Nguyễn Đức Sơn

Ảnh: blog Nguyễn Đức Sơn

Nguyễn Đức Sơn, còn có biệt hiệu là Sao Trên Rừng, bạn bè thân hữu quen gọi là Sơn Núi, cùng với cố thi sĩ Bùi Giáng được xem là hai kỳ nhân thi sĩ trước năm 1975 ở miền Nam, là tác giả của nhiều tập thơ, truyện ngắn nổi tiếng như: Những bài tình đầu, Mộng du, Trên đỉnh mùa xuân, Cát bụi mệt mỏi, Cái chuồng khỉ... Từ năm 1975 đến nay, ông hầu như "cách ly" với các diễn đàn văn học, sống ngao du trên núi rừng Bảo Lộc.

(Theo Thanh Niên).

Nơi này ngày xưa là Phương Bối am của thiền sư Nhất Hạnh, đây là cái hồ nước thuở hai thầy Nhất Hạnh và Thanh Từ cùng ẩn cư tu tập. Sau này, lão nhà thơ Nguyễn Đức Sơn về "tiếp quản" và cất trên hồ nước ấy một cái chòi. Bây giờ là "nhà khách" của Sơn Núi. Khách đến chơi ngủ lại đêm sẽ ngáy o o thoải mái trong cái "chòi không" rất... "không" này!

Ảnh: blog thothunguyet

Mục Lục

Thơ Nguyễn Đức Sơn

Thơ chưa in

Những bài thơ chợt nhớ

và tập thơ Lời Ru

Du Sỹ Ca

Tịnh khẩu

Thơ sưu tầm trên mạng

Xóm Chuồng Ngựa Tập truyện ngắn

Con chuột cống

Thiên đàng Địa ngục hai bên

Đêm tiệc trần gian

Ý tưởng chiều tà

Xóm chuồng ngựa

Phụ Lục:Ý kiến về hai tập truyện ngắn của height="0">
Thạch Trung Giã

Nguyễn Nhật Duật

Viết về Nguyễn Đúc Sơn

Trích Hồi Ký Nguyễn Hiến Lê

Phỏng vấn thi sĩ Nguyễn Đức Sơn  Trần Tiến Dũng

Gã dở hơi Võ Khắc Dũng

Sao Trên Rừng - Nguyễn Đúc Sơn - Bùi Ngọc Tuấn

Sơn Núi - Tuệ Sỹ

Viet ve thơ Nguyễn Đúc Sơn - Thu Nguyệt

Phụ

Thi ca miền Nam thời kỳ 1954 – 75 Võ Phiến

Mục Lục Các Bài Thơ

Thơ Nguyễn Đức Sơn

THƠ CHƯA IN

Qua bến Nhà Rồng

Bịt mũi làm chi hở lão ông

Qua cầu nhìn xuống dám xe tông

Êm êm cục cứt trôi chờ rả

Nhìn thẳng một bầy cá dưới sông!

Mất sướng

Cám ơn

Những người đẹp

Đã từng cất công lên núi thăm tôi

Thân thể họ

Không làm bằng mây trôi

Mà làm bằng thịt nướng

Mất sướng>

Từ đó

Từ đó

Giọt lệ phải sa

Cho thiên hà

Lấp ló.

Viễn cảnh

Giết

Hết vi trùng

Ta nổi khùng

Là phải.

Đành vậy sao

Sau hết

Không phải là

Cái chết

Mà chính là

Những đầu óc

Rất đáng

Khóc!

Dưới trăng tà ôm bóng

Khỉ đột

Khi lên hết gân

Đâu dễ thành doanh nhân

Cấp kiện tướng

Đừng quá sướng

Mà hụt

Để ngậm ngùi

Quần cụt

Ngõ lớn vô ra

Dưới trăng tà

Ôm bóng…

Không ai ngăn

Không ai

Ngăn

Thi sĩ

Khi quá đói

Đi kiếm ăn

Cùng thầy bói

Dẫu mặt mày

Làm sao

Tươi rói.

Sau tai nan giao thông thảm khốc ở địa phương

Chiều

Đi ngang bệnh viện

Thấy em diện

Đẹp ác

Thăm ai chưa ghé vô

Nhà xác.

Tự thán

Trong hữu

Có cứt khô

Trong vô

Có cứt lõng

Nhưng đít ch

Kêu trời

Thì một đời

E trật hết

Ôi cái thằng ngắc ngư

Đi giữa sống và chết

Không biết tạm thời

Chịu bò lết

Cho khoẻ.

Anh cứ cắn đứt

Anh

Cứ cắn đứt

Nhưng cục cứt

Không hề

Ray rức.

Nhận định

Thơ ca

Không thể nào đồng nghĩa

Với tiếng kêu la

Rồi chết.

Lẽ công bình tuyệt đối

Ở

Trên núi

Rồi ra

Ta

Cũng có

Một khối thịt thúi

Như

Mà

Quan tài

Đồ bỏ!

Đụ mẹ cây bông

Đụ mẹ

Cây bông

Hắn không

Lao động

Ai trồng

Chật chỗ

Mày nhổ

Xem sao

Máu trào

Thiên cổ!

Nguồn: blog Nguyễn Đức Sơn

Những bài thơ chợt nhớ

và tập thơ Lời Ru

Trưa đi xuống phố mua gương

Trưa đi xuống phố mua gương

Về soi bản mặt dễ thương của mình

Trần gian nhiều đứa thúi ình

Thiết tha ta đứng cười tình với ta.

Bin báo

Tới đây

Cấm

Chặt cây

Săn bắt muôn thú

Được quyền

Hú

Đủ kiểu độc đáo

Trong

Và ngoài

Mọi hệ thống

Tôn giáo

Chính trị.

Dốc Sơn Núi

Lên dốc

Sơn Núi

Bên thơm

Bên thúi

Tỉnh thức

Khỏi cần

Đầu ngẩng

Đầu cúi.

(quên đề)

Sướng quá đời ta tuổi sắp già

Bao nhiêu học thuyết bước đều qua

Nay về dắt bóng chơi am vắng

Ấu trĩ vườn trăng một tiếng gà.

Trái đất vô cùng

Nhiều khi anh nghĩ thật mừng

Tưởng đâu trái đất vô cùng em ơi

Cảm ơn sóng vỗ bời bời

Anh ru hạnh phúc đời đời bên em

Trăm năm một giấc êm đềm

Trăng soi tuyệt đối bên thềm hư vô.

Mưa trên thung lũng

Êm êm chiều xuống chập chùng

Gió lên lùa cả mùa đông vào hồn

Sương mù giăng kín bản thôn

Mái khoan thai đếm giọt buồn theo mưa

Cây rừng chuyển giọng sầu đưa

Nhịp vang theo nhịp như xưa lắm rồi

Suối khô đã tiếp lượng trời

Ngày xanh tôi vẫn một đời tịch liêu.

Tịch mạc

Rồi mai huyệt lạnh anh về

Ru nhau gió thổi bốn bề biển xưa

Trăng tà bóng đổ cây thưa

Mộng trần gian đã hái vừa chưa em.

Sáng trên đồi

Song thưa lùa gió thơm vào

Có đàn chim lạ đến chào ánh dương

Ngất ngây chùm trái đang hườm

Thản nhiên nhìn xuống bản mường ngủ say

Đêm thanh nằm mộng giấc đầy

Sáng ra tôi gặp những ngày rất thơ

Cỏ lau mùa trước rụng ngừa

Ước mơ tôi lại bây giờ thêm xanh.

Bãi xưa sóng vỗ

Mai rồi bình phục thân tôi

So vai hạnh phúc trên đời với em

Bãi xưa sóng vỗ thật mềm

Trăng soi mái nhỏ êm đềm tiếng ru

Ánh vàng rụng xuống thiên thu

Chúng ta cùng chết tại khu biển này.

Qua thung lũng cũ

Muôn năm thông vẫn dạt dào

Chiều nay trở lại lũng sầu xa xôi

Tóc em xuống nhẹ vai đời

Ghé thăm hạnh phúc rồi tôi độc hành

Trở về

Vào thu giá lạnh đầy hồn

Ngàn năm kìa vẫn tiếng buồn lũy tre

Bơ vơ chân bước lẻn về

Hoang mang dò nẻo đêm quê hương sầu

Bếp lò không sưởi bể dâu

Băm khoăn tôi bước lên lầu soi trăng.

Một mình dạo chơi trên bờ biển

Để anh hái cọng hoa này

Gửi em yêu  dấu ghi ngày lãng du

Anh về ngủ với thiên thu

Mây bay cao quá nên mù tăm em

Dừng lại cuối ngày

Lang thang dừng lại cuối ngày

Chiều nghiêm xóm đạo mờ rây nắng tà

Giáo đường đổ xuống bao la

Chuông hồi chiêu lệnh tha ma lắng về

Trên bờ hư không

Một đêm sao ở trên rừng

Đua nhau rụng xuống chào mừng nhân gian

Hồn tôi cây cối liên hoan

Rưng rưng tôi thấy trăm ngàn ước mơ

Tuổi vàng suối mộng trời thơ

Lớn lên tôi chết trên bờ hư không.

Ngậm ngùi

Một đêm sao ở trên trời

Thi nhau rụng xuống bên đồi cây hoang

Lao xao như nắng thiên đàng

Phấn thông hiu hắt bay vàng

Các em rồi sẽ xa xôi

Mình tôi ở lại bóng ngồi thiên thu

Tâm tư

Lủng lơ như bóng giữa trời

Lớn lên tôi thấy cõi đời buồn thiu

Biển tràn nước mắt đăm chiêu

Nẻo mù khơi từng buổi chiều mù thêm

Ngày sương vây quạnh nỗi niềm

Đêm mây lắng gió sầu lên ngút ngàn

Làm bộ hành sớm gian nan

Con đường vô định dao hàn cắt tim

Chơi vơi hai mắt cầu xin

Linh hồn như đã lạc nghìn kiếp xưa

Ngựa chùn bước gặp hoang sơ

Tôi dừng chân thấy hư vô bủa đầy

Một mình đuổi theo mây bạc bay trên biển

Biển chiều còn lại mình tôi

Đuổi theo mây bạc giữa trời bao la

Thủy triều chợt rút ra xa

Bóng thanh xuân rụng ác tà sau lưng

Dran

Xe qua khỏi dốc ưu phiền

Tóc em bay héo cả miền khói sương

Tương lai mối đụn bên đường

Anh nghe nắng rụng vô thường dưới khe

Ninh chữ

Khi tôi trở lại nơi này

Nước trôi tâm sự cát bày tịch liêu

Bóng thanh xuân rụng giữa chiều

Biển xưa còn lại chỉ nhiều mây thôi

Hái sao

Đêm huyền tuổi mộng là đây

Hân hoan tôi đếm cả bầy sao sa

Mênh mông trời thẳm bao la

Sao không rụng xuống mái nhà ấu thơ

Biển xa mẹ có trông chờ

Ru con lên tận ước mơ trên trời

Lòng tôi thầm nghĩ xa xôi

Gió rưng rưng khẽ cây đồi xôn xao

Một mai tôi lớn rừng cao

Trèo lên cây hái bầy sao mang về

Tuổi vàng ước mộng xum xuê

Hồn tôi rừng biển đam mê xa vời

Lớn lên bất lực một trời

Nhiều đêm tôi chết trên đồi cây hoang

Đêm khơi

Lênh đênh thuyền giạt xa miền

Trông lên thượng đế đi rồi

Hỏi mây thái cổ con người vân vi

Lối mòn cỏ mộ xanh rì

Ngòai ra kìa chẳng có gì nữa sao

Đảo buồn thổi gió lao xao

Ngàn xưa còn tiếng thì thào biển khuya

Thầm nghĩ

Biển hoang cồn lạnh tiếp chiều

Đá trơ với đá tôi liều với thơ

Áo quần hai bộ xác xơ

Quạnh hiu dù đến bạc phơ mái đầu

Nẻo xa chưa thấy nhiệm mầu

Chân còn bước vạn nhịp cầu suy tư

Một mình giả chết trên bờ biển

Nghe đời rút xuống xa xăm

Tứ chi rời rã tôi nằm im ru

Dã tràng tưởng giấc ngàn thu

Mon men vài chú đã bu quanh rồi

Phiêu phiêu mây bạc trên trời

Đưa tôi về cõi tuyệt vời mai sau

Hồi tưởng

Nhiều khi đợi nắng chiều tan

Tông lung nghĩ theo làn mây trôi

Ngày kia nếu ở trên đời

Cha tôi không cưới mẹ tôi bây giờ

Sinh ra tôi có làm thơ

Để điêu linh vẫn như chờ riêng thôi

Những đêm sao sáng đầy trời

Bỗng nhiên tôi khóc trên đồi hư không

Chiều sương bay

Người đi heo hút dặm mòn

Nghe sương rơi trắng linh hồn năm xưa

Mắt buồn khép lại trời mơ

Tóc ai hong nắng ngày thơ đã tàn

Tâm tư còn thoáng tơ đàn

Rừng thu xao động tím vàng nương nhau

Ngậm ngùi theo lối trăng sao

Nghe đêm lay nhẹ lá vào cô liêu

Tâm hồn

Nằm đây dỗ giấc mộng lành

Có con chim nhỏ trên càng kêu vang

Người yêu ơi nắng rụng vàng

Ái ân là phút mơ màng mắt xưa

Chim hiền chao cánh bay vừa

Cho nhau đừng để gió lùa tóc

Chim hiền chao cánh bay xinh

Trọn đời ta vẫn còn trinh đầy hồn

Nhưng mây hiền vốn trôi luôn

Biết ngày sau có nỗi buồn chim bay

Mưa trên sông

Hư vô chìm xuống hư vô

Thoảng bên sông vọng tiếng hò liêu liêu

Bóng ngày sụp giữa canh chiều

Nghe trong hư vắng liêu liêu tiếng hò

Thuyền ai nằm giữa hoang sơ

Nước lên cao quá còn chờ ai đây

Mắt hờ trông gió đưa mây

Mai sau còn có những ngày buồn tanh

Cõi đời sao vắng mông mênh

Thuyền ai ngư phủ lênh đênh giấc ngà

Bỗng sao trời trở nắng tà

Hiển linh ngỡ bóng ngày qua lạnh rồi

Nghe tiếng gà rừng gáy

Chợt nghe tiếng gáy rụng rơi

Khóc lên tang hải giữa trời tha ma

Từ sương mai đến ác tà

Khuất trong thiên cổ dấu gà hiển linh

Ru nhau

Ngủ đi thân thể ngọc ngà

Ru em anh bỗng thật thà hơn anh

Quay nhanh Trái Đất quay nhanh

Đảo điên anh rụng ngày xanh mộng vàng

Đây là trái mật trần gian

Cho anh hái kẻo chiều tan mất rồi

Cưu mang oan nghiệp một trời

Anh nghe ngày rụng tiếng đời bay xa

Mai kia bóng thẳm huyệt tà

Ru anh em sẽ thật thà hơn em

Đêm tang hải

Bóng ngày chưa nhuốm cô liêu

Chừng nghe hồn đã ngả chiều tịch dương

Hoàng hôn bóng lã đầu tường

Tiếng ai kêu vẳng đêm trường thất thanh

Hồn ai về cõi u minh

Bơ vơ còn tưởng bóng mình là đây

Đêm đêm than với mây dài

Cõi trần hay xứ đi đày phế nhân

Chợt nghe hơi lạnh

Lăn tăn sóng gợn chân đồi

Bóng tà đổ xuống một trời vi vu

Biển ngàn mộng rất công phu

Chợt nghe hơi lạnh thiên thu thổi về

Khép cửa

Bên thềm tịnh bóng trưa xanh

Vẳng đưa tiếng ngọc làm hanh nắng chiều

Mắt buồn sớm chở tịch liêu

Rèm thưa mây nhạt đìu hiu tuổi thì

Tay ngà sao vội che mi

Lộc non dần chở xuân đi xa cành

Lá vàng đỏ tím rơi nhanh

Giấc mơ hoa dệt chưa thành gấm hoa

Lầu hoang rờn lạnh mưa sa

Đã nghe sầu mái liễu òa khóc thu

Tịch dương

Chiều rơi bóng nhỏ lưng đồi

Trăm năm cổ thụ tôi ngồi trông sao

Sương lan rừng có lao xao

Trong tôi suối tịnh đưa vào tịch dương

Cố hương

Canh tàn canh lại tàn canh

Thuyền tôi đã tạt vào ghềnh xót xa

Bơ vơ tìm trở lại nhà

Chiều im lắng dưới canh gà thê thê

À ơi tiếng võng sầu quê

Buồn nghe tóc trắng ru về ban sơ

Mây bạc trên đồi

Phiêu phiêu mây bạc trên đồi

Giấc thiên thu đã đến rồi đó em

Trông lên trời rộng não phiền

Trăm năm trút lạnh xuống miền khói sương

Cuối thu

Nắng tà đã ngập lũng sầu

Bước nhanh tôi sợ ngày thâu ánh vàng

Giao mùa sớm lạnh thôn trang

Run run còn ngợ mấy hàng cây xanh

Tôi về ngủ giác ngon lành

Gác cao sàn vắng một mình nằm m

Bạn từ sơ buổi đến giờ

Chim nghiêng cánh động cá lờ dưới khe

Người yêu luôn hẹn tôi về

Lan ơi hương dịu bốn bề đêm thanh

Ái ân hoài vẫn còn trinh

Đến thiên thu vẫn còn tình ước xưa

Môt mình ngủ quên trên bờ biển

Mộtmình giác mộng mênh mang

Sao rơi đáy thẳm sóng vang bời bời

Nước đâu chảy xuống từ trời

Nửa khuya thức giấc đã đời chưa con

Ảo mộng

Sáng trăng chim trắng bay vàng

Tôi theo trăng bước lên ngàn ăn sương

Bàng hoàng say giữa rừng hương

Quên mình đang ở giữa đường u minh

Nắng lên ngày hiện thóang hình

Trăm con chim mộng bay nhanh xuống ngàn

Giật mình biết sụp thiên đàng

Nhìn qua song ánh trăng vàng tan mau

Một mình chạy chơi trên bờ biển

Bóng nương bãi quạnh lướt đều

Cát in mau dấu hằn theo chân người

Giữa chiều nắng trải xa xôi

Thao thao sóng rượt hồn tôi ngút ngàn

Dặm về nguyệt tỏa mang mang

Một thân sinh tử hai hàng lệ sa

Một tâm ảo tượng

Xe chênh bánh giữa luân hồi

Ưu bi chở ngập bến trời bao la

Ngày chưa sụp bóng ta bà

Đã nghe chừng Hội Long Hoa đến rồi

Một ngài Di Lặc xa xôi

Một tâm ảo tượng tôi ngồi thâu đêm

Một mình lăn cù trên bờ biển

Nằm đây giấc ngủ chưa bù

Ngửa nghiêng sóng vỗ lăn cù thân tôi

Chưa chi đã thấy bực rồi

Phủi chân đứng dậy nửa đời tay không

Trên rừng thưa

Những hàng cây mới lên xanh

Sáo vương khi nắng đã thanh giữa mùa

Chiều êm hơn cả gió lùa

Tôi ra cuối bãi tôi đùa với trăng

Tay choàng lên với môi hằn

Tôi mơn gió lả tôi măn vú đồi

Có hương có nhạc trên trời

Tóc tôi se gió mắt ngời ánh sao

Có con chim rủ tôi vào

Ở trong giấc mộng tôi trao ái tình

Ngày trong xanh nắng trong thanh

Tôi ôm cỏ dại ấp tình thiên thu

Thăm nhau

Giữa chiều em đến thăm đây

Nắng như tuổi mới chim bay trong hồn

Gió từ đâu bắt mùi thơm

Tóc em ngày đó tưởng còn trời xa

Đồi cao mây trắng như ngà

Tình êm như ngọn gió là hư không

Mênh mông lùa xuống mênh mông

Những vì sao lạnh trong lòng rưng

Em đi anh cũng ngập ngừng

Tình xưa sầu nhẹ núi rừng dâng lên

Mông mênh lùa xuống mông mênh

Chút vàng nắng đọng trên hiên mất rồi

Trong hồn tiếng nhạc chơi vơi

Mắt xưa giờ đã một trời bay xa

Chiều ru theo đợt nắng tà

Tình êm như ngọn gió là hư không

Mênh mông lùa xuống mênh mông

Lòng ơi sao cũng trống không như chiều

Tơ tình vương gió hiu hiu

Lâng lâng hồn lạc sáo diều bay lên

Mông mênh lùa xuống mông mênh

Tiễn em buồn lại dâng lên cuối đường

Em đi anh cũng ngập ngừng

Tình xưa sầu nhẹ núi rừng bay theo

Mang mang

Mang mang trời đất tôi đi

Rừng im suối lặng thiếu gì tịch liêu

Tôi về lắng cả buổi chiều

Nghe chim ăn trái rụng đều như kinh

Còn một mình hỏi một mình

Có chăng hồn với dáng hình là hai

Từng trưa nằm nghỉ đất dài

Phiêu diêu nhẹ cái hình hài bay lên

Mù sương âm vọng tiếng huyền

Có con dơi lạ bay trên cõi đời

Sau xưa mắt đã ngợp rồi

Tôi nghe tôi chết giữa trời tinh thông

Xứ nguyệt vàng

Đêm mơ đến xứ nguyệt vàng

Vẳng xa buông lạnh mang mang tiếng thiền

Chập chờn nửa giấc cô miên

Tâm tư lay bóng con thuyền ra khơi

Trùng trùng sóng gợn luân hồi

Võng ru thuyền mộng vượt ngoài càn khôn.

Một mình nằm thở đủ kiểu trên bờ biển

Đầu tiên tôi thở cái phào

Bao nhiêu phiền não như trào ra theo

Nín hơi tôi thở cái phèo

Bao nhiêu mộng ảo bay vèo hư không

Sướng nên tôi thở phập phồng

Mây bay gió thổi trời hồng muôn năm

Mai sau này chỗ tôi nằm

Sao rơi lạnh lẽo âm thầm

Một mình khoái trí nằm thở nữa

Giờ đây tôi thở khá đều

Tri ân trời đất một chiều lang thang

Rất vui tim phổi nhịp nhàng

Như sương tan giữa bụi vàng xa xăm

Ngàn sau

Về đây say với trăng ngàn

Phiêu diêu hồn nhập giấc vàng đó em

Trăm năm bóng lửng qua thềm

Nhớ nhung gì buổi chiều êm biến rồi

Mai kia tắt lửa mặt trời

Chuyện linh hồn với luân hồi có không

Thái hư chừng sắp chuyển vòng

Đại dương tràn kéo núi đồng tan đi

Chúng ta giờ ước mong gì

Văn minh gửi cát bụi về mai sau.

