trình học chỉ 4 năm, thì còn có thêm 57 trường đại học công lập ở các tỉnh, thành phố và 431 trường đại học dân lập. Tổng số sinh viên đại học hiện nay gấp 27 lần số sinh viên trước Chiến tranh thế giới thứ hai và khoảng 43% trong số này theo học ở các trường đại học dân lập.

Số trường đại học tăng nhanh chóng đã mở cửa cho nhiều học sinh vào học đại học. Nhưng mặt khác, một điều không thể phủ nhận là trình độ chung về giáo dục và nghiên cứu khoa học đã giảm sút. Việc nhiều học sinh tìm mọi cách để vào được các trường đại học danh tiếng có truyền thống đã làm cho kỳ thi vào các trường này trở thành những cuộc chạy đua ngày càng tồi tệ. Trong khi đó, những học sinh muốn học tập nghiêm túc hơn phải theo học các khoá sau đại học. Những trường đại học ngắn hạn hệ 2 năm hầu hết dành cho nữ sinh muốn tiếp tục học lên sau khi tốt nghiệp trung học.

Thời gian chương trình đại học là 4 năm (với các ngành y, thú y là 6 năm), chương trình thạc sĩ là 2 năm, tiến sĩ là 3 năm (với ngành y và thú y là 4 năm, không có thạc sĩ). Giống như các nước khác, cơ chế giáo dục đại học của Nhật gồm có 3 loại:

- Đại học quốc lập (do chính phủ trung ương thành lập ở các đô thị lớn trên toàn quốc)

- Đại học công lập (do chính quyền địa phương lập ra với ngân sách của mình)

- Đại học tư lập (của tư nhân, đoàn thể tôn giáo hay các doanh nghiệp)

Các trường đại học quốc lập được thành lập rải đều trên toàn quốc, một hay vài trường ở một tỉnh. Các trường công lập, tư lập cũng được bố trí trên toàn quốc. Theo sự phân bố vị trí địa lí thì nhiều trường mang tính đặc thù phù hợp với nhu cầu của địa phương.

Đại học của Nhật có 2 hình thức tổ chức: chuyên khoa (chỉ giảng dạy một ngành) chiếm khoảng 53% và đa khoa (giảng dạy nhiều ngành, theo nhiều khoa, trong đó lại có nhiều phân khoa khác nhau) chiếm 47%. Các ngành khoa học xã hội và nhân văn cũng như các ngành khoa học kỹ thuật chiếm phần lớn với khoa học xã hội 39,6%, khoa học nhân văn 16,6%, khoa học kỹ thuật 18,6% . Bên cạnh đó là các ngành nông nghiệp 2,8%, y và nha 2,6%, dược 1,5%, sư phạm 5,4%, gia chánh 1,9% và các ngành khác 7,4% (thống kê tháng 5/2001).

Năm học ở Nhật Bản bắt đầu vào 1 tháng 4 hàng năm và kết thúc vào 31 tháng 3 năm sau. Số ngày nghe giảng ở trường là khoảng 210 ngày (khoảng 35 tuần) bao gồm cả những kì thi học kì. Kì nghỉ hè thường từ giữa tháng 7 đến cuối tháng 8, tuy nhiên giữa các trường có khác nhau chút ít. Kì nghỉ đông thường từ cuối tháng 12 đến đầu tháng giêng và nghỉ xuân từ cuối tháng 2 đến đầu tháng 4. Hầu hết các trường đại học có hai học kì. Các môn học được bố trí rải đều trong cả năm.

Các trường học đều áp dụng hệ thống học phần trừ các khóa học về ngành y và nha khoa. Cuối mỗi khóa học, sinh viên phải qua kì kiểm tra đã định kết thúc môn học. Thông thường, các môn thi ở Nhật đều thi viết, không thi vấn đáp. Mặc dù có khác nhau giữa các trường, nhưng nhìn chung, để tốt nghiệp, sinh viên thường phải hoàn thành tối thiểu khoảng 124 học phần (trừ các sinh viên y khoa, nha khoa và thú y).

Khi sinh viên tốt nghiệp các trường đại học, có thể tiếp tục học các khóa sau đại học với điều kiện phải qua được kỳ thi tuyển chọn vào viện đại học do các trường tổ chức. Chi tiết về các kì thi tuyển chọn này sẽ được hướng dẫn cụ thể trong các cuốn sách “Hướng dẫn thi” do các trường phát hành. Tương tự, sinh viên đã tốt nghiệp các khóa thạc sĩ có thể tiếp tục khóa đào tạo tiến sĩ, với điều kiện thi đỗ kỳ thi tuyển chọn do các trường tổ chức.

Những người hoàn thành khóa học Thạc sĩ thì được cấp giấy chứng nhận học vị Thạc sĩ (Master - Shushi) và những người hoàn thành khóa Tiến sĩ thì được cấp giấp chứng nhận học vị Tiến sĩ (Doctor - Hakase). Học vị Thạc sĩ được phong cho sinh viên đã hoàn thành tối thiểu số học phần yêu cầu (30 học phần) trong thời gian tối thiểu 2 năm và qua kì thi bảo vệ luận văn Thạc sĩ; học vị Tiến sĩ được phong cho những ai theo học suốt 5 năm (với sinh viên tốt nghiệp đại học) và 3 năm (với sinh viên đã tốt nghiệp khóa thạc sĩ) và đã hoàn thành số học phần yêu cầu về chuyên môn, đồng thời qua được kì thi bảo vệ luận văn Tiến sĩ. Một số trường đại học của Nhật Bản cho phép những sinh viên xuất sắc rút ngắn thời gian học để lấy bằng Thạc sĩ và Tiến sĩ nhưng vẫn phải đảm bảo các yêu cầu về học phần và luận văn tốt nghiệp. Trong quá trình học tập và nghiên cứu để nhận bằng Tiến sĩ bạn sẽ còn phải hoàn thành một số bài báo khoa học đăng trên các tạp chí khoa học chuyên ngành quốc tế hoặc Nhật Bản.

Tỉ lệ sinh viên theo học lên các khóa học thạc sĩ và tiến sĩ khá cao, lần lượt là 10,7 % và 16,7%. Tại các trường đại học quốc lập, tỷ lệ này là 30,3% và 19,1%. Việc các tập đoàn lớn thiết lập các trung tâm nghiên cứu tư, tuyển dụng những sinh viên đã qua đào tạo sau đại học khiến số lượng sinh viên theo học các khóa đào tạo này tăng lên đáng kể từ sau những năm 1970.

Mỗi trường đều có sổ tay hướng dẫn cụ thể được viết bằng tiếng Nhật, một số trường có sách viết bằng tiếng Anh. Bạn nên xem cuốn sổ tay hướng dẫn này hay hỏi trường học nơi bạn vào học về những thông tin chi tiết liên quan về trường học.

2. Các trường cao đẳng kỹ thuật

Chế độ giáo dục này được chính thức thành lập vào năm 1962, chú trọng đến các ngành công nghiệp (kiến trúc, điện cơ, cơ khí) nhằm đáp ứng cho nhu cầu phát triển công nghiệp của Nhật Bản. Sau này còn mở rộng chuyên môn sang những ngành khác như kỹ thuật hàng hải và công nghệ thông tin.

Mục tiêu của các trường cao đẳng kỹ thuật (Koto senmon gakko) là nhằm giúp học sinh nắm vững lý thuyết cơ bản của ngành nghề theo học, đồng thời biết áp dụng những kỹ thuật đó qua quá trình thực tập trong thời gian học kéo dài 5 năm. Đối tượng học cao đẳng kỹ thuật là những học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở. Sau khi tốt nghiệp cao đẳng, họ có khả năng lựa chọn hoặc kiếm việc làm, hoặc tiếp tục học tiếp 2 năm chuyên môn tại một trong 9 trường cao đẳng kỹ thuật quốc lập để học và nghiên cứu sâu hơn nữa về lĩnh vực của mình đã học để có được bằng cấp ngang với bằng đại học. Sinh viên các trường này cũng có thể chuyển tiếp sang học 2 năm cuối đại học và nhận bằng đại học.

Các trường cao đẳng kỹ thuật được bố trí trên khắp Nhật Bản và có xu hướng tiếp nhận sinh viên trong các vùng và khu vực địa phương xung quanh trường. Hiện nay trên toàn quốc có 62 trường cao đẳng kỹ thuật với gần 230 ngành, trong đó trường quốc lập chiếm 54 trường, công lập 5 trường và tư lập 3 trường.

Mỗi trường thường có từ 3 đến 5 khoa. Mỗi khoa có từ 1 đến 2 lớp, và mỗi lớp khoảng 40 sinh viên. Trong hai năm rưỡi đầu trong khóa học 5 năm, đào tạo cơ bản được tiến hành cùng với với việc bắt đầu đào tạo chuyên môn. Vì các tiến bộ của trường học, việc học chuyên môn được chú trọng. Năm học của trường cao đẳng kỹ thuật nói chung là giống như năm học ở các trường đại học, trừ kì nghỉ xuân ngắn hơn, khoảng 20 ngày.

Các môn học ở trường kỹ thuật cũng dựa trên cơ sở hệ thống học phần giống như trường đại học. Tuy nhiên có một vài điểm khác so với trường đại học. Ðể hoàn thành số học phần suốt 5 năm, các môn học được phân thành một đơn vị năm học, và vì thế nếu sinh viên không đảm bảo điều kiện lên lớp thì thậm chí chỉ trượt 1 môn thì cũng phải học lại toàn bộ cả năm đó (lưu ban).

Năm học 2003 có 55.611 sinh viên theo học tại các trường cao đẳng kỹ thuật này. Những sinh viên tốt nghiệp các trường này dễ kiếm việc làm vì các xí nghiệp chế tạo, xây dựng có xu hướng thu nhận lớp sinh viên này do lương rẻ hơn mà tay nghề cao so với một sinh viên tốt nghiệp đại học.

3. Các trường trung học chuyên nghiệp

Hệ thống các trường trung học chuyên nghiệp (Senshu gakko) được thiết lập năm 1976. Mục tiêu giáo dục của những trường này là đào tạo những người có kiến thức và kĩ năng chuyên môn phù hợp với từng lĩnh vực nghề nghiệp mà không cần phải có bằng cấp cao. Các trường này phải đảm bảo được tiêu chuẩn như sau: lớp học chính thức không ít hơn 40 sinh viên, khóa học yêu cầu không dưới 1 năm và số giờ giảng 1 năm không ít hơn 800 giờ. Các trường trung học chuyên nghiệp đã được xếp loại theo ba khóa đào tạo khác nhau theo điều kiện vào học như sau: các khóa học trung học phổ thông dành cho sinh viên đã tốt nghiệp trung học cơ sở, các khóa học trung cấp dành cho những sinh viên đã tốt nghiệp trung học phổ thông và các khóa học cơ sở cơ bản không cần có điều kiện nhập học. Các trường trung học chuyên nghiệp có các khóa học trung cấp gọi là Trường trung cấp (Senmon gakko).

Hiện có tới 18,9% học sinh theo học các trường trung cấp sau khi tốt nghiệp phổ thông, cao gấp 2 lần số sinh viên theo học các trường đại học ngắn hạn. Các ngành có nhiều sinh viên nhất là xây dựng và kiến trúc, kỹ thuật điện và điện tử, công nghệ thông tin, tiếp theo là ngành y (như y tá) và các ngành thương mại (quản lý khách sạn, du lịch, thư ký và kế toán).

Tính đến năm 2003, đã có 3.439 trường trung học chuyên nghiệp, trong số đó, có 2.967 trường trung cấp với 685.393 sinh viên đang theo học. Các trường này đang ngày càng chứng tỏ vai trò quan trọng trong giáo dục bậc đại học.

Sinh viên tốt nghiệp các khóa trung cấp được coi có trình độ tương đương với tốt nghiệp cao đẳng kỹ thuật. Từ tháng 6 năm 1994, các trường trung cấp đều phải cấp Chứng chỉ chuyên môn cho sinh viên tốt nghiệp. Gần đây, những sinh viên tốt nghiệp trung cấp cũng có thể chuyển tiếp vào học 2 năm cuối của một số trường đại học chấp nhận chế độ chuyển tiếp.

4.1Du học sinh tại Nhật Bản

1. Tổng quan

Nhật Bản đã có lịch sử tiếp nhận sinh viên nước ngoài trên 100 năm. Tại thời điểm năm 2002 có 95.550 sinh viên từ 160 nước và khu vực đang học tại các cơ sở đào tạo ở Nhật Bản, gần với con số 100.000 sinh viên quốc tế trong kế hoạch do Chính phủ đề ra năm 1983. Số lượng này sau một thời gian chững lại trong thập niên 1990 đã tăng trở lại một phần nhờ chính sách mở rộng tiếp nhận sinh viên du học của Chính phủ Nhật.

Trên 90% sinh viên đến từ châu Á trong đó hơn một nửa là sinh viên Trung Quốc, tiếp theo là Hàn Quốc và Đài Loan. Chỉ có chưa đầy 10% sinh viên hưởng học bổng của Chính phủ Nhật Bản và hoặc Chính phủ nước mình, còn lại là các sinh viên theo các học bổng tư nhân và sinh viên du học tư phí.

Cùng với xu hướng quốc tế hóa, sự hiện diện của sinh viên nước ngoài tại các trường đại học hàng đầu của Nhật là khá rõ nét, đặc biệt trong các bậc học sau đại học. Sinh viên nhận được học bổng của Chính phủ Nhật hay chính phủ các nước, cũng như của các tổ chức quốc tế hay các quỹ học bổng tư nhân đều có xu hướng chọn các trường đại học hàng đầu tại các trung tâm đô thị lớn, nơi có điều kiện học tập và sinh hoạt ưu việt hơn. Tại các trường này, sinh viên quốc tế có thể sử dụng tiếng Anh để nghiên cứu và làm luận án khoa học, cũng như dự các tiết học được giảng bằng tiếng Anh. Một số trường thậm chí có chương trình dành riêng cho sinh viên quốc tế. Số lượng sinh viên nước ngoài tại vùng thủ đô Tokyo và các tỉnh lân cận chiếm khoảng 50% tổng số, trong khi tại Osaka và các tỉnh phụ cận chiếm khoảng 20%.

Mặt khác, cũng tồn tại không ít các trường đại học của Nhật Bản tìm mọi cách thu hút sinh viên nước ngoài vì mục đích kinh tế. Do số trường đại học tăng nhanh trong khi số học sinh tốt nghiệp phổ thông lại theo chiều hướng giảm, nhiều trường đại học tư lập ít danh tiếng tại các địa phương rơi vào tình trạng thiếu sinh viên trầm trọng. Để bù vào sự thiếu hụt sinh viên người Nhật, các trường này buộc phải tìm cách nhận sinh viên người nước ngoài, mà chủ yếu là sinh viên Trung Quốc. Thậm chí có trường tỉ lệ sinh viên Trung Quốc vượt trên 90% tổng số sinh viên theo học. Không ít sinh viên trong số này du học cũng đơn thuần vì mục đích kinh tế. Sau khi có được tư cách cư trú hợp pháp, họ tập trung làm thêm để kiếm tiền trả nợ và dành dụm tiền để trở về. Việc học tập được đặt xuống hàng thứ yếu.

Năm 2001, tỷ lệ sinh viên theo các ngành khoa học xã hội là 30,5%, khoa học nhân văn là 25,6%, kỹ thuật là 14,8%, còn lại là các ngành học khác.

2. Du học sinh Việt Nam

Du học sinh Việt Nam đã có mặt tại Nhật Bản từ cách đây ngót một thế kỷ. Trong các năm từ 1906 đến 1908, khoảng 200 sinh viên Việt Nam theo phong trào Đông Du do Phan Bội Châu khởi xướng đã tới Nhật dưới danh nghĩa sinh viên Trung Quốc. Những sinh viên này hầu hết học các kỹ năng quân sự để trở về tìm cách chống lại quân Pháp. Dù phong trào này tan rã chỉ sau 3 năm và chưa ai được học đến nơi đến chốn, có thể nói họ là lứa học sinh Việt Nam đầu tiên trong lịch sử du học ở Nhật. Số phận sau này của các lưu học sinh Đông Du cũng khá đa dạng: đa số sau này về nước, trở thành những nhà yêu nước tiếp tục chống Pháp như Hoàng Trọng Mậu và Lương Ngọc Quyến; một số trở lại chốn quan trường; một số quay ngược cộng tác với thực dân; một số ít sống lưu vong trên đất Trung Quốc.

Những người đến Nhật sau 1908 không thuộc lứa Đông Du, mà đi theo những con đường khác, mục đích khác; ví dụ, Lê Văn Quý, Đỗ Vạng Lý, Lương Định Của, Đặng Văn Ngữ... đi du học theo chương trình trao đổi giữa Pháp và Nhật từ những năm 1918-1919. Nhiều người trong số họ sau này đã trở về đóng góp cho sự phát triển của Việt Nam.

Sau khi Việt Nam giành được độc lập, Nhật Bản đã cấp học bổng du học cho sinh viên miền Nam Việt Nam. Vào cuối những năm 1960, số lượng du học sinh từ miền Nam Việt Nam tới Nhật Bản tăng dần và đạt đỉnh cao vào các năm 1971-1972. Theo số liệu của Bộ Giáo dục Nhật Bản khi đó, sinh viên du học tư phí người Việt có khoảng 660 người, trong đó 350 người học tại các trường đại học tư và không nhận được một nguồn hỗ trợ nào từ chính phủ. Vậy nhưng chiến tranh ngày càng khốc liệt không những đã làm con số du học sinh nhanh chóng thuyên giảm, mà còn gây ra rất nhiều khó khăn cho những người đang theo học tại Nhật. Phần lớn những du học sinh trong thời kỳ này sau khi tốt nghiệp đã xin tị nạn ở một nước thứ ba và rời Nhật.

Sau khi Việt Nam thống nhất, số du học sinh Việt Nam tới Nhật chỉ nhỏ giọt cho tới năm 1988, khi Nhật mở lại các chương trình học bổng cho sinh viên bậc đại học, cao đẳng và sau đại học. Cũng từ thời gian này, bắt đầu xuất hiện lại hình thức du học tự túc. Sau đó, số du học sinh Việt Nam liên tục tăng cùng với sự phát triển quan hệ giữa hai nước. Theo thống kê của Chính phủ Nhật Bản, số sinh viên Việt Nam tại các trường Nhật Bản đã đạt 1.115 người vào năm 2002. Tính đến thời điểm hiện nay, ngoài số sinh viên đi học theo học bổng của Chính phủ hoặc xin được các học bổng của trường hoặc các tổ chức, số sinh viên đi học hoàn toàn tự túc tại Nhật Bản chưa nhiều.

Hiện nay, sinh viên Việt Nam có mặt tại hầu hết các trường đại học lớn tại Nhật Bản, tại các vùng từ Hokkaido, Tohoku ở phía bắc tới Kyushu, Okinawa ở phía Nam. Nhiều cộng đồng sinh viên đã được hình thành và vào tháng 11 năm 2001, Hội Thanh niên Sinh viên Việt Nam tại Nhật Bản đã chính thức được thành lập.

2. Du học Nhật Bản

Khó khăn - thuận lợi

Các hình thức du học

Trường tiếng Nhật

Các kỳ thi cho du học sinh

Các bước chuẩn bị

2.1Khó khăn - thuận lợi

1. Khó khăn

Chi phí

Khó khăn lớn nhất phải kể đến đối với du học Nhật Bản là chi phí cao. Những sinh viên nhận được học bổng trọn gói trước khi du học thì có thể yên tâm do mức học bổng của chính phủ Nhật hay các tổ chức tư nhân nói chung đều bao gồm học phí và sinh hoạt phí ở mức có thể đủ để trang trải cho một cuộc sống tương đối đầy đủ. Tuy nhiên, những sinh viên du học tự túc mà không nhận được sự hỗ trợ kinh tế nào sẽ phải xây dựng một kế hoạch tài chính cụ thể để có thể theo học đến cùng. Cần nghiên cứu kỹ học phí, sinh hoạt phí tốn bao nhiêu, tránh lập kế hoạch với lối suy nghĩ đơn giản là sẽ lấy học bổng hay tiền đi làm thêm ở nơi du học để trang trải mọi chi phí.

Học phí của các trường đại học quốc lập không phân biệt theo ngành học, do Chính phủ quy định và bằng 60% mức học phí trung bình của các trường tư lập. Tại các trường tư lập, mức học phí rất khác nhau theo trường và ngành học. Ngoài tiền học phí, trong năm đầu tiên, sinh viên còn phải trả một khoản tiền nhập học trung bình vào khoảng 280.000 yên.

Học phí của các trường trung cấp rất khác nhau, tùy theo ngành học. Nhìn chung, không có sự khác biệt quá lớn với các trường đại học. Tại các trường tư lập, mức chi phí cho năm thứ nhất từ 981.000 yên (ngành gia chánh) đến 1.388.400 yên (ngành kỹ thuật y tế). Học phí tại trường tiếng Nhật cũng dao động trong một biên độ khá lớn như sau.

Chi phí sinh hoạt tại các thành phố lớn như Tokyo, Osaka là rất cao trong khi tại các địa phương có thể thấp hơn và cuộc sống cũng thoải mái hơn. Ngoài những chi phí này, nếu bạn phải tự lo toàn bộ sinh hoạt, chi phí để ổn định cuộc sống ban đầu tại Tokyo bao gồm thuê nhà, mua sắm nội thất... là khoảng 300.000 yên.Con số trung bình phản ánh mức độ đắt đỏ của sinh hoạt tại Nhật Bản, nhưng cũng không phải không có cách tiết kiệm. Vấn đề là làm sao chi tiêu hợp lý để đảm bảo được yêu cầu số một là học tập. Bảng sau là chi phí sinh hoạt tối thiểu theo kết quả điều tra của thành phố Tokyo.

Ngôn ngữ

Một khó khăn thứ hai là hàng rào ngôn ngữ. Tiếng Anh khá thông dụng tại bậc sau đại học nhưng ở bậc đại học, trừ một số chương trình quốc tế, các bài giảng và tài liệu đều dùng tiếng Nhật. Ngoài ra, tiếng Nhật còn được dùng ở hầu hết các hội thảo khoa học và các tạp chí trong nước. Tiếng Nhật cũng sẽ cần thiết cho bạn trong đời sống sinh hoạt do khả năng giao tiếp bằng ngoại ngữ của người Nhật không cao. Mặc dù vốn từ Hán Việt có thể giúp chúng ta nắm bắt nhanh hơn hệ thống ký tự Kanji và từ vựng, nhưng tiếng Nhật vẫn là một ngoại ngữ khó học đối với người Việt. Để có thể nhanh chóng hoà đồng và bắt nhập với cuộc sống học tập tại Nhật Bản, bạn cần nỗ lực để tự chuẩn bị vốn tiếng Nhật cho mình.

Những sinh viên theo học các khoá học quốc tế sau đại học sẽ học ngay vào chương trình thạc sĩ hoặc tiến sĩ bằng tiếng Anh nên môi trường và điều kiện học tiếng Nhật là rất hạn chế. Những sinh viên bậc học này nhưng có thời gian một năm làm nghiên cứu sinh (Research Student - Kenkyusei) có thể tham dự các khoá học tiếng Nhật ngắn hạn và nếu kiên trì, có thể đạt tới trình độ giao tiếp được bằng tiếng Nhật trong sinh hoạt hàng ngày.

Với sinh viên bậc đại học thì ngoại trừ một số ít các khoá học quốc tế, đều phải học tiếng Nhật tập trung trong thời gian một năm tại các khoá dự bị đại học. Sinh viên cao đẳng và trung cấp cũng phải theo các khoá học tương tự. Trường hợp bạn muốn tự chuẩn bị tiếng Nhật tại Việt Nam thì phải tiến hành rất sớm và thử sức qua kỳ thi năng lực tiếng Nhật tổ chức hàng năm. Nói chung, bạn phải đạt được chứng chỉ tiếng Nhật cấp 1 mới có thể đảm bảo tiếp thu được nội dung học tại các trường đại học và cao đẳng.

Thủ tục

Những yêu cầu về du học Nhật Bản đã được nới lỏng trong vòng khoảng 5 năm trở lại đây để tạo điều kiện dễ dàng hơn cho du học sinh, nhưng vẫn còn rắc rối. Những thủ tục phải làm khi sinh hoạt và học tập tại Nhật Bản cũng gây không ít phiền phức cho các du học sinh. Cho đến nay, Nhật Bản vẫn chưa có được một chính sách đồng bộ và cởi mở để tiếp nhận du học sinh. Những khó khăn trong điều kiện tiếp nhận làm số trường đại học tích cực trong việc thu hút sinh viên quốc tế chưa nhiều. Việc thiếu thông tin và các cơ sở cung cấp dịch vụ du học cũng làm cho du học Nhật Bản trở nên càng khó tiếp cận đối với sinh viên Việt Nam.

2. Thuận lợi

Trình độ giáo dục cao

Điểm hấp dẫn nhất của du học Nhật Bản là môi trường sư phạm - nơi cung cấp cho bạn cơ hội tiếp cận với kỹ thuật và khoa học tiên tiến. Các trường đại học Nhật Bản đào tạo rất nhiều lĩnh vực chuyên môn. Dù trong lĩnh vực điện tử, văn hoá Nhật Bản hay quản trị kinh doanh quốc tế, sinh viên du học tại Nhật Bản đều có thể tìm thấy những chuyên ngành mà mình quan tâm. Dù có nhiều cách đánh giá khác nhau, các trường đại học hàng đầu của Nhật Bản hiện vẫn có chất lượng đào tạo cao tại châu Á.

Nền văn hoá mang nhiều nét tương đồng

Văn hoá và xã hội Nhật Bản hiện đại là sự hoà nhập giữa các yếu tố truyền thống và hiện đại, giữa Đông và Tây. Sự tương đồng trong văn hoá Nhật Bản và Việt Nam giúp bạn nhanh chóng hoà nhập, trong khi sự khác biệt cho bạn một cái nhìn mới mẻ. Việc tiếp cận và học hỏi từ văn hoá và con người Nhật Bản sẽ mang lại nhiều cơ hội cho bạn trong công việc sau khi du học.

Sự hỗ trợ tích cực của Chính phủ và các tổ chức tư nhân

Chính phủ Nhật Bản nhận thức rõ ý nghĩa của việc tiếp nhận sinh viên nước ngoài như một phần đóng góp của Nhật Bản cho sự phát triển quốc tế và thúc đẩy quan hệ hữu nghị với các quốc gia khác. Có lẽ Nhật Bản là quốc gia có sự ưu đãi lớn nhất đối với du học sinh so với sinh viên bản địa. Số lượng học bổng ngày càng tăng, cơ chế quản lý và giúp đỡ sinh viên quốc tế tại các trường đại học được cải thiện, chế độ thi cử và chỉ tiêu được ưu tiên, học phí được miễn giảm và sinh hoạt được tạo điều kiện. Sự hỗ trợ của các tổ chức tư nhân và xã hội cũng có ý nghĩa thiết thực.