Nguồn: blog Nguyễn Đúc Sơn

Du Sỹ Ca

Địa cầu

Địa cầu

Từ đâu

Tới đây

Có cỏ

Có mây

Có thú

Từng bầy

Da thịt

Ngây ngây

Kín mít

Bầy nhầy

Lộn lẹo

Âm dương

Khổ đủ

Trăm đường

Hồn ta

Cảm thán

Địa cầu

Địa cầu

Lông lông

Lá lá

Cá cá

Chim chim

Cổ kim

Kim cổ

Tối cổ

Tối kim

Cũng chìm

Cái bĩm

Em mỉm

Cười chi

Hì hì

Ta th�

Địa cầu

Địa cầu

Không đầu

Không đuôi

Không chuôi

Không cán

Ta cầm

Chơi mãi

Lải nhải

Lầm bầm

Riết mà

Đâu chán

Địa cầu

Địa cầu

Bay trên

Tham vọng

Bay ngoài

Cõi mộng

Hồn rộng

Réo rắt

Bắt cái

Không bắt

Chụp cái

Không chụp

Ngồi sụp

Xuống chơi

Ma trơi

Cùng hú

Địa cầu

Địa cầu

Cõi

Cõi rụng

Cõi bụng

Cõi đầu

Cõi sinh

Cõi tử

Biết gì

Lai khứ

Ứ hự

Như nhau

Ta nhảy

Thật mau

Lau chau

Gò đống

Một hồn

Trống bộng

Ẩn náu

Tịch ngôn

Cái lồn

Mười sáu

Địa cầu

Địa cầu

Ba ngàn

Cõi xạo

Hũ gạo

Vỗ về

Ta thề

Mần tiếp

Một kiếp

Ngàn thâu

Ngán đâu

Ai �

Địa cầu

Địa cầu

Bầu bầu

Bĩnh bĩnh

Lỉnh kỉnh

Ngàn năm

Làm hoài

Không xuể

Địa cầu

Địa cầu

Nhất như

Tịch chiếu

Gì đâu

Đủ thiếu

Đàm tiếu

Quanh co

Ta lo

Chuyện trò

Cùng ma

Thiên cổ

Quá ngộ

Thấy ra

Ta ma

Đâu xa

Ta ta

Ma ma

Ma ma

Ta ta

Hát hát

Ca ca

Hà hà

Xứ xứ

Địa cầu

Địa cầu

Lút lút

Sâu sâu

Tới đâu

Tới đâu

Mới là

Chỗ tận

Nếu mà

Không tận

Giữa trận

Rút ra

Chết cha

Hồn phách

Tử sinh

Lãng nhách.

Địa cầu

Địa cầu

Trăng thâu

Ta ngủ

Nhắn nhủ

Vô ngôn

Chợt hồn

Rục rịch

Bay ngoài

Tịch mịch

Đánh bịch

Xuống mồ

Ô hô

Ai tai

Địa cầu

Địa cầu

Cõi mầu

Cõi mỡ

Ta thở

Không ra

Tổ cha

Mày thật

Lật đật

Chuồn đi

Rù rì

Riết chán

Ở nán

Càng đau

Ngàn sau

Tịch mịch

Địa cầu

Địa cầu

Đi đâu

Đi đâu

Ta ôm

Xã hội

Ta đội

Xã hè

Ơn nghĩa

Kè kè

Xanh lè

Ta rú

Địa cầu

Địa cầu

Đen đen

Đúa đúa

Trật búa

Hồn ta

Nứt ra

Tuyệt đối

Em cối

Ta chày

Trời bày

Giả lịa

Địa cầu

Địa cầu

Đã nhầu

Nát hết

Nói gì

Ai chết

Nói gì

Ai sống

Ta rống

Ta gầm

Âm thầm

Bao kiếp

Điệp điệp

Trùng trùng

Cái khùng

Cái điên

Thánh tiên

Đều ớn

Sợ làm

Quá trớn

Địa cầu

Địa cầu

Cõi m

Cõi nhiệm

Tăng tiệm

Gì không

Hay cứ

Lông rông

Đàn ông

Đàn bà

À à

Ậm ậm

Tối thậm

Ngu ngơ

Rờ rờ

Đút đút

Tìm nút

Càn khôn

Cái lồn

Con cặc

Thắc mắc

Lắc rắc

Vằng vặc

Trăng sao

Ôi chao

Quá ớn

Địa cầu

Địa cầu

Trong bầu

Thái hư

Lắc lư

Khí quyển

Hóa chuyển

Gì đâu

Ta

Chốn lạ

Nằm cạ

Lung tung

Rách bung

Tội Phước

Thung dung

Ta bước

Vui tràn

Chấp trước

Địa cầu

Địa cầu

Nắng trôi

Từng tảng

Bảng lảng

Hoàng hôn

Nước chảy

Sóng cồn

Dập dồn

Cõi mộng

Quá rộng

Hồn ta

Điên gì

Không động

Dại gì

Không tịnh

Sợ gì

Không bịnh

Địa cầu

Địa cầu

Mây sầu

Lớ

Rợp rợp

Ngân hà

Chà chà

Tuyệt thú

Ngực em

Mới nhú

Ngác ngác

Ngơ ngơ

Bài thơ

Tuyệt cú

Địa cầu

Địa cầu

Mày trâu

Hay chó

Lấp ló

Ngàn sao

Đêm sáng

Thì thào

Xanh cao

Nín mãi

Ta không

Sợ hãi

Cũng phải

Dòm trông

Sau trước

Tấm mông

Toàn lông

Với lá

Quay mãi

Cà nhông

Lồng khồng

Ta đá

Địa cầu

Địa cầu

Bể dâu

Bao lớp

Loé chớp

Bao lần

Ta vẫn

Ân cần

Thiết tha

Quá lạ

Sương ngàn

Cũng hớp

Trăng tàn

Cũng đớp

Đi trên

Sạch nhớp

Thảy đều

Ăn khớp

Địa cầu

Địa cầu

Quá xưa

Quá cũ

Lục phủ

Ngũ tạng

Lạng chạng

Đòng đưa

Hột dưa

Em mở

Hết cỡ

Lòng vui

N

Bát quái

Địa cầu

Địa cầu

Văn minh

Bèo bọt

Đức lý

Nổi trôi

May rủi

Một hồi

Lêu bêu

Sắc tướng

Chưa ngượng

Tiếng kêu

Đêm trường

Cái ọt

Lạnh lùng

Thấu ót

Địa cầu

Địa cầu

Ngàn thuở

Không tên

Trọng lên

Mù mù

Đặc đặc

Ngó xuống

Mặt mặt

Đù đù

Trăm năm

Bay vụt

Cái vù

Địa cầu

Địa cầu

Về đâu

Về đâu

Bụng trống

Một bầu

Ta rầu

Muốn chết

Lếch thếch

Lang thang

Bò giữa

Hai hàng

Dọc ngang

Kim cổ

Vui tìm

Cái khổ

Ai cắn

Ai mổ

Khi không

Quá ngộ

Rơi tòm

Xuống lỗ

Địa cầu

Địa cầu

Ta ôm

Nọ nọ

Ta cọ

Này này

Kia kia

Đó đó

Bắt cái

ó Có

Chụp cái

Không Không

Có Không

Không Có

Các em

Sắp ló

Có Có

Không Không

Đùm lông

Quá mướt

Địa cầu

Địa cầu

Từ cẳng

Tới đầu

Ngàn thâu

Ta hát

Vuốt ve

Thật mát

Ôm choàng

Quá sát

Sao hồn

Quá rát

Trời trăng

Bát ngát

Địa cầu

Địa cầu

Rồi đây

Lụi hụi

Tới ngày

Quá vui

Mà

Thành bụi

Tro than

Mê man

Mở đùi

Ta khụi

Kẻo rủi

Một mai

Ai tới

Ai lui

Ai chùi

Vắng lặng

Địa cầu

Địa cầu

Lửng lửng

Lơ lơ

Phất phơ

Chủ nghĩa

Ta tỉa

Ta trồng

Mộng không

Vạn cổ

Trong lỗ

Của ai

Rách dài

Ngủ đại

Dại dại

Ngơ ngơ

U ơ

Tịch mịch

Rục rịch

Càn khôn

Thoát hồn

Ta nhảy

Địa cầu

Địa cầu

Trăng khô

Đang xối

Trên gối

Thiên thu

U u

Ta hát

Rợn mát

Vô thần

Vỹ nhân

Đồ bỏ

Thiên tài

Cặc lõ

Địa cầu

Địa cầu

Càng sống

Càng lâu

Tóc râu

Càng mọc

Ta càng

Muốn thọc

Khiêng đi

Ngay chóc

TINH KHAU

Trang bìa tập thơ Tịnh Khẩu, An Tiêm xuất bản năm 197

Ảnh: blog Nguyễn Đức Sơn

THAY LỜI TỰA (của tập thơ Tịnh Khẩu)

…Được, tập TỊNH KHẨU, trong gồm nhiều bài quá siêu. Cũng vì cái quá siêu đó mà con cảm thấy có cái gì bất nhân, bất nhẫn, không đành. Và buồn lạ lùng. Bởi vì khi con hình thành và thu lượm lại, đại bác vẫn thản nhiên nện ỳ ành vào núi Đại Bình sau nhà. Và con biết đâu đây chỉ trong một ngày thôi, hàng vạn tấn bom cũng đang được các pháo đài bay B.52 thản nhiên đổ xuống. Trong tiếng gầm rú của Cơ Khí và Kỹ Thuật vắng mặt hoàn toàn bất cứ chút gì thuộc về Nhân Tính, con đang cho in cái gì đây? Ba thử đọc : .

Kiếp trước ta là du đãng

Kiếp này ta đi lảng vảng

Bên cầu tử sinh lỗ tai nghễnh ngãng

Đọc tiếp:

Luận về không hay có

Đâu bằng nhìn cái mồng của em

Sắp ló

Đọc tiếp nữa:

Ôi thôi mắc tội tày đình

Ngàn năm cái giống phê bình thơ ca

Hồn không bằng chiếc lá đa

Múa may chữ nghĩa làm cha tôi kìa!

Nhất quá tam. Thôi, chưa cần gì phải đọc thêm. Đúng một trăm bài trong tập dù thiên biến vạn hóa cũng chỉ rút ra từ Một và quy về Một. Cái Một đó là Cái Ta. Càn Khôn, Điên Đảo, Biến Hóa, Tịch Mịch... hay gì gì nữa? Sao con cứ tưởng chúng đã hay sẽ chỉ được làm ra ở một thời đại nào xa lắc xa lơ, vào cái thuở mấy ngàn năm thanh bình sau chiến tranh kìa, dù cái giọng của chúng là cái giọng vô cùng đặc thù, của một cá nhân vô cùng đặc thù nằm trong một xa hội vô cùng đặc thù. Mà trong văn chương kim cổ, chính cái giọng mới là cái quyết định, như ba thừa biết, chớ không phải tư tưởng này nọ. Tư tưởng này nọ, đồ xả rác, vì ai lại không thể không có. Kể cả tư tưởng... phi tư tưởng và tư tưởng... thiền! Con nghĩ con phải mang trong người ít nhất một triệu tư tưởng hay nói một cách khác, không mang một chút tư tưởng nào, cũng vậy. Nhưng tất cả cái một triệu tư tưởng hay cái không có một chút tư tưởng nào kia cũng đều đáng đem quăng hết nếu thơ văn con không mang được cái giọng, không có được cái giọng. Mà cái giọng này là cái giọng gì? Sao nó đã, đang và sẽ, trời ơi, chắc chắn mãi mãi gây ra lớp lớp ngộ nhận ở bất cứ nơi chốn nào trên trần gian này, ít ra, nói chung, chớ đừng nói tại cái xứ nhỏ bé, mảnh mai đang hứng chịu cái số lượng bom đạn đến mức bảo hòa, bảo hòa của bảo hòa, mà cổ kim chắc không ai tưởng tượng nổi. Cái giọng đó có chút xíu ảnh hưởng gì đến Nhân Tâm, đến Đạo LÝ, đến Lương Tri tối thiểu eủa thời đại không, dù nó bay đến mù mịt từ Hư Vô? Cái giọng đó có ăn nhậu gì đến cái tội diệt chủng trờ trờ, a, không, không phải tội diệt chủng nữa mà là, theo chỗ con nghe lóm, tội mà các luật gia thế giới chuyên về Công Pháp và Hình Pháp Quốc Tế gọi là sociocide, là crime de déshumanisation… và bao nhiêu tội danh khác nữa mà họ chưa định được tên? Ủa, sao mày lớn lối. Ủa, mà mày làm thơ thì cứ làm thơ, cũng như mắc đái thì cứ đái, như mày nói từ cả mươi mười lăm năm rồi, mày, thằng côn đồ, thằng du đãng chánh hẫu trong tiềm thế, sao bây giờ khi không có cái tham vọng gì vượt quá tầm tay mày? Con biết ba có thể trách con như vậy, nghĩa là rơi vào cái ngộ nhận làm con tức thở. Bởi con mà có cái tham vọng gì, con, một thằng sống bằng lửa Tịch Mịch, bằng hơi lạnh Thiên Thu. Đến cả mộng mơ đích thực còn không có hay chỉ có toàn là mộng không :

Sáng mênh mông

Ta đi thơ thẩn trong vườn hồng

Ồ bông, ồ mộng, ồ không

Huống hồ! Hay con định thanh minh, bày tỏ? Không, quyết là không. Vì dại gì lại để rơi vào một thứ ngộ nhận nữa. Mà thanh minh, bày tỏ cái gì nữa trong một thế giới đã vắng bóng Hiền Nhân, không, bóng Con Người mà chỉ còn có Cơ Khí. Ba không thấy sao, chính cái bọn người tự cho mình là trượng phu, là kẻ sĩ, muốn khoác lên mình mẩy cái vẻ khinh bạc lại là bọn người đang tha thiết nằm trong cái guồng máy vô tâm, thúc hối cái guồng máy đó nghiến nát không những bao kẻ phiêu hốt mà luôn cả những kẻ còn mang trong người chút xíu lẽ công bình còn sót lại với trời đất. Vả chăng, thanh minh, bày tỏ cái gì nữa đối với cái thằng đàn ông đã lên tới và đã đi qua bên kia cái đỉnh Tịch Mịch khốc liệt chưa từng thấy là con? Ôi cái giọng của con, cái giọng của thơ văn con mà ngay cả một người đầy tâm huyết và khí phách, với bản tính vô cùng thận trọng là nhà văn hóa đầu �c phơ Nguyễn Hiến Lê cũng cho là “khác cả thế hệ này nữa vì cá tính quá đặc biệt” (trích thư ngày 5-2-1972), cái giọng đó để làm gì? Chẳng lẽ để nói nhảm:

Chiến tranh kéo dài hay không kéo dài

Em cũng rách làm hai

Từ vạn kiếp

Và ngông vô tích sự:

Giữa trưa nằm nghĩ quanh

Thấy đời sao muốn chửi

Ngẫm một kiếp qua nhanh

Buồn buồn móc đít ngửi

Có một điều chắc nịch là eái giọng đó, dù làm cho bao nhiêu người bĩu môi, nhổ nước bọt, cả những người có thể tốt nhất ở bên này và những người có thể tốt nhất ở bên kia, cũng đang tỏa ra cái không khí nồng nàn và hiu hắt dị thường, dị thường đến nỗi tờ bán nguyệt san chuyên biệt văn nghệ duy nhất có mặt ở Sài Gòn trong lúc con khỏ những giọng ehữ này từ lâu đã quyết định chịu hy sinh cái số độc giả chọn lọc thực sự, từ chối rất ư là khôn ngoan và đẹp đẽ sự cộng tác của con, sự cộng tác mà chính con đã tự đề nghị là có thể không nhận nhuận bút bất cứ lúc nào, dù nhiều lúc gần như thường xuyên không thể quơ quào đâu ra tiền gửi bài bằng bưu điện cho họ và hai thằng nhóc con Thạch, Thảo đói đến nỗi nửa đêm nhằm mơ gọi cơm! Cái giọng đó làm được cái gì một khi con biết con chạy đâu cũng không thoát, sống đâu cũng không nổi rồi. Còn mong chi làm được cái gì, chút gì giữa “hoàng hôn thế kỷ phủ bao la” như người nghệ  sỹ lớn nhất thế hệ ba là Huy Cận đã thốt lên cách đây không lâu. Ôi, con luôn luôn tức thở và hộc máu đến khô ngực mỗi khi nghĩ đến Văn Chương và Hành Động. Mà thơ văn con không bao giờ chạy theo kịp đời sống con. Hay đôi khi ngược lại cũng quá đúng. Phải, nhiều lúc con lại thấy rõ lạ lùng đời sống con không bao giờ đụng tới thơ văn con đâu. Nhưng cũng may mà chúng không đụng tới nhau chớ hễ đựng tới là phải chết (Cho đến nay con không tài nào hiểu nổi cái gọi là nghệ thuật vị nghệ thuật và nghệ thuật vị nhân sinh mà ở Việt Nam bắt đầu từ thế hệ của ba người ta đã mất công tranh cãi nhau, bởi vì rõ ràng đó chỉ là cái giả-vấn-đề). Mà không đụng tới, chưa đụng tới, thì điên. Điên và chết, đời sống chỉ có chừng đó, quả thật chỉ có chừng đó. Nhưng trên bình diện Tuyệt Đối ở chỗ nhất như tịch chiếu, rõ ràng con thấy con chìm xuống dưới, bay lên trên, tuyệt hảo, hai cái cõi thường nhập một lại ó trong thi phẩm này, dù Định Mệnh và kẻ thù văn nghệ một chiều – nghĩa là không có đối lực từ phía con – không biết từ đâu cứ bám riết. Bây giờ im lặng, Tịnh Khẩu, được rồi chưa ba? Hay vẫn mãi mãi cần đi một mình và ngồi giữa đám đông mà thở ra cái hơi lạnh ngắt:

Ngàn sau

Phơ phất gò bông lau.

Tác giả

(Trích thư gửi cha từ Blao đề ngày 19-8-1972)

Nhắn

Đời sau người có thương ta

Từ lâu xuống lỗ làm ma mất rồi

Đường xa, thôi, miễn bồi hồi

Mả hoang nhảy đại lên ngồi đi cha.

Cổ  ngôn

Trời đánh

Thì tránh

Gái đánh

Thì né.

Càn khôn nín thở

Hột

Thì le.

Phải không đôi giày cỏ

Ta trả giá

Cái điên rồ

Đời ta

Bằng một nấm mồ

Vô chủ

Hay điệu hơn

Bằng một thây ma

Tan rã

Là cùng

Phải không đôi giày cỏ.

Cũng may

Nếu mai kia có người hiểu nổi

Cõi hồn ta chừng một phần trăm

Chắc khi đó mây cũng thôi bay

Gió mù khơi cũng ngừng thổi

Và đất trời cũng hết lạnh căm

Đời dẫu vui ta cũng kiếm lỗ nằm.

Hồn du sỹ

Ôi chiều lạng quạng tới bên sông

Nhìn gió tung bay c

Tôi thấy rõ ràng qua một kiếp

Ngàn năm hồn lạnh thú đàn ông

Mà không ai hay

Tôi đang rơi xuống kêu cái bịch

Trên rong rêu tịch mịch

Từ muôn đời nay

Bình sinh

Ta hú

Cho mịt mù trời đất

Rồi lõ trất

Đi luôn.

Kỷ niệm một đoạn đời

sống đích thực bằng nghề đạo chích

Bắt trộm gà ban đêm

Ta ôm nhằm con vịt

Ta ôm nhằm đời ta vô lượng kiếp.

Đôi khi cũng buồn

Nên hồn tràn lan gò đống

Bốn phương bạn hữu tri âm

Đào hoài không ra nửa mống

Thật ra

Tao viết văn làm thơ

Cho tụi bây quăng viết

Mặc dù tao không đời nào thèm giết

Những cái thứ cà rơ.

Vân am

Nhờ hồng phước

Mà nay

Mặc dù đã có gia đình bậy bạ rồi

Tôi vẫn còn đang ngủ trên am mây

Với những bậc thầy

Muôn thuở trước

Mừng hết lớn

Đốt lửa một mình trong đêm thâu

Ta chợt nhận ra ta có một cái đầu

Mừng hết lớn

>

Thò tay hẹn ước

Em ơi tịch mịch trời chiều

Thò tay hẹn ước đôi điều cho vui

Kẻo mai cảnh cũ sần sùi

Bâng khuâng thiên địa, ngậm ngùi hồn anh

Cũng hay

Khi ngộ nhận chồng chất tràn lan

Là lúc trăng tan

Vào miền hiu quạnh tuyệt vời nhất

Chỉ nghe tịch mịch

Nửa đêm soi bóng trăng tròn

Thấy đau trời đất rõ còn trong thai

Các em đều chẻ làm hai

Từ đâu một chỗ rách dài thiên thu

Hồn tôi con thú cần cù

Nằm chơi trong cát bụi mù vuốt ve

Hỏi thăm nước chảy xè xè

Chỉ nghe tịch mịch phủ đè rêu xanh

Như một trò xiếc rất cũ

Đừng nương tay nhé các bạn

Hãy bắn thẳng tôi cho hết đạn

Rồi ngã lăn ra chết

Còn hơn sống lê sống lết

Phải không, hỡi những người anh em thi sĩ rắn rết?

Rất đơn sơ

Tôi chỉ có lửa

Và tịch mịch

Trong người

Múa may chữ nghĩa

Ôi thôi mắc tội tày đình

Ngàn năm cái giống phê bình thơ ca

Hồn không bằng chiếc lá đa

Múa may chữ nghĩa làm cha tôi kìa

Thật vậy

Không bám sát đời sống

Đừng mong bám sát được thiên cổ

Cực thấy mồ

Chớ sao

Chiến tranh kéo dài hay không kéo dài

Em cũng rách làm hai

Từ vạn kiếp

Về các thứ hột trên Trái Đất

Tất cả các thứ hột trên Trái Đất

Dẫu hình dạng hơi khác nhau thật

Song ở trong đều có chỗ tách làm hai

Thật là dài

Các em ạ

Cho mà xem

Đừng đụng em

Em đẻ

Yêu cầu

Tôi cắn

Cho bung

Cái khùng

Trong tôi

Than ôi

Ngược lại

Thiệt là

Quá dại

Em h

Em ơi

Để tôi

Làm lại

Trời biết

Con gái

Đái ra nước

Sao ta thấm được

Cái buồn ơi là buồn

Đợi

Cho tôi đút

Cái nút

Rồi tu rút

Nhé ni cô

Nắng đã xế bên kia mồ

Hun hút

Lút

Cho hỏi chút chơi

Hỡi dòi bọ viết văn, làm thơ lúc nhúc

Sao vừa châm chích tôi

Vừa hút, tỉa, rúc

Quá lôi thôi

Vậy?

Cái đau chữ nghĩa

Tôi đâu có muốn làm thơ

Ngứa tay xé giấy hồi giờ quẹt chơi

Cõi riêng nghi ngút cả đời

Cũng e nằm hết sau lời lẽ kia

Ai về khuất tịch đá bia

Thấy ra ngàn thuở vài tia nắng mù

Đồng thanh xin đứng gật gù

Chớ hòng kiếm cách bỏ tù hồn tôi

Cái nòi bình giải lôi thôi

Có hay chữ nghĩa đắp bồi tang thương

Cái mồng và tính không

Đụng tới cái mồng

Là đụng tới tính không

Ác liệt

Thôi cũng được

Tôi nói ngược nói ngạo

Nói xạo nói ke

Chỉ riêng trời đất xanh lè

Cảm thán

Đơn  sơ

Thấy được

Con cào cào

Nh�y lưng tưng

Trên cỏ

Là thấy được

Muôn sao

Và Trái Đất

Đã phôi dựng

Thế nào

Chân ngôn

Ta

Đẻ ra

Lộn xộn

Tô canh bồ ngót

Trưa suốt một bụm bồ ngót

Nấu một tô canh húp cái tọt

Ôi tự hồi nào dòng đời quá ngọt

Sao ta không hay

Hạnh phước

Chiều mưa quá trớn

Trời ganh quá ớn

Thấy anh và em

Thảy đều quá lớn

Đập cha nó bể cái đầu

Hỡi con ong mật chốn này

Hút no nê bụng bao ngày đi đâu

Hỏi chi lảm nhảm quá rầu

Đập cha nó bể cái đầu

Quê hương

Tôi có giú một trái mãng cầu

Đâu từ thời thơ ấu

Trong một góc nhà lẫm vùng biển sâu

Qua bao lớp lớp bể dâu

Ba mươi năm chưa hề mất dấu

Hơi thở ta

Sao trần gian

Nóng hổi hơi thở ta

Ngay cả trong những đêm trăng tà

Nhà sau chùa

Pháp tính không, pháp tướng không

Sao ni cô có lén nhìn tôi đứng tồng ngông

Trong vườn trăng vắng

Đâu ngờ

Người ta giấu cái đạo

Trong hũ gạo

Trời ơi

Quá lạ lùng

Chỉ to bằng cái tộ

Sao các em đều úp vừa nấm mộ

Đời tôi

Thật đáng tiếc

Ô hay

Trăm năm vốn hồn tôi bay

Sao đang chảy riết

Dưới ngòi viết

Tôi định một ngày nào

Tôi định một ngày nào thật thảnh thơi

Leo lên trời

Ỉa

Chiều lang thang trong xóm thương nữ

Cúc ơi

Cúc

Cho anh

Rúc

Vô mình

Em

Một lúc

Chơi

Đã tan

Hết

Cõi đời

Giờ

Quanh anh

Thôi

Chỉ còn

Là

Xương mục

Ráng chịu

Chàng mạnh cho đến đỗi

Quét không hề dùng chổi

Mà thổi

Loài rệp thơ mần răng sống nổi

Bụng tôi

Tôi nhìn xuống đó thật lâu

Khói bay mù mịt chớ đâu có gì

Ai chơi nghịch đụng sẽ xì

Ngàn năm bất khả tư nghì đó nghe

Đừng bắt chước mà chết

Tôi chấp ngã

Cho đến tơi tả

Thiệt đã

Mưa

Ướt lần tôi hết rồi mưa

Áo tơ đã thấm, hồn xưa đã trào

Đua nhau roi nước quất vào

Bốn bên bưng kín ngõ nào thoát ra

Tháng ngày xơ xác cái ta

Nằm phơi trên bãi hàn sa mịt mù

Thì ra

Thì ra

Ta vốn là ma

Thôn nữ thán

Ơi chàng ngồi bới khoai lang

Để cái củ chi em thấy rõ ràng

Tính tình tang

Đường em đi cỏ mọc hai hàng

Chút duyên không nợ sao lỡ làng trăm năm

Nguyệt

Ồ cô con gái nhỏ

Đêm rồi mộng mới đỏ

Trong trời đất xanh xao

Trăng ướt dầm lá cỏ

Đầu tôi

Tôi dòm vô đó thật sâu

Thấy ra quá cũ từ đâu kiếp nào

Lắng nghe trong cái ào ào

Nhẹ hiu hơi thở đưa vào lãng quên

Ô đàn bà đẻ

Ô đàn bà đẻ

Dù rộng nứt một kẽ

Mà chắng có cái chi sứt mẻ

Du sĩ

Trong những đêm trăng vằng vặc

Nhìn trời đất vô cùng

Ta thường bật tay thò ra cầm rắc rắc

Trần gian

Ta còn giỡn nữa hay thôi

Khói bay mờ toả luân hồi vòng vo

Gửi về đâu một chút tro

Kèn vang lộn mửa tiếng ò í e

Trăng

Ô hồn ta

Sao quá mỏng

Ngoài vườn trăng

Đêm trăng nghe chó sủa

Đêm trăng nghe chó sủa

Nhìn ra sương giăng bủa

Em thấy gì hay không

Hồn ta mù vạn thủa

Kể cũng lạ

Có một con ma

Rất nho nhã

Nằm trong cuộc đời ba đá

Của ta

Tất cả đều trật lất

Nếu không có quỷ ma

Khó bề thấy được Phật

Đó là sự thật của Trái

Nhưng nghĩ cho cùng tất cả đều trật lất

Trước sau như một

Suốt đời ta tác thi như giỡn

Nhiều người vốn không ba lơn

Nhè đọc kĩ hơn

Mới thấy rằng ta giỡn thiệt

Cõi riêng xa

Trong những đêm trăng

Có một nỗi gì thấy quá muộn màng

Làm ta muôn đời muốn khóc

Cố quận

Ninh chữ

Ma tru mờ biển cũ

Cảnh đời

Có một con dế què

Cánh mòn đập rè rè

Không ai nghe

Kiến bu trần trụi cuối hè

Một mình trên Trái Đất màu mè

Nằm chết trong lùm tre

Không đe

Kiếp trước ta là du đãng

Kiếp này ta đi lảng vảng

Bên cầu tử sinh lỗ tai nghễnh

Tục ngữ

Củi

Để chẻ

Gái

Để xẻ

Phong tình ca

Ta còn chơi nữa hay thôi

Sốt sao cứ đổ mồ hôi mệt nhoài

Háng mang lỡ cái hột xoài

Đời đau một thủa, nuối hoài xuân ơi

Chân ngôn

Ta

Đẻ ra

Tịch mịch

Chớ sao bây giờ

Thầy tu

Cũng thường nuôi một con cu

Nên nói cái chi cũng đều bù

Rù rù, mịt mù

Chúng con bèn im ru

Lời các em

Anh ơi nhớ quá làng chàng

Đụng em em đẻ, đụng nàng nàng sinh

Ngày kia trời đất r

Ai còn giữ được khúc tình như xưa

Điên gì ngăn chận gió mưa

Chỉ e thúi đất nên vừa thôi nha

Mây đưa nước đẩy tội mà

Ngàn năm một giống đàn bà tang thương

Phận sao tơ liễu nõn nường

Sinh ra ai cột trên giường chạy đâu

Hụt chân không lọt xuống cầu

Cũng rơi trên mạng lưới sầu vô tâm

Trót đeo cái nghiệp ca cầm

Cũng nên thương chút cái mầm trong thân

Xót xa em sống một lần

Cho ai khép mở mộ phần tan hoang

Hồn mịt mờ vui

Nếu đôi ta không là cát bụi

Sao thấy cảnh ngậm ngùi

Bên ngàn cây lá reo vui

Đừng oán bàn tay đời hắt hủi

Tôi đi dạo mát giữa trại cùi

Hồn mịt mờ vui câm, điếc, đui

Thật thà

Khuya lạnh ôm con ngủ

Ôm đất trời quá cũ

Một kiếp mộng bao nhiêu

Trước sau gạo một h

Như nhau

Đất trời

Có thật hay không có thật

Cũng đều là trời đất

Đúng là chỗ chết

Ông Nguyễn Đức Sơn quá lớn

Nên thủa nhỏ các em mần thơ không nhìn thấy

Mai kia khi đã cảm thấu được ông ấy

Các em lại càng không nhìn thấy chi nữa hết

Mà nói ra đúng là chỗ chết

Trượng phu thán

Ôi thật không gì dễ sợ

Cho bằng lấy một con vợ

Đêm đêm rờ rờ

Ngày ngày đi chợ

Cho đến khi nó ợ

Đưa tay ta sẽ bợ

Bao nhiêu cái cục nợ

Tàn héo cả ngây thơ

Đâu cuộc đời ngày xưa ngon ơ

Nhưng cũng may cho đến phút giờ

Ta còn thở

Dù oằn oại, xác xơ

Từ thiên vạn cổ mịt mờ

Trời đất vẫn tràn đầy mộng và mơ

Ta còn xé giấy m�

Cửa tử

Rất nên nói thơ tôi dở nhất thế giới

Nhưng tuyệt đối chẳng thể nói thơ tôi tục tĩu

Mặc dù thơ tôi quả vô cùng tục tĩu

Đứa nào nói thơ tôi tục tĩu

Đéo mẹ nó ăn mồng què máu giặt đồ dơ

Còn mong chi cảm được chút nào thơ

Dù rằng tôi cũng ăn mồng què máu giặt đồ dơ

Người sung sướng

Chà chà

Sao cái cuộc đời ba xạo của ta

Có nhiều cái quá lạ

Hồn tôi

Ôi trăng ngàn

Vừa tan

Chuyện cơm bữa

Người ta quyết hãm hại đời tôi

Tìm ra bao quỷ kế than ôi

Quần ba tụ bảy dòm nhau thấy

Mặt mũi mình sao đầy lọ nồi

Thoát

Sáng mênh mông

Ta đi thơ thẩn trong vườn hồng

Ồ bông, ồ mộng, ồ không

Mười tám

Em nằm mum múp

Giữa trời đất căng

Sượng chín vầng trăng

Bao giờ lật úp

Phút sự thật

Các em yêu dấu đừng nghĩ bậy bạ

Nhờ bản chất vô cùng lang chạ

Mà với đất trời ta thuỷ chung đó ạ

Kinh nghiệm riêng

Mần thơ ôi giống hệt bửa củi

Nhưng nói ra nhiều người sẽ tủi

Nên mặc quần đùi đứng khom lưng

Có gì rớt vô ta dễ phủi

Làm thơ

Mắc đái là đái

Làm thơ cũng cùng hình thái

Không còn chi để phải nói lại

Trừ cái sự vụ hai trứng dái

Săn cón lên báo giờ quan ngại

Trong khi thơ rụng như cây chín trái

Khôn ngoan ta đưa tay hái

>

Sáng thế ký

Em sắp ló

Trời đất có

Hồn ta

Hồn ta

Là một cái bệnh viện

Rộng vô biên

Nằm không xa

Một bãi tha ma

Tưng bừng

Bóng quạ

Tịch mịch

Ngàn sau

Phơ phất gò bông lau

Tôi thấy

Con gái

Ngồi đái

Trên Trái Đất

Rồi đi đâu mất

Chưa ai hay

Tôi đàolỗ

Dấu thơ

Trong sương mờ

Vạn cổ

>

Hỡi U Minh Giáo Chủ

Hỡi U Minh Giáo Chủ

Trăm năm mần chi đủ

Con hát hoài không thôi

Lướt trên mồ cỏ phủ

Hai đầu sinh tử

Cái lỗ của em

Cùng với cái lộ huyệt

Mở ra hai đầu sinh tử bất tuyệt

Hư vô ca

Có những nàng ta yêu phất phơ

Mà bây giờ tưởng lại

Mới là mơ

Nhưng nắng đã rung mờ

Ngàn năm đã lỡ

Dòm lại nhau cũng đà mắc cỡ

Huống chi ngồi than thở gần xa

Em còn hay đã thành ma

Đi trong nắng xế ngày tà ta đau

Có gì đâu

Giữa ban ngày

Nhiều tên thấy tôi bắt trộm gà quá giỏi

Bèn ứa máu hỏi

Vậy chớ mồm mép thiết tha xã hội công bình của tôi nằm ở chỗ nào

Xin ân cần đáp, ở chỗ chúng chẳng cào tr

Thưa với các Đấng Giáo Chủ Kim Cổ

Dù Đạo của các ngươi

Thành hay không thành

Cỏ mộ

Vẫn cứ xanh

Để ta nói

Các em

Đều sắp có chửa

Vậy thôi chớ còn đòi cái gì nữa

Cái mồng sắp lộ

Luận về không hay có

Đâu bằng nhìn cái mồng của em

Sắp ló

Mâu thuẫn

Ban đêm

Cỏ ngủ

Còn ta

Thức

Cái lỗ

Cái lỗ

Nghĩ tới cùng

Sao quá ngộ

>

Quá sướng

Banh lông

Có bơm mới phồng

Em không chồng

Sao có chửa

Đêm ngủ trong vườn trăng

Đêm ngủ trong vườn trăng

Nghe súng nổ pằng pằng

Tôi nhăn hai hàm răng rất trắng

Vui đời ẩn sĩ

Giữa trưa nằm nghĩ quanh

Thấy đời sao muốn chửi

Ngẫm một kíếp qua nhanh

Buồn buồn móc đít ngửi

Những ngày quá vui

Về đây lỗ nhĩ hư rồi

Cơm ngày hai bữa khỏ nồi mà ca

Chợ đời xí xọn gần xa

Ta ngồi nói chuyện với ma hết đời

In xong ngày 8-6-1973

THAY LỜI BẠT

…Mà có lẽ từ đây về sau cũng vậy thôi, tôi không tìm được ngôn ngữ để nói về những tác phẩm văn và thơ của tôi nữa. LỬA và TỊCH MỊCH, hay đúng hơn, LỬA TỊCH MỊCH, đã tràn ngập cả xác hồn tôi tự bao giờ rồi, kể cả, và đôi khi nhất là, trong những dng chữ đùa nghịch vô ý thức(hiểu trên cả bình diện luân lý và triết lý), làm cho ngay cả ai quen hay lạ vốn có thiện cảm mạnh mẽ với tôi đều phải lắc đầu. Khởi điểm của ngộ nhận đó. Bởi vì quả thật tôi chưa có độc giả đúng nghĩa, đúng mức bây giờ, chưa thể đâu, không thể đâu, dù tôi ít ra đã là nhà thơ được ham chuộng nhất thời đại. (Chắc thảy cũng biết là trong cuộc phỏng vấn rộng rãi độc giả năm nay của tờ Khởi Hành, thi sĩ thư ký tòa soạn Viên Linh, vốn không có một chút thiện cảm gì với tôi, cũng đã can đảm xếp tôi là thi sĩ được ưa thích dẫn đầu hôm nay, bỏ sau bao nhiêu tên làm thơ thời thượng luôn luôn có một số độc giả nổi trôi bèo bọt thật đáng nể).Tôi cũng chưa thể đòi hỏi gì ở họ, độc giả, nhất là lúc tâm hồn họ không thể nào lắng được trong cơn khói lửa ngút ngàn cổ kim chưa có này. Làm sao, khi mà ngay những cây viết phê bình, ngay cả các tác giả, ngay cả các thi sĩ và là những thi sĩ ngưỡng mộ tôi nhất một cách bộc lộ và âm thầm hay ngấm ngầm trong lòng mà miệng mồm cứ tìm đủ cách chửi bới, chắc đâu ai cảm được một chút gì sau những hàng ngăn ngắn kết tụ tinh khí của tôi lan tràn trong tập TỊNH KHẨU này. Lấy đại một bài thơ chỉ vỏn vẹn có ba chữ (hay, đúng hơn,ba tiếng) trong đó ra coi chơi:

Hột

Thì le

Đố ai không bảo tôi tục tĩu, dâm dục, bởi vì quả thật, tôi có tục tĩu, dâm dục! Đó mới là chỗ chết, là cửa tử cho bao nhiêu bài thơ tức thở kia vì trót đụng tới CÀN KHÔN TỊCH MỊCH. Đừng tưởng làm một bài thơ quá ngắn như vậy dễ đâu. Có thể đứa nào khác cũng sắp được ba chữ nguyên con đúng y như vậy, nhưng đó rành rành là đồ giả mà bất cứ ai có con mắt thơ phải nhận ra ngay tức khắc. Đứa nào bắt chước đi đường tắt là tự vận. Bởi, dù nó bay ra trong đầu tôi không đầy một sát na, bài thơ ba chữ gồm duy nhất một danh từ và một động từ kia phải được hoàn thành ít ra từ ba chục kiếp rồi, nghĩa là tính đổ đồng mười kiếp làm được một chữ, chỉ một chữ mà thôi, dù thi sĩ là thằng phải ngộ trong nhấp nháy, phải làm (tôi nhấn mạnh chữ làm, đứa nào cãi, cãi chơi!) toàn bộ thơ ca hàng chục ngàn bài của đời mình trong nhấp nháy. Ôi, ta còn biết than thở với ai ngày sau, đời sau, ngàn sau. Để làm giảm được phần nào nỗi vô vọng tràn hồn của ta, thôi, ta chỉ còn biết lấy ra một bài thơ có lẽ đã được làm ngay trên cầu tiêu như đa số thơ ta, trong miếng giấy chưa kịp chùi hay đang chùi dang dở, gọi là chút gì nhắn gửi, đem đăng ở trang đầu tập TỊNH KHẨU này, để rồi ta sẽ nín câm suốt kiếp khi ngộ nhận tràn lan:

Đời sau người có thương ta

Từ lâu xuống lỗ làm ma mất rồi

Đường xa thôi miễn bồi hồi

Mả hoang nhảy đại lên ngồi đi cha.

Tác giả

(Trích thư gửi nhà xuất bản đề ngày 19-8-1972)

Thơ sưu tầm trên mạng

Giữa Đồi Nhạt Nắng

Tóc ai bay giữa đồi nhạt nắng
Mắt biếc ru êm cả buổi chiều
Chầm chậm buồn xa đưa héo ruột
Bóng vàng nghe tắt giữa hoang liêu

Rồi tự ngàn năm gió lên về
Mây buồn đu võng xuống sơn khê
Mưa giăng ướt cả tình xưa cũ
Ðồng vọng sầu dâng lên não nề

Lối mòn heo hút chiều sa rụng
Người ơi sao u hờn mênh mông
Bâng khuâng chân bước tìm quên lãng
Ôi dáng thu xưa trắng ngập lòng.

Nhìn Con Tập Lật

Nắm tay lật úp đi con
Co thân tròn trịa như hòn đá lăn
Muốn cho đời sống không cằn
Tập cho quen mất thăng bằng từ đây

Nói Thật

Ở ăn với mẹ mày nhiều
Có trưa hộc máu có chiều trào cơm
Có đêm quẫn trí sôi đờm
Sáng ra cuộc sống quá nhờm con ơi
Ru con cha rống thấu trời
Oan khiên tan ở giữa đời cho mau

Mai Kia

Mai kia tan biến hận thù
Giữa đêm sao chiếu mịt mù phương đông
Cha về ôm cả biển sông
Duỗi chân duỗi cẳng nằm không một đời
Cho con cha hứa một lời
Duổi mây thiên cổ rong chơi tối ngày
Thu nào tóc bạc oà bay
Có con chỉ trỏ mới hay tuổi già
Cúi hôn trời đất đậm đà
Cha tan theo bóng trăng tà vạn niên

Rơ Miệng Con

Nằm yên thôi chớ vùng vằng
Để cha rơ miệng con bằng mật ong
Bẻ luôn cái lưỡi cho cong
Nói năng lấp liếm mới hòng người nghe

Hồn Đã ủ Ngàn Năm

một buổi trưa nhớ tràn về tuổi nhỏ
ta lạnh người ôm chiếc bóng rung rinh
hồn đã ủ ngàn năm trong lá cỏ
cánh chuồn chuồn chới với giữa tâm linh

Một Mình Đuổi Theo Mây Bạc Bay Trên Biển

Biển chiều còn một mình tôi
Ðuổi theo mây bạc giữa trời bao la
Thủy triều chợt rút ra xa
Bóng thanh xuân rụng ác tà sau lưng.

Tịch Mạc

Rồi mai huyệt lạnh anh về
Ru nhau gió thổi bốn bề biển xưa
Trăng tà đổ bóng cây thưa
Mộng trần gian đã hái vừa chưa em.

Tôi Thấy Mây Rừng

Một ngày đau khổ chín trong tôi
Tôi đến bên cây lẳng lặng ngồi
Cây thả trái sầu trên nước lắng
Mặt hồ tan vỡ ánh sao trôi
Thôi nhé ngàn năm em đi qua
Hồn tôi cô tịch bóng trăng tà
Trời sinh ra để chiều hôm đó
Tôi thấy mây rừng bay rất xa.

Ðêm Khơi

Lênh đênh thuyền giạt xa miền
Nửa đêm bừng tỉnh man thiên một trời
Trông lên thượng đế đi rồi
Hỏi mây thái cổ con người vân vi
Lối mòn cỏ một xanh rì
Ngoài ra kìa chẳng có gì nữa sao
Ðảo buồn thổi gió lao xao
Ngàn xưa còn tiếng thì thào biển khuya.

Bọt Nước

Tôi dòm đời khi tuổi sắp hai mươi
Nhìn trước nhìn sau thấy rõ ràng
Những người đi trước sầu đeo nặng
Những người đi sau sầu không tan

Tôi dòm đời khi tuổi sắp hai mươi
Thấy hay hay nhưng làm sao cười
Như chuyện lớn lên rồi có vợ
Cuối đời về đất lạnh nằm xuôi

Tôi dòm đời khi tuổi sắp hai mươi
Thấy vắng tan hoang ngụt đất trời
Cha mẹ anh em còn đông đủ
Mình tôi sao mối sầu không nguôi

Ngập ngừng chân bước con đường vắng
Mây trắng bay lên òa đất trời
Tôi cúi đầu nghe mình nhỏ lệ
Biết chuyện gì rồi cũng buồn thôi

Rộng biển trời ơi cái chán chường
Nhạt phèo cả những mối sầu vương
Ôi từng đêm thức nghe xa vắng
Về ngập trong hồn tự bốn phương

Tôi dòm đời khi tuổi sắp hai mươi
Ðôi lúc còn mơ chuyện trên trời
Ðôi lúc còn buồn chuyện xa xôi
Khi biết trước sẽ lui về hủy diệt

Vẫn biết thương nếu cha mẹ chết
Vẫn thấy sầu khi nhớ người yêu
Nhưng tình tôi thì vẫn không đều
Biết sao được hỡi người tôi mến

Vâng tình tôi thì cũng không nhiều
Coi tất cả chỉ là bọt nước
Vâng tất cả chỉ là bọt nước.

Nói thật

Ở ăn với mẹ mày nhiều
Có trưa hộc máu có chiều trào cơm
Có đêm quẫn trí sôi đờm
Sáng ra cuộc sống quá nhờm con ơi
Ru con cha rống thấu trời
Oan khiên tan ở giữa đời cho mau

mộng vô biên

hãy đốt đuốc hằng đêm trên trái đất
cho núi rừng và biển thẳm lung linh
các em là sáng rực cả vô minh
để anh có một nguồn vui bất tuyệt
hãy đọc kỹ hồn anh trong bóng nguyệt
các em vừa mười bốn với mười lăm
bài học gần nhưng cũng rất xa xăm
các em hãy bắt đầu yêu bụi cát
bởi trái đất là niềm kiêu hãnh nhất
dù xe đời lăn hố thẵm ngửa nghiêng
đã chết rồi bao ngưỡng vọng thiêng liêng
dù khuya vắng trời muôn sao lấp lánh
chúng đã dựng lên bao nhiêu thần thánh
ung thúi rồi dưỡng chất của chiêm bao
đêm mới về niềm hoan lạc xôn xao
ta đốt đuốc chạy dài trên trái đất
xin đừng khóc dù trăng sao sẽ tắt
nắm tay vòng các em hãy quay nhanh
lệ ứa tràn vũ trụ sáng long lanh
ta đốt đuốc soi trên bờ bụi cát

đêm trăng lu

buổi tối đó bầu trời như muốn ngã
anh một mình ôm lấy bóng trăng tan
mây thấp quá và hồn anh tối quá
không chỗ nào thở được dưới trần gian

một sáng hồng

tôi dừng lại giữa năm mười sáu tuổi
một sáng hồng nghe nắng rụng tan hoang
tôi nằm xuống phập phồng hai lá phổi
sao mảnh đời đang chảy bỗng khô rang

đau nhức quá trong tôi niềm tuyệt đối
nên cổi quần chạy giữa đám vi lô
tôi động cỡn nhảy kè bên khe núi
rồi ôm đầu lao thẳng xuống hư vô

hồn đã ủ ngàn năm

một buổi trưa nhớ tràn về tuổi nhỏ
ta lạnh người ôm chiếc bóng rung rinh
hồn đã ủ ngàn năm trong lá cỏ
cánh chuồn chuồn chới với giữa tâm linh

khát vọng

các em hãy đi tuần quanh trái đất
ôi tuổi vàng mười sáu với mười lăm
phải hoàn thành sứ mạng một trăm năm
trước khi biến tan vào trong bụi cát
nắm tay cất đại đồng ca bát ngát
ở trên đầu thần thánh với âm binh
mấy ngàn năm nguồn cội của điêu linh
chúng lảm nhảm an toàn sau bí tích
kiêu dũng nhất là con đường không đích
ta cắm đầu lao thẳng tới hư vô
ôi mộng đời cháy sém cỏ cây khô
trăng thế kỷ rừng Đông Phương sáng chiếu

hỗn mang

anh chắc chắn có ngày em sẽ hỏi
dù sáng hồng biển thở rất xôn xao
dù trưa vàng mây thắp sáng chiêm bao
dù đêm trắng rừng trăng đầy gió thổi
không có cách gì anh còn sống nổi
dù một đời im lặng dưới ngàn sao

Văn 192 số Giáng sinh năm 1971

Saigonline

Xóm Chuồng Ngựa

Mục lục

- Con chuột cống

- Thiên đàng Địa ngục hai bên

- Đêm tiệc trần gian

- Ý tưởng chiều tà

- Xóm chuồng ngựa

- Phụ lục

Con chuột cống

Nó vùng dậy với tất cả nỗi oan ức nghiệt ngã tuyệt đối không đời nào được phơi bày. Nó, con chuột cống, đang mang một mũi tên có lẽ là một chiếc đũa bếp sắt… chạy chạy qua qua lại lại như chứng nhân cho tất cả sự ngược đãi, độc ác, gạt gẫm, xỏ lá. Luân cảm thấy tức tối đến cực điểm. Luân quăng chiếc xe đạp của mình trên lề đường, nhét vội hai trăm gờ ram thịt bò vừa mới mua ở chợ Bến Thành vào bánh xe, xông vô đám đông vô tâm đang lúc nhúc.