2.2. Các hình thức du học

Du học theo học bổng MEXT

Là chương trình học bổng lớn nhất cho du học Nhật Bản do Bộ Giáo dục, Văn hoá, Thể thao, Khoa học và Kỹ thuật Nhật Bản (gọi tắt là MEXT) thực hiện. Chương trình này hàng năm tuyển sáu đối tượng bao gồm: nghiên cứu sinh sau đại học, sinh viên sư phạm, đại học, cao đẳng, trung cấp và sinh viên học tiếng Nhật. Học bổng này có thể nhận được từ Việt Nam qua hai con đường sau:

1. Qua sự giới thiệu của Ðại sứ quán hoặc Lãnh sự quán Nhật Bản ở Việt Nam.

2. Qua sự giới thiệu của trường đại học tiếp nhận.

Năm học 2002-2003, phía Nhật Bản đã cấp cho Việt Nam 60 học bổng đại học và 50 học bổng đào tạo cao đẳng kỹ thuật gồm các ngành tự nhiên, công nghệ, xây dựng, kiến trúc, giao thông vận tải. Số học bổng này được phân cho 19 trường đại học, cao đẳng trên toàn quốc theo hướng ưu tiên phát triển mạnh những ngành này. 20 suất học bổng đào tạo trung học chuyên nghiệp các ngành: xây dựng dân dụng, điện gia dụng, bưu chính viễn thông, kiến trúc, điện tử, du lịch, thiết kế được tuyển chọn từ đối tượng là học sinh của khối trường chuyên nghiệp.

Một số học bổng du học tiếng Nhật dành riêng cho khối ngành tiếng Nhật và văn hoá Nhật Bản với đối tượng tuyển chọn là sinh viên năm thứ 3 các ngành này được phân về các trường có ngành tiếng Nhật và văn hoá Nhật Bản.

Theo yêu cầu của Đại sứ quán Nhật Bản, Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đã chọn 80 ứng cử viên từ các cơ quan nhà nước tham dự học bổng đào tạo sau đại học.

Một số nghiên cứu sinh Việt Nam cũng đã nhận được học bổng MEXT nhờ sự giới thiệu của trường đại học Nhật Bản thông qua việc liên hệ trực tiếp và được một giáo sư tại trường đó chấp nhận hướng dẫn.

Du học sau đại học theo học bổng JDS

Chương trình học bổng phát triển nguồn nhân lực (JDS) theo nguồn viện trợ không hoàn lại của Chính phủ Nhật Bản lần đầu tiên được triển khai tại Việt Nam trong năm tài khoá 2000-2001, và đã có 80 sinh viên Việt Nam được tuyển chọn sang học tại các trường đại học của Nhật Bản theo chương trình học bổng này.

Mục đích của Chương trình JDS tại Việt Nam là tạo cơ hội cho các công dân Việt Nam được học tập nghiên cứu tại các trường đại học ở Nhật để hỗ trợ Chính phủ Việt Nam trong nỗ lực lập kế hoạch phát triển nguồn nhân lực của đất nước mình, đặc biệt là trong giai đoạn chuyển giao sang nền kinh tế thị trường. Đồng thời cũng mở rộng và tăng cường mối quan hệ song phương giữa hai nước Việt Nam và Nhật Bản.

Chương trình JDS dành cho các cán bộ trẻ đang làm việc tại các cơ quan nhà nước, các nhà nghiên cứu và các cá nhân, những người mà sau khi học xong có thể trở thành các chuyên gia giỏi trong lĩnh vực công tác của họ hoặc trở thành các nhà lãnh đạo của Việt Nam trong thế kỷ XXI.

Du học theo ngân sách nhà nước

Đề án đào tạo cán bộ khoa học kỹ thuật tại các cơ sở nước ngoài bằng ngân sách Nhà nước được thành lập từ tháng 4/2000. Đến nay Bộ Giáo dục và Đào tạo đã đưa đi đào tạo 1.704 người ở hầu hết các nước có nền giáo dục tiên tiến trên thế giới. Đối tượng tuyển cho chương trình sau đại học là người làm việc trong biên chế hoặc hợp đồng dài hạn trong các cơ quan hoặc doanh nghiệp nhà nước. Người trúng tuyển kỳ thi học bổng này sẽ được bảo lưu kết quả trong thời gian 2 năm và được quyền đăng ký nguyện vọng về quốc gia muốn lưu học, trong đó có Nhật Bản.

Du học theo học bổng của trường hoặc các tổ chức khác

Số lượng học bổng theo hình thức này đã tăng lên trong những năm gần đây. Có 4 loại học bổng như sau:

1. Học bổng do các trường đại học Nhật Bản cấp cho sinh viên tại các trường đại học Việt Nam theo chương trình hợp tác đào tạo. Đây là một kênh còn rất hạn chế.

2. Học bổng của các tổ chức quốc tế như Ngân hàng Thế giới, Ngân hàng Phát triển châu Á... dành cho các dự án đào tạo.

3. Học bổng của các tổ chức tư nhân. Nhiều công ty Nhật Bản hiện đang cấp học bổng cho sinh viên Việt Nam như Honda, Toyota, JAL, ANA…

4. Học bổng của các trường đại học tuyển trực tiếp sinh viên Việt Nam. Khác với các loại học bổng trên, thông thường, các học bổng này là hình thức hỗ trợ các chi phí du học, bao gồm miễn giảm học phí, hỗ trợ tiền thuê nhà, giảm học phí học tiếng Nhật.

Du học ngắn hạn

Học bổng du học ngắn hạn theo chương trình do Hội Giáo dục quốc tế Nhật Bản (AIEJ) thực hiện được bắt đầu từ năm 1995 và nhận mỗi năm 1950 sinh viên quốc tế sang học tập tại các trường đại học Nhật Bản trong thời gian từ ba tháng tới một năm. Học bổng này được cấp dựa trên chương trình trao đổi học phần giữa các trường đại học tại châu Á-Thái Bình Dương (UMAP Credit Transfer Scheme - UCTS) mà Việt Nam là một thành viên. Đơn xin học bổng đều phải thông qua trường đại học của Nhật Bản là cơ sở tiếp nhận.

Du học tự túc

Du học tự túc có thể thực hiện theo 3 con đường:

1. Tham gia kỳ thi tuyển chọn tại Việt Nam và làm thủ tục du học tại Việt Nam. Hiện đã có nhiều trường đại học Nhật Bản chấp nhận tuyển chọn qua hồ sơ và kết quả kỳ thi du học Nhật Bản tổ chức tại Việt Nam. Đây là hình thức tiết kiệm chi phí và đảm bảo nhất.

2. Đăng ký tại Việt Nam để dự kỳ thi tại Nhật Bản và sau đó làm thủ tục du học tại Việt Nam. Hình thức này có thể áp dụng cho các trường đại học chỉ chấp nhận kết quả kỳ thi nhập học tại Nhật Bản. Tuy nhiên, nếu bạn không có cơ sở tin cậy tại Nhật Bản thì khó có thể thực hiện được.

3. Học khoá dự bị tại một trường tiếng Nhật tại Nhật Bản trong khoảng 1 năm, tham gia thi tuyển và làm thủ tục nhập học tại Nhật Bản. Đây là hình thức du học tự túc phổ biến nhất cho tới nay. Chi phí tốn kém hơn nhưng thời gian học khoá dự bị sẽ giúp bạn chuẩn bị tốt hơn cho các kỳ thi, chọn trường và làm quen với cuộc sống du học.

2.3. Trường tiếng Nhật

1. Loại trường

Những sinh viên du học tự túc ở bậc đại học muốn học dự bị tại Nhật Bản có thể theo học tại (i) Trường tiếng Nhật được Hiệp hội Phát triển giáo dục tiếng Nhật công nhận hoặc (ii) Khoá tiếng Nhật tại các trường đại học tư lập. Các cơ sở dạy tiếng Nhật ngoài 2 loại trên không thể xin visa du học cho sinh viên quốc tế. Các khoá học này tuỳ theo từng trường, có thể có các tiết học giúp chuẩn bị cho kỳ thi vào đại học hoặc chỉ đơn thuần là khoá học tiếng Nhật. Thời gian các khoá học này có thể từ 6 tháng đến 2 năm. 60% các trường tiếng Nhật tập trung tại Tokyo.

Trường tiếng Nhật

Hiệp hội Phát triển giáo dục tiếng Nhật từng công nhận 617 trường tiếng Nhật trong các năm từ 1989 đến 2002, nhưng cũng có 324 trường đóng cửa trong thời gian này. Cơ cở vật chất và chất lượng giảng dạy ở các trường này rất khác nhau. Bên cạnh đó, một số trường mất khá nhiều thời gian cho thủ tục xin thị thực, thậm chí có trường không được Cục quản lý nhập cảnh chấp nhận cấp thị thực cho du học sinh sau khi để số sinh viên vi phạm quy định nhập cảnh vượt quá mức cho phép.

Khoá tiếng Nhật tại các trường đại học tư lập

Hiện có khoảng 40 trường đại học có các khoá học dự bị cho sinh viên quốc tế du học tự túc muốn thi vào các trường đại học Nhật Bản. Thông thường các khoá học này bao gồm cả những tiết học chuẩn bị cho kỳ thi vào đại học.

Du học sinh theo học các khoá học này được cấp visa Sinh viên có kỳ hạn 1 năm và được coi là sinh viên du học tại trường đại học Nhật Bản. Nhiều trường đại học có cơ chế giới thiệu sinh viên theo khoá dự bị vào học chính thức, vì vậy việc nhập học sẽ trở nên đơn giản hơn. Tất nhiên, sinh viên cũng được quyền tự do thi vào các trường đại học khác.

Một điểm thuận lợi khác là sinh viên sẽ được sử dụng cơ sở vật chất và hưởng sự giúp đỡ trực tiếp từ trường đại học trong sinh hoạt và học tập.

2. Những lưu ý khi chọn trường

Cần rà soát cẩn thận những thông tin sau:

1. Có đủ thông tin chi tiết về học phí, số giờ học, số sinh viên, cơ cấu lớp học, lịch học, sách giáo khoa, chỗ ở và các thông tin học tập khác không? Nên chú ý xem trường có các khoá chuẩn bị cho kỳ thi vào đại học hay không, thời gian học một buổi hay cả ngày.

2. Có yêu cầu giữ hộ chiếu hoặc đóng tiền bảo hiểm để chống trốn học hoặc ở lại quá thời hạn visa hay không? Những trường có uy tín, xét chọn nghiêm túc sẽ không có yêu cầu này.

3. Chi phí xét hồ sơ và nhập học có được liệt kê chi tiết từng khoản hay không? Hãy đối chiếu với các bước thủ tục để đánh giá mức lệ phí.

4. Hợp đồng có ghi việc hoàn trả tiền nhập học và học phí trong trường hợp không xin được visa hay không? Tương tự, hợp đồng có ghi việc hoàn trả tiền nhập học và học phí trong trường hợp rút đơn hay không?

5. Trường hợp thông qua trung tâm tư vấn du học, có thông tin đầy đủ về cả mặt tốt và xấu của từng trường hay không hay chỉ đơn thuần làm thủ tục và thu lệ phí.

6. Trường hợp thông qua trung tâm tư vấn du học, trung tâm có chịu trách nhiệm về những vấn đề phát sinh sau khi tới Nhật hay không?

7. Chỗ ở có được chuẩn bị không? Có ký túc xá không và thời gian được phép sống trong ký túc xá là bao lâu? Trường có đứng ra làm người bảo lãnh và giúp tìm chỗ ở hay không?

8.　Visa cho sinh viên dự bị thông thường có kỳ hạn 1 năm. Nếu bạn được cấp visa chỉ có kỳ hạn 6 tháng, trường đó hoặc mới đăng ký, hoặc đang bị Cục quản lý nhập cảnh tăng cường kiểm soát do có trên 5% sinh viên quá hạn visa.

2.4. Các kỳ thi dành cho du học sinh

1. Kỳ thi du học Nhật Bản (EJU)

Kỳ thi này do Hội Giáo dục quốc tế Nhật Bản (AIEJ) tổ chức, dành cho tất cả những người có nguyện vọng du học tại Nhật Bản, gồm những du học sinh đang học tiếng Nhật tại Nhật Bản và những học sinh ở nước ngoài có nguyện vọng du học tự túc tại các trường đại học, cao đẳng của Nhật Bản. Những du học sinh nhận học bổng của Chính phủ Nhật Bản không phải dự kỳ thi này. Kỳ thi này được tổ chức cùng lúc tại 15 thành phố của Nhật Bản và 12 thành phố của 9 quốc gia khác trên thế giới, sử dụng chung một đề thi và có cùng một cách đánh giá điểm như nhau. Tại Việt Nam, chương trình thi này hiện được tổ chức hai lần trong năm vào ngày chủ nhật thứ ba của tháng sáu và tháng mười một, tại Trường đại học Khoa học xã hội và nhân văn (Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh) và Trường đại học Ngoại thương Hà Nội.

Cũng giống như kỳ thi tuyển sinh đại học của Việt Nam, thí sinh muốn tham dự kỳ thi du học Nhật Bản phải hoàn tất chương trình phổ thông, độ tuổi từ 17, 18 trở lên, có trình độ tiếng Nhật và tiếng Anh tương đối tốt để làm bài thi.

Kỳ thi này bao gồm bốn môn thi: tiếng Nhật, toán, khoa học tự nhiên (lý, hoá, sinh) và khoa học xã hội (kiến thức xã hội tổng hợp về: lịch sử, chính trị, kinh tế xã hội Nhật Bản và thế giới). Tất cả bài thi đều được làm bằng phương pháp trắc nghiệm, ngoại trừ bài luận môn tiếng Nhật.

Theo yêu cầu của trường muốn theo học, thí sinh đăng ký một trong các nhóm môn thi sau (từ nhóm 1 đến nhóm 5). Thí sinh không thể cùng một lúc chọn cả 2 nhóm khoa học tự nhiên và khoa học xã hội. Bài thi được làm bằng tiếng Anh hoặc tiếng Nhật.

1. Tiếng Nhật

2. Tiếng Nhật, Toán học, Khoa học tự nhiên (chọn 2 trong 3 môn lý, hoá, sinh)

3. Tiếng Nhật, Toán học, Khoa học xã hội

4. Toán học, Khoa học tự nhiên (chọn 2 trong 3 môn Lý, Hoá, Sinh)

5. Toán học, Khoa học xã hội

Nội dung cụ thể của từng môn thi có thể xem tại trang web: www.aiej.or.jp.

Những học sinh ở nước ngoài không phải sang Nhật để tham gia kỳ thi nhập trường như trước đây mà chỉ cần thông báo kết quả thi của mình cho trường đại học, cao đẳng đã đăng ký dự tuyển. Các trường sẽ căn cứ vào kết quả đó cùng với một số hồ sơ khác như kết quả học tập của thí sinh để xét tuyển. Tuy nhiên, số lượng những trường này còn hạn chế.

2．Kỳ thi riêng của từng trường

Việc các trường đại học sử dụng kết quả của kỳ thi EJU không có nghĩa rằng bạn đã được chấp nhận. Có 3 mức độ sử dụng kết quả của kỳ thi này như sau:

1. Hoàn toàn không sử dụng.

Các trường này sẽ (i) Xét chọn chỉ dựa trên hồ sơ (ii) Tổ chức kỳ thi riêng cho du học sinh; hoặc (iii) Yêu cầu thi cùng với học sinh Nhật.

Hầu hết các viện đại học, do yêu cầu nội dung chuyên ngành, không sử dụng kết quả kỳ thi này mà tổ chức các kỳ thi riêng.

2. Sử dụng làm tiêu chuẩn dự thi kỳ thi do trường tổ chức.

Kỳ thi EJU được coi là vòng sơ khảo. Bạn sẽ phải đạt một mức điểm nhất định cho từng môn tuỳ theo qui định của mỗi trường. Tiêu chuẩn này được công khai cho từng ngành học khi thí sinh làm hồ sơ thi.

3. Công nhận kết quả và lấy đó làm tiêu chuẩn xét chọn.

Du học sinh sẽ không phải dự thi tại Nhật Bản. Nếu trúng tuyển, bạn có thể làm thị thực nhập cảnh sang Nhật vào học thẳng chương trình mà mình đã đăng ký.

Kỳ thi sát hạch dành cho du học sinh thông thường được tổ chức tại Nhật (cá biệt cũng có trường hợp tổ chức thi tại Việt Nam). Nội dung các kỳ thi này nhìn chung kiểm tra kiến thức cơ bản với các môn thi khác nhau tuỳ theo trường và ngành học. Tiếng Anh cũng là một môn thi phổ biến.

Các du học sinh nhận học bổng của Chính phủ Nhật Bản ở bậc đại học có thể được xét tuyển dựa trên kết quả năm học dự bị. Các du học sinh bậc sau đại học qua chương trình nghiên cứu sinh nhìn chung phải dự kỳ thi vào viện đại học. Kỳ thi được tổ chức vào tháng 2 đến tháng 3 (cho khoá học từ tháng 4) và tháng 8 đến tháng 9 hàng năm (cho khoá học từ tháng 10).

2.5. Các bước chuẩn bị

Trước tiên, bạn hãy dựa trên sức học, điều kiện kinh tế, định hướng nghề nghiệp trong tương lai để xác định mục đích du học. Sau khi đã có một mục đích rõ ràng, xác định được ngành và bậc học phù hợp, việc tiếp theo là tiến hành các bước chuẩn bị.

1. Xác minh tiêu chuẩn về bằng cấp

Hoàn thành 12 năm học phổ thông là điều kiện cần để vào học ở một trường đại học, cao đẳng hoặc trung học chuyên nghiệp ở Nhật Bản. Như vậy, lưu học sinh Việt Nam tốt nghiệp phổ thông là đủ điều kiện để có thể học được ở bậc đại học của Nhật Bản. Trường hợp hoàn thành chương trình phổ thông 11 năm, bạn sẽ phải tham dự khoá học dự bị đại học dài một năm tại những trường được Bộ Giáo dục, Văn hoá, Thể thao, Khoa học và Kỹ thuật Nhật Bản công nhận.

Ðể vào học khoá thạc sĩ ở Nhật Bản, du học sinh phải là người đã hoàn thành 16 năm học. Những sinh viên nước ngoài đã tốt nghiệp đại học nhưng không đủ 16 năm đào tạo cũng vẫn có thể được học bổ sung thêm số năm bằng việc học với tư cách là nghiên cứu sinh ở Nhật Bản.

Sau khi đã tốt nghiệp chương trình thạc sĩ tại Nhật Bản hoặc tại một nước được Bộ Giáo dục, Văn hoá, Thể thao, Khoa học và Kỹ thuật Nhật Bản công nhận, bạn sẽ có đủ tư cách để học khoá tiến sĩ. Với một số người đã hoàn thành chương trình đại học 5 năm tại Việt Nam hoặc các nước Đông Âu, có khả năng được xét vào học ngay chương trình tiến sĩ sau khi làm nghiên cứu sinh nếu thỏa mãn một số điều kiện bổ sung như kết quả và thời gian nghiên cứu khoa học sau tốt nghiệp.

2. Chọn trường và ngành học

Do điều kiện nhập học của mỗi trường một khác, sau khi có những thông tin cơ bản về du học Nhật Bản, bạn có thể thu thập thông tin về các trường và giáo sư hướng dẫn theo ngành học mà bạn quan tâm. Nên tìm cho mình một số lựa chọn phù hợp với mục đích du học và điều kiện kinh tế trước khi quyết định.

Tại Việt Nam, bạn có thể tìm hiểu thông tin từ 3 nguồn sau:

1. Đại sứ quán và Lãnh sự quán Nhật Bản tại TPHCM. Các thông tin cơ bản về du học, trong đó có danh sách các trường và ngành học.

2. Các triển lãm và hội thảo du học hàng năm do Hội Giáo dục quốc tế Nhật Bản (AEIJ) hay các tổ chức khác tổ chức tại Việt Nam. Đây là cơ hội tốt để cùng một lúc tiếp xúc và trao đổi thông tin trực tiếp với nhiều trường đại học của Nhật Bản.

3. Những trung tâm du học quốc tế có giới thiệu du học Nhật Bản. Các cơ sở này đều có quan hệ nhất định với một số trường đại học tại Nhật Bản và các chương trình hỗ trợ du học.

Những thông tin cụ thể hơn có thể lấy từ các trang web về du học Nhật Bản. Một số trang cung cấp khả năng tìm trường theo tiêu chí về ngành học, địa phương, điều kiện nhập học… Địa chỉ các trang này có ở phần phụ lục của cuốn sách này.

Sau khi đã có trong tay một số lựa chọn, bạn cần truy nhập vào trang chủ của các trường để xác minh và tìm hiểu thật cụ thể các thông tin cần thiết. Thông qua trang này, bạn có thể liên lạc trực tiếp với bộ phận tiếp nhận du học sinh hay các giáo sư để làm rõ hơn yêu cầu cũng như thủ tục nhập học.

Để chọn trường, hãy lưu tâm đến những điểm sau:

1. Nội dung chương trình học, có chương trình đặc biệt dành cho du học sinh không?

2. Tiêu chuẩn và kì thi nhập học

3. Học phí và những chi phí cần thiết khác

4. Học bổng và hỗ trợ kinh tế

5. Ký túc xá dành cho du học sinh

6. Cơ sở vật chất và môi trường sư phạm

7. Địa điểm

Ở Nhật Bản không có xếp hạng các trường đại học một cách chính thức. Hiện nay, các du học sinh tập trung vào các trường quanh Tokyo nhưng các trường tại địa phương có nhiều ưu điểm như chi phí thấp hơn, điều kiện sinh hoạt tốt hơn. Ngoài ra các trường này thường có những ưu tiên đối với sinh viên quốc tế và việc giao lưu với người địa phương cũng dễ dàng hơn tại các thành phố lớn. Ngược lại, thông tin hạn chế hơn và khả năng tìm việc làm thêm rất khó khăn. Sinh viên tốt nghiệp tại những trường không tên tuổi tại địa phương cũng sẽ gặp khó khăn khi tốt nghiệp.

Để xác minh thông tin và có cách nhìn khách quan về các nội dung cần tìm hiểu, bạn nên tìm cách liên lạc với những sinh viên đang du học tại trường mà bạn quan tâm thông qua trường hoặc các thành viên của VYSA.

3. Làm thủ tục du học

Chuẩn bị giấy tờ nhập học

Với những trường và khoá học yêu cầu phải thi đầu vào tại trường, bạn sẽ buộc phải có thời gian theo khoá dự bị (ở bậc đại học, cao đẳng và trung học chuyên nghiệp) hoặc khoá nghiên cứu sinh (ở bậc sau đại học). Như vậy, khởi điểm bao giờ cũng là hồ sơ nhập học cho một khoá học không cần thi sát hạch tại trường, cho dù bạn du học theo hình thức nào. Điểm khác biệt là bạn trực tiếp làm hồ sơ với trường hay tổ chức cấp học bổng đứng ra hướng dẫn cho bạn. Tùy theo từng trường hợp mà mẫu giấy tờ và thông tin hướng dẫn thực hiện sẽ do trường hoặc tổ chức cấp học bổng gửi đến bạn qua đường bưu điện. Hãy tuân thủ đúng theo hướng dẫn này, gửi hồ sơ (và tiền lệ phí nhập học trong trường hợp du học tự túc) đúng hạn. Sau khi trường xét duyệt và chấp nhận hồ sơ của bạn, bạn (hoặc tổ chức cấp học bổng) sẽ nhận được giấy báo chấp nhận qua bưu điện.

Xin giấy chứng nhận tư cách cư trú

Sau khi có giấy báo chấp nhận, trường tiếp nhận sẽ hướng dẫn bạn cách xin Giấy chứng nhận tư cách cư trú tại Nhật Bản. Nên chuẩn bị ngay hộ chiếu trước khi tiến hành thủ tục này. Thủ tục này được thực hiện tại Nhật Bản, vì vậy bạn có thể gửi giấy tờ cần thiết cho tổ chức cấp học bổng, cán bộ của trường tiếp nhận, người bảo lãnh hoặc người nhà thay mặt bạn làm các thủ tục này. Nhìn chung, nếu trường tiếp nhận không nằm trong “sổ đen” của Cục quản lý nhập cảnh (như có quá nhiều du học sinh bỏ học) thì bạn sẽ không gặp khó khăn gì.

Có 2 loại tư cách cư trú là Sinh viên (Ryugaku) và Sinh viên dự bị (Shugaku). Thị thực Sinh viên dự bị dành cho sinh viên theo học khoá dự bị trước đại học tại các trường tiếng Nhật, các trường hợp còn lại sẽ xin thị thực Sinh viên.

Hồ sơ xin Giấy chứng nhận tư cách cư trú Sinh viên bao gồm:

1. Đơn xin chứng nhận tư cách cư trú

2. 2 ảnh chứng minh khổ 3cm x 4cm

3. Bản sao hộ chiếu hoặc giấy phép xuất cảnh

4. Bản sao giấy báo nhập học

5. Tài liệu giới thiệu khoá học (do trường cấp)

6. Thư trình bày dự định sau khi tốt nghiệp (đối với sinh viên học khoá dự bị đại học, cao đẳng)

7. Các thủ tục cần thiết khác theo yêu cầu

8. Phong bì gửi kết quả có dán tem 430 yên

Hồ sơ xin Giấy chứng nhận tư cách cư trú Sinh viên dự bị bao gồm:

1. Đơn xin chứng nhận tư cách cư trú

2. 2 ảnh chứng minh khổ 3cm x 4cm

3. Bản sao hộ chiếu hoặc giấy phép xuất cảnh

4. Bản sao giấy báo nhập học

5. Sơ yếu lí lịch ghi đầy đủ quá trình học tập

6. Bản sao bằng tốt nghiệp bậc học cuối cùng

7. Các thủ tục cần thiết khác theo yêu cầu

8. Phong bì gửi kết quả có dán tem 430 yên

Kể từ năm 1997, du học sinh không cần có người bảo lãnh khi xin Giấy chứng nhận tư cách cư trú. Tuy nhiên, xã hội Nhật Bản rất cứng nhắc trong vấn đề này. Bạn sẽ vấp phải khó khăn khi làm thủ tục thuê nhà, mời người thân sang thăm hay các thủ tục khác. Trong một số trường hợp, trường hoặc giáo sư hướng dẫn sẽ thành người bảo lãnh cho bạn. Cần hỏi trước về điều này khi làm thủ tục.