Bên kia là mặt tiền nhà ga Sài Gòn. Buổi sáng tương đối yên tĩnh mặc dù xe cộ vẫn không ngớt bóp còi qua lại liên miên. Một vài người đàn ông thất nghiệp và hành khất - ở đâu mà chẳng có cái nạn này trừ những nước theo xã hội chủ nghĩa - bơ phờ uể oải Có người đi qua đi lại chờ đợi và rình mò. Định cướp cái vật gì chăng? Khó lòng lắm các người ạ. Chỉ vì đói quá các người không nhận chân tình thế xung quanh. Bởi khu này có nhiều cảnh sát và nhân viên công lực. Thôi nhé, hãy nằm xuống bực thềm đó ngh một chút, và đánh một giấc ngắn hay một giấc ngàn năm cũng được. Ta bất lực trước các ngươi. Cứ đánh một giấc đi, rồi tính chuyện mưu sinh bằng mọi cách các ngươi có thể nhân danh cái đói thảm khốc. Ta cũng mưu sinh chật vật và thống khổ lắm đây. Nhưng hiện giờ ta có hai trăm gờ ram thịt bò - lại thịt bò con nữa mới tốt chứ – mới mua ở chợ Bến Thành. Ta rất đói nhưng không thể chia cho các ngươi. Bởi vì ta có chịu chia cho, chẳng lẽ mỗi người trong các ngươi chỉ sẽ nhận một… nguyên tử thịt bò. Các người đông quá. Cứ mỗi ngày đi qua ta đã thấy xuất hiện thêm những bộ mặt lạ rồi. Hình như từ dưới đất độn lên hay trên trơi cao rớt xuống. Còn những người cũ đã bỏ đi đâu? Chắc các người đã ngã quỵ ở một xó nào đó và trở về cát bụi. Thôi, vậy là xong. Ta không biết tính sao. Tính gì khi ta đã thấy trái đất nó quay, nó quay, nó quay. Thôi, ta sẽ mua thêm khoai tây về chiên và một ít sà lách Đà Lạt, làm một bữa bíp téc cho đã đời để nhìn trái đất này nó quay.

Sau một thoáng nghĩ ngợi lan man, tiếng động ở bên này đường Lê Lai kéo Luân về thực tại. Những xe cộ thì cứ thản nhiên băng qua. Những xe nhỏ như vec-pa, mô-tô, mô-by-lết cũng thản nhiên băng qua. Hầu hết những người đi bộ cũng thản nhiên đi qua. Có một số người thản nhiên cố ý một cách đáng bắn nhất. Họ ngửng mặt lên trời, xem những sự việc xảy ra ở dọc đường không những không can hệ gì đến họ mà còn đáng khinh như đa số những tên linh mục và thầy tu và những tên trí thức học phiệt xuẩn động của thế kỷ. Một số khác, cũng đông đảo như vậy, thản nhiên đi qua vì họ không trông thấy và không hay biết chi cả. Hình như họ sướng nhất trần gian. Họ trải qua khoảng một trăm năm ngắn ngủi và êm đềm. Như đời một công chúa trong hoàng cung. Như đời một tên mọi ở một bản thổ cô lập và heo hút. Như đời một sinh viên nhà giàu, mặt mày, tâm hồn và đầu óc đều trắng bệu như bột, thường học rất giỏi và nhiều lúc cả gan lý luận nữa nhưng tuyệt đối không bao giờ dám hành động và xuống đường. Nhưng nói chung họ là những kẻ tốt phúc nhất như họ vẫn nghĩ.

Chỉ có một số người nhìn lại đám đông, có trông thấy cảnh tượng một con chuột cống bị đâm ngang từ miệng đến hông. Rồi một số trong bọn này cũng bỏ đi. Một số lê la lại nhìn.

"Mẹ ơi, coi kìa!"

"Gì thế hở Mai?"

"Người ta xem đông quá mẹ ạ!"

"Thây kệ họ chúng ta không nên chen vào."

"Nhưng tụi con nít và cả người lớn nữa vỗ tay vui quá, vào xem thử chuyện gì hở mẹ!"

"Mẹ đã bảo phí thì giờ. Chúng ta còn phải vào chợ mua không biết bao nhiêu món ăn. Hôm nay Chúa nhật phải đông lắm. Con quên rằng anh con mới công du ở Mỹ về và nay mai lại sắp lên đường lại rồi sao? Mẹ phải lo cho anh con ăn đúng giờ giấc chứ."

"Thôi mẹ đứng chờ, con vào xem thử chuyện gì?"

Vừa lúc đó, đám đông dãn ra về một hướng. Rồi đám đông bóp lại thành một hình thuẫn.

"Ối, cái gì cháy khét đó Mai con ơi!"

"Thưa vâng mẹ ạ, nhưng không sao hết, người ta đốt một con chuột cống còn sống kia mà."

"À ra thế. Tưởng gìChuyện có vậy mà cũng làm nháo cả phố lên!"

Cái đám đông vỗ tay reo hò. Một nhân viên cảnh sát huýt còi tiến khá chật vật vào đám đông.

"Cái gì vậy, cái gì vậy, xê ra, xê ra!"

"Xếp ạ, có cái gì đâu người ta đốt một con chuột cống."

"Thôi giải tán đi. Ai đốt đó, làm ơn cho tôi biết với."

Một nhân viên cảnh sát khác cũng tiến đến từ phía công trường của khu chợ Bến Thành. Rồi một nhân viên nữa từ bến xe lam. Rồi một nhân viên nữa mang kiếng trắng, tóc hớt cao, dạng chừng cấp bậc lớn hơn. Ông này điềm tỉnh đi vào, không nói năng gì cả.

Lúc này, Luân đã khóa kỹ xe đạp. Nó nhặt ở vỉa hè bên hông nhà ga một hòn đá đen lớn, rất bẩn, tiến về phía con chuột cống.

"Kìa anh Luân mẹ ạ!"

"Có phải không, con nhìn kỹ lại."

"Đúng rồi mẹ ạ."

"À, ra đúng thằng Luân. À, à, bây giờ mẹ mới thấy nó. Té ra nó chỉ là một đứa đứng đường. Vậy mà đến nhà xin dạy kèm theo lời rao của mẹ đăng ở báo, nó ăn mặc tươm tất, tỏ ra rất hiền, ngoan và chăm học, À, mẹ trông thấy rồi. Chính thằng Luân. Mai thứ Hai nó sẽ đến nhà ta phải không?"

"Vâng, mai anh Luân có đến."

"Mai là ngày mười hai phải không? Mai nó đến vứt cho nó một tuần lương rồi a lê xúp luôn! À, té ra cái thằng ngỗ ngáo, đứng đường mà từ lâu mẹ cứ tưởng là sinh viên nghèo, chăm học như nó vẫn nói. À ra thế. Đúng là cái mặt nó rồi."

Hai mẹ con xa dần ra khỏi đám đông.

Đám đông lại nháo lên vỗ tay. Con chuột cống nhảy lẫn cẫn đi qua đi lại bất kể hướng nào. Nó kiệt sức nên không thể giãy giụa như lúc đầu, Luân nhìn kỹ thấy rõ ràng một chiếc đũa bếp sắt đã đâm thẳng từ mồm vào họng nhưng chưa lủng qua bên ngoài. Miếng da bên dưới nách một chân phình chông ra, trắng phếu. Luân cũng chú ý thấy một cái lồng bằng lưới sắt mà nó nhớ đã giẫm phải một lần khi tiến vào đám đông. Luân đoán ngay tức khắc và đoán rất đúng: người ta đã đánh bẫy được con chuột cống vào lồng rồi người ta dí chiếc đũa bếp sắt vào mồm nó và đâm thẳng xuống hông. Con vật quá nhỏ và thất thế hoàn toàn nên chịu cái cực hình dã man và rừng rú đó. Luân mường tượng nghe những tiếng sực sự và xèo xèo khi chiếc đũa nóng đỏ đâm qua tim, phổi và những sớ thịt.

"Cái lè phải đăm cho nó chết cho lâu, chết từ từ mới được."

"Phải rồi, đừng có đăm lủng qua bụng nó sẽ chết ngay, phải đăm sơ sơ như vậy thì nó mới lâu chết, coi mới sướng chứ!"

Hai tên các chú nói chuyện với nhau. Đó là hai kẻ chủ chốt trong vụ hành quyết có thể gọi là hợp pháp nhưng vô cùng phi nhân và dã man thuộc hạng nhất thế gian đó. Hai tên chắc hẳn ở sát nhà nhau. Chắc hẳn là hai tên đó đều có nhiều cộng đồng sinh tồn nhỏ và lớn trong cuộc sinh hoạt ẩm thực và kinh tế hằng ngày. Chính những liên quan hạ đẳng đó thường dễ cấu kết con người với nhau. Đó cũng chính là cái mà xã hội vẫn quen mồm gọi là tình tương thân tương ái.

Luân đau nhói ở trong tim, trong ruột, trong linh hồn, trong suốt cả con người nó. Nó không dằn được nữa. Nhưng Luân không biết ném hòn đáai. Trước kia Luân chỉ có ý định ném vào đầu con chuột cho nó chết ngay tức khắc. Bây giờ Luân chưa quyết định đối tượng. Ném vào con chuột cho nó chết thật nhanh, đành rồi, như ý nghĩ mạnh mẽ căn bản của Luân. Nhưng còn phải ném vào bất cứ ai trong đám đông. Ném vào hai tên chủ mưu Ba Tàu. Ném vào mấy viên cảnh sát không có thái độ. Ném vào người chủ nhà Luân đến giúp việc được mấy tháng nay hay ném vào chính ngay mặt con gái của bà, Mai, đứa con gái học đệ tứ? hay ném vào tất cả? hay ném lên trên trời? ném phủng trời cao? Luân đã sôi máu. Khắp người rung chuyển rất mạnh. Cùng lúc con chuột giựt giựt mấy cái thật mạnh. Máu ứ bật ra khỏi mồm. Nhắm mắt lại, Luân ném mạnh hòn đá lên đầu con vật khốn đốn nhưng không trúng. Luân lại càng sôi máu hơn. Nó thấy quá bất lực và hét lớn.

"Tại sao các ông không giết ngay tức khắc?"

A ha! Ô hô! A ha ha! cả bọn con nít và cả người lớn ở khu Lê Lai lao xao. Mọi con mắt bỗng đổ dồn đến Luân. Luân hoàn toàn bị vây kín bởi một thông đồng đầy đặc, lấp kín và ngu xuẩn của đám đông. Luân không thoát ra được. Mấy nhân viên cảnh sát đang xem tiến về phía Luân:

"Ê cậu kia, cậu định làm loạn đây sao?"

"Không, tôi không phải ở đây. Tôi chỉ là một người đi đường. Tôi không thể chịu thấu cảnh dã man rừng rú phi pháp và cực kỳ vô nhân trong vụ hành quyết này nên tôi có thái độ, hành động và tôi can thiệp."

Cả đám đông cười ồ lên. A ha! Ô hô! A ha ha!

Đợi cho tiếng cười la của đám đông tan dần, viên cảnh sát với cấp bực cao và có vẻ học thức mới hỏi tiếp Luân, giọng mai mỉa, hằn học và khinh bỉ. Trên đời này có biết bao nhiêu kẻ nhân danh cho tối tăm, ngu xuẩn cũng vênh mặt khinh bỉ kẻ khác.

"Ông can thiệp cho con chuột?"

"Thì ông đã thấy."

"Tôi chưa nghe ai nói bênh vực cho một con chuột cống bao giờ, ở các nước văn minh Âu Mỹ, người ta cũng chỉ bênh vực cho những con vật hữu ích nào đó hay ít ra một thân xác to lớn nào đó."

Nói xong, nhân viên công lực trí thức đó ngó thẳng vào mặt Luân, đưa tay nâng nhẹ đôi gọng kính, cố tạo cái vẻ đắc thắng và khoan dung. Đám đông lại chăm chú vào người Luân. Trong một khoảnh khắc, Luân thấy rõ đối tượng của đám đông bu lại ở khu phố này đã chuyển trọn vẹn từ con chuột sang Luân. Luân chỉ biết nhìn chiếc áo sơ mi của nó đã rách một vạt và dính nhiều đất. Những tiếng cười ồ di động từng chụm hai ba cái đầu này đến hai ba cái đầu khác trong đám đông. Cái thông đồng dầy đặc của đám đông càng ngày càng bít bùng. Thái độ độc nhất của người công chính trong trường hợp này là phải yên lặng, yên lặng hoàn toàn. Luân cảm thấy rõ điều đó và cho đó là cách thế phải giữ tương đối khôn ngoan nhất. Nhưng không dằn được trước những tiếng cười ngu xuẩn và khiêu khích không dứt được, Luân trả lời:

"Các ông mà hiểu cái gì. Các ông lầm hoàn toàn."

"Ông hãy nói ngay tôi lầm thế nào. Ý ông muốn bảo con chuột cống có ích hoặc có một thân xác to lớn như con mèo con chó chăng. Ông không biết những thứ bệnh ngặt nghèo do chuột cống gây ra sao? Như trong mùa dịch hạch lăm le vừa qua, ông có hiểu nguyên nhân và thủ phạm độc nhất là ai không?"

Nói xong, nhân viên lại nâng nâng gọng kính, nhướng đôi mắt ra vẻ đắc thắng và khoan dung hơn. Nhưng Luân phản ứng ngay:

"Ông không được xúc phạm đến tôi bằng cách lập lại và lập lại một cách quá thiếu sót bài vệ sinh khoa học thường thức lớp tư lớp ba."

"Tại ông ngu quá!" Nhân viên đáp cộc cằn, không còn đeo cái mặt nạ khoan dung đối với một thanh nhiên chưa đầy hai mươi tuổi là Luân nữa.

"Chính ông mới ngu vì ông đem cái hiểu biết của một đứa học tiểu học nói chuyện với tôi."

"Vậy xin hỏi trí thức của ông đến đâu?"

"Không đến đâu cả. Không có nghĩa gì cả. Chắc chắn không có nghĩa gì cả. Nhưng ít ra còn dạy cho ông nhiều lắm ông ạ. Đây, thẻ sinh viên đây."

Viên cảnh sát giựt lấy rồi gật gật :

"À, à, sinh viên năm thứ ba y khoa."

Đám đông trở nên yên lặng. Viên cảnh sát nói thao thao, nói lấy nói để, hy vọng nói thật nhiều sẽ lấp kín sự thiếu sót nông cạn của mình:

"À, á, sinh viên, càng chứng tỏ ông ngu. Ông đã làm náo động cả khu phố này, ông đã ném đá vào con chuột cống đang bị người ta đổ xăng đốt. Ông hành động với mục đích gì nếu không phải là ngỗ nghịch hay cố ý gây rối. Ông không khinh tởm thứ chuột này hay sao? Ông học y khoa mà không biết chuột cống là nguyên nhân độc nhất sinh ra bệnh dịch hạch đe dọa ở Sài Gòn này hay sao?"

"Thưa ông tôi biết. Tôi rất nhờm tởm thứ chuột này, Tôi cũng quá biết rằng nguyên nhân chính của trận dịch hạch vừa qua là do loại bọ chét ở trên mình thứ chuột này. Nhưng vấn đề ở đây không phải là vấn đề đó. Xin ông hiểu rõ. Hơn nữa đâu phải bởi chuột cống là nguyên do chính và là thủ phạm để chúng ta - con người - tiêu diệt một cách thù hằn và dã man."

"Chứ cái gì là nguyên nhân chính."

"Thì tôi đã nói chính những con bọ chét trên lưng chuột mới được tạm gọi là nguyên nhân chính. Con chuột đâu có muốn bị thứ bọ chét kia ẩn vào mình nó hút máu và truyền nhiễm. Chính loài chuột cống là nạn nhân kia mà. Hơn thế nữa chính những con bọ chét kia cũng không phải là thủ phạm, con bọ chét có muốn sinh ra làm.... con bọ chét đâu. Con bọ chét có muốn có vi trùng dịch hạch ở trong người đâu. Và con vi trùng dịch hạch có muốn làm... con vi trùng dịch hạch đâu!"

Đám đông lại ngơ ngác không hiểu gì, kể cả viên cảnh sát đang đối đáp với Luân và mấy viên cảnh sát khác. Đám đông cục cựa, nhúc nhích, như một con thú lớn thù lù với cái đầu là viên cảnh sát có vẻ trí thức. Đến khi viên cảnh sát này nhếch mép cười thì toàn thân con thú cũng rung lên: cả đám đông lại cười lên nhao nhao: Ô hô! A ha!

Luân hối hận sao mình không giữ thái độ im lặng ngay từ lúc đầu và cứ để mặc cho mọi việc xảy ra. Luân, Luân, mày có nên im lặng hoàn toàn trên mặt đất này cho đến khi cái bóng của mày nhỏ dần, nhỏ dần, rồi mất hút hay không? Cái đuôi, cái thân của con thú, của thế kỷ này là con – thú–đám–đông rung lên làm cái đầu của nó càng chồm đến phía trước. Thật ra Luân đã hiểu cay đắng rằng con� bắt đầu hiện hình khi loài người biết sống thành đoàn thể, xã hội. Viên cảnh sát nói tiếp bằng giọng trấn áp.

"Ông ngỗ nghịch hay cố ý gây rối. Trong cả hai trường hợp, xin mời ông lên xe đến bót. Ở đó ông sẽ thấy lời lẽ thiệt hơn. Tôi có thể cũng không đủ quyền phán xét ông. Nhanh lên, xin mời ông."

Luân nhào tới lượm chính hòn đá nó vừa ném đập mạnh một lần nữa lên đầu con chuột đang ngất ngư vùng vẫy yếu ớt mang đám lửa cháy dở khắp toàn thân. Đám đông hoảng sợ dãn ra. Tất cả lô nhô, xao động. Họ tưởng Luân làm gì. Ai ngờ Luân chỉ đập mạnh hòn đá lên đầu con chuột. Máu tiếp tục búng ra và óc phun tóe ra. Con vật trúng chổ hiểm quật lên một cái rồi lịm luôn. Luân cũng ngất đi nhưng liền đó cảm thấy bình an. Xong, Luân không cần hoặc chưa muốn giải thích hành động của mình thì viên cảnh sát với nhiều người trong đám đông đồng la lớn:

"Này, này, sao ông độc ác và dã man như thế. Vậy mà hồi nãy ông nói ai dã man?"

Cái đám đông cười rồ lên. Luân không biết nói gì thêm. Một cái hố ngăn cách dựng ngược lên trước nó và đám đông. Không còn tình cảnh nào tuyệt vọng hơn tình cảnh không thể giải thích hay bày tỏ gì nữa ở thế kỷ này.

"Nó mất trí!"

"A, thằng điên!"

"Con cái nhà ai tội nghiệp!"

"Trông mặt mày khôi ngô đó chứ, lại sinh viên này nọ nữa."

" Có cái gì điên khùng trong mặt nó!"

"Đồ dã man!"

"Độc ác đến thế là cùng!"

"Đem mà giết nó đi cũng vừa!"

"Đồ quỹ yêu hiện hình."

Không biết bao nhiêu tiếng nói, giọng nói của đàn ông, đàn bà, trẻ con vang vọng đây đó, thốt ra từ cái thân thể nhầy nhụa của con–thú–đám–đông. Tất cả đều đắc ý, tự cho mình là những người bình thường, tốt, trong mọi xã hội trên mặt đất này.

Con chuột cống bây giờ đã hoàn toàn nằm yên một chỗ. Lửa còn cháy lem lém, càng ngày càng bớt khét vì lông lá đã rụng hết. Người ta hoàn toàn không chú ý đến con chuột nữa mà chỉ chú ý đến Luân. Luân là cái tụ điểm cho con mắt đám đông chĩa vào. Thế nhưng Luân không nhức nhối. Luân chỉ hối hận đã không can thiệp cho con chuột sớm như ý muốn, đã không giúp nó trở về bụi cát cho nhanh. Ôi mỗi một giây khắc cực hình trôi qua đối với một con chuột đang bị hành quyết một cách cực kỳ dã man như vậy là một ý nghĩa gì dưới trần gian này và trên cao thâm kia? Vậy mà Luân, mày đã cãi cọ phân bua với con–thú–đám–đông và vô tình để cho những phút đau đớn của con vật khốn đốn kia kéo dài. Những đau đớn đó, cố thể có một ân huệ nào ở trên cao rơi xuống để bồi hoàn không? Mọi con mắt đã hoàn toàn đậm chĩa vào Luân. Thế nhưng, sau đó, dần dần, Luân hết nhức nhối. Nó đứng vững như một hòn núi đặt giữa đại dương, mà chân núi ăn thủng qua ruột trái đất. Bão táp, thủy triều cứ trồi lên lấp xuống. Núi vẫn là núi. Đứng y nguyên một chổ. Luân thật sự đã hết nhức nhối.

"Ê, thôi đi cho kịp giờ." Một viên cảnh sát khác lại nói với Luân bằng một giọng truyền bảo.

"Xin hỏi: ông bắt tôi về lý do gì?"

"Ông phá rối tr�t tự, thế thôi."

"Thế nào là trật tự, ông?"

"Ông khỏi lý luận ở đây."

"Nhưng tôi phải biết lý do tôi bị bắt."

"Xin ông cứ về bót rồi biết."

Phải nói về bót mới biết. Nhưng Luân đứng vững như núi đá giữa đại dương kia.