Kể từ năm 2000, du học sinh không cần phải chứng minh khả năng tài chính khi xin Giấy chứng nhận tư cách cư trú nhưng một số trường có thể sẽ yêu cầu giấy chứng nhận tiền gửi ngân hàng trong hồ sơ nhập học. Nếu du học tự túc, bạn cần chứng minh cá nhân bạn hoặc gia đình có đủ khả năng chi trả cho mọi chi phí sinh hoạt và học tập.

Làm thị thực

Nhận được Giấy chứng nhận tư cách cư trú có nghĩa là mọi thủ tục tại Nhật do Bộ Tư pháp thực hiện đã kết thúc. Nhưng điều này không có nghĩa là bạn mặc nhiên có quyền vào Nhật Bản. Bạn cần tiến hành ngay việc xin thị thực nhập cảnh (visa) tại Đại sứ quán hoặc Lãnh sự quán Nhật Bản. Đây chỉ là công việc mang tính thủ tục nếu không có vấn đề gì đặc biệt. Hồ sơ xin thị thực có thể lấy trực tiếp từ các cơ quan trên. Khi nhận được thị thực, coi như thủ tục du học đã được hoàn thành và bạn có thể chuẩn bị lên đường.

3 Học bổng

Học bổng trước khi đến Nhật

Học bổng sau khi đến Nhật

3.1. Học bổng trước khi đến Nhật

1. Học bổng của Chính phủ Nhật Bản

2. Học bổng của AIEJ

3. Học bổng JDS

4. Học bổng AYF

5. Học bổng của các tổ chức quốc tế và tư nhân

Nhật Bản là một trong các quốc gia cung cấp nhiều học bổng nhất cho sinh viên Việt Nam. Số lượng học bổng chính thức của Chính phủ Nhật Bản (học bổng Monbukagakusho-MEXT) trao cho sinh viên Việt Nam hằng năm chỉ đứng sau số học bổng ADS của chính phủ Úc. Ngoài học bổng MEXT, sinh viên có nguyện vọng du học tại Nhật Bản còn có thể nộp đơn xin một số học bổng khác như học bổng JDS do Cơ quan hợp tác quốc tế của Nhật (JICA) cấp, học bổng của Hiệp hội giáo dục quốc tế Nhật Bản (AIEJ), học bổng của Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB), hay nhiều trường đại học, tổ chức và cá nhân khác.

Các học bổng này có thể là học bổng toàn phần hay học bổng bán phần. Học bổng toàn phần bao gồm tiền vé máy bay đến Nhật và quay về Việt Nam khi kết thúc khóa học, tiền học phí, trợ giúp nghiên cứu và một khoản trợ cấp hàng tháng. Học bổng bán phần thường chỉ hỗ trợ sinh viên tiền học phí hoặc một khoản trợ cấp sinh hoạt hàng tháng. Tùy theo loại học bổng, số tiền trợ cấp du học sinh có thể nhận nằm trong khoảng từ 50.000 tới 180.000 yên mỗi tháng.

Thông tin về các loại học bổng ngày càng công khai, nhưng không phải lúc nào cũng theo những kênh mà bạn có thể chủ động nắm bắt được. Nên cố gắng tự xây dựng cho mình những cách tiếp cận chủ động. Theo kinh nghiệm, nên thu thập đầy đủ tư liệu và thông tin hướng dẫn cho sinh viên và nghiên cứu sinh của trường, về cách thức xin học bổng của các tổ chức và tận dụng mọi cơ hội để liên lạc với những trường, những giáo sư mà bạn biết thông qua các tạp chí khoa học, các bài báo khoa học mà bạn có được. Trường hợp không tìm được một học bổng nào trước khi du học, bạn vẫn còn rất nhiều cơ hội nhận học bổng sau khi tới Nhật.

Để nhận được học bổng, ngoài thành tích học tập tốt, người nộp đơn còn phải biết chọn cho mình trường học đúng nguyện vọng, khả năng, và đặc biệt quan trọng là nghệ thuật phỏng vấn và thi tuyển học bổng. Cách tốt nhất để hoàn thành hồ sơ xin học bổng và đạt được kết quả cao trong các kỳ thi tuyển, phỏng vấn học bổng là trao đổi và tham khảo thêm ý kiến của bạn bè, người quen đã từng du học và nhận học bổng trong thời gian du học tại Nhật Bản. Ngoài ra, các bạn có thể tham khảo và nhận được nhiều lời khuyên bổ ích từ mục Diễn đàn/Du học-Học bổng trên trang www.vysa.jp.

1. Học bổng của Chính phủ Nhật Bản

Các loại học bổng và cấp học

Học bổng của Chính phủ Nhật Bản (Monbukagakusho -MEXT Scholarship) được lập ra và cung cấp cho sinh viên nước ngoài từ năm 1954. Đây là loại học bổng toàn phần phổ biến nhất mà sinh viên có thể xin được.

Sinh viên có thể nộp đơn xin học bổng MEXT qua Đại sứ quán hay Lãnh sự quán của Nhật tại Việt Nam, hoặc cũng có thể nộp đơn xin trực tiếp qua trường dự định theo học.

Yêu cầu và thông tin cụ thể về các cấp và ngành học như sau:

1. Học bổng cho các nhà lãnh đạo trẻ (YLP)

Tuổi hạn chế: dưới 40 tuổi đối với các ngành quản trị công (public administration) và luật (law); dưới 35 tuổi đối với ngành quản trị kinh doanh.

Ngành học: quản trị công, luật và quản trị kinh doanh.

Các yêu cầu khác: bằng tốt nghiệp đại học.

Tiền hỗ trợ nghiên cứu từng năm: không cố định

Đào tạo tiếng Nhật: không cần thiết

Các khoản hỗ trợ khác: tiền vé máy bay một chiều đến và rời Nhật, tiền học phí, tiền nhập học, tiền hỗ trợ ổn định ban đầu: 25.000 yên, hỗ trợ 80% chi phí y tế.

2. Học bổng nghiên cứu sinh

Tuổi hạn chế: dưới 35 tuổi

Ngành học: khoa học xã hội và nhân văn, khoa học tự nhiên

Các yêu cầu khác: bằng tốt nghiệp đại học hoặc chứng nhận sẽ tốt nghiệp đại học

Đào tạo tiếng Nhật: 6 tháng (miễn học đối với các đối tượng có trình độ tiếng Nhật khá)

Các khoản hỗ trợ khác: giống như học bổng YLP

3. Học bổng đào tạo giáo viên

Tuổi hạn chế: dưới 35

Ngành học: giáo dục

Các yêu cầu khác: tốt nghiệp đại học hoặc các trường sư phạm, có 5 năm kinh nghiệm ở một trong các vị trí sau: (1) giáo viên tiểu học, trung học hoặc (2) giáo viên các trường sư phạm hoặc (3) nhân viên quản lý giáo dục

Đào tạo tiếng Nhật: 6 tháng (miễn học đối với các đối tượng có trình độ tiếng Nhật khá)

Các khoản hỗ trợ khác: giống như học bổng YLP

4. Học bổng dành cho sinh viên đại học

Tuổi hạn chế: dưới 22 tuổi

Ngành học: khoa học xã hội và nhân văn, khoa học tự nhiên, y tế, nha khoa và thú y.

Các yêu cầu khác: tốt nghiệp trung học và đã thi đỗ vào một trường đại học Việt Nam

Đào tạo tiếng Nhật: 1 năm

Các khoản hỗ trợ khác: giống như học bổng YLP

5. Học bổng dành cho sinh viên cao đẳng kỹ thuật

Tuổi hạn chế: dưới 22

Ngành học: kỹ thuật vật liệu, cơ khí, điều khiển, điện tử, điện, công nghệ thông tin, kiến trúc, thương mại, hàng hải

Các yêu cầu khác: tốt nghiệp hoặc sẽ tốt nghiệp phổ thông trung học

Đào tạo tiếng Nhật: 1 năm

Các khoản hỗ trợ khác: giống như học bổng YLP

6. Học bổng dành cho sinh viên trung cấp

Tuổi hạn chế: dưới 22

Ngành học: xây dựng, kiến trúc, điện, điện tử, viễn thông, dinh dưỡng, giáo dục nhà trẻ-mẫu giáo, thư ký, du lịch, quản trị khách sạn, thời trang, thiết kế, nhiếp ảnh

Các yêu cầu khác: tốt nghiệp phổ thông trung học

Đào tạo tiếng Nhật: 1 năm

Các khoản hỗ trợ khác: giống như học bổng YLP

7. Học bổng dành cho sinh viên học về Nhật Bản

Tuổi hạn chế: dưới 30

Ngành học: tiếng Nhật, cuộc sống và văn hóa Nhật Bản.

Các yêu cầu khác: sinh viên đang học đại học

Đào tạo tiếng Nhật: không

Các khoản hỗ trợ khác: giống như học bổng YLP

Cách nộp đơn xin học bổng

Học bổng MEXT có thể nộp đơn xin qua Đại sứ quán hoặc Lãnh sự quán (LSQ) Nhật ở Việt Nam (gọi tắt là tiến cử của ÐSQ) hay qua một trường đại học ở Nhật (tiến cử của trường đại học).

Đối với học bổng do ÐSQ tiến cử, việc sơ tuyển và xét duyệt hồ sơ được ÐSQ hay LSQ Nhật ở nước ngoài hợp tác với chính phủ và cơ quan của nước sở tại. Ở Việt Nam việc thông báo, sơ tuyển hồ sơ trước khi chuyển đến ĐSQ được Bộ Giáo dục và Ðào tạo Việt Nam thực hiện.

Đối với học bổng do các trường đại học tiến cử, người nộp đơn có thể nộp trực tiếp đến các Phòng Quản lý du học sinh của trường có nguyện vọng. Ngoài đối tượng là sinh viên nước ngoài có nguyện vọng đến học tập tại trường, hằng năm các trường còn xem xét đề cử một số du học sinh tư phí đang theo học tại trường đạt được kết quả học tốt để tiến cử lên Bộ Giáo dục Nhật Bản nhận học bổng này.

Quy trình xét duyệt hồ sơ và tiến cử của ĐSQ và trường đại học như sau:

Tiến cử của ÐSQ

Vào khoảng đầu tháng 4 hằng năm, thông tin về học bổng Monbukagakusho sẽ được niêm yết công khai tại ĐSQ hay LSQ Nhật Bản, Vụ hợp tác quốc tế (Bộ Giáo dục và Đào tạo) và trên các báo lớn của Việt Nam (Nhân Dân, Tiền Phong, Tuổi Trẻ). Ngoài ra, Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng sẽ có công văn thông báo gửi đến các trường đại học, cơ quan nghiên cứu, bộ, ngành… Các thí sinh có đầy đủ tiêu chuẩn như trong thông báo đều có thể nộp đơn xin học bổng này. Quy trình xét duyệt hồ sơ, thi tuyển và phỏng vấn gồm các bước chính sau (qui trình này có thể thay đổi hằng năm):

1. Thông báo học bổng

2. Làm hồ sơ và xin giấy giới thiệu của trường, cơ quan đang học tập, công tác

3. Nộp hồ sơ lên Bộ Giáo dục và Đào tạo

4. Bộ Giáo dục và Đào tạo xét duyệt hồ sơ và công bố danh sách sơ tuyển

5. Chuyển danh sách sơ tuyển sang ĐSQ hoặc LSQ Nhật tại Việt Nam

6. ĐSQ và LSQ Nhật công bố ngày thi, môn thi hoặc phỏng vấn

7. Thí sinh tiến hành thi hoặc phỏng vấn

8. ĐSQ và LSQ Nhật chuyển hồ sơ tiến cử lên Bộ Giáo dục Nhật Bản (MEXT).

9. Công bố danh sách trúng tuyển và phát giấy gọi trúng tuyển

10. Chuẩn bị làm hồ sơ đi học

11. Đến Nhật Bản và tham gia học tập

Các môn thi tuyển và nội dung phỏng vấn có thể thay đổi theo từng đối tượng và theo từng năm. Đối với đối tượng nghiên cứu sinh thí sinh thường phải trải qua một kỳ phỏng vấn về lý do, nguyện vọng du học tại Nhật Bản, trình độ tiếng Nhật, dự định sau khi tốt nghiệp khóa học nếu được cấp học bổng. Với đối tượng thí sinh đi học đại học, cao đẳng hay trung học chuyên nghiệp ngoài phỏng vấn với nội dung tương tự như đối tượng nghiên cứu sinh các thí sinh còn phải thực hiện các bài thi viết. Số lượng và các môn thi tùy theo quy định từng năm. Thi sinh cần theo dõi kỹ thông báo để biết thêm chi tiết.

Trên cơ sở kết quả các bài thi và phỏng vấn, ÐSQ Nhật ở các nước tiến hành xét duyệt và tiến cử lên Bộ Giáo dục, Văn hoá, Thể thao, Khoa học và Kỹ thuật Nhật Bản (MEXT). MEXT hội ý với ủy ban tuyển chọn, trao đổi với trường đại học chỉ định và tiến hành tuyển chọn lần cuối cùng. Người dự tuyển có thể trình bày nguyện vọng ưu tiên của mình về trường học chuyên môn, tuy nhiên việc phân bổ sinh viên về trường học vẫn do MEXT quyết định.

Để biết thêm chi tiết, thí sinh nên liên lạc tới các địa chỉ sau:

Ðại sứ quán Nhật Bản tại Việt Nam

27 Liễu Giai, Hà Nội

Ðiện thoại: (+84-4)-8463000 Fax: (+84-4)-8463043

Lãnh sự quán Nhật Bản tại TP Hồ Chí Minh

Số 13-17 Nguyễn Huệ, Quận 1, TP. Hồ Chí Minh

Ðiện thoại: (+84-8)-8225314

Tiến cử của trường đại học

Học bổng MEXT do trường đại học tiến cử dành cho 2 đối tượng: (1) sinh viên nước ngoài muốn đến học tại trường và nộp đơn xin trước khi đến Nhật (2) du học sinh đang học tại trường theo dạng tư phí.

Đối với đối tượng (1) sinh viên có thể liên hệ trực tiếp với Phòng Quản lý sinh viên quốc tế của các trường có nguyện vọng theo học. Tuy các điều kiện, chi tiết và thời hạn học bổng giống như học bổng do ĐSQ Nhật Bản tiến cử, nhưng việc sơ tuyển và xét duyệt hồ sơ không phải thông qua Bộ Giáo dục và Đào tạo của Việt Nam. Các trường sẽ trực tiếp xem xét hồ sơ và tiến cử lên MEXT để tuyển chọn. Để biết thêm chi tiết, người dự tuyển (thí sinh) cần liên lạc trực tiếp với Phòng Quản lý sinh viên quốc tế của các trường có nguyện vọng theo học.

Các điểm lưu ý đối với du học sinh Việt Nam

Ở trên là những thủ tục xin học bổng chung, trường hợp xin học bổng qua Ðại sứ quán Nhật Bản, đối với du học sinh Việt Nam thì học bổng MEXT được thỏa thuận giữa Ðại sứ quán Nhật ở Việt Nam với Bộ Giáo dục và Ðào tạo. Việc lựa chọn sinh viên để cấp học bổng và phân phối đều các suất học bổng sẽ được Bộ Giáo dục và Ðào tạo tiến hành. Thông thường Bộ Giáo dục và Ðào tạo sẽ phân phối các suất học bổng đồng đều giữa các khu vực, giữa các ngành và các trường đại học, sau đó sẽ thông báo cho từng cơ quan chủ quản cử người đi học. Trước khi nộp hồ sơ xét duyệt cuối cùng cho Vụ Hợp tác quốc tế Bộ Giáo dục và Đạo tạo thí sinh sẽ phải qua kỳ thi tuyển chọn của phía Việt Nam. Kỳ thi này thông thường là kỳ thi kiểm tra ngoại ngữ (tiếng Anh) và chuyên môn đối với các nghiên cứu sinh, và thi kiểm tra năng lực học tập của sinh viên đại học. Những chi tiết về kỳ thi này sẽ được Bộ Giáo dục và Đào tạo thông báo chi tiết.

Để biết thêm chi tiết, thí sinh liên hệ với các địa chỉ sau.

Vụ Đại học và sau đại học, Bộ Giáo dục và Ðào tạo

Số 49 Ðại Cồ Việt, Hà Nội

Ðiện thoại: (+84-4)-8694297 Fax: (+84-4)-8694905

Vụ hợp tác quốc tế, Bộ Giáo dục và Ðào tạo

Số 49 Ðại Cồ Việt, Hà Nội

Ðiện thoại: (+84-4)-8694916 Fax: (+84-4)-8693243

Khi thí sinh dự đã qua được kỳ thi sơ tuyển này thì hồ sơ tiếp theo sẽ được gửi lên Vụ Hợp tác quốc tế để chuyển qua gia đoạn thẩm tra và xét duyệt của Ðại sứ quán Nhật Bản. Đại sứ quán Nhật Bản sẽ tiến hành tổ chức thi và phỏng vấn lần cuối cùng trước khi tiến cử lên MEXT.

Thời gian nhận được thông báo kết quả sẽ mất khoảng vài tháng kể từ ngày dự kỳ thi và phỏng vấn lần cuối cùng ở Ðại sứ quán Nhật Bản. Sau khi vượt qua vòng này, gần như bạn sẽ chắc chắn nhận được học bổng.

Các giấy tờ cần thiết

1. Ðơn xin học (theo mẫu) (2 bản)

2. Ðơn xin tóm tắt (theo mẫu)

3. 2 ảnh hộ chiếu được chụp trong vòng 6 tháng trước ngày nộp đơn (được dán vào đơn xin)

4. Học bạ có chứng nhận của trường mình đã học (do trường cấp)

5. Giấy giới thiệu của hiệu trưởng, chủ nhiệm khoa hay giáo sư hướng dẫn

6. Giấy giới thiệu của giám đốc (thêm vào mục (4) ở trên nếu là người đang đi làm)

7. Giấy chứng nhận khám sức khỏe theo mẫu (do cơ quan y tế được ÐSQ Nhật Bản chỉ định khám và cấp giấy)

8. Bản sao các bằng cấp chứng chỉ

9. Bản sao thể hiện các tác phẩm nghệ thuật hay băng ghi hình trình diễn ca nhạc của chính người xin học

Lưu ý:

1. Các giấy tờ này phải được viết bằng tiếng Nhật hay tiếng Anh, hay kèm theo bản dịch sang tiếng Nhật hoặc tiếng Anh (các giấy tờ sao phải có công chứng của nhà nước).

2. Các giấy tờ ở mục 4) & 5) phải được niêm phong.

3. Ðơn xin sẽ không được chấp nhận nếu không đủ các giấy tờ kể trên và không được điền đầy đủ chính xác.

4. Người xin học phải nộp một đơn tiếp nhận (Letter of Acceptance) của một giáo sư ở Nhật mà người xin học phải liên lạc trong quá trình làm hồ sơ xin học. Trong trường hợp nếu người xin học không thể liên hệ được (thông thường khá khó khăn trong việc liên hệ và có được thư tiếp nhận này) với một giáo sư nào ở Nhật thì cũng có thể MEXT sẽ dàn xếp giúp. Nếu tìm cách liên lạc được với một giáo sư ở Nhật Bản và nhận được thư tiếp nhận là tốt nhất.

2. Học bổng của AIEJ

Học bổng AIEJ (Hiệp hội Giáo dục quốc tế Nhật Bản) do các nhà tài trợ cung cấp, do đó tên học bổng được gắn với tên của nhà tài trợ. Sinh viên Việt Nam có thể nộp đơn xin những học bổng sau đây của AIEJ.

a. Học bổng sau đại học

Jinnai International Student Scholarship Program

Cấp học: thạc sĩ và tiến sĩ

Tuổi hạn chế: cho tới 35 tuổi

Trường đại học được cấp: tất cả các trường quốc lập và một số trường dân lập được chỉ định

Ngành học: tất cả các ngành trừ văn học, nghệ thuật và thể thao

Các yêu cầu khác: là công dân Việt Nam và có thư giới thiệu của Hiệu trưởng trường đăng ký học

Học bổng: bao gồm tiền học phí, lệ phí nhập học, tiền đi lại và khoản học bổng 200.000yên/tháng

Thời gian: 2 năm cho thạc sĩ, 3 năm cho tiến sĩ, 4 năm cho tiến sĩ các ngành y khoa, nha khoa và thú y

Số lượng học bổng: thạc sĩ: 4, tiến sĩ: 7

Kansai International Student Scholarship Program

Cấp học: thạc sĩ

Tuổi hạn chế: cho tới 35 tuổi

Trường đại học được cấp: tất cả các trường quốc lập và một số trường dân lập được chỉ định

Ngành học: khoa học tự nhiên trừ các ngành y khoa, nha khoa, thú y, luật, kinh tế, quản trị kinh doanh và thương mại.

Các yêu cầu khác: là công dân Việt Nam, đã làm thủ tục nhập học tại một trường đại học của Nhật khi nộp đơn và có thư giới thiệu của Hiệu trưởng trường đăng ký học.

Học bổng: 120.000yên/tháng

Thời gian: 2 năm

Số lượng học bổng: 5

The Japan Security Scholarship Foundation JSSF Education Awards for Overseas Students

Cấp học: thạc sĩ, tiến sĩ

Tuổi hạn chế: cho tới 30 tuổi

Trường đại học được cấp: một số trường chỉ định

Ngành học: khoa học xã hội và nghiên cứu Nhật Bản

Các yêu cầu khác: thư giới thiệu của Hiệu trưởng trường đăng ký học

Học bổng: 150.000yên/tháng (180.000yên/tháng nếu có gia đình đi kèm)

Thời gian: cho tới khi tốt nghiệp. Có thể được cấp học bổng 1 năm học tiếng Nhật hay nghiên cứu sinh (research student).

Thời gian nộp đơn: từ 20/6 đến đầu tháng 8

Số lượng học bổng: 5

b. Học bổng đại học

JINNAI International Student Scholarship Program

Cấp học: đại học

Tuổi hạn chế: cho tới 30 tuổi

Trường đại học được cấp: không xác định

Ngành học: tất cả các ngành trừ văn học, nghệ thuật và thể thao

Các yêu cầu khác: là công dân Việt Nam

Học bổng: bao gồm tiền học phí, lệ phí nhập học, tiền đi lại và khoản học bổng 150.000yên/tháng

Thời gian: 4 năm

Số lượng học bổng: 15

c. Học bổng dành cho sinh viên trao đổi ngắn hạn

Hiệp hội Giáo dục quốc tế Nhật Bản (AIEJ) cung cấp học bổng cho sinh viên quốc tế đã được một trường đại học của Nhật chấp nhận theo thỏa thuận trao đổi sinh viên giữa một trường đại học của Nhật và một trường đại học của nước đó. Các điều kiện học bổng như sau:

Tiêu chuẩn và điều kiện học bổng

1. Sinh viên đang theo học đại học hoặc sau đại học tại một trường đại học nước ngoài.

2. Sinh viên quốc tế đã được một trường đại học của Nhật chấp nhận theo thỏa thuận trao đổi sinh viên giữa một trường đại học của Nhật và một trường đại học của nước đó.

3. Sinh viên có kết quả học tập và thành tích cá nhân xuất sắc tại trường đại học trong nước.

4. Sinh viên có quyết tâm và kế hoạch học tập rõ ràng trong bất kỳ một ngành học nào tại trường đại học chủ nhà ở Nhật, và có khả năng thu lợi được sau khi học tập tại Nhật

5. Sinh viên không có đủ điều kiện tài chính để đi du học tại Nhật

6. Sinh viên sau khi kết thúc học tập tại Nhật sẽ kết thúc luôn khóa học ở trong nước

7. Sinh viên có đủ điều kiện xin visa du học

8. Sinh viên chưa từng nhận học bổng này

Học bổng: 80.000 yên/tháng, tiền vé máy bay tới Nhật và về nước, 25.000 yên tiền hỗ trợ ổn định ăn ở

Thời gian: 3 đến 12 tháng

Số lượng học bổng: 1.950

d. Địa chỉ liên hệ

Student Affair Division

Association of International Education, Japan

4-5-29 Komaba, Meguro-ku, Tokyo 153-8503

Tel: 03-5454-5213 Fax 03-5454-5233

E-mail: sa1@aiej.or.jp

3. Học bổng JDS

Chương trình JDS dành cho các cán bộ trẻ đang làm việc tại các cơ quan Nhà nước, các nhà nghiên cứu và các cá nhân, những người sau khi học xong có thể trở thành các chuyên gia giỏi trong lĩnh vực công tác của họ hoặc trở thành các nhà lãnh đạo của Việt Nam. Đây cũng là một học bổng toàn phần dành cho đối tượng thạc sĩ.

Tiêu chuẩn lựa chọn

Quốc tịch: tất cả các ứng viên đều phải là công dân Việt Nam hiện đang sống và làm việc ở Việt Nam tại thời điểm nộp đơn

Tuổi hạn chế: dưới 35 tuổi

Trình độ học vấn: Tốt nghiệp đại học

Kinh nghiệm làm việc: Có ít nhất 2 năm kinh nghiệm làm việc chính thức kể từ khi tốt nghiệp đại học phù hợp với ngành học thạc sĩ dự kiến.

Khả năng cống hiến: Có khả năng cống hiến cho công cuộc phát triển kinh tế xã hội của Việt Nam bằng những kiến thức và kỹ năng tiếp thu được sau khi trở về nước.

Khả năng ngoại ngữ: thông thạo tiếng Anh (tối thiểu phải đạt 500 điểm TOEFL hoặc tương đương)

Sức khoẻ: Tất cả các ứng viên đều phải có sức khoẻ tốt cả về thể chất lẫn tinh thần.

Các ứng cử viên hiện đang nhận học bổng (hoặc dự kiến sẽ được nhận) từ các chương trình khác của Chính phủ Nhật Bản (MEXT), sẽ không được tham gia vào chương trình học bổng JDS.

Lĩnh vực nghiên cứu, bằng cấp và khoá học tại Nhật Bản

Số lượng ứng cử viên được lựa chọn: 30 người

Lĩnh vực nghiên cứu:

- Luật

- Kinh tế

- Quản trị kinh doanh

- Nông nghiệp/Phát triển nông thôn

- Công nghệ thông tin

- Chính sách môi trường

Bằng cấp: Bằng thạc sĩ (khoá học thường kéo dài từ 2 năm đến 2 năm rưỡi)

Ngôn ngữ: các chương trình thạc sĩ này chủ yếu được giảng dạy bằng tiếng Anh.

Lựa chọn và phân bổ trường học

Các ứng cử viên cần xem xét và lựa chọn kỹ càng khoá học nào mình sẽ theo học để lấy bằng thạc sĩ dựa trên danh sách các trường đại học chỉ định. Các ứng cử viên sẽ viết một bản kế hoạch nghiên cứu phù hợp với ngành học tại trường đại học đã chọn.