Đám đông tan ra, tan ra. Hồi nãy giờ Luân hoàn toàn quên bà Ngạn – mẹ của Mai – và Mai, đứa con gái nó đến kèm học. Luân cứ tưởng hai mẹ con đã vào chợ Bến Thành rồi. Bây giờ Luân đã trông thấy Mai khi nhướng mắt lên một chút về phía trước. Mai đứng một mình tươi mát giữ đám đông hôi hám, dơ dáy. Luân đoán chắc bà Ngạn phải đứng ở ngoài đám đông sợ phiền phức và đang tức giận con gái mình dù là đứa con gái được chiều chuộng. Luân muốn tránh đôi mắt của Mai. Đôi mắt hết sức trong, hết sức xanh, dễ in vào bất cứ ấn tượng xấu tốt nào do xã hội chấp nhận. "Mai ơi, làm sao em hiểu được tôi. Mai hãy đi xa đi và coi như không gặp tôi sáng nay." Luân muốn truyền phóng ý nghĩ đó cho Mai. Rồi Luân đứng một mình, muôn đời một mình. Không cần phải giải thích và phân bua với ai. Luân thấm thía hiểu rằng trong cái số người chịu lê la đến xem cảnh tượng hành quyết rất cực kỳ dã man con chuột cống này - trong số có cả Mai - không ai đứng về phía Luân, hiểu nó. Luân bình tĩnh nói với nhân viên cảnh sát bên cạnh.

"Tôi có xe đạp. Nhờ ông cho lên xe luôn."

"Được rồi, nhưng nhờ ông cho xem thẻ căn cước và trưng binh luôn."

"Được rồi, về bót hẳn hay."

Luân bình tĩnh trả lời, dùng ngay lời một nhân viên khác đã nói với nó. Luân bình tĩnh cho đến phút chót. Đám đông tan dần, tan dần, tan dần. Những người đến chậm đều tỏ vẻ muốn hiểu nguyên nhân và cảnh tượng xảy ra. Một ông người Bắc di cư hỏi:

"Cái gì vậy thưa các ông?"

Một ông khác cũng người Bắc di cư trong đám đông tỏ vẻ rất biết chuyện, lấy giọng kẻ cả, bề trên, đai diện cho đám đông, cho phán xét và tiếng nói cuối cùng, đáp rất ư là gọn:

"Một người điên khùng gì đó."

Luân im lặng, Luân im lặng, Luân im lặng. Luân là môt hòn núi ngầm. Biển đã tràn ngập lên người nó. Bão tố đã tràn ngập người nó đến muôn đời.

Thiên đàng Địa ngục hai bên

Ai khôn thì lại ai dại thì qua
Đêm nằm nhớ chúa nhớ cha
Đọc kinh cầu nguyện kẻo xa linh hồn
Linh hồn phải giữ...

Thằng Tâm mới đọc đến đó thì bọn trẻ dàn ra. Ở khi đất này bọn trẻ đã chế biến một thứ trò chơi của hầu hết trẻ con miền Nam với bài hát đọc được như trên. Đó là trò chơi "Bắt linh hồn" theo thằng Phước hoặc giản dị hơn, cứ lấy theo câu đầu của bài hát như con Nhạn đề nghị, trò chơi "Thiên đàng địa ngục hai bên".

Thiên đàng địa ngục hai bên
Ai khôn thì lại ai dại thì qua

"Này Tâm, dại thì qua cái gì mày?" Thằng Phước hỏi, và chưa kịp để thằng Tâm suy nghĩ trả lời, nói tiếp:

"Dại thì xa chứ?"

"Xa cái gì?" Thằng Tâm cãi.

"Xa địa ngục chứ xa cái gì nữa!"

"Vậy mày nói xa địa ngục là dại à? vì như thế bài hát nói "Ai khôn thì lại Thiên đàng và ai dại thì sa Địa Ngục".Vậy ai cũng khôn chứ có ai dại!"

"Khôn cái gì! Dại cái gì!"

Lão Phồn lên tiếng thình lình làm lũ trẻ mất hồn vía. Chúng không ngờ trong lúc nói chuyện chúng đã xê dịch lại gần túp lều của lão mài dao trong khu đất Mả Tây này. Con Nhạn thất kinh bỏ chạy trước. Sau thấy mấy đứa bạn trai chỉ dang ra thôi, nó từ từ từ tiến lại, núp sau lưng một đứa nhìn ông lão:

"Khôn cái gì! Dại cái gì! lão thích nhất là ăn cơm. Ăn cơm ngon lắm. Tụi bây đứa nào ăn cơm chưa?"

"Chưa!"

"Tôi rồi!"

"Tôi chưa!"

"Tôi ăn hồi năm giờ."

"Tôi chín giờ tối mới ăn. Nhưng mẹ tôi thường cho tôi ăn trước." Con Nhạn nói sau hết.

"Đứa nào ăn cơm rồi thì khôn, đứa nào chưa ăn thì dại , đúng vậy không?" Ông lão vừa nói vừa ngắm nhìn từng khuôn mặt trẻ, vẻ mặt ông nửa thật nửa chơi. Lũ trẻ không hiểu rõ thái độ của ông. Mà chính ông cũng không hiểu ông nói thật hay nói đùa nữa.

Lúc này Ái, chị của Nhạn, cũng vừa tiến đến. Ái được coi như bà tiên đối với tụi trẻ ở khu đất này không phân biệt giàu nghèo hay tôn giáo nào cả. Ái học đệ lục, rất xinh, rất ngoan. Ái nói với Nhạn.

"Mẹ gọi về tắm rửa.”

"Không, em chỉ muốn về ăn cơm thôi.”

"Ừ, tắm xong rồi ăn cơm. Sao bữa nay đòi cơm sớm thế?"

Cả bọn biết ý khúc khích cười. Riêng Nhạn – có lẽ trẻ nhất đám – không biết diễn ý làm sao đành nín thinh.

Thằng Phước lém lĩnh:

"Nhạn nó muốn khôn đó chị Ái ạ!"

Ái không hiểu gì ngơ ngác.

Lão Phồn thấy vậy nói lại:

"Đứa nào ăn cơm thì khôn đứa nào không ăn thì dại chứ không phải gần địa ngục hay thiên đàng gì hết.”

"Ồ vậy thì tụi mình đứa nào cũng khôn hết.” Tâm nói nhanh giữa tiếng cười reo của bọn trẻ.

Ái đứng một mình không hiểu lão Phồn nói chơi hay nói thật. Hình như nói chơi mà cũng hình như nói thật. Cũng như nhiều lời khác của lão mà Ái nghe được.

"Chiều nay mày chưa khôn phải không Nhạn? Chín giờ tối mày mới khôn, tao khôn hồi năm giờ rồi kia!" Phước cất tiếng làm Ái bật cười. Ái dẫn cả bọn đến bức tường đổ ngồi chơi.

Lúc đầu mới dọn nhà đến đây, Ái rất sợ cái Mả Tây này. Với tuổi mười ba, tâm hồn nó thực sự đang nẩy nở cùng với những sự dò hỏi thắc mắc về chính bản thân mình, về ngoại cảnh, về những hiện tượng ở ngoài tầm hiểu biết của cả người lớn. Ái không đời nào dám đi đâu gần Mả Tây. Nó nghi ngờ nhiều thứ. Nào là ma. Nào là bệnh phong cùi mà nó được biết có thể gây ra nếu gặp hơi mả bốc lên khi trời mưa. Nào là thể diện của một đứa con gái... sau cùng nó đã làm quen. Nó thấy tất cả tụi trẻ trong khu đất đều ra đó chơi. Chúng trèo lên mả thả diều. Chúng chơi đạp lon, cút bắt ở giữa những chiếc mả lớn. Có đứa nhà nghèo chiều tối ra nằm ngủ ngay trên mả trần hoặc những cái lăng nhỏ. Ở đây có cây cỏ, có dế, có chuồn chuồn. Đúng là một công viên. Đúng là một ấu viên nếu người ta dựng một tòa nhà, trồng thêm những cây đu, những ghế xích đu, những cái thang tuột cho trẻ. Đặc biệt nhất ở đây đã an nghỉ những linh hồn của nhiều nòi giống. Đầu tiên là mả của tụi lính Tây, lính lê dương đánh thuê cho Pháp như Ý, Đức, Ảrập... trong thời kháng chiến oai hùng và thần thánh vừa qua. Rồi sau đó, không ai cai quản, vùng đất này được dùng để chôn cất cả những xác chết người Tàu, người Ấn, người Ma Lai, người Campuchia, v.v. và dĩ nhiên có cả người Việt. Linh hồn của những kẻ quá cố ắt hẳn đã theo đủ những tôn giáo chính như Phật giáo, Thiên chúa giáo, Hồi giáo, v.v. nên sau đó dân vùng có khuynh hướng gọi là Mả Lớn hơn là Mả Tây hay Mả Thánh. Vâng, nếu cái nghĩa địa này không rộng lớn lắm ở bề mặt, ở diện tích, ở sự nguy nga của những kiến trúc mồ mả thì ít ra cũng rộng lớn về phương diện linh hồn, đạo giáo như vừa nói. Vào lễ Phật Đản, tụi con nít trong khu đất đã trốn nhà vào đây làm lễ. Vào lễ Giáng Sinh, tụi chúng cũng không từ chối dựng cây Nô-en nơi đây, với cả bánh, trái và nhũng thức ăn hỗn tạp của tụi con nít giàu, nghèo. Đây mới đích thực là một cộng đồng rộng lớn. Cộng đồng xã hội giữa những trẻ con không biết giai cấp. Cộng đồng tử sinh giữa những người chết và người sống (mặc dù hai bên không biết nhau). Cộng đồng tôn giáo, về những kẻ đã khuất được chôn chung trong một khu đất có vòng thành hẳn hoi và về phía rực rỡ nhất của những tâm hồn trong trắng đang hòa vui với nhau trong những dịp lễ lớn của Phật giáo và Thiên Chúa giáo. Và thật ra nếu có đứa nào chịu tổ chức một đại lễ nào thuộc Bà La Môn giáo hay Hồi giáo hay Ma giáo gì gì cũng được bọn trẻ hoan nghênh mặc dù sự cấm đoán của cha mẹ, những bậc hiện thân dầy đặc của thành kiến. Lâu rồi một vài đứa trẻ con của những Mỹ kiều trắng và đen cũng ra đó chơi. Chúng phá phách không kém những đứa trẻ bản xứ. Chúng cũng trèo lên đầu mả thả diều, hát bô lô ba la, chúng cũng bắt chước bọn trẻ chấp tay cầu Phật mặc dù cha mẹ chúng biết. Thực là một cộng đồng rộng lớn và chân thực mà ở đó không ai muốn chiếm ưu thế cả.

"What do you play here?"

Thằng John bây giờ chạy ra nhập với bọn trẻ lựa một câu dễ nhất để hỏi nhưng tụi trẻ bản xứ không tài nào biết trả lời kể cả Ái, học đệ lục ban Anh Văn. Dù vậy thằng John cũng nhập bọn cố gắng chơi chung một cách thật hòa hợp, thân mật.

Ai khôn thì lại, ai dại thì qua.
Đêm nằm nhớ chúa nhớ cha
Đọc kinh cầu nguyện…

Đọc đến đó thì thằng Tâm quay sang hỏi lão Phồn:

"Thưa ông. Ông đã bao giờ đọc kinh cầu nguyện chưa?"

Ông lão chỉ nghe được tiếng chưa rồi đoán chừng đáp:

"Chưa, lão chưa… ăn cơm. Lão thích nhất là ăn cơm. Ăn cơm rất ngon.”

Ái chăm chú nhìn lão Phồn, nhìn cái gian nhà lá dừa dựng sát bên vòng thành nghĩa địa như sợ gió bay. Như một số nhà của những phu xích lô, thợ hồ. nhưng những người nghèo này chỉ dựng nhà ở mặt tường ngoài của nghĩa địa. Còn nhà của lão Phồn ở ngay bên trong.

"Thưa ông, ông ở đây lâu chưa?" Ái hỏi.

"Gần hai mươi năm cháu ạ!" Ông lão dịu giọng.

"Sao ông không bệnh? Ông không sợ bệnh phong cùi ở hơi mả sao?"

"Bệnh sao được. Phật, Trời phải phù hộ chứ. Lão chỉ thường mắc phải một thứ bệnh.”

Ái chưa kịp hỏi thì Phước đã xen vào, vẻ hối hả như sợ lây bệnh:

"Thưa ông bệnh gì vậy?"

Lão Phồn nhìn ra cái mả lớn ở ngay trước nhà lão. Cái dáng lão xiêu vẹo trong chạng vạng đi một hơi thất sắc, xê ra. Ái chú ý thấy một cái chén và một đôi đũa úp trên đầu mả, sau cái thánh giá. Ái biết ngay đó là tất cả đồ dùng để ăn cơm của lão.

"Thưa ông bệnh gì vậy?" Ái hồi hộp hỏi lại.

"Bệnh đói cháu ạ!"

Ái, Nhạn, Tâm, Phước và cả John sau đó đều bật cười. Ái biết Lão Phồn đói thật nhưng Ái không hiểu thật ra ông có ý hài hước không? Nhìn khuôn mặt lạnh như bàn thạch của ông lão, Ái không đoán được mảy may ý nghĩ của ông:

Thiên đàng, Địa ngục hai bên
Ai khôn thì lại…

Tâm chưa dứt lời thì Phước nhìn ông lão:

"Thưa ông Thiên đàng là gì?"

"Thưa ông, Địa ngục gì ạ!" Con Nhạn cũng bắt chước hỏi theo.

"Ông tin có ma không ông? Ông gặp ma ở đây chưa?" Ái không để Lão Phồn trả lời, hỏi xen vào.

Ông lão loạng choạng sách một cái đấu ngắn bước ra phía mả, nơi có phơi cái chén và đôi đũa. Lão kê sát ghế vào thành mả, ngồi xuống thì vừa tầm với cái chén và đôi đũa. Cái mả biến thành bàn ăn.

"Thưa ông Địa ngục là gì ạ?" Phước hỏi lộn câu hỏi của Nhạn.

"Thưa ông Thiên đàng là gì ạ?" Nhạn đành phải hỏi câu hỏi của Phước.

Ông lão chưa biết trả lời sao thì Tâm đã đọc mấy câu hát.

Đêm nằm nhớ chúa nhớ cha
Đọc kinh cầu nguyện kẻo xa linh hồn
Linh hồn phải giữ linh hồn
Đến khi…

Cả bọn – kể cả Ái – đồng thanh:

Đến khi gần chết được lên

Cả bọn im lặng. Nhạn liếng thoắng:

"Thiên đàng ở đâu hở ông?"

Tâm không mong gì ông lão trả lời nên hát lại:

Thiên đàng, Địa ngục hai bên
Ai khôn thì lại ai dại thì qua

"Qua cái gì mày? xa chứ, bắt tao chữa lại mãi sao? Nghe đây:

Thiên đàng Địa ngục hai bên
Ai khôn thì lại ai dại thì ra”

Bấy giờ ông lão mới lên tiếng như trở lại điệp khúc:

"Khôn cái gì? Dại cái gì?"

Nghỉ một lát lão tiếp:

"Địa ngục với Thiên đàng ở đâu mà chẳng có.”

Cả bọn chụm lại lắng nghe, kể cả John, tưởng ông lão sắp giảng nghĩa.

"Lão thích nhất là cơm. Ăn cơm ngon nhất.”

Câu nói của lão làm cả bọn cụt hứng, cười bù. Nhưng chợt lão tiếp:

"Hãy tìm đâu cho lão một chén cơm, một con cá và nếu được một xị rượu lão chỉ ngay cho.”

"Thưa ông, ông chỉ ngay cái gì vậy?" Bọn trẻ đồng nói, quên hẳn những câu hỏi của chúng chưa được ông lão trả lời. Chỉ một mình Ái nhớ lại.

Khuya đó lão Phồn kiệt sức gục đầu bên thành mả.

Nước giải chảy một dòng đặc trên thành xi măng lấp lánh ánh trăng non. Lão đã kiệt lực trong suốt một ngày mài dao mà không kiếm ra khách. Chỉ có một mình Ái lẻn ra đây với một đĩa cơm, một chén thịt hầm và một ly rượu thuốc rót trộm của ba nó. Chỉ có một mình Ái chứng kiến cảnh phục sinh kỳ diệu của lão Phồn. Một sự phục sinh thực sự chứ không phải trong cổ tích hay thuộc loại thần thánh. Và lần đầu tiên trong thảm cỏ xanh nhung của tâm hồn Ái mơ hồ vẽ ra ý niệm đầu tiên về biên giới thô sơ nhưng nền tảng biết bao nhiêu giữa Thiên Đàng và Địa Ngục trên thế gian này.

Đêm tiệc trần gian

Nằm suốt cả buổi xế trên võng ngủ rồi thức dậy ngâm cổ thi, lão Phụng thấy hơi chán. Nhưng lão cũng sung sướng có được một ngày nghỉ hoàn toàn mà đáng lẽ ra nghề nghiệp và công việc của lão không cho phép như đối với phần đông những người khác, những kẻ cơ hàn khốn khổ nhất trong xã hội cùng làm một nghề với lão. Lão đưa mắt nhìn về phía chiếc mùng lớn của lũ con mụ Đại. Lão bực mình thấy chiếc mùng vẫn còn bỏ rũ xuống mặc dù lũ con chưa lên mắt lão đã mờ cho nên lão lầm. Khi lão mới vừa bỏ chiếc võng, mở một chiếc nem và bẻ một miếng bánh mì đi về phía cửa sổ đằng sau gác, lão giật mình thấy thằng Hùng, thằng Bình, con Liên, thằng Lộc chui ra khỏi mùng mắt hướng về phía lão, im lặng, uể oải. Thằng Hùng – đứa con trai lớn của ông chủ nhà – thình lình bật lên khóc.

"Cái gì?" Lão Phụng bực trí gắt lên.

"Dạ tụi con đói quá.“ Thằng Hùng trả lời, lễ phép.

"Lúc trưa không ăn cơm sao?"

"Dạ mẹ con chưa về.”

"Biết rồi, mẹ tụi bây đi ở cữ, nhưng còn mụ Thận đâu? Sao không thổi cơm cho tụi bây ăn?"

"Dạ bà Thận đi đâu từ hôm qua chưa về.”

"Vậy từ hôm qua tụi bây ăn cơm ở đâu?"

"Dạ ở bên nhà bác Lâm.”

Lão Phụng không biết hỏi gì thêm. Cùng lúc đó cả bốn đứa con ông Đại đều òa lên khóc như bị ai thình lình đánh. Tiếng con Liên cao ré lên. Tiếng thằng Bình trầm xuống. Tiếng thằng Lộc bãi nhãi, dây dưa. Tiếng thằng con lớn chừng mười tuổi – thằng Hùng – thì nặng nề, ngột ngạt, ấm ức, tức tưởi như có ai chận ở cổ. Bây giờ thì lão Phụng không phân biệt được nữa. Tất cả những tiếng khóc kia đều hòa chung thành một âm thanh hỗn loạn khó tả. Nó giống như tiếng kêu của một vài thứ cá khá lớn ở trong cùng một mẻ lưới khi người ta mới vừa kéo lên ghe ở ngoài khơi. Hồi ở biển còn là một ngư phủ, lão Phụng phân biệt được tiếng kêu của nhiều loại cá khác nhau. Thế nhưng khi cùng nằm trong khoang thuyền hay ở trong đáy rọ lưới, chúng chỉ phát ra một âm thanh hỗn độn, ột ột, oạt oạt, lào xào khiến không ai dù nhiều kinh nghiệm đến đâu có thể phân biệt được chắn chắn những loại cá nào nếu không được dòm đến. Tiếng khóc của lũ trẻ con tự nhiên làm lão nhớ đến biển, đến một vùng biển đặc biệt ở một hòn đảo ngoài khơi Thái Bình Dương, nơi lão sinh ra đời. Lão còn nhớ rõ ngày lão phiêu bạt vào đất Sài Gòn, khoảng 1945, hồi Pháp và Nhật đánh nhau những năm đầu lão gần như ngạt thở vì lão không chịu được cuộc sống tù đày, ngột ngạt trên đất liền. Lão thèm khát vùng biển mặn bao la, càng thèm khát khi cuộc sống cơ hàn đẩy lão vào những ngõ hẻm tối tăm của thành phố và xã hội. Niềm tin tưởng và hy vọng độc nhất của lão Phụng: kiếm được một số tiền khá, giữ bí mật đừng cho ai biết để một ngày kia – ôi, cái ngày hạnh phúc – có phương tiện đóng được một chiếc thuyền gỗ nhỏ nhưng vững, chắc, có thể dùng được khoảng trên dưới hai mươi năm (lão hy vọng và tin tưởng có thể sống đến khoảng tám chín mươi năm) cho đến hết đời. Với chiếc thuyền đó lão sẽ tự túc sống một mình, cô đơn ở ngoài xã hội.

Lão Phụng mở chiếc nem thứ hai và nốc hết ly rượu thứ ba thì trời cũng đã chiều sẫm. Khoảng thời gian này ngày và đêm tối thường gần như không có biên giới. Màu đen của đêm sẽ từ từ chiếm đoạt lấy hết cả ánh sáng hay ánh sáng tự rút lui cũng thế. Lão Phụng bước đến cửa sổ đằng sau, tỳ một tay lên thành cửa, nhìn xuống cái vịnh phía dưới cùng với những nhà sàn, nhà gác, thấp, hẹp, tối tăm, nghèo cực, khốn đốn. Lão chờ đợi với lo âu từ mấy hôm nay một thứ mùi hôi sẽ xất phát từ nơi đó. Nhưng tại sao chưa nghe? hay không bao giờ nghe thấy nữa? Lão mừng thầm. Lão nhìn lại phía mùng, nói với thằng Hùng:

"Hùng, tao bảo dẫn lũ em mày đi qua nhà bà Lâm, bà liên gia trưởng đó ăn cơm đi. Xong về ngủ im tất cả. Động đậy là ăn đòn. Nghe chưa?"

"Dạ.”

Thằng Hùng thưa xong, dẫn cả lũ em đi xuống thang gác. Đứa con trai mười tuổi dẫn mấy đứa em lóc nhóc leo nheo gần như vô tri vô giác. Có điều những sinh vật gần như vô tri vô giác đó cũng biết phản ứng, những phản ứng vô tri vô giác giống những xung động. Lão Phụng buồn cười thấy thằng Hùng và lũ em nó nghe lời ông phăng phắc, không dám cãi lại như khi còn cha mẹ nó ở nhà. Nhất là thằng Hùng, đứa con nít mười tuổi đó cũng biết đóng kịch nữa dù quá lộ liễu. Nó giả cái bộ mặt tuân phục, ít nói, lễ phép, hiền lành trái hẳn với lúc thường bởi nó biết chắc chắn rằng hiện giờ nó không có ai bênh vực che chở hết. Những đứa con nít trong những gia đình cơ hàn, cùng khổ hay nhưng gia đình khá giả nhưng cha mẹ thất học hoặc có đỗ đạt cao nhưng quá quê mùa, hạ trí thường thường được bẩm sinh một bản tính khôn ranh vặt vãnh đó, và được thụ hưởng rất sớm có khi mới chừng bốn, năm tuổi.

Khi đưa mấy đứa em xuống dưới thang gác, thằng Hùng lại òa lên khóc. Tiếng khóc tức tưởi, ấm ức nhưng gần như vô giác.

"Lại khóc. Có im đi không." Lão Phụng gắt.

"Mẹ lâu về quá." Thằng Hùng nói.

"Cũng gần về rồi! Mày có biết nhà hộ sinh bên Đa Kao chưa? Mụ Thận không dẫn tụi bây đi thăm em sao?"

Nghe tiếng em, đứa con mới đẻ, thằng Hùng thình lình ngưng khóc. Một nguồn vui vô tri tràn chiếm lấy tâm hồn trẻ thơ của nó. Nó nói chuyện một cách bình tĩnh, đôi mắt sáng lên. Mấy đứa em của nó cũng lây cái nguồn hạnh phúc vô tri kia quên hẳn cơn đói, nhịn lão Phụng, mắt sáng ngời như anh nó.

"Thưa ông, bao giờ em về?"

"Tao làm sao biết được. Nhưng gần rồi."

Nói đến đó. Lão giật mình vì biết ngày trở về của bà Đại đã gần kề. Ngày mai, ngày mốt... Lão tính nhẩm biết bà Đại đã đi ở cữ cách đây một tuần. Và cách đây mấy hôm, khi lão đi mua ve chai về, lão Phụng làm nghề mua bán ve chai, lão đã nghe biết được ngày về đích xác của mụ Đại. Đó là chiều thứ Bảy. Ông Đại ở quân trường Thủ Đức sẽ đến ngay nhà hộ sinh, đưa vợ về nhà luôn. Những người vợ trong những gia đình nghèo khổ lam lũ thường nằm đẻ rất mau. Tội nghiệp. Kế cận giờ sinh họ mới được đưa đến nhà hộ sinh và khi sinh xong, khỏi có việc nghỉ dưỡng sức, họ chạy về nhà ngay. Mà nghỉ dưỡng sức thế nào ở những cái nhà hộ sinh nghèo nàn, hôi hám, u ám, tối tăm với tiền viện phí rẻ mạt! Sở dĩ mụ Đại nằm đến hơn một tuần là vì ông Đại vắng nhà, bất tiện, thế thôi.

Nghĩ một chốc, lão Phụng nói với thằng Hùng:

"Ngày mốt, thứ Bảy, mẹ mày sẽ về, cùng với cha mày ở Thủ Đức và mấy người bạn của cha mày ở trong trường sỹ quan, ôi khối vui con ạ!"

"Mốt là còn hai ngày nữa phải không?"

"Ừ, hai ngày nữa thôi! Thôi, đi ăn đi, xong về ngủ im tất cả nghe không? Bà Lâm đang ăn cơm đó,i ngay cho kịp!"

Đêm khuya. Cái xóm Cỏ nghèo nàn ở vùng Thị Nghè nầy gần như biệt lập với xung quanh. Người ta chỉ nghe thấy những tiếng người nói xôn xao lúc chiều. Bây giờ thì gần như yên lặng hoàn toàn. Người ta tiết kiệm dầu nên khắp nơi đều tối om.

Lão Phụng vẫn tỳ tay nơi cửa sổ. Lão đoán chắc lũ trẻ đã ngủ luôn ở nhà bà liên gia trưởng Lâm. Nhà bà Lâm rộng rãi nhất xóm và có một bề ngoài khá đặc biệt. Khi vào xóm nhìn thấy nhà bà, người ta biết ngay đó phải là nhà của một người có có cái chức sắc gì đó trong tổ chức làng xã ở thôn xóm. Trong xóm, bà Lâm là chỗ thân tình nhất của gia đình ông Đại. Mà thật ra trong xóm này chỉ có hai cái gia đình đó là có thể thân mật với nhau. Lý do: cả hai bên đều mặc nhận có một địa vị đáng kể nào đó trong xóm, bà Lâm tạm gọi là khá giả; ông Đại đỗ bậy bạ đâu được cái tú tài toàn phần và làm thư ký một tư sở khi chưa vào trường sỹ quan trừ bị Thủ Đức và chưa thất nghiệp. Phải kể thêm một yếu tố danh dự về phía bà Lâm. Bà, tuy góa chồng, sống hạnh phúc với hai đứa con gái và một đứa con trai. Một trong hai đứa con gái cũng đỗ được cái tú tài nhưng rủi thay vì tình duyên oan trái gì đó đã tự ý từ giã cõi đời. Đứa con trai thì không muốn thế chút nào nhưng đã mắc bệnh ban cua chết cách đây mới chừng hơn một tháng. Đứa con gái còn lại, rủi thay, là đứa con tệ nhất trong nhà. Bản tính nó im lặng, ủ rũ. Im lặng, ủ rũ đến độ làm cho bà Lâm phát sợ. Nhất là ban đêm, nó lại mê sảng nói những lời lẽ kỳ cục, quái dị. Bà Lâm muốn phát điên vì nguồn hy vọng cuối cùng của bà cũng đang bị hăm dọa. "Nó bị ma ám, hồn quỷ đã nhập vào nó!" Mọi người đều nói với bà như vậy. Bà tin lắm, càng ngày càng tin nhưng bà chưa tìm ra lý do thôi. Bà hứa với bất cứ thầy lang nào nếu cứu khỏi sẽ cúng cho một số tiền rất hậu. Nhưng chưa có ai...

Lão Phụng nhìn xuống vịnh nước dưới cửa. Đêm nay nước ở sông Thị Nghè lên khá lớn nên vịnh này cũng chịu ảnh hưởng. Đó là một cái vịnh nhỏ, bị tắt cụt ở phía trong, ăn thông với một nhánh sông nhỏ của sông Thị Nghè. Như tất cả cái vịnh con của những con sông nhỏ ở đây, nó dơ nhớp chưa từng thấy. Xung quanh vịnh chỉ có một loài thảo mộc độc nhất: loài cây mái chèo lá to bản. Cây mái chèo mọc quanh vịnh hay lác đác đó đây dưới chân những cột nhà nhớp nhúa. Lão nhìn bên phía nhà bà Lâm. Chỉ còn một ngọn đèn dầu leo lét đến cái độ gần muốn tắt. "Hay mụ Lâm đang rình ta, dò xét ta?" lão Phụng tự nghĩ, "mà dò xét cái cóc khô gì... hôm nay là ngày thứ Tư, không thấy cái mùi hôi , tức là, tức là..." lão nhớ lại mấy hôm nay nước sông thường lên lớn và nửa đêm nước rút hết ra sông. Chỉ có những xác súc vật chết thối nhiều ngày trôi vào đây thì mới bị kẹt lại còn tất cả mọi thứ đều theo con nước trôi luôn ra sông lớn. Lão bóc một cái nem khác. Mùi nem thịt phảng phất một chút mùi hôi lão đang tưởng tượng với sự lo lắng. Lúc đó một đôi chuột cống to tướng lăn từ mái lá xuống làm lão đánh thót trong ngực. Một con nhanh chân bắt nhanh qua mái tôn thấp vụt chạy về phía nhà bà Lâm. Con kia rủi ro đánh lọt xuống nước một cái bõm nhưng thừa sức lộớt trên nước qua bên kia bờ, chui vào một ống cống xi măng bỏ hoang gần mấy đám cây mái chèo. Chuột cống là sinh vật độc nhất có một sinh hoạt náo động nhất của cái vịnh này. Chúng làm việc ban đêm, cả ban ngày ở dưới chân cừ những nhà sàn. Chúng lở lói trông không quen sẽ ói ngay. Chúng gần nước, sinh trưởng ở đó nên chúng gần như biến tích. Chúng lợi dụng mặt nước làm môi trường sinh hoạt, làm đất sống của chúng. Không những chỉ lội qua mặt nước trong những trường hợp bất đắc dĩ, chúng còn ăn, giỡn trên mặt nước. Một buổi trưa, khi mới đến xóm này, đang ngồi sắp xếp mấy cái chai, tỉn mới thu được, lão bắt gặp một con vật to bằng con chồn mướp ở trong đống củi bị động lội thẳng một hơi qua bên kia bờ. Lúc đầu lão tưởng đó là con rái cá. Bởi ở đây thỉnh thoảng cũng có loại động vật này ở sông lớn lên chơi. Nhưng sau lão không thể nào bị lầm nữa. Đó chính là loại chuột cống, loại sinh vật ươn hèn, dơ nhớp, hạ trí nhất mặc dù sự tinh khôn vặt vãnh của chúng. Chính vì chúng mà cả xóm nghèo này trở nên điêu đứng một phần nào. Chúng gây ra không biết bao nhiêu thứ bệnh, nhất là bệnh dịch. Mấy con heo của ông Đại tháng trước đua nhau đi chầu trời cũng tại chúng. Thế nhưng vợ chồng ông Đại chưa muốn tin theo lời một số người trong xóm đổ thừa tại con chó Ki Ki, con chó già khốn đốn hay tru lên trong những đêm khuya khoắt. Thật ra con Ki Ki có cắn lộn với con heo nái bà Đại một lần. Lần đó, khi bà Đại đi chợ, đói từ mấy hôm, con Ki Ki không ngại tấn công con vật già ngu xuẩn đần độn là con heo nái để tranh lấy phần cháo heo mới nấu khi sáng. Rủi thay lúc đó bà Đại bỏ quên cái gì lại trở về nhà. Bà im lặng, rình, lấy củi thước phang ngay đầu con Ki Ki nhưng may mắn gậy chỉ đập trúng vào bả vai nó. Đau điếng người, con vật khốn đốn tung chuồng lội thẳng qua vịnh nước đi mất. Lão Phụng thừa biết con vật già phải lấy hết sức bình sinh mới lội qua khỏi vịnh được. Thế nhưng hai ngày sau, không kiếm đâu được miếng ăn, nó quay đầu trở về. "Sao hèn thế hở con, sao không đi luôn đi! Cái thứ già mày là thứ bỏ đi tìm đâu ra được miếng cơm mà không trở về!" Lần đó vào buổi trưa có mặt lão Phụng ở nhà nên lão nghe rõ mồn một lời mụ Đại nói với con vật như thể nói với người vậy. Mụ còn nhiếc con chó: "Cứ giỏi tối nay tru lên nữa đi coi... hay là hồn quỷ nhập vào mày... coi chừng tao trụng nước sôi đó.“ Mấy ngày sau đó, con Liên - đứa con gái năm tuổi của mụ - té sông. Nó suýt chết. Rồi tiếp theo đó một cái nhà lá của một tên đàn ông Bắc di cư ở phía đầu xóm phát cháy do sự bất cẩn của hắn trong mùa nắng gắt. Thế mà người ta cũng đỗ thừa tại tiếng tru của con Ki Ki. Lúc này ông Đại, bà vợ và bà Lâm cũng chống trả vơi dư luận khá kịch liệt. Nhưng sau khi đứa con gái rồi đứa con trai mụ Lâm chết, sau tai nạn của con Liên và những chuyện phiền bực khác trong gia đình ông Đại, hai gia đình này cũng đâm ra thù ghét con Ki Ki và có khuynh hướng đồng ý với dư luận. "Phải giết nó đi, nếu không nó sẽ mang tai họa đến cho cả xóm.” Tên đàn ông thuộc giống người Bắc di cư chủ gia đình ở đầu xóm suýt gây hỏa hoạn cho cả xóm đến thẳng nhà ông Đại nói. Rồi sợ ông Đại không tin lắm, tên đàn ông đó tiếp: "Bác Đại à, bác là người có học hơn tất cả chúng tôi trong xóm nhỏ này, bác có đọc nhiều sách vở nhưng có những chuyện huyền vi của tạo hóa bác không làm sao hiểu nổi... Này, bác nên giết quách nó đi... Thứ chó tru đêm đó là hiện hình của quỷ sứ đó bác ạ. Bác có trông thấy đôi mắt đỏ ngầu của nó không? Nó sắp điên đến nơi nữa rồi đó... Rồi lại cắn phải người khác... Rồi bác phải tốn tiền đưa họ đến viện Pasteur Saigon. Rồi cảnh sát đến bắt... ối là khối phiền phức... đó là chưa kể đến những tai họa ác hiểm hơn..." Tên đàn ông thuộc giống người vốn ghiền "nai đồng quê" đó còn nói quyết liệt hơn. Lão Phụng nghe hết và lão chỉ biết cười. Bởi con Ki Ki không phải là con chó dại, có triệu chứng điên. Nó chỉ có một cái bệnh độc nhất: đói, cũng như hầu hết con cái của mấy gia đình tạo thành cái xóm Cỏ biệt lập này. Đói đã làm cho nó còm cõi. Đói đã làm cho nó hung dữ. Thế thôi. Và có lẽ nó tru cũng tại bởi đói; cái bệnh đói biến chứng, bởi lẽ người ta chỉ thường gặp những con chó ghẻ khốn đốn còm cõi ở những gia đình khốn khổ phần nhiều ở nhà quê và các miền giặc giã mới biết tru. Những con chó sống đầy đủ gần như không bao giờ biết đến nhu cầu đó. Và đôi mắt của con Ki Ki đâu có đỏ ngầu như người ta nói. Trái lại nó vẫn đen, Lão Phụng tin chắc rằng nếu con Ki Ki được nuôi trong một gia đình nào khác, đặt cho nó một cái tên hay hơn, cho ăn đầy đủ hơn, con Ki Ki bây giờ ắt hẳn phải thuộc vào loại khá hơn nhiều lắm. Phần lớn súc vật và người ta hơn thua nhau chỉ tại hoàn cảnh thôi. Nhưng trường hợp bà Lâm thì không phải. Bà thường khoe với mọi người trong xóm nhỏ này là trước kia, hồi chưa di cư, bà đích thực là người ở tỉnh không phải là dân ruộng. Bà rất giàu và có không biết bao nhiêu mẫu lúa ở ngoài Bắc. Nhưng cứ vào nhà bà, liếc một cái từ nhà bếp vào phòng khách, người ta quả quyết không sai là bà Lâm phải thuộc vào hạng quê mùa thô kệch dù trước kia thực sự bà giàu có. Những người thuộc gia đình đích thực khá giả, có học, có giáo dục, trong bất cứ hoàn cảnh nào họ cũng còn giữ được những nét đặc biệt. Những nét đặc biệt đó hiện hình trong những cử chỉ, hành động, dù là cử chỉ, hành động du côn, ác hiểm, tàn bạo. Đến một ngày kia, tên Hai Độn - thợ quét vôi - ở cuối xóm bị ngã hộc máu khi đang xây cất một ngôi nhà ở Chợ Lớn, nằm bệnh trở về cũng đổ thừa tai nạn của mình cho tiếng tru con Ki Ki. Nhưng cứ nhìn cái cử chỉ loay hoay thường nhật của hắn ai cũng tin chắc thế nào hắn cũng bị té ngã và những tai nạn hiểm nghèo như vậy vốn vẫn là cái nghiệp thân yêu luôn luôn chờ đợi hắn.

Vậy mà hắn cứ đổ thừa cho con vật khốn đốn kia.

Con vật khốn đốn chỉ có một người bạn độc nhất là lão Phụng. Không phải lão chỉ có cảm tình đặc biệt đối với con Ki Ki. Lão còn có cảm tình đặc biệt với bất cứ con Ki Ki nào khác. Ngay khi đến đây, biết được hoàn cảnh khốn đốn của con chó già, lão có ý định giết nó. Lão thuộc loại người hết sức nhân đạo nên có thể bị ngộ nhận là dị thường. Và tình cảm nhân đạo của lão rất mạnh. Nhiều buổi trưa trên con đường vắng thấy một con chó già nằm thoi thóp thở, lão thấy xây xẩm cả mặt mày. Phải ở trong hoàn cảnh khốn đốn nghèo cực như lão mới biết cái tình cảm kia mạnh biết chừng nào. Và mỗi lần như thế, thế nào lão cũng bỏ tiền ra mua ít đồng bạc thịt kèm vào bánh mì hẳn hoi, nhưng trời ạ! trong đó còn có cả thuốc độc nữa, đem đến cho con chó ăn. Và buổi chiều ngày đó nếu ai để ý thế nào cũng gặp lão Phụng đi ngang qua đó, im lặng một phút rồi cúi đầu đi luôn. Nếu tính ra thì trong đời lão đã giết ít nhất là một ngàn con trong trường hợp đó rồi! Con số có thể nói là kinh khủng cho người nghe phải tin. Và mỗi lần giết được một con lão có thói quen về ghi một nét trong sổ con có đề ngày hẳn hoi.

Từ ngày lão Phụng đến thuê căn gác, con Ki Ki cứ xoắn xuýt bên lão. Phải nói thêm là lão Phụng ở chung một nửa căn gác thấp và hẹp của ông Đại với giá 150 đồng một tháng. Nửa căn gác ở phía trước là giang sơn ông Phụng, lão bán ve chai giang hồ, gồm có những đồ đạc độc nhất sau đây: một cái võng thượng hạng giăng vừa đủ chiều ngang căn gác, một cái rương cũ đựng một ít áo quần và một vò rượu. Ban đầu lão sống cùng cực với cái nghề này. Sau nhờ quen mối và kinh nghiệm lão sống đã khá. Mỗi tháng sau khi đi giao chai, tỉn cho tên chủ người Trung Hoa ở Chợ Lớn, lão nghỉ hẳn được một ngày, uống rượu ngâm thơ, sống phong nhã hơn hẳn những người khác cũng làm nghề này. Mỗi buổi chiều về lão Phụng có thói quen mua cho con Ki Ki một đồng huyết heo lão dấu kỹ trong gánh. Lão thường chỉ trở về buổi chiều, để tránh nghe những tiếng động, tiếng chửi bới ồn ào. Lão sợ nhất là cái âm thanh hỗn độn dị loại tạo thành bởi tiếng bầy heo đói kêu lên cùng với tiếng của lũ trẻ, tiếng quát tháo của bà Đại. Bà Đại nhiều lúc bận rộn cho heo ăn, quên cả đàn con. Ở trong cái xóm Cỏ nghèo khổ gồm mấy cái nhà, nhà nào bà Đại cũng đặt một cái hũ nước cơm đễ lấy đồ ăn thừa thãi về nuôi đàn heo. Nhưng gần cả xóm đều quá nghèo nên ít khi họ có đồ thừa thãi. Nhiều khi đến bốn năm ngày bà Đại mới đi thu một lần năm sáu cái hũ nhưng dồn chung lại thì chỉ được hơn nửa hũ cơm rau thừa, còn chỉ là nước lõng bõng sình thúi chắc chắn không thể có một thực dưỡng nào trong đó, nếu không muốn nói chỉ gồm toàn thuốc độc. Thế nên có ngày, dù khôn khéo tài ba đến đâu, mụ Đại cũng phải phát khóc lên. Bà phải lo một lúc hai bầy động vật có xương sống. Bầy thứ nhất là đàn con bà đẻ ra. Bầy thứ nhì là đàn heo con, dĩ nhiên do con heo nái đẻ ra chứ không phải bà. Thế nhưng con heo nái thì không phải nuôi con, đều này phải nói dù kể ra nó cũng kỳ cục thực. Bà Đại phải chạy ăn cho cả hai bầy. Bầy thứ nhất thì quan trọng hơn, nhưng cũng tùy thuộc vào bầy thứ nhì. Nếu một con trong bầy thứ nhất bị bệnh bà Đại có khóc được thì đối với một con trong bầy thứ hai – nói rõ ra là một con heo con – khi lâm bệnh bà Đại cũng ăn ngủ không yên và buồn bực đến khóc được. Có những buổi trưa nóng nực, lão Phụng đi xuống thang gác trông thấy cảnh con heo nái nằm nghiêng một bên, vú thừ ra bị một đàn heo con tranh nhau bú và khi lão quảy gánh ra đi, lúc qua phòng bà Đại, lão cũng trông thấy cảnh tượng tương tự: người đàn bà đó đang nằm thiu ngủ, hai vú xề ra, một vú đang được thằng con nhỏ sau cùng – thằng bé Lộc – ngậm kín và vú kia cũng đang được con Liên – em bé lên bốn – ngậm kín luôn. Con Liên không biết vì quá đói ăn hay vì một chứng tật tâm sinh lý nào mà đến bốn tuổi hãy còn nương vú mẹ. Đó là chưa kể một đứa con còn nằm trong bụng nữa. Những lúc đó, lão Phụng đưa mắt nhìn thật lâu. Đôi mắt cứ đăm đăm về phía bụng và vú mụ Đại. Nếu có ai bắt gặp, thế nào người ta cũng nghi ngờ lão Phụng có ý tà dâm. Thật ra, dù đã hơn sáu mươi tuổi, lão Phụng vẫn còn thoáng thấy một tình cảm ước ao dục vọng. Những tình cảm này chỉ đến sau, hoàn toàn đến sau. Lúc nhìn bà Đại, lão đã bị thúc đẩy hay thu hút bởi một tình cảm khác, hoàn toàn khác dù không ai tin. Lão chú ý từng vệt mồ hôi nhễ nhại chảy từ tóc tai, từ thân, từ cổ xuống ướt sũng cả áo và ván gỗ chiếc đi-văng. Lão sống trong một tình cảm vừa thương hại đau khổ vừa giận dữ uất nghẹn vô biên. Hai thứ tình cảm dị loại này nhiều lúc chỉ là một. Nó có hai mặt đó thôi. Cho nên, dù Nietzsche có nguyền rủa đạo Phật, Nietzsche cũng đã là một vị Phật hay ít ra cũng đã là một vị Bồ tát đúng nghĩa. Và phải tin dù Phật có sống thời Karl Marx và nguyền rủa Marx, Phật cũng phải hành động tương tự như Marx thì mới sáng danh đấng Chí Tôn đó thôi. Nhìn mãi, lão thấy gớm tởm và đến một lúc nào đó, tự nhiên lão thấy tức chết được nếu còn trông thấy cảnh tượng đó. Chỉ có những lúc lão mới nhận thấy sự hy sinh cao cả cùng sự tối tăm, ngu đần của một người mẹ, một cái máy đẻ có tình cảm. Khổ sở như vậy sao lại còn nuôi thêm con Ki Ki cho nó mệt? Lúc đầu lão Phụng tưởng ông Đại nuôi con Ki Ki cũng như một số người thấy cần thiết phải nuôi một con vật để vỗ về lúc buồn vui. Còn gì thú cho bằng lúc thảnh thơi được vuốt ve một con chó, con thỏ hay con gà con. Và lúc đó chắc chắn người ta không liên nghĩ gì thịt chó thịt thỏ hay thịt gà. Vậy, ban đầu lão Phụng cứ tưởng ông Đại nuôi con Ki Ki cũng vì lý do vô tư lợi kia (nhưng khi ngay cả ông nuôi con Ki Ki vì lý do để vỗ về thân mến ông cũng không thể được gọi là vô tư lợi được. Có cái quái gì ở trần gian này mà không bị thúc đẩy bởi một thứ tư lợi! Có cái quái gì vô tư ở trần gian này!) Sau lão Phụng mới biết rõ vợ chồng ông Đại nuôi con Ki Ki - và nuôi đã gần mười năm nay - chỉ vì lý do chính yếu: canh gác chuồng heo nái và bầy heo con ban đêm và ban ngày. Bây giờ nó bệnh tật, già yếu, giết là phải, nhất là khi nó tru lên từng cơn dài quái gở lúc canh khuya.