Về nguyên tắc, đơn xin cấp học bổng sẽ do các giáo sư của trường đại học đó kiểm tra và lựa chọn. Việc cử ứng cử viên theo học tại trường đại học nào sẽ do cả hai phía Việt Nam và Nhật Bản cùng quyết định sau vòng kiểm tra cuối cùng. Sau khi trúng tuyển, ứng cử viên không được tự ý xin chuyển đổi sang học tại một trường đại học khác với trường đại học đã được chỉ định.

Thủ tục xin cấp học bổng

Các ứng viên phải điền hoàn chỉnh vào đơn và hồ sơ theo đúng hướng dẫn trong phần Thủ tục xin cấp học bổng. Hồ sơ quá hạn, hồ sơ thiếu các giấy tờ cần thiết và khai man hoặc không đúng với giấy tờ/tài liệu gốc sẽ bị loại. Các ứng cử viên chịu trách nhiệm hoàn tất toàn bộ giấy tờ thủ tục trong hồ sơ xin cấp học bổng JDS. Các thí sinh không liên hệ trực tiếp với các trường đại học của Nhật Bản.

Địa chỉ liên hệ

Hà Nội JICE JDS

P.307, Toà nhà văn phòng Trung tâm Hà Nội, 44B Lý Thường Kiệt, Hà Nội

Điện thoại: 04-934-7711/12 (13h30-16h30)

Đà Nẵng Sở Giáo dục và Đào tạo Đà Nẵng,

11 Lê Thánh Tông

TPHCM Lãnh sự quán Nhật Bản,

13-17 Nguyễn Huệ, Q1

Internet http://jice.org/english/

4. Học bổng AYF

Học bổng Thanh niên châu Á (Asian Youth Fellowship) là học bổng của Chính phủ Nhật Bản cấp thông qua Trung tâm châu Á của Quĩ Nhật Bản, nhằm mục đích chuẩn bị cho chương trình sau đại học tại Nhật Bản cho những sinh viên châu Á. Mục đích của chương trình là phát trỉển nguồn nhân lực cho hợp tác và phát triển khu vực, cũng như tăng cường hợp tác và hiểu biết lẫn nhau giữa các nước châu Á. Chương trình được bắt đầu từ năm 1995 và đã có một số sinh viên Việt Nam nhận được học bổng.

Chương trình học bổng được Chính phủ Nhật Bản quản lý. Sinh viên sẽ tham dự khoá học dự bị kéo dài 14 tháng tai Kuala Lumpu, Malaysia do Tổ chức Asia SEED thực hiện dưới sự bổ nhiệm của Quĩ Nhật Bản. Sinh viên sau đó sẽ vào học như nghiên cứu sinh nhận học bổng MEXT của Chính phủ Nhật Bản.

Tiêu chuẩn lựa chọn

Tuổi hạn chế: dưới 35 tuổi

Trình độ học vấn: Tốt nghiệp đại học, hoàn thành chương trình giáo dục cơ bản 16 năm.

Lĩnh vực theo học: Phải là lĩnh vực đã học tại bậc đại học hay các lĩnh vực liên quan.

Khả năng ngoại ngữ: thông thạo tiếng Anh và không biết tiếng Nhật. Ứng cử viên đã từng học tiếng Nhật và có trình độ đạt kỳ thi tuyển năng lực tiếng Nhật cấp 3 sẽ không được xét cấp học bổng.

Sức khoẻ: Tất cả các ứng viên đều phải có sức khoẻ tốt.

Các ứng cử viên đã từng nhận học bổng của Chính phủ Nhật Bản (MEXT) sẽ không được tham gia vào chương trình học bổng nếu không có một số năm nghiên cứu hoặc giảng dạy.

Ngành học

Về cơ bản là các ngành khoa học xã hội và nhân văn, tuy nhiên một số ngành học kỹ thật và khoa học tự nhiên cũng được chấp nhận.

Phương thức tuyển chọn

Cơ quan đại diện của Chính phủ Nhật Bản sẽ phối hợp với Chính phủ nước sở tại chọn một số ứng cử viên từ hồ sơ và giới thiệu lên hội đồng tuyển chọn của học bổng đặt tại Tokyo, Nhật Bản. Hội đồng này sẽ chọn người nhận học bổng thông qua kỳ thi vấn đáp tổ chức tại địa phương do thành viên hội đồng thực hiện. Kết quả sẽ được thông báo thông qua Đại sứ quán Nhật Bản sau khi được sự phê chuẩn của MEXT. Học bổng MEXT sẽ được cấp cho những sinh viên vượt qua kỳ thi tốt nghiệp của AYF.

Thông tin chi tiết có tại trang web: www.asiaseed-institute.com/AYF/

5. Học bổng của các tổ chức quốc tế và tư nhân

Thông tin về học bổng do các công ty hoặc tổ chức tư nhân cấp thường được chuyển tới các trường đại học Việt Nam và kỳ thi tuyển trực tiếp được tiến hành để lựa chọn từ những ứng cử viên do trường giới thiệu.

Thông tin về hai loại học bổng của các tổ chức quốc tế dành cho sinh viên du học Nhật Bản có thể tham khảo ở các trang web tương ứng dưới đây.

Asian Development Bank-Japan Scholarship Program

http://www.adb.org/JSP/default.asp

Japan-IMF Scholarship Program

http://www.imf.org/external/oap/schol.htm#j

Ngoài ra, xin tham khảo thêm tại trang web của AIEJ ( www.aiej.or.jp) để có các thông tin cập nhật về các học bổng có thể xin trực tiếp từ Việt Nam.

3.2. Học bổng sau khi đến Nhật

1. Các loại học bổng

Việc trợ giúp kinh tế cho sinh viên nước ngoài học ở Nhật Bản có các dạng như học bổng, các chế độ miễn giảm học phí cũng như những tài trợ về tài liệu, thiết bị học tập nghiên cứu. Theo kết quả của cuộc nghiên cứu tổng quát do AIEJ thực hiện, có khoảng 60% số sinh viên nước ngoài được nhận học bổng với số tiền hàng tháng trung bình là 70.848 yên.

Hằng năm, Nhật Bản cung cấp hơn 60 học bổng của các chính quyền địa phương và khoảng hơn 160 học bổng của các tổ chức tư nhân cho du học sinh đang theo học tại các trường của Nhật theo dạng tư phí.

Thông tin đầy đủ về các loại học bổng này có thể tìm thấy trong cuốn sách “Scholarship for International Students in Japan” phát hành miễn phí tại ĐSQ và LSQ của Nhật, văn phòng Hiệp hội Giáo dục quốc tế Nhật Bản (AIEJ), một số ký túc xá của AIEJ hay tại các văn phòng quản lý du học sinh của các trường đại học. Thông tin về học bổng này cũng có thể tìm thấy tại trang web của AIEJ ( www.aiej.or.jp).

Học bổng của chính quyền địa phương chỉ dành cho sinh viên nước ngoài sống hoặc học tập tại chính địa phương đó. Trừ một vài trường hợp cá biệt, học bổng loại này nói chung chỉ là sự trợ giúp sinh hoạt, nên mức học bổng thấp.

Học bổng của các tổ chức tư nhân thường có những yêu cầu riêng về quốc tịch, ngành học, trường học... nhưng mức học bổng cao hơn, thậm chí có những học bổng cao hơn mức học bổng của Chính phủ Nhật Bản.

Ngoài ra, có một số học bổng của Chính phủ Nhật Bản được cấp trong nước, dành cho sinh viên đại học năm thứ tư và sinh viên sau đại học, với các điều kiện tương tự như học bổng cấp trước khi du học. Học bổng này sẽ được chọn hằng năm thông qua trường nơi bạn theo học.

2. Cách xin học bổng

Cơ hội được nhận học bổng, dù là một học bổng nhỏ đi chăng nữa, cũng sẽ giúp bạn giảm bớt gánh nặng về kinh tế và có thể chú tâm vào học tập hơn. Một thực tế là: nếu làm các công việc bình thường trong nhà hàng, khách sạn... thì thu nhập không cao, và kiếm được khoảng 100.000 yên/tháng là điều cũng không đơn giản. Bạn sẽ phải đi làm hầu như hằng ngày, và không thể chú tâm vào học tập được, khi đó cơ hội nhận học bổng sẽ càng xa vời. Bằng mọi cách, bạn phải săn lùng mọi cơ hội để có thể kiếm được học bổng.

Nhìn chung, các học bổng đều xét trên tiêu chuẩn là kết quả học tập, tư cách đạo đức và hoàn cảnh kinh tế. Tuy nhiên, quan trọng hơn cả là phải biết chủ động tìm kiếm thông tin và không ngại học hỏi từ bạn bè và các lớp sinh viên đi trước. Vì phải cạnh tranh với các sinh viên nhiều nước khác cũng có hoàn cảnh rất khó khăn nên không thể có chuyện “há miệng chờ sung”. Sự nỗ lực của bạn chắc chắn sẽ được bù đắp xứng đáng.

Nên đưa ra những thông tin cụ thể để chứng thực cho kết quả học tập hay hoạt động xã hội, cũng như mức độ khó khăn của bạn, ví dụ như các bài báo khoa học, hoạt động sinh hoạt cộng đồng... Cần tạo được ấn tượng bạn là người sẵn sàng vượt khó khăn, sẽ dùng học bổng để dành thời gian tập trung hơn vào học tập. Trường hợp học bổng yêu cầu phải viết bài luận hoặc lý do xin học bổng, nên đầu tư thời gian chuẩn bị sớm và nhờ người đọc góp ý. Qua một vài lần, bạn sẽ quen và cảm thấy chủ động hơn. Mỗi trường hay mỗi tổ chức đều có cách xét duyệt học bổng riêng. Vì vậy, kinh nghiệm của những người đã từng nhận cùng loại học bổng sẽ có ích cho bạn. Lưu ý là khi nói về dự định trong tương lai, bạn phải nhấn mạnh là bạn mong muốn ứng dụng những kiến thức mà mình đã học được tại Việt Nam.

Có hai phương thức xin học bổng là (1) Xin trực tiếp (2) Thông qua giới thiệu của trường. Các học bổng theo hình thức thứ nhất thường có độ cạnh tranh rất cao nhưng ngược lại, số lượng cũng nhiều hơn. Cần đầu tư thời gian thu thập thông tin và chuẩn bị. Bạn nên chú ý đến đối tượng, tiêu chuẩn và thời gian nộp đơn trực tiếp. Với hình thức thứ hai, cần theo dõi thường xuyên thông báo của nhà trường và hỏi người phụ trách để không bị bỏ sót cơ hội. Hồ sơ nên hoàn thành thật sớm và thật đầy đủ. Sự chu tất của bạn sẽ gây ấn tượng tốt cho phía tuyển chọn.

Nhìn chung, có xu hướng khá rõ ưu tiên học bổng cho sinh viên các năm cuối bậc đại học và sinh viên sau đại học, mức học bổng càng về những năm học sau càng cao. Học bổng cho sinh viên ngay từ năm thứ nhất rất hạn chế, còn sinh viên học khoá dự bị hầu như không có cơ hội nhận học bổng.

3. Một số học bổng chính

Dưới đây chúng tôi chỉ tóm tắt một số loại học bổng tốt có dành ưu tiên cho du học sinh Việt Nam. Các học bổng này đều là các học bổng bán phần không bao gồm tiền học phí, tiền nhập học và tiền vé máy bay đến và rời Nhật. Thời hạn nộp học bổng khác nhau, tùy thuộc vào từng loại học bổng. Để biết thêm chi tiết, các bạn có thể liên hệ trực tiếp tới địa chỉ liên hệ của từng loại học bổng hoặc tới văn phòng AIEJ.

The Asian Foundation for International Scholarship

Cấp học: đại học, thạc sĩ và tiến sĩ

Tuổi hạn chế: 30 đối với đại học, và 35 đối với thạc sĩ, tiến sĩ

Trường đại học được cấp: 69 trường đại học

Học bổng: 60.000 yên/tháng cho đại học và thạc sĩ, 70.000 yên/tháng cho tiến sĩ

Thời gian: 1 năm

Số lượng học bổng: ~ 5

Địa chỉ liên hệ: 2-21-33-3F Ohama-cho, Amagasaki-shi Hyogo 661-0022

ĐT: 06-6493-6257

Atsumi International Scholarship

Cấp học: tiến sĩ năm cuối

Tuổi hạn chế: không

Trường đại học được cấp: các trường tại khu vực Kanto

Học bổng: 200.000 yên/tháng

Thời gian: 1 năm

Số lượng học bổng: 12

Địa chỉ liên hệ: 3-5-8 Sekiguchi, Bunkyo-ku, Tokyo 112-0014

ĐT: 03-3943-7612 Fax: 03-3942-1512

The Iwatani International Scholarship

Cấp học: thạc sĩ, tiến sĩ

Tuổi hạn chế: 30 đối với thạc sĩ và 35 đối với tiến sĩ

Ngành học: khoa học tự nhiên

Học bổng: 150.000 yên/tháng

Thời gian: 1 năm

Số lượng học bổng: 11

Địa chỉ liên hệ: 2-10-2 Nagata-cho, Chiyoda-ku, Tokyo 100-0014

ĐT: 03-3582-2251 Fax: 03-3580-2700

Kambayashi Scholarship Foundation

Cấp học: thạc sĩ, tiến sĩ

Tuổi hạn chế: không

Trường đại học được cấp: các trường đại học có khoa đào tạo sau đại học ở các thành phố

Các yêu cầu khác: du học sinh đã học tại trường đại học nộp đơn xin học bổng hơn 1 năm

Học bổng: 100.000 yên/tháng

Thời gian: 1 năm

Số lượng học bổng: 12

Địa chỉ liên hệ: Kasumi Tsukuba Center 599-1 Nishi-ohashi Tsukuba-shi, Ibaraki 305-8510

ĐT: 0298-50-1853 Fax: 0298-50-1879

The Kubota Fund

Cấp học: đại học, thạc sĩ, tiến sĩ, nghiên cứu sinh, cao đẳng kỹ thuật, trung cấp dạy nghề

Tuổi hạn chế: không

Ngành học: xây dựng, điện, nông nghiệp và kinh tế phát triển

Học bổng: 80.000 yên/tháng hoặc 120.000 yên/tháng

Thời gian: 1 năm (có thể nộp đơn lại)

Số lượng học bổng: 8

Địa chỉ liên hệ: The Secretarial Office for the Managing Committee - The Tsukuba Fund c/o Nippon Koei Co. Ltd. 4, Kojimachi 5-chome, Chiyoda-ku, Tokyo 102-8539

ĐT: 03-3238-8185 Fax: 03-3238-8326

The Ishizaka Foundation SEIHO Scholarship

Cấp học: đại học năm thứ 3

Tuổi hạn chế: không

Trường đại học được cấp: môt số trường đại học lớn

Các yêu cầu khác: giấy giới thiệu của trường, khả năng giao tiếp tiếng Nhật

Học bổng: 50.000 yên/tháng

Thời gian: 2 năm

Số lượng học bổng: 11

Địa chỉ liên hệ: 1-9-4 Otemachi, Chiyoda-ku Tokyo 100-8188

www.keidanren.or.jp/japanese/profile/ishizaka/seiho.html

ĐT: 03-3729-1411

Sagawa Scholarship Foundation

Cấp học: đại học năm thứ 3, thạc sĩ năm thứ nhất, tiến sĩ năm thứ 2

Tuổi hạn chế: 27 đối với đại học, 35 đối với thạc sĩ và tiến sĩ

Học bổng: 100.000 yên/tháng

Thời gian: 2 năm

Số lượng học bổng: 16

Địa chỉ liên hệ: 678 Omandokoro-cho Bukkoji Sagaru,

Karasumadori, Shimogyo-ku, Kyoto-shi, Kyoto 600-8413

ĐT: 075-371-0818 Fax: 075-344-2818

Sato International Scholarship Foundation

Cấp học: đại học, nghiên cứu sinh, thạc sĩ, tiến sĩ

Tuổi hạn chế: không

Học bổng: 100.000 yên/tháng cho sinh viên đại học; 130.000 yên/tháng cho nghiên cứu sinh, thạc sĩ, tiến sĩ

Thời gian: 1 năm

Số lượng học bổng: 23

Địa chỉ liên hệ: Sato Building 1-15-5 Shibuya, Shibuya-ku, Tokyo, 150-0002

ĐT: 03-3797-9309 Fax: 03-3797-9782

Website: www.sisf.or.jp E-mail: haya304@pn.sato.co.jp

Tokyo Marine Kagami Memorial Foundation Scholarship for ASEAN Students

Cấp học: thạc sĩ năm thứ nhất và 2, tiến sĩ năm thứ nhất đến năm thứ 3.

Tuổi hạn chế: 30 đối với thạc sĩ, 35 đối với tiến sĩ

Trường đại học được cấp: Tsukuba, Tokyo Institute of Technology, Hitotsubashi, Tokyo Univ. of Foreign Studies, Waseda, Keio, Sophia

Các yêu cầu khác: giấy giới thiệu của trường

Học bổng: 180.000 yên/tháng

Thời gian: thời gian tối thiểu để tốt nghiệp khóa học

Số lượng học bổng: 4

Địa chỉ liên hệ: các trường nói trên

Yuasa International Foundation

Cấp học: thạc sĩ, tiến sĩ

Tuổi hạn chế: không quá 35 tuổi

Trường đại học được cấp: khoảng 24 trường

Các yêu cầu khác: giấy giới thiệu của trường

Học bổng: 100.000 yên/tháng

Thời gian: 1 năm

Số lượng học bổng: 14

Địa chỉ liên hệ: 13-10 Nihonbashi-Odenmacho Chuo-ku, Tokyo 103-0011

ĐT: 03-3665-5991 Fax: 03-3665-5994

Watakuni International Scholarship Foundation

Cấp học: đại học năm thứ 3, 4, thạc sĩ và tiến sĩ

Tuổi hạn chế: không

Trường đại học được cấp: 10 trường đại học quốc lập và công lập có nhiều du học sinh

Các yêu cầu khác: giấy giới thiệu của trường

Học bổng: 120.000 yên/tháng đối với đại học, 150.000 yên/tháng đối với thạc sĩ và tiến sĩ

Thời gian: 1 năm

Số lượng học bổng: 22

Địa chỉ liên hệ: 1-11-11 Fujimi, Chuo-ku Chiba-shi, Chiba 260-0015

ĐT: 043-222-1548

4. Miễn, giảm học phí

Bộ Giáo dục Nhật Bản (MEXT) có chế độ miễn giảm 50% hoặc 100% tiền nhập học và tiền học phí cho sinh viên quốc tế tại các trường đại học quốc lập, và 30% cho sinh viên tại các trường tư lập. Gần đây, do khó khăn trong kinh tế, ngân sách của MEXT cho mục đích này bị thu hẹp, số tiền đóng học phí có xu hướng tăng lên và cơ hội được giảm học phí giảm đi. Những điểm mấu chốt sau sẽ rất quan trọng để bạn có thể được miễn giảm học phí:

1. Không quan tâm bạn là người nước nào, nhà trường sẽ chỉ xem xét đến hồ sơ liên quan đến thu nhập, các khoản viện trợ của gia đình, tiền đi làm thêm của bạn cùng các điều kiện về gia đình.

2. Bảng khai thu nhập của bạn hết sức quan trọng. Không nên khai có tiền trợ cấp từ gia đình vì điều kiện đầu tiên để được miễn giảm học phí là hoàn cảnh gia đình khó khăn. Tốt nhất là nguồn thu nhập duy nhất có từ làm thêm với mức tiền vừa đủ cho sinh hoạt tối thiểu. Nếu như bạn không chứng thực được có nguồn thu nhập đó, có thể ghi mức tiết kiệm đủ cho một học kỳ.

3. Về các khoản chi, bạn nên cân đối sao cho thu và chi bằng nhau và để chứng minh bạn là người gặp khó khăn về kinh tế. Khoản chi nếu cộng cả tiền học phí có thể trội hơn ở mức buộc bạn phải tăng số giờ làm thêm mới có thể chi trả được.

4. Cuộc sống du học

Kinh nghiệm học tập

Thủ tục ngay khi đến Nhật

Một số thủ tục khác

Nhà ở và thuê nhà

Việc làm thêm

4.1. Kinh nghiệm học tập

Trong phần này, chúng tôi xin giới thiệu với các bạn các kinh nghiệm học tập trong các bậc học tại Nhật Bản, dựa trên những điều mà nhiều du học sinh đã đúc rút ra trong thời gian đã học tập tại đất nước hoa anh đào. Trong khuôn khổ của cuốn sổ tay du học, chúng tôi không thể truyền tải hết một cách chi tiết các kinh nghiệm trong quá trình học tập, mà chỉ giới thiệu một cách khái quát những phần tâm đắc nhất, thiết yếu nhất, giúp các bạn hình dung cụ thể hơn về cuộc sống du học. Những điều chi tiết hơn, các bạn có thể tham khảo qua sách báo, qua các lưu học sinh có kinh nghiệm, và tự trải nghiệm khi bạn đặt chân đến Nhật Bản. Hy vọng rồi đây kinh nghiệm của chính bạn sẽ làm giàu thêm tài sản này và lại được truyền tải cho các lớp du học sinh đi sau.

1. Kinh nghiệm trong thời gian học tiếng Nhật

Thời gian học tiếng Nhật là thời gian rất quan trọng trong quá trình du học. Trên nhiều phương diện, nó quyết định cuộc sống du học của bạn trong suốt những năm sau. Đây là thời gian quý báu để bạn tập trung học tiếng Nhật, tìm hiểu về đất nước và con người Nhật Bản, làm quen và gây dựng cơ sở cho cuộc sống du học. Với những sinh viên du học tự túc, đây còn là quãng thời gian đầy thử thách do phải tự vật lộn để trang trải mọi chi phí trong khi còn rất bỡ ngỡ. Những sinh viên du học theo học bổng toàn phần có điều kiện thuận lợi hơn về mọi mặt, và thời gian học tiếng Nhật sẽ chắc chắn là thời gian để lại nhiều kỷ niệm khó quên.

Trong khi phần lớn các trường tiếng Nhật tập trung ở 2 khu vực đô thị lớn là Tokyo và Osaka thì các trường đại học, cao đẳng và trung cấp lại nằm rải rác khắp nước Nhật. Nếu bạn chọn vào hoặc được phân về một trường tại địa phương thì đây còn là thời gian quí báu để bạn làm quen với chốn phồn hoa.

Với sinh viên du học bậc đại học, cao đẳng, trung cấp, do đại đa số phải học chuyên môn bằng tiếng Nhật nên thường phải tham gia các khoá học tiếng Nhật tập trung trong khoảng 1 năm. Sinh viên sau đại học có thể không phải học tiếng Nhật hoặc theo các khoá chừng 6 tháng với cường độ thấp hơn.

Nhiều sinh viên sau đại học có xu hướng dùng tiếng Anh trong giao tiếp với giáo sư hướng dẫn. Thời gian đầu sẽ khá thuận tiện nhưng xét về mặt lâu dài lại là yếu tố bất lợi: bạn không thể phát triển tốt được tiếng Nhật. Khi đi lại, giao tiếp với người Nhật khác, bạn sẽ gặp nhiều khó khăn. Ngoài ra, khi có giấy tờ, văn bản liên quan đến bạn được gửi đến, bạn sẽ không thể đọc được, và lúc nào cũng phải hỏi người khác, rất bất tiện. Nếu thầy giáo muốn nói bằng tiếng Anh, bạn có thể giao tiếp với thầy bằng thứ ngôn ngữ này, rồi cố gắng hết sức dành thời gian để học tốt tiếng Nhật và mạnh dạn sử dụng. Bạn có thể sử dụng xen lẫn cả tiếng Anh, nếu bạn không biết ngay các từ vựng đó. Trong thời gian ở Nhật Bản, ngoài tấm bằng, nếu bạn có một trình độ tiếng Nhật lưu loát, bạn sẽ có điều kiện tạo mối quan hệ tốt với các giáo sư, bạn bè Nhật Bản, tạo mối quan hệ hợp tác, giúp đỡ, làm ăn trong tương lai. Sau khi về nước, với khả năng chuyên môn và tiếng Nhật trôi chảy, bạn sẽ có nhiều cơ hội thuận lợi và ưu thế hơn hẳn những người không biết tiếng. Ngoài ra, trong những tháng năm dài ở Nhật Bản, tiếng Nhật còn giúp bạn giảm căng thẳng, vơi bớt nỗi buồn xa nhà… khi bạn có thể hiểu các chương trình tivi, đài, đọc sách, và có nhiều bạn bè Nhật Bản.

Nếu bạn chưa bao giờ học tiếng Nhật tại Việt Nam, hoặc chỉ có sự chuẩn bị chút ít, bạn sẽ cảm thấy đây là một ngôn ngữ khó và đôi khi nản lòng. Tuy nhiên, sau khi vượt qua những cửa ải đầu tiên, bạn sẽ dần tự tin và cảm nhận được những lợi ích sát sườn khi giao tiếp được bằng tiếng Nhật trong sinh hoạt. Theo kinh nghiệm từ lưu học sinh thì trong 3 tháng đầu tiên bạn sẽ khá vất vả, nhưng sau đó thì bạn sẽ quen dần và thấy tiếng Nhật dễ nhớ, dễ học hơn.

Ngữ pháp tiếng Nhật khác nhiều so với tiếng Việt, trong đó cách sử dụng động từ và trợ từ tương đối phức tạp. Ngoài ra, người Việt gặp một số âm khó phát âm. Những khó khăn này sẽ được giải quyết theo thời gian. Cách tốt nhất là giao tiếp nhiều vì trong thời gian này bạn sẽ có nhiều bạn bè quốc tế, những người dễ chia xẻ và tiếng Nhật cũng không hoàn hảo như bạn. Bỏ qua cơ hội giao tiếp trong thời gian này, bạn sẽ “dị ứng” mạnh hơn khi phải dùng tiếng Nhật trong học tập, nghiên cứu với người Nhật.

Sẽ không quá lời khi nói rằng trình độ tiếng Nhật của bạn phụ thuộc phần lớn vào khả năng đọc và viết chữ Hán (Kanji). Tiếng Nhật sử dụng phổ biến khoảng 2000 chữ Hán. Nắm bắt được cách đọc và viết 2000 chữ Hán này, bạn sẽ tích luỹ được một vốn từ vựng rất lớn và hầu như có thể hiểu được nghĩa của các tài liệu viết. Ngược lại, nếu không thuộc được một lượng chữ Hán đủ lớn, bạn không thể viết, không thể đọc và vì thế không thể nhớ được từ vựng. Âm Hán Việt là vũ khí lợi hại giúp bạn tìm ra cho mình một qui tắc để học thuộc và nhớ tốt toàn bộ bảng chữ Hán thông dụng.