Lão Phụng nhớ mãi, mấy lúc gần đây, khuya nào nó cũng tru, đầu ngẩng lên một cõi nào vô danh xa vắng. Một tối thứ Bảy cách đây được hai tuần, khi bà Đại chưa đi ở cữ, thì ông Đại ở Thủ Đức về cùng mấy người bạn đồng khóa. Ông Đại – người đàn ông trạc chừng ba mươi nhưng tâm hồn đã héo úa bên đàn con nheo nhóc – bây giờ thấy vui hơn. Có lẽ đời sống quân trường đã gây cho ông một thứ trách nhiệm đầy ảo giác với kẻ đồng đội, với người xung quanh và ông thấy tầm vóc cuộc đời rộng lớn hơn nhiều. Ông lại còn sung sướng mỗi tháng tiết kiệm được khoảng tám trăm bạc về giao hết cho gia đình. Tárăm bạc với gia đình ông Đại, cũng nghĩa lý lắm. Gì chứ cũng hơn lúc thất nghiệp ở Sai Gòn, chạy ăn từng bữa. Đêm đó cả gia đình ông Đại, bà Lâm, tên Hai Độn và tất cả mấy người đàn ông trong xóm đều tụ tập lại nhà ông Đại để mừng ông và cũng để nghe ông kể chuyện. Ông Đại kể thao thao bất tuyệt. Và khi ông mệt thì một trong những người bạn đồng khóa lại tiếp lời. Mọi người đều ngồi ở ngoài sân giữa trăng trong và gió mát. Bà Đại là người sung sướng nhất bởi có người chồng có chức vị như vậy. Thế rồi, lúc về khuya – lúc đó khoảng 1 giờ sáng – khi cuộc nói chuyện gần tàn, mọi người tan cuộc vui sắp sửa chia tay thì con Ki Ki lại bình tĩnh tru lên thấu trời xanh. Tất cả mọi con mắt đều đổ dồn đến con vật khốn khổ đó. Nó ngồi một mình, bình tĩnh, hai chân trước dựng xuống đàng hoàng, mõm chỏng lên trời mà tru. Mọi người bắt đầu nói sang chuyện con chó. Lão Phụng nằm trên gác lắng nghe hết. Mọi người đều đồng ý giết con chó sau khi có lời đề nghị của bà Lâm và nhất là tên Hai Độn và tên đàn ông người Bắc di cư suýt làm cháy cả xóm. Bây giờ mọi người mới đua nhau kể lại những cảnh khốn đón, những tai họa mà họ phải chịu trong khoảng một năm nay từ khi con Ki Ki bắt đầu tru, mà tai họa mở màn là cái chết của cô con gái mụ Lâm (dù cô ta đã tự tử vì tình duyên ở dưới trần này bị tan vỡ, một chuyện không ăn nhập gì với con chó cả). "Phải giết quách nó, lấy mật và tim đốt đi chôn kỹ hai năm sẽ hết tai họa", tiếng một người đàn ông khàn khàn vọng lên một mình và trịnh trọng. Bây giờ mọi người chú ý đến ông Lịch, một ông lang hạng nhỏ kiêm thầy rùa ma giáo có một cái quán bán thuốc Nam ở giữa xóm. Chính ông Lịch đã ãn tiền mụ Lâm rất nhiều nhưng không tài nào chứa nỗi đứa con gái ủ rũ sầu bi như bị ma ám. Người ta không hiểu nổi cái phương sách đuổi tà và trị bệnh của ông lang Lịch. Hình như mỗi ông thầy thuốc ta thường có một bài thuốc riêng, thường thường bí truyền và mờ ám đến nỗi những người cùng nghề khó lòng biết được. Đôi khi nó cũng được liên kết với tà thuật đầy ám muội như trường hợp lão lang Lịch. (Và chính vì vậy mà phương pháp trị liệu rực rỡ này của dân tộc đã từng bị ngộ nhận và chôn vùi). Sau khi đồng ý chắc chắn phải thịt con Ki Ki, người ta chia nhau công việc.

"Tôi thân hành nấu nước sôi!" Tên đàn ông Bắc kỳ di cư suýt làm cháy cả xóm nói trước hết.

"Tôi sẽ phụ với bà Lâm.” Mụ Thận – mụ ở cho ông Đại – cũng xen vào làm như thể ngang hàng với mấy người kia, nghĩa là những người không phải dù sao sống lệ thuộc như mụ. Bây giờ tên Hai Độn mới có ý kiến:

"Tôi sẽ ra công dọn dẹp bàn ghế đâu ra đó.”

"Đồng ý! Đồng ý!"

"Đồng ý.”

"Tôi sẽ chịu tất cả tiền la de!"

"Hoan hô! Hoan hô!"

"Đồng ý!"

"Hoan hô!..."

Người ta không còn phân biệt được tiếng ai nói nữa. Nhưng người ta cũng không rõ ông Đại hay một trong những người bạn đồng khóa nào đã hảo hớn chịu chơi bao khoản tiền la de cho cả xóm. Chỉ biếtđều hân hoan sung sướng. Những người tham dự cuộc nói chuyện ở nhà ông Đại có thể chia làm ba loại. Loại thứ nhất gồm vợ chồng ông Đại và có lẽ những người bạn đồng khóa của ông Đại, là những người không thích thịt chó lắm nhưng phần nhiều ham vui và bị thúc đẩy bởi mê tín dị đoan (ông Đại dù sao cũng là người có học, ông không tin dị đoan nhưng thật ra ông cũng ngán đến một quyền lực siêu linh nào lắm!) Loại thứ nhì: loại đói khổ và rất thích thịt chó. Có thể kể vào loại này những tên như mụ Thận, Hai Độn, và nhất là tên đàn ông Bắc di cư suýt làm cháy nhà cả xóm, (những người này thật ra có tin dị đoan hay không chúng ta không cần biết đến). Loại thứ ba là những người không thích thịt chó, có lẽ chưa bao giờ ăn thử cũng nên nhưng rất dị đoan, khoái cúng tế ma chay vớ vẩn: Những người đàn bà trong xóm mà đại diện tiêu biểu là bà Lâm, người góa phụ hiện làm liên gia trưởng. Còn phải kể đến một loại... dị loại là lão lang Lịch ma giáo này quyết không thuộc vào hạng nào trong ba hạng vừa kể. Người tinh mắt một chút sẽ nhận thấy ngay ông bị thúc đẩy bởi một thứ bản năng bảo vệ một thứ quyền lợi và danh dự đê hạ (vâng, có một thứ danh dự đê hạ lan tràn trên thế gian hình sắc này): ông đã có kế hoãn binh cho cái bất tài của ông khi trị bệnh cho đứa con gái như bị ma ám của bà Lâm. Và nếu có một tòa án tối cao phân minh ở một thế giới nào khác kết tội những người có liên quan dính líu đến việc hành quyết con chó Ki Ki trong những ngày sắp đến thì tên lang Lịch phải chịu một hình phạt nặng nhất. Lão Phụng ở trên gác nghe thấy hết. Đêm đó lão uống rất nhiều rượu say túy tóa. Lão như người ở trên cao nhìn thấy tất cả những lớp mặt thật sau cái mặt nạ đeo ở ngoài của tuồng đời. Lão trông thấy tất cả múa may, hát xiệc, làm trò trống và lão cười một mình. Lão không biết lão đã nói gì trong lúc say khuya đó. Hình như lão có nói: "Ki Ki tao sẽ giết mày. Nhưng tao sẽ giết một cách êm thấm, không kéo dài đau đớn gì lâu con ạ! Rồi con sẽ về cái cõi hằng đêm con vọng ngưỡng nếu cõi đó có. Còn không con cũng sẽ yên thân. Rồi xác con sẽ trôi ra sông, ra sông lớn rồi ra biển. Ta cầu mong lắm. Ta đã từng ở biển. Ta đã gặp nhiều que xương trắng xóa của đồng đội con bị nước mặn ăn sạch, nhiều khi còn nguyên cả bộ nằm phơi trên bờ đảo... khi ta còn... ở tận nơi xa kia... nơi trở về của tất cả. Ta sẽ giúp con..." Sáng ra lão Phụng kiểm soát lại trí nhớ mới biết rằng mình đã có nói những lời tương tự như vậy, nhưng biết mình có nói to đủ cho những người ở dưới đang bàn tính bữa nhậu giả cầy nghe được hay không. Nhớ lại đêm đó, lão cười sặc sụa. Nhất là lời mụ Lâm nói với bà Đại khi chỉ cái thai:

"Mau đi nhé! Bà xổ bầu rồi mọi người mới định rõ được ngày! Tất cả đều tùy thuộc ở bà đó. »

Tất cả cười. Bà Đại cũng cười, không một chút thắc mắc đau đớn gì, nhất là khi mụ đàn bà nghĩ về số phận con vật khốn đốn, con vật đã sống với mình khoảng mười năm trời rồi. Có một số người đông đảo hình như không có một chút tình cảm nhân đạo. Họ dửng dưng. Không phải cái dửng dưng của một triết gia đầu bạc h một thằng khùng. Cái dửng dưng của họ là cái dửng dưng hạ trí, hay do cái hạ trí sinh ra. Bà Đại thuộc loại đó. Và lão Phụng không hiểu vì sao mụ có thể khóc được trong những trường hợp này hay trong những trường hợp khác.

Lão Phụng vẫn tỳ tay ở thành cửa sổ, thỉnh thoảng lão lại bóc thêm một chiếc nem. Lão dòm xuống vùng vịnh nước tối om. Lão nghi ngờ bà Lâm đang rình lão. "Nhưng làm được gì ta, ta sẽ đòi bằng chứng nếu họ quyết tâm..." Lão Phụng nghĩ một mình. Còn hai ngày nữa ông Đại ở Thủ Đức sẽ về, cùng với mấy người bạn. "Không hiểu bà Lâm đã biết số phận con chó chưa?" Lão Phụng vẫn còn nghi ngờ. Có điều lão khoái chí khi chiều hôm qua và mới sáng nay thôi mụ có qua tìm con Ki Ki vì ngày hành quyết đã đến gần. Tìm mãi không thấy, mụ hỏi lão Phụng khi gặp lão đang rửa mặt. "Ông có thấy con Ki Ki đâu không?" "Mới thấy đâu đó", lão Phụng nói gạt. Thế mà mụ Lâm yên trí là con vật vẫn còn lẩn quẩn đâu đó thật. Rồi mới hồi trưa, tên đàn ông Bắc di cư suýt làm cháy nhà – người sẽ ra tay dìm con chó xuống nước trong bao bố hay đập đầu nó và trụng nước sôi – và tên thợ quét nước vôi mang tục danh Hai Độn có qua tìm con chó. Cùng lúc đó mụ Lâm cũng qua theo mang đến một thùng chai la de lớn và mấy chai rượu đế. "Còn nữa", mụ ta nói "một người bạn ông Đại đã gởi tiền về nhờ tôi lo trước mọi việc!" Tên Hai Độn đắc chí. Đến khi tìm con chó không thấy, họ lại mới hỏi lão Phụng. Lão vẫn điềm tĩnh: "Mới đó, nó mới về đó mà, nó đói nên lẩn quẩn đâu đó!" Tất cả đều cả tin và trở về nhà. Vậy mà bây giờ lão Phụng vẫn còn nghi ngờ...

Vừa lúc thằng Hùng lại trở về leo lên thang gác, lão Phụng hỏi:

"Sao về trễ vậy? Mấy em đâu?"

"Dạ ngủ ở nhà bà Lâm!"

"Sao mày không ngủ bên đó luôn.”

"Dạ, bà Lâm bảo về coi nhà.”

"Được, lên ngủ đi, ngày mốt mẹ mày về!"

"Dạ bà Lâm có nói như ông.”

"Bà còn nói gì nữa không?"

"Dạ coi chừng con Ki Ki.”

"Sao nữa?"

"Dạ, bà nói hễ thấy nó về là đóng cửa nhà trên nhà dưới lại, bà sẽ đem cơm qua cho nó ăn.”

"Nó mới về đó.”

Thật ra mấy đêm nay người ta không nghe thấy tiếng tru của nó ở trong xóm này. Mà nó cũng sẽ không còn tru ở đâu trên mặt đất này nữa. Lão Phụng trở về võng. Lão nghĩ thầm: "Mấy đêm nay nước lớn chắc hẳn xác con vật đã trôi ra sông lớn rồi trôi luôn ra biển. Mát thân rồi phải không con? Tự nhiên đêm nay ta nhớ tiếng tru của con và nhớ vô cùng", lão nói thầm một mình như vậy. Lão sung sướng đã đánh lừa được cả bọn người trong xóm, những người tự nhận là khôn ngoan hơn lão và không bao giờ thèm chào hỏi lão dù lão lớn tuổi nhất trong xóm và với phép lịch sự tối thiểu cần có, lão đáng ra phải được cái hân hạnh đó. Lão sung sướng nghĩ đến cái đêm tiệc trần gian kia không bao giờ có nữa. Nhưng lão vẫn thắc mắc lo âu. Niềm khắc khoải này đã thức dậy trong suốt đời lão. Lão lấy sổ ra đếm số những con vật đã bị lão giết bằng cách đầu độc hay vừa đầu độc vừa dìm xuống nướcường hợp con Ki Ki. "Một nghìn lẻ ba con... cộng thêm với con Ki Ki mới đây là một nghìn lẻ bốn con... Ta có nên tiếp tục? Và nếu cộng lại tiền phí tổn mua bánh mì thịt cho hơn một ngàn con kia chắc hẳn bây giờ ta đã thừa tiền đóng một chiếc thuyền con lênh đênh trên hải đảo... Ta đã ý thức việc này khi bắt đầu con thứ nhất... khi ta hãy còn trẻ... Ta có nên tiếp tục?" Lão thầm nghĩ trong trí và trong một phút suy tưởng sâu xa, lão bỗng thấy một hình ảnh kỳ dị hiện ra trong trí: Một đàn chó ghẻ lở lói già nua kéo nhau chạy dài đến vô định trong số có cả con Ki Ki lủi thủi theo sau. Tự nhiên lão thấy bất lực và muốn chết.

Ý tưởng chiều tà

"Hãy cứ nén lại một chút, có gì bực đâu", nghĩ vậy, Tâm đứng tỳ tay lên cửa sổ toa tàu hạng nhì nhìn bao quát cả khung cảnh bên phải nhà ga. Bên hông trái con tàu mang chàng đến, một đoàn tàu khác vừa khởi hành. Hồi còi của chiếc đầu máy chạy bằng diesel tạo nên âm điệu buồn riêng. Trước kia Tâm tưởng chỉ có thứ còi trang bị trong những chiếc tàu cũ – thứ chạy bằng máy hơi nước – mới có thể gây nên tác động nào đó thấm vào tâm hồn anh. Mỗi khi nghe tiếng còi tàu huýt lên, nhất là vào buổi chiều, tự nhiên Tâm thấy thất vọng và buồn bã mênh mông. Thật vậy tiếng còi đó như là những tiếng nấc, nức nở và thê thiết. Cho nên khi mới nghe tiếng còi của đầu máy chạy diesel lần đầu. Tâm chưng hửng, cụt hứng. Ừ, thì ra Tâm đã ghiền cái giọng buồn bã và thê thiết của tiếng còi những năm xưa. Nhưng không. Sau một thời gian bảy tám năm, Tâm mới chợt thấy rõ tiếng còi mới đã tạo được âm hưởng riêng biệt. Tiếng còi bây giờ ngắn ngủn, nhỏ nhoi, hối hả và lạnh lùng hơn. Vô tình cái giọng của cơ giới đã trùng hợp trạng thái tâm hồn con người thời đại. Mà thật ra cơ giới đã ảnh hưởng đến tâm hồn hay tâm hồn đã chi phối cơ giới? Khó trả lời. Chỉ biết hồi còi bây giờ ngắn ngủn, nhỏ nhoi, lạnh lùng, không muốn ai biết đến và thật ra cũng không ai để ý đến. Hồi còi vô danh và vô nghĩa như thân phận nổi trôi và mong manh của kiếp người được ý thức mãnh liệt ở cái thế kỷ đầy náo loạn và khủng hoảng nhất từ ngàn xưa này. Tâm cảm thấy sầu héo cả một chân trời quá khứ xa, rất xa. Anh chỉ thích nằm xuống, nằm yên, ngủ vùi cho hết những chiều tà còn lại trong đời anh như chiều nay. Anh chỉ muốn đắm chìm trong một khung cảnh êm ái vỗ về của một mái tóc, của một hồ nước, của một đêm trăng. Anh chợt như trông thấy bóng mình lung linh bất động bên hồ nước trong như gương. Lòng anh thiêm thiếp như lá rụng ven bờ. Nằm yên. Nằm yên. Hãy nằm yên thật yên, đồng hóa với cây cỏ và rong rêu. Hãy nằm yên nhé Tâm. Hãy gờn gợn một chút như mặt hồ trong như gương của quá khứ kia. Hãy lao xao nhẹ nhàng như lá rụng ven bờ krã rời một cách êm ái. Rồi mục nát như rong rêu. Hãy nằm yên, mặc những đoạn tàu rúc nhanh hay rúc chậm, cụt ngủn hay lê thê. Nằm xuống, đó, hạnh phúc chân thật nhất của đời mày. Nằm xuống, đó, căn phần của đời mày. Mày đã đứng lên nhiều phen, vô ích rồi. Bạn mày cũng đã đứng lên, tất cả đều đã và đang ngã xuống rồi. Thu đã bảo mày nằm xuống, Thanh đã bảo mày nằm xuống. Hà đã bảo mày nằm xuống. Và sau chót Nga đã bảo mày nằm xuống. Nhưng những đứa con gái trước kia đã xa tầm tay Tâm. Bây giờ chỉ còn Nga. Tâm cảm thấy mình đã đầu hàng. Tâm cảm thấy mình muốn nhắm mắt, nằm xuống suốt những chiều tà còn lại trong đời. Chàng từ giã đột ngột các bạn, bỏ đứt một chân dạy ở một tư thục mà chàng phải mỏi mắt kiếm được để đáp chuyến tàu suốt Sài Gòn – Đà Lạt lên đây sau khi nhận được thư Nga. Tâm đã quyết định để cho thân thể, trí óc và tâm hồn anh nằm xuống vĩnh viễn. Anh đã cảm thấy rất mạnh sự vô nghĩa cùng cực của tất cả mọi hoạt động, phản kháng và ước ao. Anh đã tính đầu hàng. Sao bây giờ anh không xách hành lý đến nhà Nga ngay? Và nằm xuống. Và chết đi. Và mục rã. Như hồ nước yên lắng muôn năm đằng sau biệt thự của Nga. Sao bây giờ anh còn do dự? "Quái, cái tia nắng.“ Từ nãy giờ thỉnh thoảng Tâm vẫn để ý đến những đợt nắng nhỏ, yếu nhưng sáng vô cùng phía trên đường leo quanh cái đồi trước mắt. Nó cực kỳ quyến rũ anh, dù âm thầm cũng như cái âm thầm của rong rêu bên hồ nước. Vâng, rong rêu của hồ nước chỉ âm thầm kéo anh xuống để nằm luôn, ngủ luôn, suốt một trăm năm, một trăm năm êm đềm mục rã. "Không được", Tâm nói nhỏ vừa đủ nghe vừa lúc một ánh sáng lóe lên đàng sau óc anh, trong tâm hồn anh, Tâm nhìn người hành khách cuối cùng đã khuất hẳn về phía nhà ga.

Bây giờ sương mù không biết từ dưới đất bay lên, trên trời cao tỏa xuống hay từ đồi núi tung ra. Cả bầu trời mù mịt. Từng đám lãng đãng bay tạt vào cửa sổ khiến Tâm cảm thấy lạnh. Có lúc Tâm rung lên. "Nằm xuống có lý mày ạ.” Tâm nghĩ đến, suýt nói ra thành lời cho mình nghe. Anh châm thuốc hút, mắt vẫn lơ đãng nhìn ra ngoài trời đầy sương khói. Trên con đường dốc phía trước mặt dẫn về trung tâm thành phố mang nhiều âm tính nhất Việt Nam này. Chốc chốc một chiếc xe nhà chạy bắn qua rất nhanh, bỏ lại đằng sau, trong tâm hồn chàng, từng phiến cô đơn hàn lạnh vô danh. Có lúc Tâm tin mình nhìn thấy chiếc xe màu trắng xám của Nga. Chiếc xe hiệu gì anh không để ý gì hết – cũng như không bao giờ anh để ý đến tên một tài tử hay minh tinh quốc tế nào – nhưng Tâm biết chiếc xe thuộc loại đắt tiền và ở đây số người dùng có thể đếm được trên đầu ngón tay. Kiểu xe hoàn toàn thoát khỏi những cái gì lộng lẫy, kiêu sa, phí phạm như phần đông xe Hoa Kỳ. Tuy vậy nó cũng không thể nào rơi vào chỗ cũ kỹ, già nua, nghiêm nhặt và bảo thủ như loại Traction đen của Pháp mà ngày nay một số người đứng tuổi còn dùng. Nó trẻ trung nhưng cô độc. Tâm nghĩ có lẽ nó được chế tạo ra cho những thanh niên và thiếu nữ trí thức, độc thân, sống bằng nghề tự do. Nó chạy rất khỏe và bền. Một linh mục người Ý đã từng choâm biết ông đã dùng loại xe đó để đi qua con đường nhầy nhụa trong mùa mưa từ Ban Mê Thuột về Đà Lạt mà không gặp một khó khăn nào. Tâm không rõ nội vùng Cao Nguyên này có chừng bao nhiêu người sở hữu xe đó. Chắc ít. Nhưng dù sao cũng đến năm bảy người. Thế nhưng không hiểu sao Tâm cứ tin chiếc xe màu xám vừa chạy qua trước mắt anh trên con đường dốc kia là chiếc xe của Nga. "Có thể nào Nga ra đón mình? Mà mình đâu có cho Nga biết ngày mình lên. Hơn nữa theo thư gửi cho mình tháng trước, đây là thời gian Nga phải có mặt ở Di Linh. Nàng sẽ về đó để coi sóc tạm thời cái đồn điền cà phê của ông cha.” Nghĩ lan man một lúc, Tâm rút điếu thuốc thứ nhì rồi thứ ba.