Cũng trong thời gian này, cần tranh thủ thời gian để củng cố lại kiến thức chuyên môn và đặc biệt là gây dựng vốn từ chuyên môn. Với những sinh viên phải tham gia kỳ thi tuyển sau khoá học tiếng Nhật, đương nhiên không thể tránh khỏi việc đầu tư thời gian chuẩn bị vì bạn không được phép thất bại.

Sinh hoạt trong quãng thời gian này nhìn chung thoải mái do sức ép chưa nhiều (ngoại trừ những trường hợp du học tự túc). Trường hoặc trung tâm tiếng Nhật nơi bạn học thường tổ chức cho bạn các chương trình homestay (nghỉ tại các gia đình Nhật Bản) trong thời gian từ vài ngày đến một tuần, hoặc các chương trình giao lưu quốc tế gặp gỡ với người Nhật hoặc bạn bè đến từ nhiều nước khác trên thế giới. Đây là dịp rất quí báu để bạn có thể phát triển mối quan hệ với các gia đình và bạn bè Nhật Bản và biết thêm về lối sống của họ. Người Nhật vẫn còn giữ được nhiều bản sắc văn hoá truyền thống và Á Đông, rất chu đáo và hiếu khách. Nhiều du học sinh Việt Nam đã có được những tình cảm rất tốt đẹp với các gia đình homestay trong nhiều năm và được họ coi như là người thân trong gia đình. Những khi chúng ta gặp khó khăn ví dụ như chưa rõ nhiều điều về cuộc sống tại Nhật Bản, các gia đình homestay sẽ luôn sẵn sàng giúp đỡ bạn.

2. Sinh viên trung cấp

Hầu hết sinh viên Việt Nam theo học bậc học này hiện nay được nhận học bổng của Chính phủ Nhật Bản, trong khi đây là khối trường thu hút nhiều sinh viên nước ngoài và phần lớn là sinh viên du học tự túc.

Sau một năm học tiếng Nhật, các bạn sẽ được phân về các trường trung cấp tập trung quanh khu vực Tokyo và Osaka. Môi trường sống vì vậy hầu như không có thay đổi lớn. Ngoài thời gian học ở trường, bạn được hoàn toàn tự do.

Chương trình học nhìn chung gồm các tiết học bắt buộc và ít có sự lựa chọn. Ngoại trừ một số ngành đòi hỏi thực tập nhiều thì không vất vả, tuy nhiên do thời gian học ngắn (2 năm), bạn cần nỗ lực nhiều hơn ngay từ học kỳ đầu tiên, khi tiếng Nhật còn chưa vững, để đạt được kết quả tốt.

Sau khi tốt nghiệp, bạn có thể tìm việc làm hoặc chuyển tiếp sang học đại học. Không ít sinh viên chọn con đường thi và học lại từ năm thứ nhất đại học do số lượng các trường đại học chấp nhận chuyển tiếp còn hạn chế.

3. Sinh viên cao đẳng kỹ thuật

Sau thời gian một năm, có số vốn tiếng Nhật kha khá và biết được tương đối nhiều điều về cuộc sống đô thị, bạn sẽ được chuyển đến trường cao đẳng kỹ thuật (Kosen) nằm tại các địa phương của Nhật Bản. Các trường Kosen này phần lớn nằm tại các vùng xa xôi hẻo lánh, giao thông không được thuận tiện và có ít người nước ngoài sinh sống. Nhiều sinh viên đã bị sốc khi môi trường sống của mình bị thay đổi quá nhiều.

Bạn sẽ vào học năm thứ 3 của khoá học 5 năm. Thời gian đầu, có thể bạn sẽ gặp khó khăn trong ngôn ngữ vì bạn sẽ phải nghe giảng, viết bài… cùng các sinh viên Nhật vốn đã học ở trường 2 năm. Tuy nhiên nếu bạn cố gắng, chỉ chừng nửa năm sau là tiếng Nhật của bạn cũng đã khá thành thạo. Về nội dung tại các trường Kosen này, với học lực của các sinh viên Việt Nam đã được lựa chọn trong nước, thì cũng sẽ không gặp mấy khó khăn.

Học sinh Kosen nhập học sau khi tốt nghiệp trung học cơ sở nên được quản lý khá chặt. Nam và nữ sống trong các ký túc xá riêng thường đặt ngay trong khuôn viên của trường. Buổi sáng dậy phải điểm danh, buối tối không được đi chơi quá 11h đêm và khi đi phải xin phép. Khách mời thường chỉ được gặp các học sinh tại các phòng tiếp khách của KTX và nếu nghỉ lại thì cũng tại phòng riêng. Nhìn chung, cuộc sống sẽ gò bó hơn rất nhiều so với thời gian học tiếng Nhật, nhưng có ưu điểm là bạn có thể toàn tâm toàn ý vào học tập và quan hệ bạn bè với những sinh viên Nhật cùng KTX sẽ giúp bạn hoà nhập dễ dàng hơn.

Kết quả của ba năm học tại các trường cao đẳng có vai trò quan trọng khi bạn tốt nghiệp và muốn chuyển tiếp sang học đại học. Những sinh viên nhận học bổng của Chính phủ Nhật Bản sẽ phải tham dự kỳ thi xét học bổng và chỉ có một số ít được nhận tiếp học bổng này, số còn lại sẽ phải đi xin các nguồn học bổng khác. Kỳ thi chuyển tiếp vào năm thứ 3 của các trường đại học cũng là một rào chắn phải vượt qua. Bạn có thể tham khảo nhiều thông tin về kỳ thi này từ các lớp sinh viên đi trước.

Khi đã chuyển tiếp vào năm thứ 3 đại học, bạn sẽ phải khá vất vả để đạt được số học phần cần thiết khi lên năm thứ 4 và khi tốt nghiệp. Nhiều trường đại học không chấp nhận chuyển đổi toàn bộ số học trình bạn đã lấy tại trường cao đẳng và bạn buộc phải theo một lịch học rất căng thẳng. Sẽ là một khó khăn rất lớn nếu bạn vừa phải làm quen với môi trường mới, vừa phải học đuổi, lại vừa phải làm thêm để trang trải sinh hoạt nếu không có học bổng. Vì vậy, hãy cố gắng đạt kết quả tốt ngay trong thời gian học cao đẳng và nếu không được kéo dài học bổng của chính phủ Nhật Bản thì tìm cách xin thật sớm một học bổng khác.

3. Sinh viên đại học

Trừ các ngành y, nha và dược, các khoá học đại học của Nhật đều kéo dài 4 năm. Tỷ lệ các môn học chuyên môn tăng dần về các năm cuối, và năm thứ 4 thường được dành phần lớn cho nghiên cứu và làm luận án tốt nghiệp. Nhìn chung các trường đều có các môn học bắt buộc và tự chọn, lý thuyết và thực hành, với qui định cụ thể về số học phần bạn cần đạt để có thể bắt đầu nhận giáo sư hướng dẫn hay phân về phòng nghiên cứu, và để có thể tốt nghiệp.

Đối với Việt Nam, hoặc một số nước khác như Mỹ chẳng hạn, những năm tháng học đại học quả là những năm tháng vất vả, đòi hỏi sự đầu tư về thời gian và sự tập trung cao trong học tập để giành kết quả tốt. Tuy nhiên, tình hình tại Nhật thì hơi khác. Kỳ thi đầu vào của trường đại học hết sức gian nan, đến nỗi các sinh viên Nhật phải than là “kỳ thi của địa ngục”. Tuy nhiên khi đã thi đỗ, các sinh viên Nhật Bản dường như “xả hơi” và không học quyết liệt như thời phổ thông. Thời gian dành cho sinh hoạt câu lạc bộ, làm thêm và vui chơi thậm chí nhiều hơn thời gian học. Tuỳ theo trường đại học, nhưng thông thường những năm tháng học đại học là khá an nhàn, chỉ cần bạn chăm chỉ một chút, cộng với sự ham học hỏi của bạn, là bạn sẽ cầm chắc được tấm bằng tốt nghiệp. Đương nhiên, người thụ động sẽ chỉ gặt hái được rất ít kiến thức và kinh nghiệm. Cần tận dụng môi trường thuận lợi để học hỏi và định hướng dần cho mình. Nên tìm cách chớp những cơ hội mở mang kiến thức qua các chương trình du học trao đổi, hay thực tập tại các công ty danh tiếng hơn là tiêu tốn hết các kỳ nghỉ vào các chuyến về thăm nhà.

Bạn cũng nên củng cố vốn tiếng Nhật và đầu tư thời gian để nắm vững tiếng Anh. Nếu bền bỉ theo các tiết học tiếng Anh do các giáo viên người nước ngoài giảng dạy, đến năm thứ 4 bạn có thể sử dụng tốt tiếng Anh trong học tập.

Vào năm cuối của khoá học, bạn sẽ nghiên cứu đề tài tốt nghiệp dưới sự hướng dẫn của giáo sư. Việc học tập sẽ tương đối giống với khoá học sau đại học mà bạn có thể tham khảo ở phần sau.

4. Sinh viên sau đại học

a. Thời gian học tiếng Nhật và làm nghiên cứu sinh

Bạn thường có một quãng thời gian khoảng sáu tháng học tiếng Nhật. Trong một số trường hợp, khi trung tâm học tiếng Nhật nằm ngay tại trường đại học mà bạn sẽ học, giáo sư hướng dẫn có thể mời bạn đến phòng thí nghiệm để làm quen, hoặc thậm chí làm thí nghiệm sau giờ học tiếng Nhật. Về phương diện học tập thì có lẽ đây là điều tốt, nhưng bạn hãy chú ý là bạn đang trong thời gian học tiếng Nhật, sau đó bạn còn thời gian làm nghiên cứu sinh trong khoảng sáu tháng trước khi vào khoá học thạc sĩ hoặc tiến sĩ. Theo kinh nghiệm của nhiều lưu học sinh, nếu thầy mời bạn đến, bạn có thể đến trong một thời gian ngắn lúc đầu để đáp lại “thịnh tình” của giáo sư, nhưng nếu giáo sư yêu cầu bạn ngày nào cũng đến phòng thí nghiệm sau giờ học tiếng thì bạn nên tìm cách khéo léo từ chối trong giai đoạn này để tập trung vào học tiếng Nhật.

Sau khoá học tiếng Nhật, thông thường sẽ là khoảng sáu tháng làm nghiên cứu sinh. Thời gian này, nhiều học sinh gọi là “Thời gian vàng”, nghĩa là bạn được thoải mái nhất (tất nhiên còn tuỳ thuộc vào giáo sư hướng dẫn). Bạn sẽ chủ yếu là đọc sách, làm quen với phòng thí nghiệm, và sưu tầm tài liệu nghiên cứu… Bạn cũng sẽ có một người Nhật hướng dẫn những điều khó khăn, bỡ ngỡ lúc đầu trong cuộc sống học tập. Đây là giai đoạn mà bạn cũng có thể trau dồi thêm tiếng Nhật bằng cách tự học và tham dự vào các lớp học tiếng Nhật do chính nhà trường nơi bạn tổ chức.

Thông thường các giáo sư hướng dẫn cũng không quản lý các bạn quá chặt chẽ. Thời gian rảnh, bạn có thể đi tham quan, du lịch đây đó, nhưng nên báo cho giáo sư biết, nhất là khi đi xa, do đây là người chịu trách nhiệm hoàn toàn về mọi hành vi của bạn trong thời gian tại Nhật Bản. Nếu bạn đi chơi đây đó mà không báo cáo và vi phạm qui định của MEXT thì tuỳ theo từng trường hợp mà mức độ xử lý sẽ khác nhau, nặng nhất là bị cắt học bổng, phải về nước.

Cuối thời gian làm nghiên cứu sinh khoảng hai tháng, tuỳ theo từng trường và ngành chuyên môn bạn học, mà bạn sẽ phải thi nhập học thạc sĩ hoặc tiến sĩ. Nhà trường sẽ gửi cho bạn các giấy tờ văn bản liên quan đến thủ tục hồ sơ thi nhập học, nếu hồ sơ không đến thì bạn nên chủ động hỏi thầy hoặc xuống phòng quản lý sinh viên hoặc văn phòng khoa nơi bạn đang học để hỏi và lấy hồ sơ. Khi làm xong hồ sơ theo hướng dẫn, bạn nên đưa cho thầy xem và chủ động hỏi thầy đã nộp hay chưa? Có thầy giáo hướng dẫn nhiều học sinh và bận bịu quá mức, đến nỗi quên cả một vài học sinh. Nếu thầy “quên” thì thầy cũng phải chịu trách nhiệm, nhưng người lãnh hậu quả trực tiếp lại là bạn.

Nếu bạn là học sinh nhận học bổng của Chính phủ Nhật Bản, thì thông thường kỳ thi nhập học này chỉ mang tính chất thủ tục và mọi người đều đỗ, trừ trường hợp vào ngày thi bạn không thể đến được vì một lý do nào đó, hoặc mắc lỗi nghiêm trọng như vi phạm pháp luật chẳng hạn. Với các học sinh tư phí thì cũng hưởng chính sách như vậy. Tuy nhiên, đối với một số ngành xã hội, kinh tế…thì kỳ thi nhập học khá phức tạp và khó. Hơn nữa, khi số người có nguyện vọng cao hơn số chỉ tiêu, đương nhiên sẽ có người bị trượt. Bạn nên học hành nghiêm túc, học hỏi kinh nghiệm từ thầy giáo, từ những học sinh có kinh nghiệm trong thi cử. Nếu thi trượt thì bạn sẽ phải thi lại. Với những bạn đang lĩnh học bổng thì sẽ ảnh hưởng đến quá trình xin gia hạn học bổng, còn với các bạn học sinh tư phí thì kéo dài thêm thời gian nghiên cứu sinh có nghĩa là sẽ tốn kém thêm thời gian và tiền bạc.

Trong thời gian này, hoặc có thể sau khi bạn đã đỗ vào kì thi thạc sĩ hoặc tiến sĩ, giáo sư sẽ bàn luận cùng bạn về đề tài mà bạn sẽ tiến hành trong khoá học. Nếu đề tài của bạn có thể ứng dụng được ở Việt Nam thì càng tốt, nhưng nhiều khi bạn cũng phải làm theo đề tài của giáo sư, vì giáo sư không thể hướng dẫn trọn vẹn theo chủ đề mà bạn mong muốn. Nhiều sinh viên có thể lựa chọn đề tài khác hẳn với đề tài đã đăng ký khi làm hồ sơ trước khi sang Nhật học. Chú ý rằng bạn không nên gây căng thẳng nhiều với giáo sư trong trường hợp giáo sư không thể hướng dẫn theo đề tài mà bạn mong muốn. Khi giáo sư vui vẻ, nhiệt tình giới thiệu bạn cho giáo sư khác hướng dẫn thì bạn có thể đồng ý, nhưng không nên quá tích cực đề nghị. Bạn nên tìm hiểu, khéo léo điều đình với giáo sư là hay nhất. Nếu để giáo sư mất thiện cảm và bỏ rơi bạn trong quá trình học tập của bạn tại đây, bạn sẽ gặp nhiều khó khăn trong quá trình học tập, và không ít trường hợp không thể tốt nghiệp được. Ngược lại, nếu nhận được cảm tình, sự ủng hộ của giáo sư, thì có thể nói là bạn đã thành công hơn 50% trong quá trình học tập và vươn lên tại đây.

b. Thời gian nghiên cứu chuyên môn

Trong thời gian tham dự chính thức khoá học thạc sĩ hay tiến sĩ, bạn sẽ phải vừa nghiên cứu đề tài tốt nghiệp, vừa phải hoàn thành các đơn vị học phần do trường qui định. Thông thường, bạn cũng sẽ phải tham gia các buổi hội thảo học tập (seminar) hàng tuần với giáo sư và các sinh viên khác trong cùng phòng nghiên cứu và đôi khi kèm cặp sinh viên ở bậc học thấp hơn.

Nhiều giáo sư Nhật rất coi trọng tinh thần tự lập và sự sáng tạo của học sinh, chính vì vậy mà bạn có thể mạnh dạn trình bày với thầy các suy nghĩ của mình về công trình nghiên cứu, về kế hoạch nghiên cứu, rồi lắng nghe các ý kiên tư vấn của giáo sư, sau đó cùng thống nhất nội dung. Nhiều giáo sư vì bận bịu nên không thể hướng dẫn bạn trực tiếp, mà thông qua các học sinh khoá trước. Khi đã quen rồi, bạn có thể làm thí nghiệm, tiến hành nội dung nghiên cứu một cách độc lập, nhưng bạn chú ý là tuyệt đối không tự ý làm thí nghiệm nếu không thông qua giáo sư.

Khi bạn tiến hành làm nghiên cứu, thí nghiệm, bạn chú ý là chúng ta bước đầu hãy chú trọng học hỏi các sinh viên đi trước có kinh nghiệm hơn. Các phòng nghiên cứu của Nhật Bản thường có truyền thống là người đi trước giúp đỡ người đi sau. Các sinh viên khoá sau (kohai) thường nghe theo các sinh viên khoá trước (sempai), ít khi chống lại quyết liệt. Ngược lại, các sempai cũng thể hiện mình là người gương mẫu để các kohai học tập theo. Không nên thể hiện thái độ kiêu căng tự phụ với mọi người, và cũng không nên sợ sệt, mà giữ một thái độ tự tin, nghiêm túc, có lối sống và phương pháp học tập đàng hoàng, có tinh thần ham học hỏi, khiêm tốn, thì bạn sẽ rất thuận lợi.

Bạn nên có mặt thường xuyên ở phòng nghiên cứu, nếu đi vắng, bạn phải có lý do và nên xin phép giáo sư hướng dẫn. Nhiều trường hợp giáo sư và cả sinh viên ở lại trường đại học rất muộn, có khi đến tận nửa đêm. Vì vậy bạn nên xây dựng cho mình một lịch làm việc hợp lý trên cơ sở điều chỉnh cho phù hợp với phong cách làm việc của phòng nghiên cứu ở mức độ nhất định, chứ không nên “chạy đua” với những người xung quanh.

Trong quá trình nghiên cứu, các số liệu của bạn nên được quản lý có hệ thống, khoa học, khi giáo sư cần hỏi là có ngay lập tức. Các số liệu của chúng ta phải tuyệt đối trung thực, chính xác. Thí nghiệm phải nên được làm đi làm lại nhiều lần, khi đã khẳng định được kết quả đúng mới mang ra báo cáo cho giáo sư, và có thể tập hợp lại để viết báo. Một trong những yếu tố thành công của người Nhật trong nghiên cứu khoa học kỹ thuật có lẽ là sự trung thực, chính xác tuyệt đối, và tinh thần sáng tạo. Nếu thí nghiệm, công trình nghiên cứu không cho ra kết quả như ý muốn, bạn sẽ phải tự tìm hiểu, hỏi ý kiến tư vấn của giáo sư, rồi làm đi làm lại để tìm hiểu nguyên nhân, chứ tuyệt nhiên không nên nguỵ tạo.

c. Đăng bài trên tạp chí và tham gia hội thảo khoa học

Trong khoá học tiến sĩ, bạn sẽ phải cần một số bài báo đăng trên các tạp chí khoa học kỹ thuật chuyên ngành, có thể là 1, 2, 3 bài, tuỳ theo từng trường và ngành mà bạn học. Các bài báo này là một tiêu chuẩn quan trọng để có thể quyết định bạn được tốt nghiệp tiến sĩ hay không. Khoá học thạc sĩ thì không cần thiết phải có bài báo được đăng, nhưng nếu bạn có các công trình đem báo cáo tại các hội thảo (Proceeding), hoặc viết được một số bài, thì khi thi lên khoá tiến sĩ, bạn sẽ được đánh giá cao hơn. Với khóa học tiến sĩ, nhiều người chỉ vì không có đủ bài báo mà bị trượt, bị đúp và phải ở lại hoặc quay lại Nhật Bản khi có đủ bài báo mới được báo cáo tốt nghiệp. Nếu bạn nhận học bổng MEXT, dĩ nhiên là hết thời hạn thì học bổng của bạn sẽ bị cắt, và cũng không có tổ chức nào cấp học bổng cho các sinh viên thi trượt, hoặc bị đúp này. Lúc đó đương nhiên bạn phải tự trả mọi chi phí tại một nước đắt đỏ nhất thế giới.

Người Nhật thường chỉ chấp nhận các tờ báo ít nhất là ở Nhật, hoặc ở châu Âu, và tốt nhất là Mỹ. Một số nơi thì các bài báo đăng ở Australia cũng được chấp nhận. Nếu bạn đã có kinh nghiệm viết báo khoa học ở Việt Nam và có một số bài được đăng, thì bạn sẽ chỉ gặp vấn đề khó khăn chính là sử dụng ngôn ngữ. Tiếng Anh chủ yếu được sử dụng trong viết các bài báo khoa học, tuy nhiên cũng có một số giáo sư yêu cầu viết bằng tiếng Nhật. Nếu bạn chưa hề có kinh nghiệm viết báo, thì trước tiên bạn phải tham khảo một loạt các bài viết có chủ đề giống với công trình nghiên cứu của bạn. Các tạp chí chuyên ngành có thể tìm tương đối dễ dàng trong hệ thống thư viện của phòng nghiên cứu, khoa, trường và mạng thư viện trên toàn quốc.

Sau khi bạn đã viết xong, bạn nên nhờ các bạn bè có kinh nghiệm xem, sửa hộ, đóng góp ý kiến vào bài viết, và cùng giúp tìm ra các lỗi trong bài viết. Tại Nhật, có một số công ty làm dịch vụ thuê các nhà chuyên môn đọc và sửa bài viết cho bạn, nhưng giá cả khá đắt khoảng vài trăm đôla một bài viết. Nếu giáo sư có tiền nghiên cứu trả cho bạn, khi gửi cho các công ty trên, bài viết của bạn sẽ được chỉnh sửa, đóng góp ý kiến…và sau khi bạn sửa lại một lần nữa, bài báo của bạn có cơ hội được đăng nhiều hơn, và bạn cũng có thể học hỏi được nhiều điều. Trong trường hợp thầy không có tiền nghiên cứu để trả cho bạn, bạn có thể nhờ một số sinh viên có kinh nghiệm xem giúp, hoặc các bạn bè giúp đỡ.

Sau khi chuyển bài cho giáo sư, bài của bạn sẽ được giáo sư xem xét chỉnh sửa, đôi khi nhiều lần. Nhiều giáo sư Nhật Bản tuy không có khả năng nói tiếng Anh được thành thạo, nhưng lại có khả năng viết, đọc những bài báo khoa học một cách tuyệt vời. Sau khi sửa xong, chúng ta gửi đăng trên các tạp chí khoa học. Thường khoảng từ 3-6 tháng, sẽ nhận được tin trả lời từ tạp chí đó là bài báo của bạn được chấp nhận với yêu cầu phải chỉnh sửa tiếng Anh và phần chuyên môn, hoặc là bị từ chối. Trong trường hợp bị từ chối, bạn đừng buồn gì cả mà hãy sửa lại bài viết của mình, gửi đi một tạp chí “mềm” hơn, và bạn sẽ có khả năng được chấp nhận cao hơn.

Có một điều khá thú vị là người châu Âu và người Mỹ sử dụng tiếng Anh thông thoáng hơn, có nhiều cách diễn tả phong phú hơn người Nhật nên nhiều khi bài viết của bạn đã được giáo sư người Mỹ, Anh sửa cho rồi, nhưng khi được các giáo sư Nhật chịu trách nhiệm duyệt bài, vẫn bị gạch hết và yêu cầu phải sửa lại.

Có một kinh nghiệm xương máu rằng, khi bạn chuẩn bị bài viết gửi đi, bạn nhất thiết phải bàn với giáo sư của bạn kỹ càng, tuyệt đối không được tự phép gửi đi mà không có ý kiến của giáo sư. Vì bạn đang là học sinh do giáo sư hướng dẫn, nên trong thời gian đó, mọi công trình nghiên cứu của bạn hiển nhiên phải được giáo sư đồng ý và thông qua. Nếu bạn tự ý gửi bài đi đăng, nếu giáo sư biết thì nhiều điều phiền hà sẽ xảy ra với bạn. Các bài viết đó thường không được các giáo sư đồng ý là công trình sử dụng để xét tuyển bạn tốt nghiệp, và bạn sẽ đứng trước nguy cơ bị trượt rất cao. Điều này đã xảy ra với một số sinh viên Việt Nam trong vài năm về trước.

Sau khi gửi bài để giáo sư xem, và thấy có khả năng bị quên lãng, bạn nên hỏi và nhắc giáo sư thường xuyên. Đừng nên ngần ngại hoặc rụt rè, vì đây là công việc hết sức thiết thực và liên quan trực tiếp đến bạn.

Khi bạn đã có đủ bài viết rồi thì bạn có thể yên tâm thoải mái và chỉ tập trung vào công việc viết luận văn. Công việc của chúng ta nên tiến hành một cách bình thường, không nên tạo ấn tượng bạn là người chỉ học đối phó, chỉ lo tốt nghiệp là được. Nếu bạn theo đuổi con đường nghiên cứu khoa học, thì bạn có càng nhiều bài viết đăng trên các tạp chí khoa học càng tốt. Tuy nhiên đây là công việc không đơn giản chút nào, và đỏi hỏi phải đầu tư sức lực, thời gian… vào công tác nghiên cứu thực sự nghiêm túc và nỗ lực cao.

Thông thường giáo sư sẽ báo cho bạn thông tin về các hội thảo khoa học trong và ngoài nước Nhật để bạn biết và sẽ có dịp rủ bạn đi cùng. Đây là dịp quý báu để bạn học hỏi, biết thêm nhiều điều, mở rộng mối quan hệ với bạn bè, các giáo sư cùng lĩnh vực tại các trường đại học khác. Nhiều khi bạn cũng phải chuẩn bị nội dung để báo cáo bằng tiếng Anh hoặc bằng tiếng Nhật, tuỳ theo khả năng ngôn ngữ của bạn. Tuy nhiên cũng cần nên nhớ rằng, chỉ có các bài báo của bạn đăng trên các tạp chí khoa học mới là các thành quả nghiên cứu của bạn thực sự, còn các bài trình bày tại các hội thảo thì chẳng mấy có ý nghĩa, chỉ mang tính chất tham khảo là chính mà thôi. Bạn có thể đi hội thảo, nhưng nếu phải chịu toàn bộ kinh phí, thì chỉ nên đi mỗi năm một lần, và bạn nên tập trung vào nghiên cứu, viết bài để đăng trên tạp chí khoa học là chính.

d. Sau khóa học

Nhật Bản là một trong những nước có điều kiện học tập, nghiên cứu khoa học tốt nhất thế giới. Chính vì vậy mà trong thời gian học tại Nhật Bản, nếu bạn biết tận dụng thuận lợi này, bạn sẽ học hỏi được nhiều điều quan trọng, thiết thực và bổ ích. Bạn sẽ có điều kiện sử dụng các trang thiết bị hiện đại, thông tin khoa học, xã hội được cung cấp và có thể thu thập kịp thời một cách chính xác và rất nhanh. Bạn cũng có thể tận dụng thời gian quý báu này để thu thập số liệu tư liệu để mang về nước, phục vụ cho công tác nghiên cứu và ứng dụng tại Việt Nam sau khi trở về nước. Có những kỹ thuật ở Nhật Bản đang thịnh hành, tuy không ứng dụng ngay được ở Việt Nam, nhưng một số năm sau, bạn sẽ có điều kiện phát triển, ứng dụng tốt các kỹ thuật này. Các thông tin khoa học, địa chỉ của các tạp chí, các bài viết khoa học có liên quan hoặc tham khảo, các tư liệu thí nghiệm, địa chỉ của các công ty cung cấp các tư liệu thí nghiệm… nên được thu thập và ghi chép lại cẩn thận. Nếu như bạn làm việc tại Việt Nam, việc tìm các số liệu, tư liệu nghiên cứu… hẳn sẽ không được thuận tiện như ở Nhật Bản. Điều đó sẽ rất có ích cho bạn trong công tác nghiên cứu, làm việc tại Việt Nam, thậm chí ở một số nước khác, sau khi bạn tốt nghiệp.

Sau khi bạn đã hoàn thành công việc, báo cáo tốt nghiệp và trở về nước, bạn nên giữ mối quan hệ thường xuyên với giáo sư hướng dẫn và các giáo sư quen biết khác nữa, để có dịp mở mang mối quan hệ hợp tác chuyên môn. Nếu bạn hợp tác được với các nhà khoa học Nhật Bản sau khi bạn tốt nghiệp trở về nước, đó sẽ là điều rất tuyệt vời và có ý nghĩa, mở ra nhiều triển vọng cho công việc trong tương lai của bạn.

4.2. Các thủ tục ngay sau khi đến Nhật

1. Đăng ký người nước ngoài (Alien Registration)

2. Tham gia bảo hiểm y tế

3. Mở tài khoản ngân hàng

4. Liên hệ với Đại sứ quán

5. Liên hệ với cộng đồng sinh viên Việt Nam

6. Đăng ký điện thoại, internet

1. Đăng ký người nước ngoài (Alien Registration)

Tất cả những người không mang quốc tịch Nhật sống ở Nhật đều phải đăng ký trong vòng 90 ngày kể từ khi đến Nhật Bản, và sẽ được cấp một “Thẻ đăng ký người nước ngoài” (Alien Registration Card - Gaikokujin Touroku Shoumeiso).

Thẻ này sẽ đóng vai trò giấy chứng minh của bạn trong thời gian sống tại Nhật. Sau khi được cấp, bạn phải luôn luôn mang thẻ theo người thay cho hộ chiếu và trình thẻ khi được yêu cầu.

Khi bạn hoàn thành khóa học trở về nước, bạn phải trả lại thẻ này cho nhân viên làm thủ tục xuất nhập cảnh tại sân bay. Tuy nhiên, nếu bạn ra khỏi Nhật với giấy phép tái nhập cảnh, bạn cần mang theo thẻ này khi rời Nhật Bản.

Thủ tục đăng ký

Ðể đăng ký, bạn phải trực tiếp đến văn phòng hành chính địa phương nơi bạn cư trú. Ở một số trường, bộ phận phụ trách sinh viên quốc tế giúp sinh viên mới đi đăng ký bằng cách tổ chức đi chung có cử người hướng dẫn. Tại nơi đăng ký, bạn phải làm các công việc sau:

1. Điền vào "Ðơn xin đăng ký người nước ngoài”

2. Nộp đơn cùng với hai ảnh (cỡ 4,5cm x 3,5cm, mới chụp trong vòng 6 tháng)

3. Xuất trình hộ chiếu (có giấy nhập cảnh tại sân bay)

4. Đăng ký chữ ký mẫu (hay lấy dấu vân tay)

Bạn sẽ được cấp thẻ đăng ký người nước ngoài trong vòng hai tuần kể từ ngày nộp đơn. Trong trường hợp bạn cần có đăng ký người nước ngoài trước thời hạn hai tuần để làm các thủ tục khác như mở tài khoản, bạn có thể xin cấp giấy chứng nhận tạm thời. Bạn sẽ khai vào một mẫu đơn khác, nộp lệ phí và ngay hôm sau sẽ có giấy này.

Thủ tục xin cấp lại và điều chỉnh thông tin trên thẻ

Trong trường hợp bạn bị mất thẻ hay có thay đổi gì về 1) chỗ ở, 2) tư cách cư trú, 3) thời hạn cư trú, 4) quốc tịch, 5) tên, bạn sẽ phải trực tiếp đến văn phòng quận hay thành phố nơi cư trú để thông báo trong vòng 14 ngày kể từ khi bị mất thẻ hay thay đổi thông tin.

2. Tham gia bảo hiểm y tế

Nhất thiết phải có bảo hiểm sức khoẻ phòng trường hợp bị bệnh hay bị thương vì chi phí y tế ở Nhật rất cao. Ví dụ, chữa một chiếc răng sâu có thể tốn tới vài chục ngàn yên, trong khi điều trị một tuần vì bệnh ruột thừa có thể hết 300 đến 400 ngàn yên. Các du học sinh sang Nhật học từ 1 năm trở lên có nghĩa vụ tham gia chương trình Bảo hiểm sức khoẻ quốc dân (National Health Insurance - Kokumin Kenko Hoken).

Thủ tục tham gia được tiến hành ở phòng Bảo hiểm sức khoẻ quốc dân (National Health Insurance Section - Kokumin Kenko Hokenka) thuộc văn phòng quận, thành phố nơi bạn cư trú. Khi đi làm đăng ký người nước ngoài, bạn nên làm luôn thủ tục Bảo hiểm sức khỏe quốc dân này. Sau khi hoàn thành thủ tục thì bạn sẽ trả tiền phí bảo hiểm hàng tháng. Du học sinh, trên cơ sở khai báo là người không có thu nhập, sẽ được giảm giá tiền phí bảo hiểm hàng tháng khoảng 60%.

Trên cơ sở tham gia chương trình Bảo hiểm sức khoẻ quốc dân, bạn sẽ được cấp một Thẻ bảo hiểm sức khoẻ (Health Insurance Card - Hokensho). Khi bạn điều trị bệnh, bạn sẽ chỉ phải trả 30% số tiền điều trị. Hơn nữa, khi tham gia chương trình này, bạn còn được hoàn lại 80% chi phí đã chi trả theo chính sách hỗ trợ đối với sinh viên quốc tế do AIEJ thực hiện. Như vậy, bạn sẽ chỉ phải trả 6% chi phí điều trị thực.

Ngoài ra trong trường hợp bạn vào viện và tiền điều trị quá cao, bạn có thể được trả số tiền điều trị vượt quá số tiền giới hạn mà bạn có khả năng trả được hoặc bạn cũng có thể được vay tiền để thanh toán tiền điều trị.

Nếu bạn thay đổi tên, điạ chỉ, chủ gia đình v.v… bạn phải thông báo cho Phòng Bảo hiểm sức khoẻ quốc dân biết ngay trong vòng 14 ngày kể từ ngày thay đổi. Khi thông báo thay đổi này cần phải mang theo thẻ bảo hiểm và thẻ đăng ký người nước ngoài.

3. Mở tài khoản ngân hàng

Ở Nhật, hầu hết mọi giao dịch tiền bạc đều thông qua tài khoản cá nhân (nhận học bổng, chuyển nộp học phí, gửi-nhận tiền, mua-bán...). Vì vậy việc quan trọng tiếp theo là bạn phải mở một tài khoản ở ngân hàng (bank account - ginko koza).

Chọn ngân hàng

Thường có chi nhánh của nhiều ngân hàng hoạt động ở địa phương bạn ở, bạn có thể tuỳ chọn một trong số đó để mở tài khoản. Tuy nhiên, tốt nhất, bạn nên tham khảo ý kiến các sinh viên đi trước hay nhân viên tư vấn ở trường để lựa chọn ngân hàng thích hợp.

Thủ tục mở tài khoản

Bạn chỉ có thể mở tài khoản khi đã có địa chỉ cư trú ổn định. Trực tiếp đến tại quầy giao dịch của ngân hàng để làm những thủ tục sau:

Khai và nộp đơn xin mở tài khoản.

1. Xuất trình hộ chiếu, thẻ đăng ký người nước ngoài (có thể nộp giấy chứng nhận tạm thời nếu chưa có thẻ đăng ký).

2. Đăng ký chữ ký (hoặc con dấu cá nhân nếu bạn có).

3. Nộp một khoản tiền đặt cọc vào tài khoản (ví dụ 100 yên).

Bạn sẽ nhận được ngay sổ tài khoản (bank-book) và một thẻ rút tiền (cash card, ATM card) sau chừng một tuần. Thẻ rút tiền cho phép bạn thực hiện các giao dịch rút tiền, nạp tiền, chuyển tiền, kiểm tra tình hình tài khoản… rất thuận tiện. Một số ngân hàng hiện nay cung cấp dịch vụ ngân hàng qua mạng. Bạn có thể đăng ký sử dụng dịch vụ này.

4. Liên hệ với Đại sứ quán

Trong thời gian học ở Nhật, sẽ có trường hợp bạn phải làm các thủ tục cần thiết thông qua Đại sứ quán Việt Nam tại Nhật Bản - cơ quan đại diện của nhà nước Việt Nam, bảo vệ quyền lợi cho công dân Việt Nam khi đang ở nước ngoài.

Vì vậy ngay sau khi đến Nhật Bản, bạn hãy liên lạc tới Ðại sứ quán Việt Nam tại Tokyo hoặc Tổng Lãnh sự quán tại Việt Nam tại Osaka theo các địa chỉ sau.

Trong vòng một tuần sau khi tới Nhật Bản, bạn cần nộp các giấy tờ sau cho Đại sứ quán (qua bộ phận Quản lý sinh viên) hay Tổng Lãnh sự quán:

1. Quyết định cử đi học nước ngoài - do cơ quan chủ quản (Bộ hoặc cơ quan tương đương ở Việt Nam) cấp

2. Thông tin về cá nhân bạn (trường bạn học, thời gian học, địa chỉ nơi cư trú, địa chỉ liên lạc,…)

3. Báo cáo sơ bộ theo mẫu số 2 (chỉ áp dụng với lưu học sinh theo diện ngân sách nhà nước).

Trong các trường hợp sau đây bạn cần phải liên lạc để làm thủ tục ở Đại sứ quán:

1. Hộ chiếu hết hạn

2. Mất hộ chiếu, hộ chiếu rách nát, hết trang

3. Đăng ký kết hôn

4. Xin gia hạn thời gian học và nghiên cứu ở Nhật Bản

Xin xem chi tiết về các thủ tục này ở phần sau.

5. Liên hệ với cộng đồng sinh viên Việt Nam

Sau khi đến Nhật Bản, bạn nên tìm cách liên hệ với cộng đồng sinh viên Việt Nam. Bạn có thể học hỏi được nhiều kinh nghiệm, nhận được sự hướng dẫn và giúp đỡ ban đầu về mọi mặt từ các sinh viên sang trước.

Tốt nhất, trước tiên bạn hãy liên lạc với các sinh viên Việt Nam đang học ở chính trường bạn, hay ở cùng địa phương bạn cư trú. Trong trường hợp không thực hiện được, bạn có thể liên hệ đến Hội Thanh niên Sinh viên Việt Nam tại Nhật Bản (VYSA) bằng cách truy cập vào địa chỉ www.vysa.jp. Sau khi đăng ký thành viên VYSA, bạn có thể đưa các câu hỏi của mình lên diễn đàn nhờ trả lời hay tìm kiếm và gửi mail đến các thành viên VYSA.

6. Đăng ký điện thoại, internet

Việc sử dụng, đăng ký thuê bao điện thoại và internet ở các trường, các địa phương khác nhau có những điểm khác nhau.

Ngay khi đến Nhật, bạn có thể tạm thời sử dụng hệ thống điện thoại công cộng (mua card điện thoại) để liên lạc về gia đình và đến những nơi cần thiết ở Nhật.

Một số ký túc xá sinh viên có trang bị điện thoại riêng cho bạn. Trường hợp này bạn có thể dùng mà không phải trả tiền thuê bao ban đầu. Phần lớn nhà cho thuê có đường dây nối sẵn đến phòng. Tuy nhiên, bạn cần phải mua hoặc thuê lại thuê bao của NTT. Giá phổ biến hiện tại là 30.000 yên trong khi giá chính thức qua công ty NTT là 72.000 yên. Do điện thoại di động hiện rất phổ biến, nhìn chung không cần thiết phải có thuê bao điện thoại cố định. Bạn có thể tìm mua và đăng ký mức thuê bao điện thoại di động phù hợp ngay sau khi có thẻ người nước ngoài và thẻ sinh viên. Dịch vụ điện thoại di động mang tên AU có chương trình giảm giá 50% đối với sinh viên.

Điện thoại quốc tế có mức giá khác nhau tuỳ thuộc vào loại dịch vụ, bạn có thể tham khảo thông qua VYSA để biết được dịch vụ thích hợp nhất cho mình.

Hầu hết các trường ở Nhật đều cho phép sinh viên sử dụng internet miễn phí, sử dụng 24/24 giờ trong ngày. Trường hợp bạn muốn sử dụng thường xuyên Internet tại nhà thì nên đăng ký dịch vụ ADSL. Các công ty cấp dịch vụ này có luôn cả dịch vụ Internet Phone với mức giá thấp hơn dịch vụ điện thoại thông thường và chất lượng khá tốt. Điều kiện là bạn phải có thuê bao điện thoại cố định.

4.3. Một số thủ tục khác

Dưới đây là một số thủ tục bạn có thể sẽ gặp phải trong thời gian học tập, nghiên cứu ở Nhật. Các thủ tục này liên quan chủ yếu đến Đại sứ quán Việt Nam tại Nhật hoặc Cục Quản lý nhập cảnh Nhật Bản.

1. Gia hạn, cấp lại hay đổi hộ chiếu

2. Các thủ tục tư pháp (đăng ký kết hôn; làm giấy khai sinh cho con)

3. Gia hạn thời gian học tập và nghiên cứu ở Nhật Bản

4. Gia hạn thị thực

5. Tái nhập cảnh

6. Mời người thân sang Nhật

7. Thủ tục khi kết thúc khoá học về nước

1. Gia hạn, cấp lại hay đổi hộ chiếu

Gia hạn hộ chiếu

Thông thường hộ chiếu được cấp có giá trị trong 5 năm từ ngày cấp. Khi bạn học tập và nghiên cứu ở Nhật trong thời gian dài, hộ chiếu của bạn sẽ hết giá trị. Trước khi hết hạn bạn phải liên lạc ngay với Ðại sứ quán Việt Nam ở Tokyo hay Lãnh sự quán Việt Nam ở Osaka để hỏi thủ tục xin gia hạn hộ chiếu.

Để được gia hạn, bạn phải mang trực tiếp hay gửi bằng thư bảo đảm đến Đại sứ quán hay Lãnh sự quán các giấy tờ sau đây:

1. Ðơn xin gia hạn hộ chiếu

2. Hộ chiếu

3. Giấy chứng nhận đang học tập do trường đại học cấp.

4. Lệ phí

5. Phong bì bảo đảm đã dán tem

Xin cấp lại và đổi hộ chiếu

Trường hợp bạn bị mất hộ chiếu, hộ chiếu rách nát, hết trang thì bạn phải liên lạc tới Ðại sứ quán hay Lãnh sự quán để hỏi thủ tục xin cấp lại hoặc đổi hộ chiếu mới.

Các giấy tờ gửi bằng thư bảo đảm hay mang trực tiếp đến Đại sứ quán/Lãnh sự quán bao gồm:

1. Ðơn xin cấp (đổi) hộ chiếu (đơn tự viết, nêu rõ lí do)

2. Hộ chiếu bị rách nát hay hết trang (không phải trường hợp mất hộ chiếu)

3. Các giấy tờ liên quan

4. Lệ phí

5. Phong bì bảo đảm đã dán tem

2. Các thủ tục tư pháp (đăng ký kết hôn; làm giấy khai sinh cho con)

Đăng ký kết hôn

Theo Nghị định số 68/2002/NĐ-CP ngày 10/7/2002 của Chính phủ Việt Nam quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Luật Hôn nhân gia đình thì việc đăng ký kết hôn của công dân Việt Nam ở nước ngoài có thể được tiến hành tại cơ quan đại diện ngoại giao ở đó. Một trong những giấy tờ bắt buộc là phải có giấy xác nhận trong vòng 6 tháng trước đó của cơ quan có thẩm quyền về việc bên nam và nữ hiện không có vợ hoặc chồng.

Trường hợp bạn mới sang Nhật, giấy xác nhận tình trạng chưa kết hôn của bạn là do chính quyền địa phương ở Việt Nam (phường, xã) cấp. Nếu bạn đã ở Nhật trên 6 tháng thì cơ quan có thẩm quyền xác nhận là Đại sứ quán.

Khai sinh

Hiện tại, pháp luật Việt Nam chưa có quy định về việc đăng ký khai sinh cho công dân Việt Nam ở nước ngoài. Vì vậy nếu bạn muốn đăng ký khai sinh cho con theo pháp luật Việt Nam thì phải về Việt Nam, hoặc có thể đăng ký khai sinh cho cháu bé theo pháp luật Nhật.

Trong trường hợp đăng ký khai sinh tại Nhật, thủ tục được thực hiện tại văn phòng hành chính thành phố/quận nơi bạn cư trú trong vòng 14 ngày từ khi sinh ra. Các giấy tờ cần thiết gồm: Giấy chứng sinh (do Bệnh viện cấp); Sổ y bạ của mẹ và con; Thẻ bảo hiểm sức khỏe.

Sau khi đăng ký khai sinh, bạn phải có nghĩa vụ thông báo đến Đại sứ quán biết. Sau đó, bạn phải làm Thẻ đăng ký người nước ngoài cho cháu bé trong thời hạn 60 ngày từ ngày sinh.

Mọi chi tiết về các thủ tục tư pháp, cần liên hệ trực tiếp với Đại sứ quán hay Lãnh sự quán Việt Nam để được hướng dẫn kỹ hơn.

3. Gia hạn thời gian học tập và nghiên cứu ở Nhật Bản

Vì một lý do nào đó, bạn cần phải kéo dài thời gian học tập, nghiên cứu ở Nhật nhiều hơn thời gian theo quyết định ban đầu - tất nhiên với sự đồng ý của cơ sở đào tạo (trường, giáo sư hướng dẫn). Nếu bạn là công chức nhà nước, bạn phải làm thủ tục gia hạn với các bước sau:

1. Xin công văn đồng ý của cơ sở đào tạo (giáo sư hướng dẫn, trường đại học)

2. Làm đơn xin gia hạn, trình bày rõ lý do, thời gian gia hạn và điều kiện về tài chính (học phí, học bổng trong thời gian gia hạn).

3. Công văn xác nhận cấp tiếp học bổng hay cấp học bổng mới (nếu có).

4. Gửi đơn kèm các công văn ở 2 và 3 nói trên để xin xác nhận và ý kiến đề nghị của Đại sứ quán.

5. Gửi hồ sơ về xin quyết định chấp thuận của cơ quan chủ quản ở Việt Nam.

Về phía Việt Nam, bạn phải qua các bước sau:

1. Xin quyết định đồng ý cho gia hạn của cơ quan trực tiếp quản lý (ví dụ: trường đại học, bệnh viện, công ty…)

2. Xin quyết định đồng ý cho gia hạn của cơ quan chủ quản cấp Bộ hay tương đương (ví dụ Bộ GD-ĐT, Bộ Y tế…)

Hồ sơ nộp cho các cơ quan thẩm quyền ở Việt Nam phải được dịch ra tiếng Việt bởi đơn vị dịch thuật được công nhận về pháp lý (thường người nhà sẽ đi làm việc này). Bộ hồ sơ nộp cho cơ quan trực tiếp quản lý để xin gia hạn gồm:

1. Đơn xin gia hạn có ý kiến của Đại sứ quán (bước 4 ở trên)

2. Công văn đồng ý của cơ sở đào tạo (đã dịch)

3. Công văn về việc cấp học bổng (đã dịch)

4. Bản kết quả học tập, nghiên cứu (đã dịch)

5. Bản quyết định cử đi học trước đây

Sau khi nhận được quyết định của cơ quan chủ quản, bạn gửi một bản để báo cáo lên Đại sứ quán.

4. Gia hạn thị thực

Với visa du học, bạn chỉ được phép ở Nhật từ 6 tháng đến hai năm. Dù bạn là sinh viên nhận học bổng chính phủ Nhật, bạn phải gia hạn thời gian cư trú khi bạn ở Nhật Bản quá thời hạn.

Bạn phải nộp đơn xin gia hạn ở Cục Quản lý nhập cảnh nơi bạn cư trú bắt đầu khoảng 1 tháng trước khi hết hạn visa.

Thủ tục giấy tờ cần thiết phải nộp cho Cục Quản lý nhập cảnh nơi bạn cư trú gồm:

1. Ðơn xin gia hạn thời gian cư trú. Mẫu đơn có sẵn tại Cục Quản lý nhập cảnh.

2. Giấy chứng nhận đang theo học do trường cấp

3. Giấy chứng nhận kết quả học tập do trường cấp

4. Giấy chứng nhận học bổng (nếu có)

5. Hộ chiếu

6. Thẻ đăng ký người nước ngoài

Bạn sẽ phải trả tiền lệ phí cho việc xin gia hạn này, số tiền vào khoảng 4000 yên. Thông thường khi bạn nộp đủ giấy tờ xin gia hạn, giấy tờ của bạn hợp lệ thì trong vòng hai tuần bạn sẽ được thông báo gia hạn và sẽ mang hộ chiếu cùng tiền lệ phí (mua tem tại Cục quản lý nhập cảnh) để nhận visa gia hạn.

Nếu bạn dự định ra khỏi Nhật trong thời gian thị thực có hiệu lực, nên xin luôn giấy phép tái nhập cảnh một lần hoặc nhiều lần cùng với việc gia hạn thị thực.

5. Tái nhập cảnh

Khi bạn muốn rời Nhật Bản trong một thời gian ngắn, ví dụ trong kì nghỉ hè, bạn nên xin phép giáo sư hướng dẫn của bạn ở trường, cũng như thông báo cho người có trách nhiệm trong bộ phận quản lý lưu học sinh ở trường. Bạn cũng nên giữ liên hệ với trường trong thời gian bạn không có mặt ở Nhật Bản, và thông báo cho giáo sư hướng dẫn và văn phòng lưu học sinh ở trường bạn học ngay sau khi bạn trở lại Nhật Bản.

Để trở lại Nhật, bạn phải xin giấy phép tái nhập cảnh (Re-entry permit - Sainyukoku Kyoka) ở Cục Quản lý nhập cảnh.

Sau khi đã có giấy phép tái nhập cảnh, bạn sẽ dễ dàng trở lại Nhật trong khoảng thời gian cho phép. Nên biết rằng, nếu bạn trở lại Nhật sau thời gian cho phép, bạn sẽ phải làm lại toàn bộ thủ tục tái nhập cảnh hết sức phức tạp.

Nếu bạn vắng mặt ở Nhật Bản trong khoảng thời gian ngắn, bạn phải mang theo thẻ đăng ký người nước ngoài.

6. Mời người thân sang Nhật

Các du học sinh đang học ở Nhật có thể bảo lãnh cho người thân trong gia đình sang Nhật theo 2 diện khác nhau:

1. Bảo lãnh cho vợ (chồng), con sang Nhật cùng sống trong thời gian học tập - với visa gia đình (Family dependent - Kazoku Taizai).

2. Bảo lãnh cho người thân khác trong gia đình (bố, mẹ, anh, chị em) sang thăm, du lịch - với visa tạm trú ngắn hạn (Short Period of Stay - Tanki Taizai).

Ðiều quan trọng nhất để người trong gia đình bạn xin được visa nhập cảnh là bạn và người thân gia đình bạn phải đảm bảo được tiền chi phí sinh hoạt ở Nhật. Nếu bạn thiếu điều kiện này thì khả năng xin được visa nhập cảnh vào Nhật rất ít.

Dưới đây là những bước quan trọng trong thủ tục bảo lãnh người thân sang Nhật.

Trong mọi trường hợp, bạn nên hỏi chi tiết tại các cơ quan cấp hộ chiếu, visa xuất cảnh phía Việt Nam cũng như Ðại sứ quán hay Lãnh sự quán Nhật Bản tại Việt Nam đề phòng có những thay đổi trong quy định.

Xin cấp hộ chiếu và giấy phép xuất cảnh

Trường hợp người trong gia đình bạn chưa có hộ chiếu, hay hộ chiếu hết hạn thì bạn phải xin cấp hộ chiếu hoặc xin gia hạn hộ chiếu. Nếu như người trong gia đình bạn đã có hộ chiếu hợp lệ và có thị thực xuất cảnh, hoặc không cần giấy tờ của bạn thì không cần phải làm bước này.

Ðể xin cấp hộ chiếu và visa xuất cảnh thì cách gọn nhất là thuê các công ty du lịch làm thủ tục trọn gói. Bạn cũng có thể xin đơn có giấy chứng nhận của Ðại sứ quán hay Lãnh sự quán Việt Nam tại Nhật Bản và gửi về Việt Nam cho người trong gia đình bạn làm thủ tục xin cấp hộ chiếu và thị thực xuất cảnh.

Xin giấy chứng nhận tư cách tạm trú

Trường hợp mời gia đình sang cư trú dài hạn (trên 3 tháng), bạn cần tiến hành thủ tục xin Giấy chứng nhận tư cách tạm trú (Certificate of Eligibility- Zairyu Shikaku Nintei Shyomeisho) ở Cục Quản lý nhập cảnh nơi bạn cư trú. Thủ tục này có thể mất từ một tuần đến ba tháng.

Các giấy tờ cần thiết để xin COE gồm:

1. Đơn xin cấp theo mẫu (mỗi người một đơn)

2. Chứng minh khả năng hỗ trợ tài chính cho các thành viên gia đình sẽ bảo lãnh sang (xác nhận học bổng, thu nhập, số dư tài khoản…)

3. Giấy chứng nhận đang học tập (do trường cấp)

4. Các giấy tờ chứng minh quan hệ với người bảo lãnh (hôn thú, khai sinh…) (phải được dịch sang tiếng Nhật)

5. Hai ảnh 4cm x 3cm cho mỗi người.

Bạn không phải nộp lệ phí cho việc xin cấp COE này.

Xin thị thực nhập cảnh vào Nhật Bản

Sau khi người thân trong gia đình bạn đã được cấp hộ chiếu và thị thực xuất cảnh thì sẽ tiến hành xin thị thực nhập cảnh ở ÐSQ hay LSQ Nhật Bản ở Việt Nam.

Các giấy tờ nộp cho bộ phận cấp visa ở ÐSQ hay LSQ Nhật gồm:

1. Giấy bảo lãnh (Letter of Guarantee - Mimoto Hoshyoshyo). Giấy này nên xin thầy giáo hướng dẫn hoặc một người Nhật nào bạn quen làm người bảo lãnh ký cho bạn thì sẽ nhanh và chắc chắn hơn, hoặc bạn hỏi chi tiết ở Ðại sứ quán Nhật Bản ở Việt Nam xem có cần giấy này không.

2. Ðơn xin nhập cảnh (A letter of explanation - Riryushyo), trong giấy này bạn nêu rõ lí do xin cho gia đình đi theo, và thường viết bằng tiếng Nhật.

3. Lịch trình ở Nhật, giấy này do bạn tự viết bằng tiếng Nhật.

4. Bản sao Thẻ đăng ký người nước ngoài của bạn hay Giấy chứng nhận đăng ký người nước ngoài của bạn (do văn phòng hành chính nơi bạn cư trú cấp).

5. Giấy chứng nhận nhập học và giấy chứng nhận kết quả học tập do trường cấp

6. Giấy chứng nhận học bổng

7. Giấy chứng nhận tư cách tạm trú

8. Các giấy tờ khác mà ÐSQ hay LSQ Nhật Bản ở Việt Nam yêu cầu: đăng ký kết hôn, giấy khai sinh của con, giấy chứng nhận quan hệ gia đình...

9. Lệ phí

Chú ý:

1. Thời hạn làm thủ tục xin thị thực lưu trú ngắn hạn có thể mất đến 3 tháng.

2. Nếu bạn là du học sinh tư phí thì bạn sẽ phải nộp thêm những giấy tờ liên quan đến thu nhập của bạn như giấy chứng nhận khả năng tài chính, giấy chứng nhận thu nhập làm việc ngoài giờ (giờ làm thêm phải nằm trong thời gian quy định), giấy chứng nhận tiền còn trong tài khoản ngân hàng v.v... cho Đại sứ quán Nhật ở Việt Nam.

7. Thủ tục khi kết thúc khoá học về nước

Khi kết thúc khoá học về nước, ngoài các thủ tục ở trường bạn học ở Nhật, nếu bạn là công chức nhà nước và sẽ trở về cơ quan công tác cũ, bạn cần phải làm một số thủ tục sau.

1. Làm bản báo cáo thời gian học tập nghiên cứu ở Nhật (mẫu số 4 đối với các lưu học sinh diện ngân sách nhà nước)

2. Gửi xin xác nhận của Đại sứ quán Việt Nam tại Nhật Bản

3. Nộp báo cáo trên cùng các giấy tờ chứng minh (bằng tốt nghiệp, bảng điểm, khen thưởng...) cho cơ quan chủ quản cấp Bộ hoặc tương đương.

4. Nhận quyết định tiếp nhận và trả về cơ quan công tác của cơ quan chủ quản.

Chi tiết bạn cần tham khảo quy định của Bộ, ngành chủ quản của mình.

4.4. Nhà ở và thuê nhà

Ở hầu hết các trường đại học của Nhật, số lượng phòng của ký túc xá (KTX) rất ít nên chuyện thuê nhà ở là một thực tế mà tất cả những ai du học ở đây đều phải đối mặt. Theo số liệu thống kê của AIEJ, đến thời điểm tháng 5/2001 chỉ có 29,5% du học sinh ở Nhật ở trong KTX (của trường và của các tổ chức công ích), trong khi 70,5% thuê nhà tư nhân bên ngoài. Giá thuê nhà ở Nhật Bản khá cao và thường chiếm một tỷ lệ không nhỏ trong chi phí sinh hoạt. Những trường ở xa các thành phố lớn thì nhà thuê sẽ rẻ hơn, điều này rất quan trọng đối với các sinh viên du học tự túc.

1. Các dạng KTX và nhà cho thuê

Ký túc xá của trường dành cho sinh viên nước ngoài

Ở Nhật, hầu hết các trường quốc lập và một số trường tư có ký túc xá (KTX) dành riêng cho sinh viên quốc tế hay cư xá chung cho tất cả sinh viên (cả sinh viên Nhật và nước ngoài). Các KTX này do trường xây dựng và quản lý. Nếu là trường quốc lập giá thuê thường từ 10.000 yên đến 30.000 yên/tháng, trong khi trường tư có thể đặt mức giá cao ngang với thuê nhà tư nhân.

Tuy nhiên, theo chính sách chung, thường sinh viên chỉ được thuê phòng trong ký túc xá trong 1 học kỳ hay 1 năm đầu, sau đó buộc phải ra thuê ngoài.

Đối với các KTX dành riêng cho sinh viên nước ngoài, đa số đều có các tiện nghi sinh hoạt độc lập (bếp, phòng tắm, buồng vệ sinh…). Phòng có thể là gia đình, phòng đôi hay phòng đơn. Trong khi đó, các cư xá dành cho cả sinh viên Nhật lẫn sinh viên nước ngoài thì nhà tắm, nhà vệ sinh, nhà bếp thường dùng chung. Theo từng trường hợp, phòng ở cũng có thể ở chung cho vài sinh viên.

KTX của các tổ chức công ích

Một số KTX dành riêng cho sinh viên nước ngoài do các tổ chức chính phủ quản lý. Điều kiện sinh hoạt ở những KTX này nhìn chung tốt và mức thuê cũng tương đối thấp, thường trong khoảng 20.000 yên đến 40.000 yên/tháng.

Ngoài ra, một số công ty tư nhân của Nhật cũng có một số phòng nhất định trong nhà tập thể của công ty để cho sinh viên quốc tế thuê thông qua trường. Giá thuê trong trường hợp này thường chỉ trên dưới 10.000 yên và bạn có thể được ở đến khi tốt nghiệp. Tuy nhiên, do là nhà của công ty nên trong sinh hoạt có nhiều gò bó.

Các căn hộ do chính quyền địa phương quản lý tương đối rẻ, nhưng thường có các điều kiện nhất định. Thường dạng nhà này luôn có rất đông người nộp đơn xin vào ở nên bạn phải chờ và kết quả được ở hay không có thể thông qua bốc thăm.

Thuê nhà của tư nhân

Bạn có thể thuê nhà tư nhân dưới các dạng sau:

1. Nhà ở nhỏ bằng gỗ (Apartment - Apato) và nhà xây (Mansion - Manshyon): Tiền thuê khác nhau theo tuỳ vị trí và những điều kiện thuận lợi như có gần ga tàu điện hay không, có nhà bếp riêng và nhà vệ sinh riêng hay không...

2. Phòng của gia đình cho thuê: Bạn có thể thuê một phòng ở trong một nhà người Nhật (không kèm các bữa ăn). Bạn sẽ dùng chung nhà tắm và nhà vệ sinh với những người sống trong nhà.

3. Nhà cho thuê có phục vụ cơm: như nhà loại b ở trên nhưng có thêm dịch vụ cơm sáng và tối, bạn cũng dùng chung nhà tắm và nhà vệ sinh, theo kiểu nhà này bạn sẽ sống như là trong một gia đình nếu bạn thích. Tuy nhiên thường khó tìm gia đình người Nhật đồng ý cho bạn ở lâu.

2. Tìm thông tin và trợ giúp thủ tục thuê nhà

Thông thường ở Nhật, bạn có thể tìm kiếm thông tin về việc thuê nhà ở các nơi sau đây:

a. Văn phòng giới thiệu nhà ở (thường thuộc Phòng quản lý sinh viên) của các trường

Ngoài việc nhận thông tin về KTX của trường hay các tổ chức khác, bạn còn có thể tìm danh sách do các chủ nhà tự đăng ký với trường. Thường đây là những người có thiện cảm với sinh viên và không ít người chấp nhận cho sinh viên nước ngoài thuê nhà. Đương nhiên, bạn sẽ không phải trả tiền phí môi giới.

b. Một số tổ chức ở địa phương

Một số tổ chức giúp đỡ sinh viên tại các địa phương có hoạt động giới thiệu nhà ở cho sinh viên nước ngoài hoàn toàn miễn phí. Trước khi tìm nhà từ các đại lý bất động sản, bạn nên đến đó yêu cầu giúp đỡ.

Riêng AIEJ sẽ giới thiệu những nơi thuê nhà tư nhân đối với các sinh viên nhận học bổng MEXT đến Nhật Bản lần đầu.

c. Quảng cáo cá nhân

Bạn có thể tìm thấy các thông tin cho thuê phòng hoặc muốn cùng thuê nhà trên các tạp chí và các trang web hướng đến đối tượng là người nước ngoài. Tuy nhiên, cần phải thận trọng vì không phải tất cả các nguồn tin này đều đáng tin cậy.

d. Các đại lý bất động sản tư nhân

Đây là hình thức cho bạn nhiều lựa chọn nhất, nhưng ngược lại, bạn phải trả chi phí môi giới và không phải lúc nào người nước ngoài cũng được đối xử công bằng. Nhiều đại lý bất động sản và chủ nhà vẫn còn giữ ác cảm đối với người nước ngoài. Một số khác e ngại người nước ngoài sẽ gây ảnh hưởng không tốt lên những người thuê nhà khác. Nhìn chung, họ đều yêu cầu bạn phải có người bảo lãnh.

Các đại lí này thường tập trung quanh các nhà ga. Bạn có thể dễ dàng thấy nhiều thông báo quảng cáo đất, nhà bán hay phòng, căn hộ cho thuê với tiền thuê hàng tháng dán ngay cửa phía trước của đại lí đó.

Khi bạn tìm nhà qua đại lí này, bạn phải giải thích rõ cho họ về yêu cầu của bạn như khoản tiền thuê bạn có thể trả được, kiểu phòng bạn thích v.v… Theo yêu cầu của bạn, đại lí sẽ chỉ cho bạn một vài địa điểm thích hợp. Nếu chỗ ở không đáp ứng nhu cầu của bạn, bạn có thể từ chối mà không phải trả tiền lệ phí giới thiệu. Tuy nhiên, nếu như đại lí tìm một phòng thích hợp với bạn, bạn đồng ý thì bạn sẽ phải trả phí môi giới, thông thường khoảng 1 tháng tiền thuê nhà.

3. Tiền thuê nhà

Đây là thông tin quan trọng nhất khi bạn chọn nhà để thuê. Giá thuê nhà hàng tháng biến động tuỳ thuộc vào nhiều yếu tố như vị trí (thành phố lớn khác vùng nông thôn, thậm chí khác nhau theo khoảng cách đến trung tâm thành phố), diện tích phòng ở, các trang thiết bị trong phòng v.v... Đặc biệt lưu ý là rất nhiều trường hợp, giá thuê nhà có thể mặc cả khoảng 10%.

Theo tập quán ở Nhật Bản, bạn sẽ trả trước tiền thuê hàng tháng vào cuối tháng trước đó (ví dụ, trả tiền nhà tháng 6 vào trước 31 tháng 5). Bạn cần phải trả tiền thuê nhà đúng hạn.

Riêng tháng đầu tiên (hay có khi là 3 tháng), bạn sẽ trả trước ngay khi ký hợp đồng thuê nhà.

Theo tập quán thuê nhà ở Nhật Bản, thường khi tìm nhà qua các đại lí bất động sản, ngay khi ký hợp đồng thuê nhà thì người thuê nhà thường sẽ phải trả thêm những khoản tiền sau đây cùng với tiền thuê nhà một tháng (hoặc có thể vài tháng) đầu tiên.

Nếu bạn thông qua phòng giới thiệu thuê nhà của trường thì sẽ giảm nhẹ bớt các loại tiền kể trên. Các khoản tiền này cũng có thể được giảm nhẹ qua đàm phán. Hãy cố gắng giảm ở mức tối đa để chi phí ban đầu không trở thành gánh nặng cho bạn.

Ðể hình dung ra số tiền phải trả khi bạn thuê nhà ở Nhật Bản, bạn hãy xem một ví dụ như sau: qua giới thiệu của đại lí bất động sản bạn chọn được một căn phòng gần trường, diện tích 6 chiếu, có nhà bếp và toilet riêng… hợp với sở thích của bạn. Khoản tiền bạn phải trả khi ký hợp đồng như sau.

Tiền thuê tháng đầu 60.000

Tiền đặt cọc 1 tháng 60.000

Tiền lễ 1 tháng 60.000

Phí môi giới 1 tháng 60.000

Tổng 240.000

Khi bạn không ở nữa thì số tiền đặt cọc 60.000 yên sẽ được trừ đi số tiền sửa chữa nhà, đồ dùng… số còn lại chủ nhà sẽ trả lại bạn.

4. Mua sắm ban đầu

Khi thuê nhà của tư nhân ở Nhật, thông thường các phòng cho thuê không có trang bị gì cả, vì thế bạn phải tự trang bị tất cả những đồ dùng trong phòng, thậm chí đến cả bóng điện. Thường thì bạn sẽ phải mua một bộ futon (một loại đệm theo kiểu Nhật) lót dưới, lót trên, mua chăn, khăn trải giường, gối… trị giá vào khoảng 30.000 yên.

Ngoài ra, bạn sẽ phải mua một chiếc bàn, một chiếc ghế khoảng 15.000 yên, một chiếc đèn bàn khoảng 5.000 yên, và một bếp sưởi điện hay một bếp sưởi ga để sưởi mùa đông, khoảng 8.000 yên. Những vật dụng lặt vặt khác có thể mua từ cửa hàng 100 yên, nơi mọi món đồ đều có giá thống nhất 100 yên.

Nên cố gắng giảm tối đa những chi phí cho những đồ dùng lặt vặt trong nhà như bàn ghế, giường tủ, bát đĩa… Bạn nên liên lạc với cộng đồng sinh viên người Việt tại trường của mình ngay khi đến Nhật để nhờ giúp đỡ trong việc tìm nhà cửa, mua các đồ dung sinh hoạt… Thường thì các anh chị đi trước sẽ rất sẵn lòng giúp đỡ bạn với khả năng và kinh nghiệm sẵn có của mình. Ngoài ra bạn có thể hỏi phòng sinh viên quốc tế tại trường của mình, các cơ quan giao lưu quốc tế quanh khu vực mình ở và chắc hẳn bạn sẽ nhận được rất nhiều thông tin bổ ích.

Các khoản tiền khác như điện, gas, nước… bạn sẽ phải tự trả theo giấy thanh toán tiền cho các công ty tương ứng.

Chú ý quan trọng. Khi bạn tìm nhà qua đại lý bất động sản, bạn nên hỏi trước người nào đã quen với kiểu thuê nhà như vậy, và tốt nhất bạn nên nhờ một người Nhật đi cùng. Người đi cùng sẽ giúp bạn đàm phán về giá cả, hiểu rõ các khoản hợp đồng thuê nhà (các chi tiết về tái ký hợp đồng, các khoản tiền phạt khi vi phạm hay tự ý cắt hợp đồng…).

5. Chuyển nhà

Chuyển đến

Khi bạn chuyển đến nơi ở mới, bạn cần chú ý làm các việc sau đây:

1. Thông báo địa chỉ mới cho Văn phòng hành chính nơi bạn đăng ký thẻ người nước ngoài; cho Bưu điện (để chuyển thư, bưu phẩm từ địa chỉ cũ); Ngân hàng…

2. Đăng ký sử dụng các dịch vụ điện, nước, gas, điện thoại…

3. Nắm rõ các lịch trình liên quan nơi bạn ở (ví dụ lịch thu gom các loại rác).

Chuyển đi

Khi bạn có kế hoạch chuyển nhà, bạn phải thông báo cho người quản lý nhà hay nhân viên đại lý bất động sản 1 hoặc 2 tháng trước ngày chuyển và cho các công ty cung cấp các dịch vụ (điện, nước, điện thoại, gas…) trước ít nhất 10 ngày. Cũng cần tới bưu điện trước khoảng 1 tuần để đăng ký chuyển thư tín đến địa chỉ mới sau khi bạn đã rời đi.

4.5. Việc làm thêm

1. Sinh viên và việc làm thêm

Tại Nhật Bản, không ít sinh viên nước ngoài làm thêm để trang trải chi phí du học hoặc có thêm thu nhập. Theo điều tra của AIEJ, chừng 70% số sinh viên du học tại Nhật Bản có việc làm thêm. Những công việc phổ biến mà sinh viên Việt Nam thường làm là (1) các công việc lao động đơn giản như phục vụ tại các nhà hàng; (2) các công việc đòi hỏi vốn tiếng Việt như phiên dịch, thông dịch và dạy tiếng Việt; (3) các công việc liên quan đến chuyên môn như lập trình. Cũng có một số ít sinh viên làm việc cho các công ty có quan hệ với Việt Nam. Phần lớn những công việc nói trên đều yêu cầu phải sử dụng được tiếng Nhật ở một mức độ nhất định.

Lương thường được trả theo giờ ở mức từ 800 yên đến 3000 yên, tuỳ theo nội dung công việc, tiền chi phí đi lại được trả riêng. Với những lao động đơn giản như phục vụ tại nhà hàng, mức lương khó có thể đạt đến 1000 yên/giờ nhưng bù lại, bạn sẽ ăn ngay tại nơi làm. Như vậy nếu bạn có một công việc với mức thu nhập 800 yên/giờ và làm việc 28 giờ/tuần, thu nhập của bạn sẽ vào khoảng 96.000 yên/tháng. Mức thu nhập này tạm đủ cho chi phí sinh hoạt, nhưng chưa thể trang trải cả học phí. Trong thời gian đầu, khi chưa nhận được học bổng hay một sự giúp đỡ vật chất nào, để có thể bù đắp toàn bộ chi phí du học, bạn sẽ phải chấp nhận làm việc cật lực do khó có được công việc dễ dàng và thu nhập cao. Sau khi đã có được vốn tiếng Nhật và quen hơn với cách làm việc, bạn có thể tìm đến những nơi có điều kiện làm việc tốt hơn và thu nhập cao hơn.

Nhìn chung, việc làm thêm tại các đô thị lớn là tương đối sẵn, và sinh viên đi làm thêm cũng là việc rất phổ biến tại Nhật Bản. Tại các địa phương, mức lương có thể thấp hơn và công việc cũng khó tìm hơn. Bạn có thể sẽ phải làm đồng thời 2 công việc mới có thể có đủ thu nhập. Tuy nhiên, cũng cần chú ý là cường độ công việc quá căng thẳng sẽ ảnh hưởng trực tiếp lên hết quả học tập của bạn và nhiều khi, gây những thiệt hại kinh tế lớn hơn cả số tiền bạn kiếm thêm được. Nên điều tiết thích hợp thời gian để đạt được mục đích cuối cùng là học tập.

Nếu bạn đã nhận được học bổng MEXT thì trên nguyên tắc, bạn không được đi làm thêm. Số tiền học bổng đã được tính toán để đảm bảo du học sinh có thể sống khá thoải mái ở bất kì trường học nào trong nước Nhật. Nếu giáo sư hướng dẫn của bạn biết là bạn đi làm thêm không có giấy xin phép thì kết quả sẽ thật tai hại, bạn sẽ bị nghĩ là sang Nhật chỉ với mục đích kiếm tiền mà không muốn học tập. Ngoài ra bạn cũng sẽ bị Cục Quản lý nhập cảnh gây phiền phức và phải giải trình. Có thể bạn sẽ bị phạt và báo về nhà trường, tuỳ theo mức độ vi phạm của bạn.

Nên tuân thủ các qui định vì làm như vậy, khi xảy ra trục trặc, tranh chấp, hoặc rủi ro trong công việc, bạn có thể tự tin công khai đòi quyền lợi chính đáng của mình.

2. Cách tìm việc

Có nhiều cách tìm việc khác nhau trong đó phổ biến nhất là qua giới thiệu của các sinh viên khoá trên. Không ít sinh viên Việt Nam đã từng sống tại Nhật Bản nhiều năm và có nhiều mối quan hệ quen biết, qua đó có được nguồn công việc để giới thiệu cho những người khác. Uy tín của người giới thiệu sẽ giúp bạn dễ dàng được chấp nhận hơn.

Tìm việc thông qua sự giới thiệu của trường cũng là một cách phổ biến, tuy nhiên việc làm lâu dài dành cho sinh viên nước ngoài không nhiều. Một cách khác là theo dõi thông tin qua trung tâm giới thiệu việc làm thêm cho sinh viên nước ngoài (Center for Domestic and Foreign Students). Bạn có thể đăng ký và sau đó tìm thông tin qua trang web: www.naigai.or.jp. Văn phòng việc làm (Hello Work) tại địa phương mặc dù hướng đến đối tượng là người Nhật, nhưng cũng giới thiệu việc làm cho người nước ngoài. Cách khó khăn nhất là trực tiếp tìm việc qua tạp chí hoặc hỏi thẳng những cơ sở có treo biển cần người làm thêm. Nếu bạn chưa đủ tự tin về tiếng Nhật của mình, nên nhờ một người tương đối thông thạo liên hệ và đi cùng.

Những điểm cần lưu ý

1. Yêu cầu ghi rõ điều kiện làm việc

Thông thường, sẽ không có hợp đồng lao động trong trường hợp bạn làm thêm. Khi đó, nên yêu cầu phía thuê người ghi rõ điều kiện làm việc như giờ giấc, tiền lương, cách chi trả và các khoản đãi ngộ khác.

2. Ghi lại giờ và ngày làm việc, cùng với tiền lương nhận được

Để tránh mọi xích mích có thể xảy ra, bạn nên ghi lại những thông tin này và kiểm chứng lại xem mọi tính toán có chính xác không.

3. Không muộn giờ hoặc vắng mặt không lý do

Người Nhật rất nghiêm túc trong công việc, đặc biệt trong việc giữ đúng giờ và lịch làm việc. Bạn nên cố gắng quan sát và học hỏi cách làm từ những người xung quanh, và tạo cho mình thói quen thông báo trước để không ảnh hưởng đến công việc chung.

3. Quy định và hạn chế

Để có thể đi làm thêm, bạn cần xin phép Cục Quản lý nhập cảnh tại địa phương mình. Để nhận được giấy phép tham gia các hoạt động ngoài mục đích đã được cấp là du học, bạn cần mang theo hộ chiếu, thẻ đăng ký người nước ngoài và giấy chứng nhận của trường. Mẫu đơn xin có tại tất cả các Văn phòng của Cục Quản lý nhập cảnh.

Sinh viên nước ngoài không được phép làm việc tại các cơ sở kinh doanh dịch vụ giải trí có thể gây ảnh hưởng đến đạo đức xã hội như phục vụ tại bàn của các quán bar, vũ trường, hay phục vụ trong các tiệm chơi bài hay pachinko.

Qui định về thời gian làm thêm

1. Sinh viên chính qui tại các trường đại học (bậc đại học và sau đại học), cao đẳng, trung cấp: Tối đa 28 giờ/tuần (8 giờ/ngày trong các kỳ nghỉ dài ngày)

2. Nghiên cứu sinh hoặc sinh viên dự thính: Tối đa 14 giờ/tuần (8 giờ/ngày trong các kỳ nghỉ dài ngày)

3. Sinh viên dự bị đại học: Tối đa 4 giờ/ngày

4. Thuế

Bạn có thể sẽ bị trừ thuế từ phần thu nhập của mình (Đây cũng là một trong các điều kiện cần xác minh). Phía thuê người sẽ trích lại phần thuế thu nhập và đóng thay cho bạn và bạn sẽ nhận được giấy báo khoản thuế đã đóng từng năm. Bạn có thể nhận được nhiều giấy báo như vậy nếu làm nhiều công việc trong một năm nhưng mức thuế thu nhập cuối cùng sẽ được tính trên tổng thu nhập của bạn trong năm đó, thường thấp hơn tổng số tiền bạn đã đóng. Cuối năm tài chính, bạn có trách nhiệm điền vào mẫu thuế để điều chỉnh. Mẫu này thường do văn phòng thuế tại địa phương gửi đến bạn. Số tiền thuế vượt trội sẽ được hoàn trả lại cho bạn. Nếu bạn có thu nhập tương đối cao, nên tìm hiểu cách tính thuế và cách điền mẫu.

5. Sau du học

Lựa chọn sau tốt nghiệp

Cộng tác nghiên cứu ở Nhật

Làm việc tại Nhật

5.1. Lựa chọn sau tốt nghiệp

1. Những con đường sau tốt nghiệp

Bài toán hậu tốt nghiệp luôn là nỗi trăn trở của những sinh viên du học do không tồn tại một đáp án chung cho tất cả mọi người. Với những sinh viên nhận học bổng của chính phủ, nhất là những người đi từ một cơ quan hay doanh nghiệp nhà nước và đã cam kết trở về thì đương nhiên không thể tự do lựa chọn. Nhưng với những sinh viên khác thì điều may mắn và cũng là điều… bất hạnh của họ lúc này là có quá nhiều lựa chọn khi so sánh với những thế hệ đàn anh hay những người cùng thời đang học trong nước và tại nhiều nước khác. Một sinh viên tốt nghiệp một khoá học đại học hoặc sau đại học tại Nhật hoàn toàn có thể:

1. Tiếp tục học lên bậc học cao hơn để rồi theo đuổi con đường khoa học tại một trường hay viện nghiên cứu của Nhật hoặc một nước tiên tiến khác.

2. Làm việc cho một tập đoàn đa quốc gia tại Nhật, tiếp xúc với môi trường làm việc quốc tế và công nghệ hiện đại.

3. Gây dựng quan hệ và uy tín tại một công ty có quan hệ chặt chẽ với Việt Nam làm bàn đạp cho một kế hoạch lâu dài hơn.

4. Trở về nước làm việc với những lợi thế rõ ràng.

Nếu bạn không bị ràng buộc và có thể hoàn toàn tự do quyết định, đâu là con đường bạn sẽ chọn cho mình?

Thông thường, với một sinh viên sắp ra trường, độ rủi ro tăng dần từ trên xuống. Môi trường đại học hay viện nghiên cứu là cái tổ ấm rất khó rời. Đầu quân cho một công ty lớn mang lại sự bình yên ít nhất cho cả chục năm trước mắt. Còn làm cầu nối về Việt Nam đương nhiên là vẫn chắc chân hơn dứt áo trở về.

Nhưng phải chăng rủi ro là yếu tố quyết định khi lựa chọn?

2. Đi tìm một cái đích

Phần lớn chúng ta sẽ trả lời “không” với câu hỏi trên mà đưa ra một tiêu chí khác. Một trong những quan điểm khá phổ biến lấy “lòng yêu nước” làm tiêu chí lựa chọn. Người theo quan điểm này thường cho rằng sinh viên du học sau khi tốt nghiệp cần trở về để xây dựng đất nước. Nghe có vẻ xuôi tai nhưng rất có thể lại hàm chứa ngộ nhận bởi còn quá trừu tượng. Giả sử như định nghĩa xây dựng đất nước là góp phần đưa Việt Nam đến cái đích trở thành một quốc gia “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng và văn minh” thì điều đó còn xa mới đủ căn cứ cho quyết định trở về. Cách nghĩ thực dụng theo kiểu “qui ra thóc” cũng tương đối phổ biến nhưng chỉ thế thôi thì không đủ thuyết phục cho lựa chọn ở lại làm việc tại nước ngoài.

Lựa chọn hướng đi sau tốt nghiệp cần được hiểu là bước đi đầu tiên để hình thành sự nghiệp. Cùng với gia đình, sự nghiệp – theo nghĩa là tất cả các hoạt động xã hội – là một giá trị sống quan trọng. Vì vậy, đặt quyết định trên những giá trị đích thực sẽ đúng đắn hơn là những giá trị phổ biến hoặc những suy nghĩ thiên về cảm tính.

Vậy sự nghiệp mang lại cho chúng ta những giá trị gì? Nói cách khác, đâu là cái đích cuối cùng của sự nghiệp?

Mục đích sự nghiệp của mỗi người một khác nhưng có thể gom vào 3 cái đích chính:

1. Được làm những cái mình thích, được khẳng định và tự hoàn thiện mình.

2. Được đóng góp cho cộng đồng, cho xã hội, được công nhận và tôn vinh.

3. Được đãi ngộ vật chất xứng đáng với những đóng góp của mình.

Sự khác biệt nằm ở tỷ trọng của mỗi cái đích trong mỗi người. Sẽ không khó khăn lắm để biết được mình thực sự muốn gì nếu bạn chịu khó suy nghĩ. Có thể bắt đầu bằng cách mường tượng ra hình ảnh của chính mình sau 10 năm và đi tìm lý do đằng sau hình ảnh đó… Bạn sẽ nhận biết được đâu là giá trị mà mình muốn đạt tới.

3. Và một con đường

Tiếp theo cần phải lựa chọn cho mình một con đường. Nếu như bạn có được một cái đích nổi bật cho mình thì xem ra bài toán trở nên rất đơn giản. Dường như người trọng cái đích thứ nhất sẽ hướng đến một công việc chuyên môn, điển hình là làm khoa học. Cái đích thứ hai dẫn ta tới các công việc chính trị xã hội, trong khi kinh doanh là con đường nhanh nhất đưa đến cái đích thứ ba. Những mục đích còn lại có thể đạt được như hệ quả của một lựa chọn phù hợp với bạn. Sau 5 đến 10 năm, chắc chắn con người bạn sẽ thay đổi và khi đó bạn có thể định hướng lại. Một nhà khoa học có thể thành công trong kinh doanh, cũng như một doanh nhân thành đạt sẽ được tôn vinh nhờ những đóng góp xã hội.

Điều đáng lưu ý là khi nhìn vào một bước đường dài thì khả năng, vị thế hay điều kiện khách quan là thứ yếu vì đều là những yếu tố bạn có thể tự trang bị cho mình. Tập trung trước hết vào mục đích và sau đó tin vào cơ hội, bạn sẽ thành công.

4. Trở lại bước đi đầu tiên

Khi đã xác định hướng đi của mình, lựa chọn cho bước đi đầu tiên sẽ không còn là bài toán quá phức tạp.

Nếu bạn theo con đường khoa học hoặc đi sâu vào chuyên môn, lựa chọn thứ nhất là hợp lý do đây là công việc đòi hỏi sự tập trung cao và vì thế cần một môi trường được đầu tư đầy đủ. Một môi trường như vậy khó có thể tìm thấy ở Việt Nam trong những năm trước mắt.

Nếu bạn muốn làm chính trị thì đương nhiên là nên trở về sau khi có bằng cấp trong tay rồi tiến thân theo ngạch công chức vì ít nhất thì đây cũng là lựa chọn duy nhất trong cả thập kỷ nữa. Lựa chọn thứ tư dành cho bạn.

Còn nếu bạn muốn theo con đường kinh doanh, tôi cho rằng lựa chọn thứ ba là khôn ngoan, trong khi lựa chọn thứ hai có thể được dùng như một giải pháp tình thế. Nếu như bạn đi theo con đường này, điểm mấu chốt là xác định điểm dừng. Theo tôi, khi bạn thấy mình không có nhiều thứ hay ho để bổ sung vào lý lịch sau một năm làm việc, bạn nên tìm một công việc khác cho mình.

Những phần sau xin giới thiệu các thông tin cụ thể hơn về một số lựa chọn có thể có.

5.2. Cộng tác nghiên cứu ở Nhật

1. Học bổng nghiên cứu sau tiến sĩ

Học bổng JSPS do Hội phát triển khoa học Nhật Bản (JSPS - Japan Society for the Promotion of Science) cung cấp cho tiến sĩ trẻ nước ngoài đến Nhật tiến hành hợp tác nghiên cứu với các nhóm nghiên cứu hàng đầu tại các trường đại học hay trung tâm nghiên cứu của Nhật dưới sự hướng dẫn của nhà khoa học chủ nhà (host researcher).

Lĩnh vực nghiên cứu

Tất cả các ngành khoa học nhân văn, xã hội, tự nhiên được liệt kê trong qui định của học bổng.

Tiêu chuẩn nhà khoa học chủ nhà

Nhà khoa học chủ nhà phải là một nhà nghiên cứu (không bao gồm research assistants) đang làm việc chính thức tại một trong các cơ quan sau đây:

1. Các trường đại học quốc lập, công lập hay dân lập, các viện nghiên cứu liên trường hoặc các viện nghiên cứu do MEXT quản lý.

2. Các phòng thí nghiệm hay các tổ chức có liên quan đến công việc nghiên cứu bao gồm các viện nghiên cứu quản lý độc lập, các công ty nghiên cứu công, các tổ chức phi lợi nhuận và các viện nghiên cứu trực thuộc các tỉnh của Nhật.

Tiêu chuẩn cộng tác viên (fellow)

Cộng tác viên JSPS cần phải thỏa mãn các tiêu chuẩn sau đây:

1. Là công dân của một nước có quan hệ ngoại giao với Nhật Bản

2. Đã có bằng tiến sĩ (trong vòng 6 năm trở lại) khi chương trình học bổng bắt đầu có hiệu lực

3. Có kế hoạch nghiên cứu được thu xếp trước với nhà nghiên cứu chủ nhà.

4. Những người đã nhận học bổng sau tiến sĩ JSPS hoặc STA hơn 12 tháng không được chấp nhận.

Số lượng học bổng

Khoảng 200 cho kỳ bắt đầu từ tháng 9 và khoảng 200 cho kỳ bắt đầu từ tháng 5.

Thời gian bắt đầu và thời hạn học bổng

Học bổng được trao trong khoảng từ 12 đến 24 tháng. Người được trao học bổng phải bắt đầu công việc nghiên cứu trong khoảng thời gian qui định.

Các điều khoản học bổng

1. Vé máy bay 2 chiều

2. Khoản học bổng 392.000 yên/tháng

3. Khoản trợ cấp ổn định ban đầu: 200.000 yên

4. Tiền trợ cấp đi lại nghiên cứu 1 năm: 58.500 yên

5. Bảo hiểm giao thông và bệnh tật

Các cộng tác viên sống ở Nhật vào thời điểm nhận giấy quyết định trao học bổng không được nhận các khoản 1 và 3.

Thủ tục nộp đơn

Hồ sơ xin phải do nhà khoa học chủ nhà nộp cho JSPS thông qua hiệu trưởng trường đại học hoặc giám đốc các viện nghiên cứu. Các nhà khoa học nước ngoài muốn xin học bổng cần phải liên hệ với một nhà khoa học chủ nhà cùng lĩnh vực nghiên cứu để yêu cầu nộp giúp hồ sơ. JSPS không giới thiệu các nhà khoa học chủ nhà và không nhận hồ sơ trực tiếp từ các nhà khoa học nước ngoài hay thông qua con đường ngoại giao.

Hồ sơ cần thiết

1. Mẫu đơn do nhà khoa học chủ nhà viết (mẫu 1)

2. Mẫu đơn do nhà khoa học nước ngoài viết (mẫu 2)

3. Các giấy tờ liên quan

4. Giấy giới thiệu của người đang/đã hướng dẫn người ứng cử (không phải của nhà khoa học chủ nhà)

5. Bản sao bằng tiến sĩ của ứng cử viên

6. Các giấy tờ chứng minh sự liên hệ giữa ứng cử viên và nhà khoa học chủ nhà

7. Các giấy tờ khác nếu cần thiết

8. Bản sao trang 1 của mẫu 1

Địa chỉ liên hệ

Foreign Fellowship Division, Japan Society for the Promotion of Science

6, Ichiban-cho, Chiyoda-ku, Tokyo 102-8471

TEL: +81-3-3263-3444/3761

http://www.jsps.go.jp/e-fellow/fellow_pd.html

2. Cộng tác nghiên cứu tại các trường đại học

Sau khi tốt nghiệp tiến sĩ tại Nhật, ngoài học bổng nghiên cứu sau tiến sĩ, du học sinh còn có thể nộp đơn xin làm cộng tác nghiên cứu (joushu - research associate) tại một phòng nghiên cứu trong trường đại học. So với học bổng nghiên cứu sau tiến sĩ JSPS, vị trí cộng tác nghiên cứu khó xin hơn vì phải phụ thuộc vào biên chế của từng trường, phải cạnh tranh với chính sinh viên Nhật và cũng cần phải có trình độ tiếng Nhật tốt. Về mặt công việc, ngoài việc nghiên cứu (giống như nghiên cứu sinh sau tiến sĩ) người làm cộng tác nghiên cứu còn phải giúp đỡ giáo sư quản lý công việc của phòng thí nghiệm, hướng dẫn sinh viên làm nghiên cứu đồng thời phải đảm nhiệm giảng dạy một môn học (thông thường là một môn thí nghiệm). Người cộng tác nghiên cứu sẽ được nhận lương theo mức lương qui định của Bộ Giáo dục Nhật Bản (MEXT), của trường đại học công tác và kinh nghiệm công tác của bản thân. Tuy lương cơ bản có thể thấp hơn so với học bổng nghiên cứu sau tiến sĩ JSPS, nhưng sau khi cộng các khoản tiền thưởng, số lương nhận được một năm cũng tương đương với số tiền nhận được từ học bổng JSPS. Để được nhận vào vị trí cộng tác nghiên cứu, ứng cử viên trước hết cần phải tìm trước các vị trí cộng tác nghiên cứu còn trống thuộc chuyên ngành liên quan tại các trường đại học của Nhật. Cách tìm thông tin tốt nhất là thông qua tạp chí của các hội khoa học chuyên ngành và thông qua giới thiệu của giáo sư hướng dẫn.

Bước tiếp theo là chuẩn bị các hồ sơ, giấy tờ liên quan bao gồm:

1. Giấy chứng nhận tốt nghiệp các cấp học từ phổ thông cơ sở đến tiến sĩ.

2. Giấy chứng nhận công tác

3. Bản sơ yếu lý lịch theo mẫu của trường

4. Giấy giới thiệu của giáo sư hướng dẫn. Trong trường hợp nếu vị trí nộp đơn trong cùng một trường thì thường không cần phải có giấy giới thiệu này.

Sau khi nhận được hồ sơ, hội đồng giáo sư các cấp từ khoa đến trường sẽ họp để quyết định việc tuyển dụng. Về cơ bản việc tuyển dụng sẽ dựa vào sự đồng ý tiếp nhận của giáo sư tiếp nhận và kết quả học tập của ứng cử viên (thông thường dựa vào danh sách các công trình khoa học đã công bố của ứng cử viên).

Sau khi nhận được thông báo tuyển dụng của trường, ứng cử viên cần làm thủ tục đổi visa từ “College student” thành “Professor” trước khi bắt tay vào làm việc. Trong trường hợp ứng cử viên còn đang thuộc biên chế của một cơ quan trong nước, thì cần phải xin thêm một giấy đồng ý cho phép ửng cử viên làm việc ở vị trí cộng tác nghiên cứu tại Nhật.

5.3. Làm việc tại Nhật

1. Khả năng tìm việc làm tại Nhật Bản

Thị trường lao động Nhật Bản được ví như đang trong “kỳ băng hà”. Ngay với sinh viên đại học của Nhật tốt nghiệp ra trường, tìm được việc làm hợp với khả năng và sở thích không phải là chuyện đơn giản. Tuy vậy, với sinh viên du học, cơ hội lại đang được mở rộng do những lý do sau.

1. Các công ty Nhật Bản đang buộc phải thay đổi phương thức quản lý và kinh doanh, quốc tế hoá để cạnh tranh, dẫn đến sự thay đổi nhận thức trong tuyển mộ nhân viên. Không ít công ty nhìn nhận du học sinh tốt nghiệp là nguồn lực giúp đa dạng hoá văn hoá công ty và thế mạnh để phát triển ra nước ngoài.

2. Nhiều công ty đa quốc gia đã mở rộng hoạt động tại Nhật trong thời gian qua, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ thông tin, tư vấn và tài chính. Cách nhìn của các công ty này đương nhiên là cởi mở hơn.

3. Chính phủ Nhật một mặt hạn chế lao động đơn giản nhập cư vào Nhật Bản, mặt khác lại đang khuyến khích lực lượng lao động có trình độ cao để thu hút chất xám từ nước ngoài. Hầu hết các trường hợp tìm được việc làm đều không gặp phải khó khăn về thủ tục từ phía chính phủ.

Từ năm 1997, những sinh viên tốt nghiệp các trường trung cấp có chứng chỉ chuyên môn cũng được phép chuyển đổi sang thị thực lao động nếu được một công ty tại Nhật Bản nhận vào làm việc. Điều này đã làm tăng số lượng du học sinh ở lại làm việc sau tốt nghiệp. Cuộc điều tra năm 2002 cho thấy khoảng 1/4 sinh viên tốt nghiệp các khoá học đại học, cao đẳng, trung cấp và sau đại học tại Nhật Bản đã ở lại làm việc tại Nhật. Trong những khoá sinh viên Việt Nam ra trường gần đây, không ít người đang làm việc tại những công ty hàng đầu của Nhật Bản và nước ngoài.

2. Những bước thực hiện

Nếu như bạn đã quyết định sẽ ở lại làm việc tại Nhật Bản, bạn có thể có những cách tiếp cận sau để tìm việc:

a. Dựa trên quan hệ cá nhân tìm đến một công ty có quan hệ với Việt Nam.

b. Qua sự giới thiệu của trường hoặc thầy để tiếp cận với một công ty cần người trong lĩnh vực chuyên môn của bạn.

c. Ứng cử tự do để đầu quân cho một công ty mà bạn thích.

Như vậy mỗi cách tiếp cận có những lợi thế và hạn chế riêng. Cách thứ nhất hướng đến đối tượng rất hẹp nhưng hiệu quả vì bạn có được “lợi thế tuyệt đối”. Cách thứ hai thì lợi thế cạnh tranh có ít hơn nhưng “thị trường” đã khá rộng. Cách cuối cùng thì lợi thế hầu như không có, bù lại là đối tượng lựa chọn rất đa dạng. Nếu không thấy quá sức thì nên triển khai theo cả ba cách vì cho dù thất bại hay thành công, việc tiếp xúc với các công ty đều mang lại cho bạn những kiến thức và kinh nghiệm thiết thực mà nhiều năm ngồi trên ghế nhà trường không có được.

Dưới đây xin giới thiệu cụ thể hơn về cách tiếp cận thứ 3, vì đây là cách thức có nhiều rào cản nhất và hầu hết có thể áp dụng cho 2 cách còn lại.

Trình tự các bước thực hiện cho sinh viên tốt nghiệp vào tháng 3

- Hướng dẫn về tìm việc do trường tiến hành

- Đăng ký vào trang tìm việc, thu thập thông tin và định hướng

- Tham gia buổi giới thiệu công ty

- Tham gia các vòng thi tuyển

- Có kết quả thi tuyển và chấp nhận không chính thức (naitei)

- Chấp nhận không chính thức có hiệu lực

- Làm thủ tục chuyển sang thị thực lao động

- Chính thức ký hợp đồng lao động và bắt đầu làm việc

Sau khi vượt qua kỳ thi và được chấp nhận không chính thức, bạn có thể tiếp tục tìm việc tại những công ty khác cho đến tận tháng 10, thời điểm mà bạn phải quyết định công ty sẽ vào làm việc từ những công ty đã chấp nhận bạn. Việc nhận naitei không có ràng buộc nào về mặt pháp lý, nhưng khi từ chối, cần có giải thích kèm với lời xin lỗi. Phía công ty nhìn chung sẽ chấp nhận một cách thoải mái nếu bạn có lý do rõ ràng. Thủ tục chuyển sang thị thực lao động có thể thực hiện từ tháng 1, trước khi ký hợp đồng lao động chính thức.

3. Kỳ thi tuyển nhân viên

Xuất phát

Sau khi đăng ký vào trang tìm việc như recruitnavi, bạn sẽ nhận được liên lạc từ những công ty quan tâm. Việc đầu tiên bạn phải làm sẽ là viết sơ yếu lý lịch. Mặc dù sẽ có tới 80% xác suất sơ yếu lý lịch của bạn sẽ được cho vào... máy cắt giấy không qua một lần được đọc, vẫn phải viết với “tất cả bầu nhiệt huyết” vì nó sẽ là tài liệu duy nhất theo bạn từ đầu đến cuối cuộc đua. Cách viết chi tiết có thể tham khảo sách, chỉ xin lưu ý bạn nên viết thật cô đọng và ấn tượng để một người đọc cả vài chục bản lý lịch mỗi ngày sẽ chỉ nhớ... một mình bạn.

Vòng thi viết đầu tiên là thi “thể lực”. Đây là vòng thi vô cùng nhàm chán vì được dùng để loại chừng 50-80% thí sinh chứ tuyệt nhiên không phải để chọn. Không ai có thời gian để “tìm kiếm tài năng trẻ” trong hàng nghìn hồ sơ, và họ đành giết nhầm còn hơn bỏ sót. Để đoạt được cơ hội tự khẳng định mình, bạn không có cách nào khác là nỗ lực và kiên nhẫn. Phần lớn các công ty áp dụng hình thức thi trắc nghiệm SPI. Các câu hỏi thi nhìn chung theo những dạng đã định sẵn, chỉ yêu cầu trình độ kiến thức phổ thông, nhưng đòi hỏi phản ứng nhanh. Hãy mua một vài cuốn sách luyện thi và làm quen với nó cho đến khi bạn đạt được kết quả cao trong các bài thi thử.

Nội dung thi SPI

Kiểm tra năng lực: Kiểm tra năng lực cơ bản về ngôn ngữ, tư duy logic, toán học. Các câu hỏi đơn giản nhưng phải trả lời chính xác và nhanh

Kiểm tra tính cách: Các câu hỏi trắc nghiệm về cách nghĩ và hành động, không phải cạnh tranh về điểm

Kiểm tra mức độ thích ứng với công việc: Các câu hỏi dựa trên đặc thù từng loại công việc

Gia tốc

Phần thưởng dành cho những kẻ biết hy sinh là cơ hội bước vào vòng thi vấn đáp. Đây là lúc bạn bắt đầu đối mặt với cuộc chiến không cân sức. Những nhân viên thuộc bộ phận tuyển dụng của các công ty có trong tay hồ sơ của bạn, tài liệu hướng dẫn tỉ mỉ cách hỏi và đánh giá câu trả lời, và kinh nghiệm tiếp đón hàng nghìn cô cậu sinh viên như bạn. Thậm chí, họ còn “phân vai” cụ thể để không bỏ sót bất cứ một sơ hở nào của đối phương. Bạn không cần biết gì về họ nhưng ít nhất hãy tìm hiểu từ tất cả các nguồn thông tin về công ty của họ, chuẩn bị sẵn đáp án cho những câu hỏi phổ biến và một số câu hỏi dành cho đối phương. Một hai câu hỏi sắc sảo vào cuối buổi phỏng vấn sẽ để lại ấn tượng mạnh hơn bất cứ một câu trả lời nào.

Nói chung, những câu hỏi ngu ngơ lại hay khó trả lời. Nếu bạn muốn thử sức, hãy tạm dừng đọc những dòng này và trả lời bằng tiếng Nhật hay tiếng Anh mấy câu hỏi sau:

a. Bạn quan niệm thế nào là thành đạt?

b. Người xung quanh thường hay nói gì về bạn?

c. Hãy kể về giờ phút bạn thấy hạnh phúc/đau khổ nhất trong đời.

Các hình thức thi vấn đáp

- Thi vấn đáp tập thể: Nhiều thí sinh cùng vào phòng thi và lần lượt trả lời cùng một câu hỏi của phía công ty. Mỗi người sẽ có thời gian chừng 5 đến 10 phút. Do thời gian hạn chế và dễ bị so sánh, chú ý trả lời ngắn gọn và ấn tượng.

- Thi vấn đáp cá nhân: Một thí sinh được một hoặc nhiều người hỏi. Thời gian nhiều và tập trung hơn, và các câu hỏi hiểm hóc cũng nhiều hơn.

- Thảo luận: Một nhóm gần 10 thí sinh sẽ được giao một chủ đề nhất định để thảo luận tự do, có thể đưa hoặc không đưa ra kết luận. Cần giữ thăng bằng giữa thể hiện ý kiến cá nhân và việc lắng nghe ý kiến xung quanh.

- Tranh luận: Hai nhóm thí sinh được phân vai bảo vệ hoặc phủ nhận một quan điểm. Cần xác định rõ vai trò của cá nhân trong nhóm, thể hiện khả năng hợp tác tập thể và triển khai lý luận.

- Thi vấn đáp với lãnh đạo công ty: Thời gian nhiều nhất và thường được thực hiện ở bước cuối cùng. Ngày càng có vai trò quan trọng.

Thường thì bạn sẽ có “chiến hữu” cùng vào thi với mình (dù sao thì họ cũng không nỡ để bạn quá căng thẳng), nhưng khoảng 50% thí sinh sẽ ra khỏi phòng mà không có cơ hội trở lại “sân khấu” lần thứ hai.

Vòng thi tiếp theo có thể dưới hình thức thi trình bày hoặc thi thảo luận theo nhóm. Nội dung thực ra chẳng ai quan tâm, cái họ đánh giá bạn là tư chất và khả năng giao tiếp. Với trình bày thì cần tự tin còn thảo luận nhóm thì phải tỉnh táo. Đừng nói nhiều cho dù bạn biết nhiều và có phát âm chuẩn hơn cả người Nhật, hãy cố gắng lắng nghe và “giúp đỡ người khác nói”.

Về đích

Những công ty khắt khe sẽ có thêm một vòng thi vấn đáp nữa. Vào đến vòng này, nếu không phạm sai lầm, bạn có thể đã cầm chắc thành công trong tay. Lần này bạn sẽ chỉ còn lại một mình trước những đối thủ còn già dặn và biết nhiều về bạn hơn cả lần trước. Hồ sơ của bạn đã được đọc kỹ và chi chít những ghi chú.

Câu chuyện bắt đầu và sức ép tăng dần, cho đến khi bạn cảm thấy như muốn “chui xuống lỗ” thì họ đột nhiên chuyển qua thái độ niềm nở. Việc tăng sức ép thực ra rất đơn giản. Họ có thể hỏi một câu bâng quơ như “anh/chị hình dung mình sẽ là người như thế nào sau 10 năm”. Bạn sẽ hồn nhiên trả lời và sau đó liên tục phải trả lời các câu hỏi “tại sao?” cho đến khi thực sự rối loạn. Kiểu hỏi này là đòn cân não thử thách bản lĩnh của bạn. Tốt nhất trả lời điềm tĩnh, từ tốn, và tính đến câu hỏi tiếp theo. Cũng có thể là một cái bẫy đơn giản như kiểu “Tôi đang định đi du lịch Hà Nội, anh/chị cho biết nên như thế nào?”. Nếu bạn tốt bụng và bắt đầu hồ hởi dẫn giải, rất có thể bạn đã phạm một sai lầm nghiêm trọng. Trong trường hợp này, bạn sẽ phải hỏi trước khi trả lời. Mục đích chuyến đi là gì? Thời gian bao lâu? Đi một mình hay đi với ai? v.v... Thực ra người ta chẳng quan tâm gì đến thành phố quê hương mà bạn luôn tự hào, mà chỉ muốn thử tư duy logic của bạn.

Những người phỏng vấn được giao phó chọn nhân viên mới theo tiêu chuẩn là người mình muốn trở thành cộng sự. Chính vì vậy, bao giờ họ cũng tạo ra những phút thực sự thoải mái để nhìn nhận “bộ mặt thật” của bạn. Hãy chuyện trò tự tin và đừng quên đặt câu hỏi. Một nguyên tắc: chỉ hỏi những câu hỏi dựa trên những điều bạn đã gạn lọc từ đống thông tin bạn có được. Những câu hỏi ngô nghê có thể sẽ làm cho người đối thoại cụt hứng. Nếu khi ra khỏi phòng, bạn có cảm giác muốn nói chuyện mãi với người đó, coi như bạn đã thành công.

Chuẩn bị

Những kinh nghiệm thi cử chỉ có thể giúp bạn không phạm sai lầm, còn để vượt lên được “thiên hạ” thì điều đầu tiên là phải biết mình, biết người.

Muốn biết mình thì chỉ còn cách suy nghĩ thật điềm tĩnh về các giá trị sống của mình. Những quyển sách hay về hướng dẫn tìm việc đều chốt lại ở điểm này. Nếu như bạn chưa trả lời được khúc triết và thuyết phục được người khác về một cái quyết định đi hay ở của mình thì hãy tạm ngồi xuống, lấy bút viết lại những suy nghĩ của mình rồi sắp xếp cho ngay ngắn, chắc chắn sẽ rất có ích. Rất có thể, qua những suy nghĩ đó, bạn lại nhận ra rằng: thực ra, bạn chẳng hề muốn tìm cho mình một công việc ở cái xứ sở này.

Muốn biết người thì cách tốt nhất là va chạm. Hãy nộp đơn vào một vài công ty mà bạn không thực sự muốn vào và “chơi trò chơi của bạn”. Bạn sẽ nhanh chóng có được sự tự tin cần thiết.