Giữa hoàng hôn, sương mù chợt tan biến. Trên đồi cao trước mắt, ánh nắng thu hết tàn lực nhuốm lên một màu vàng rực rỡ. Thật kỳ lạ. "Nga ơi, anh chưa muốn nằm xuống. Anh chưa muốn rục rã. Anh còn đang chờ mặt trời những buổi sáng sẽ thiêu cháy rong rêu bên hồ nước. Đây chỉ là xứ của hoàng hôn, của nằm xuống, của ngưng đọng và có thể của phiêu diêu.” Tâm mới vừa nghĩ đến đó thì ánh nắng đã hóa ra đục mờ và tan nhanh trong khói đá và sương mù. Trong khắc giây trước đó Tâm đã bắt được gần trọn vẹn một khung cảnh nào xa lắm. Khung cảnh như ở ngoài không gian và thời gian. Êm đềm. Mục rã. Tâm nhìn đăm đăm. Anh muốn giũ lại trong đôi mắt màu trắng rực rỡ kỳ dị kia. Tự nhiên Tâm đau nhói trong tim và nước mắt ứa ra. Tâm biết chỉ trong phút giây cảnh sắc kia sẽ tan biến và không bao giờ hiện ra lần thứ ba trong đời anh. Tâm không dám nhìn lên khu đồi trước mắt nữa. Anh quăng tàn thuốc cuối cùng xuống đường sắt và ngồi thừ xuống chiếc băng nệm bọc nhựa đỏ. Tuy đã thuộc lòng gần hết cái thư Nga gửi cho anh tháng trước ở Sài Gòn – cái thư bảo anh nằm xuống, ngủ yên, suốt những chiều tà còn lại trong đời anh – anh vẫn lấy ra đọc lại. Một đoạn quyết định: "Ngôi biệt thự ở đường Hoa Hường sẽ thuộc hẳn về em. Sau khi ba em chữa bệnh về sẽ trở lại Di Linh rồi lên đây làm giấy cho em. Em đang dọn cái certificat cuối. Dĩ nhiên em sẽ về Sài Gòn thi. Em rất ít đi Sài Gòn nhưng em không thèm Sài Gòn như những con bạn. Sài Gòn nắng gắt. Em không ưa mặt trời. Sài Gòn không có nắng tà. Sài Gòn không có sương mù. En không bao giờ tin rằng mình sẽ ngủ được một đêm sung sướng ở đó. Nhưng được cái là có anh, thiên đàng của Nga, cái thiên đàng sắp di chuyển vĩnh viễn lên xứ của sương mù. Sương mù của trời đất và sương mù của tâm hồn em. Anh thích cái hồ nước ở đằng sau nhà em lắm phải không? Dạo đó anh thường mang cả tấm bảng đen lớn trong nhà mà ra đây dạy em. Anh biết không, em không nghĩ đến những con toán trên bảng mà em chỉ nhìn lén mặt hồ. Nước trong và phẳng như gương. Em mê mệt nhìn bóng hai đứa lung linh, lung linh. Em không vọng tưởng những chân trời nào mà xa như mấy con bạn. Em không thèm những Paris, những Rome, những New York. Em chỉ ao ước nhìn thấy bóng hai đứa bất động trên mặt hồ, cho đến một trăm năm. Một trăm năm bình an và thanh thản như cánh rừng thưa ở đây. Anh, anh, nghe Nga nói đi. Yên nghỉ là chân hạnh phúc của đờ người. Có lẽ phần đông con gái đều mơ hồ cảm thấy điều đó. Mọi hoạt động, mọi chống đối – mà anh cho là bản thể của trí thức – rốt cuộc rồi cũng thu về một mục đích duy nhất: nằm xuống, em nghĩ. Vâng em sẽ thi ở Sài Gòn. Em tin đỗ dễ dàng. Xong em sẽ ngoại giao giữ một chân giáo sư ở Yersin hay Couvent. Ba em quen nhiều với ông F., giáo sư của hai lysée đó. Nhưng em sẽ dạy ít giờ thôi. Giờ còn lại trong ngày và trong đời, em nằm xuống, ngủ. Em sẽ đi Pháp, đi Mỹ, đi Đức, đi Nga, đi bất cứ nơi nào có thể đến chơi nhưng em sẽ mang theo hình ảnh thanh bình ngàn năm của hồ nước sau nhà và rồi em cũng sẽ về đó nằm xuống, như rong rêu mát rượi. Anh hãy bỏ học nếu không thích. Mà em mong em bỏ học đi. Một hai chứng chỉ cho đủ, có nghĩa gì. Em không... nuôi được anh suốt đời sao. Mà anh sống nhiều nhất là một trăm năm nữa chứ mấy... chúng mình cứ ngồi yên bất động suốt thời gian đó suốt thời gian đó trên bờ hồ cũng thư thả như thường. Em đi dạy mục đích là để lấp kín khoảng thời gian trong ngày em không nằm xuống thôi. Anh hãy bỏ học nếu thấy rõ không cần thiết gì cả. Cần thiết là anh hãy bỏ những ý nghĩ điên cuồng – em xin lỗi trước – của anh, của anh Thái, anh Phát và một lô bạn anh, thân và không thân. Anh cũng đừng lui tới chỗ anh Huy và anh Ngạn. Hai anh ấy tube nặng lại không thèm trị. Thật quái gở, bạn anh đó. Anh tưởng Nga không biết sao. Không liên lạc với anh, em đã có những con bạn học dưới đó cho biết hết. Thật sự các anh ấy chỉ muốn làm khổ mình và cho người khác. Như mấy vụ bạo động với phong trào gì đó. Và anh nữa, anh cũng có nhúng tay và hăng lắm. Rồi lại còn ra báo văn học nghệ thuật gì đó để gặp bao nhiêu khó khăn và đe dọa bên trong, bên ngoài. À cái anh Huy, thật tệ vô cùng và tệ nhất xóm, anh ấy đã xong Bac II vừa rồi chưa? Thôi em chỉ nói tắt là anh đừng lui tới với họ. Anh hãy dò lại tâm hồn anh đi. Có phải dưới bề mặt cuồng nộ gió bão trong đại dương của tâm hồn, ở đáy sâu tận cùng, nước vẫn không hề lay động, cũng như anh chỉ thích một cuộc đời lặng lẽ với những ngày im bóng..." Đọc đến đó Tâm thấy lạnh cả người. Anh tưởng tượng đến ngôi biệt thự của Nga ở đường Hoa Hường, một con đường vòng, nhỏ, thanh lịch xếp vào hạng nhất ở Đà Lạt ở gần viện Pasteur và chỉ cách nhà ga năm phút tắc-xi là nhiều lắm. Vâng, chỉ cần mười phút là anh sẽ nằm xuống đó, bên hồ nước trong veo, đắm mình trong cái êm ái lười biếng vạn niên của chiều tà. Rồi Nga sẽ từ Di Linh lên. Rồi anh sẽ nằm xuống trọn những buổi chiều tà còn lại của đời anh. Anh nghĩ đến cái sân cỏ hoang vu đây đó thường mọc lên một nhánh lan tím dại rất đậm và êm như nhung. Anh nghĩ đến căn phòng mát rượi đầy tiện nghi của Nga ở trên cao nhìn bao quát xuống đó. Anh nghĩ chiều đến mặt hồ im bóng phía sau, bên gốc thông cổ thụ và hàng cây mimosa thứ lá tròn và dài màu xam xám rất đặc biệt. Anh nghĩ đến cái sân về phía bên phải ngôi nhà với hai cái ghế đá mát lạnh quanh năm, nơi anh đã có lần về đó đọc sách, nghiền ngẫm những tư tưởng của riêng anh trong cuộc đời sôi động, nổi trôi từ khi anh bỏ hẳn gia đình đi vì nhiều nguyên do. Rồi anh lang thang ở Sài Gòn. Rồi định m� đưa đẩy anh đến gia đình Nga qua lời rao vặt đăng báo cần một chỗ prescepteur ăn ở luôn Đà Lạt. Anh nhớ đến căn phòng của riêng anh. Nó tình cờ nằm sát dưới phòng Nga. Hồi đó anh có ý nghĩ nghịch tặc. Anh sẽ bắc ghế xoi mỗi ngày chừng một ly mét thôi cái trần nhà phòng anh. Vậy là trong vòng một năm anh đã lọt lên phòng Nga, một đêm nào đó, và hai đứa sẽ không thể rời nhau trên cõi đời này nữa. Là hai đứa sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào nhau và cần khổ phải có nhau. Là anh sẽ ở lại đó mãi mãi. Hồi đó, khi vừa bỏ gia đình đi, Tâm chỉ có Bac I và Nga chỉ học lớp 4ef. Tuy đã đi dạy kèm một vài nơi để sống. Tâm không quyến luyến ai như Nga. Không phải vì Nga thông minh hơn những đứa con gái khác. Nga cũng tầm thường nữa. Có điều trong tâm hồn nàng, trong tâm hồn đứa con gái càng lớn lên đó, có một nguồn hạnh phúc cho kẻ nào biết nâng niu. Và nguồn hạnh phúc này thoát ngoài sự giàu sang phú quý và cũng thoát ngoài cái bấp bênh gian nguy của một cuộc đời vô định. Một thứ hạnh phúc không bao giờ chạm phải cái bóng hình của những đau khổ lớn lao trên trần gian dù chính cái đau khổ lớn lao kia vẫn bao trùm lấy nó. Tâm có thể không cần biết cái màn bao phủ kia. Nhưng chắc không khỏi bị ám ảnh. Đó là chỗ khác biệt nói chung giữa bản tính và tâm hồn con trai và con gái, đàn ông và đàn bà, và nhất là của riêng Tâm và Nga. Cho nên nếu ngày nào Tâm sống chung với Nga, từ trong cái hạnh phúc trong như gương. Con mắt và trí óc Tâm nhất định phải nhìn xuyên qua cái màn sương mờ, cái vỏ nhung êm đềm của của hạnh phúc bình yên kia để chạm đến cái đau khổ ngàn kiếp của đời người. Lúc đó chắc chắn anh sẽ đứng lên như anh và các bạn anh đã từng đứng lên ở Sài Gòn này, dù đứng lên rồi loay hoay, tuyệt vọng để có lần Tâm lại mò lên nhà Nga sau vài tháng hay vài năm từ giã. Đã ba lần như thế. Trong thời gian đó Nga đã lớn và không cần người phụ giáo. Nhưng Nga vọng tưởng mãnh liệt ở Tâm. Nàng tin mơ hồ bằng trực giác rằng ngững đầu óc sôi động nhất là những tâm hồn vốn thích nằm xuống nhất, thèm bóng mát nhất, thèm rong rêu nhất. Tâm nhớ mãi lời Nga trong một lần khi anh từ giã Nga về Sài Gòn: "Anh đi, được rồi, em không cản. Em chỉ mong anh trở về khi anh thích. Căn phòng của anh vẫn vô chủ. Có hai chìa khóa, em giữ một, anh một. Thỉnh thoảng một mình em vào đọc sách. Đọc mấy kệ sách văn chương tư tưởng nổi loạn, tấn công và hư vô của anh. Thỉnh thoảng một đứa con gái đến đọc chừng một trang trong những tác phẩm đó cũng thú vị đó chứ? Hơn nữa căn phòng này nhìn ra một cái vue khác phòng em. Đôi khi em thèm cái vue đó. Chứ không phải thèm... anh đâu nhé. Anh cứ về bất thần lúc nào. Khỏi chào ba em, mà ba em cũng ít khi ở đây. Dĩ nhiên là khỏi cần thưa trình với ... Nga, chủ nhân một ngày rất gần đây của ngôi biệt thự này. Anh cứ về bất thần lúc nào. Một, hai giờ khuya cũng được. Cà phê trong phòng anh chưa mốc meo đâu dù anh vắng dùng đến hàng chục năm và trở về với râu tóc xồm xoàm. Anh cứ rung chuông cho chị Hai dậy và sửa soạn cơm cho anh dùng. Chị ấy ở khá lâu, trung thành và tốt. Chỉ ngại có con Lou Lou. Sợ nó quên anh chăng? Đó, anh làm sao nói được với con chó hơi điên điên đó thì nói. Nhưng cũng đừng ngại ở đây rất gần viện Pasteur!" Dạo đó Tâm đã tính nằm xuống và đầu hàng. "Nga, dù em cứ tin rằng anh chỉ muốn hôn tóc em suốt đời và ngủ trong đó suốt những chiều tà còn lại trong đời anh. Nhưng nắng lên. Mặt trời nhảy múa và mặt trời đau nhức. Anh cũng nhảy múa và anh đau nhức. Anh hân hoan tê điếng và anh tàn rụi bi thương. Làm sao anh nằm xuống an tâm trên trái đất xao dộng và lung lay ngàn đời này. Con gái làm sao trông thấy trái đất này đang quay và nhất là ý thức được sự tuần hoàn kỳ cục kia. Họ chỉ nhìn thấy chu kỳ những hoàng hôn êm ả . Phải. Em nghe kỹ. Con gái không thể nào trông thấy trái đất này đang quay đâu.“ Anh đã trả lời với Nga như vậy. Anh đã trả lời giùm cho các bạn anh, những người bạn có thể chống đối nhau toàn diện trên bất cứ quan điểm chính trị, xã hội, văn nghệ hay đến cả đời sống hàng ngày nói chung nhưng khi gặp nhau và nhận thức chân lý rằng bản chất muôn đời của trí thức là phản kháng, rằng cái trách nhiệm đầu tiên và vinh dự cuối cùng của trí thức, bằng phản ứng tự động mạnh nhất và hết mình. Rồi Tâm lại nửa đùa nửa thật viết cho Nga: "Nga vào phòng anh làm gì. Em có đỗ mười cái tiến sỹ hay thạc sỹ gì đó bản chất của em vẫn là xách giỏ đi chợ. Con gái mà, dù có đỗ mười cái tiến sỹ khoa học hay thiên văn học hay trời đất... học nếu có cũng không thể nào nhìn thấy trái đất này quay đâu. Nga có nhìn thấy trái đất này quay bao giờ không? Nó quay, nó quay, nó quay. Nó quay, nó quay, nó quay khiến anh điên đầu. Em đừng vào phòng anh hay rõ hơn đừng giở những trang sách mà em cho là tấn công là phản đối là hư vô đó. Coi chừng... truyền nhiễm đó. Coi chừng em sẽ thấy trái đất này nó quay, nó quay, nó quay, rồi em không còn muốn xách giỏ đi chợ (một mình hay với chị Hai) nữa và anh sẽ đói. Em hãy hãnh diện như bản tính của em và của những đứa con gái từ cỡ đẹp trung bình lên thượng đỉnh. Hãy hãnh diện đi dù không biết hãnh diện cái gì và hãnh diện với ai. Anh tưởng tượng khi vừa mở mắt chào đời, đứa con gái nào cũng đã bắt đầu hãnh diện ngay. Nằm trong nôi quơ chân quơ tay tầm bậy tầm bạ như đuổi bắt trống không cũng cứ hãnh diện đi, hỡi bé con lớn lên sẽ thành con gái, lớn một chút sẽ thành đàn bà và yêu tinh cùng một lúc. Hỡi con gái, hãy hãnh diện đi. Từ nhà đến trường cũng cứ hãnh diện. Xách giỏ đi chợ cũng hãnh diện. Đi ra đi vô cũng hãnh diện. Dù không bao giờ thấy trái đất này nó quay, nó quay, nó quay. Hãy cứ hãnh diện, hãnh diện, hãnh diện như mặt đất này nó quay, nó quay, nó quay.“ Nghe xong Nga cười ồ lên, vô tư và âu yếm biết bao nhiêu. Tâm cũng không thể nín cười được. Nhiều lúc trong đời Tâm không hiểu anh nói đùa hay thật. Nhưng anh phải suy nghĩ về lời nói của Nga: "Anh khôn hơn em nhiều quá thành anh thua em.“ Nhiều năm trôi qua. Trong lúc Tâm phiêu bạt sống dằn vặt từ vật chất đến tinh thần phải bỏ dở dang việc học - hay đúng hơn việc thi cử - thì Nga đã gần xong cái cử nhân văn chương Pháp. Tâm tự ý cắt đứt mọi liên lạc với Nga, những liên lạc cách khoảng nhưng gần gũi và cột chặt hơn. Có lần suýt đối diện với ông thân của Nga ở Sài Gòn, Tâm cũng lờ đi dù anh thừa biết ông cụ đích thật là một người ưu thời mẫn thế, rất mến chuộng anh, chấp nhận gần hết tính khí của anh mà ông cho là giống tuổi trẻ của ông mà con ông – đứa con gái độc nhất là Nga - không hấp thụ và hun đúc được chút nào. Tâm thì cao ngạo nghĩ rằng tuổi trẻ của ông không thể nào có được nồng độ tha thiết và chán mứa như Tâm. Song Tâm mến ông. Tâm thấy hình như ông cũng thoáng thấy trong tuổi thanh xuân, rằng trái đất nó quay, nó quay, nó quay. Nhưng vì sợ hãi, ông nhắm mắt lại và nằm xuống cho lúc ông hoàn toàn quên rằng trái đất này còn quay. Bây giờ ông chỉ thoáng nhớ rằng ngày xưa có lần ông đã thấy trái đất nó quay, nó quay, nó quay. Nhiều thanh niên thấy trái đất nó quay, nó quay, nó quay. Nhưng họ bị chóng mặt và không muốn nhìn nữa. Họ nằm xuống và quên đi vĩnh viễn. Đó là thân phận nhân loại. Tâm tự thấy mình phải và nên xa cách Nga dù trong thâm tâm, nhất là trong những ngày chán ngán thấy mình đứng trước mọi ngõ cụt của bao nhiêu tư tưởng đã nghiền ngẫm, Tâm chỉ muốn nằm xuống như bao nhiêu thanh niên khác. Tâm chỉ muốn trở về ngôi biệt thự kia, được ngồi xuống ghế đá mát rượi, được thoa mát hai bàn tay lên đó, và để thấy lại một trong những buổi hoàng hôn êm ả nào xa lắm, những đợt nắng vàng rực rỡ chiếu sáng qua đám cỏ hoang vu có điểm một vài cánh hoa tím dại trước nhà.

Phải rồi. Bây giờ Tâm mới bắt được cái khung cảnh thời gian và không gian đặc biệt kia mà anh đã lầm với đợt nắng vàng lúc nãy trên khu đồi phía trước hàng thông lơ thơ. Có lẽ hoàng hôn ở đây không trôi đi, trôi đi. Có lẽ trên thế gian này, có một cái gì, một chút gì, đứng lại, bất động và vĩnh viễn. Heraclite có lẽ chưa nhìn thấy cái đó nên người đã nhỏ lệ xuống dòng nước đang chảy dưới cầu chăng? Tâm bỏ thư Nga vội vào một ngăn da trong chiếc va ly. Anh đứng vụt dậy đến mở toa xe nhìn lên chiếc đồi để tìm lại những đợt nắng vàng rực rỡ như thu hết cả thanh sắc trên trần gian này. Nhưng hết rồi. Sương mù đã bắt đầu trở lại vây kín bầu trời. Mất rồi. Tâm ngồi thừ xuống ghế, cảm thấy tất cả mối sầu vạn niên trên mặt đất này khi hoàng hôn đến. Anh biết chắc chắn rằng ngày mai, ngày kia, hay một ngày nào sẽ đến, dù anh có về đây, ở sân ga này, hay trở lại ngôi biệt thự kia, không bao giờ anh gặp lại khung cảnh thời gian và không gian kia, không bao giờ anh còn nhìn thấy nắng quái hoàng hôn kia nữa. Vậy thì Tâm ơi cái gì đứng lại giữa mọi thứ trôi đi, trôi mãi nếu không là ảo giác kết quả của một tin tưởng mãnh liệt? Vậy thì Hesraclite khóc có lý? Tâm nhắm mắt lại để cố nhìn cho kỹ hình ảnh nắng vàng kia trong tâm thức. Anh đã bất lực. "Phải chăng hạnh phúc giữa mình và Nga cũng chỉ là ảo tưởng?" Bây giờ nếu Tâm đáp tắc-xi đến ngôi biệt thự của Nga, chắc gì Tâm tìm lại được một chút màu nắng kia dù phải đợi bao nhiêu hoàng hôn nhuốm vàng mặt đất này? Chắc gì. Tâm bỗng lo sợ mông lung. Chưa nằm xuống. Chưa nằm trong cái hạnh phúc êm đềm của mái tóc, bàn tay và tâm hồn trung bình của Nga. Chưa. Mới sắp đến gần tấm nhung mềm mại. Nhưng chưa lọt vào trong. Chưa trùm kín người lại. Chưa bao giờ phủ cái đầu và những tác phẩm nổi loạn, tấn công và hư vô của Tâm, chưa gì cả. Chưa gì cả mà Tâm đã thấy một sợi dây vô hình bén nhọn thủng cái màn hạnh phúc kia để chạm đến những khắc khoải vô biên tràn lan khắp nơi, trên cả đợt nắng vàng rực rỡ buổi chiều tà, trên cả sắc thái những đợt nắng vàng rực rỡ đã mất đi trong quá khứ, trong hiện tại vừa mới trôi qua. Tâm, chàng chỉ là một phiến nam châm bệnh hoạn. Phiến nam châm này đã thu hút những mối sầu không có trên trần gian này sao? Mày điên rồi Tâm. Mày điên rồi. Trái đất này nó quay, nó quay, nó quay thì mặc kệ nó chứ. Nó quay một cách ý thức hay một cách vô tri thì mặc kệ nó chứ. Mà làm sao mày thấy nó quay? Mày có té đâu mà sợ. Hàng tỷ nhà cửa và nhân loại trên mặt đất có té đâu. Ngôi biệt thự của Nga và Nga có té đâu. Nó quay thì cứ để mặc nó quay. Mà mày có làm phi hành gia không gian để vọt hẳn ngoài vỏ đất này không mà thấy nó quay? Mày điên rồi. Mày điên rồi Tâm ạ. Tâm ngẫm nghĩ. Rồi anh đắm mình trong cái êm ả và tê nhức của buổi chiều tà vô danh này. "Không, ta chịu là ta điên nhưng không thể nằm xuống. Nga ơi, anh chưa thể nằm xuống với em đâu. Em làm sao hiểu được sự đau khổ kỳ dị của anh. Nga ơi, anh chưa thể nằm xuống. Anh sẽ mất Nga như anh đã mất nhiều Nga như Thu như Thanh như Hà trong những năm anh từ giã Nga mà Nga không biết. Nga, anh vẫn nghĩ là Nga hơn tất cả những đứa con gái kia. Nhưng tất cả con gái đều không thể nào nhìn thấy trái đất này nó quay, nó quay, nó quay, không thể nào thấy đau nhức và phẫn nộ trong một chiều tà êm ả vạn niên với từng đợt nắng nhỏ vô cùng rực rỡ. Rất xin lỗi Nga khi gần đây anh đã gián tiếp và trực tiếp cho biết anh sẽ về, nằm xuống, nằm xuống.” Tâm loay hoay. Cuối cùng anh gục đầu lên trên va ly đã khiêng từ cái kệ trên ngăn sát nóc toa xe xuống dưới băng. Một chút nắng vàng lại lóe lên mang một chút sáng vào toa xe, Tâm đau nhức, y như một bệnh nhân cùi hủi gặp mùa trăng.

"Ai đó?"

Một nhân viên kiểm soát xách chiếc đèn măng sông soi sáng cả toa xe. Ông la lớn như vậy khi thấy bóng người đàn ông độc nhất lù lù trong toa. Tâm bực mình nhưng cũng buồn cười trông thấy nhân viên kia chệnh choạng muốn ngã vì đã qua một cơn sợ mất vía. Bây giờ Tâm mới nhận thấy bóng đêm đã buông xuống từ hồi nào. Anh nhìn ra cửa ngoài toa xe nói lửng một câu như không hay biết gì sự có mặt của nhân viên nọ:

"Trời tối mau quá! Mới đó.”

Nhân viên khó chịu vì thái độ dửng dưng của Tâm. Nhưng khi soi đèn và nhận ra dáng một thanh niên trạc tuổi hăM bảy, hăm tám có vẻ đàng hoàng và không có gì đáng khả nghi, ông ôn tồn bảo Tâm:

"Ông làm ơn cho tôi xem vé. Tàu đến hơn một giờ rồi.”

Tâm không trả lời. Làm bổn phận xong, anh hỏi nhân viên:

"Thưa ông có chuyến tàu nào sắp trở lại Sài Gòn không?"

Hai tiếng "trở lại" thay vì tiếng "đi" cho nhân viên ấy biết ngay trường hợp hành khách này không phải là thông thường. Nhưng đồng thời nhân viên ấy cũng hiểu lờ mờ rằng đó chỉ là một biến cố nội tâm thuộc đời tư và rất cá nhân của người hỏi, không liên lạc gì đến mọi nghi ngờ mà bổn phận của ông trong tình thế lộn xộn đòi hỏi phải biết đến.

"Tàu Sài Gòn đi Đà Lạt và tàu Đà Lạt đi Sài Gòn chứ tại sao phải trở lại

"Vâng, tôi dùng chữ sai", Tâm chịu lỗi ngay.

"Phải đợi đến sáng mai.”

"Tôi có thể ngủ lại đây một đêm.”

"Thật không tiện cho ông. Hơn nữa ở đây không được phép.”

"Tôi vẫn thường ngủ đỗ lại một nhà ga là thường kia mà.”

"Vâng, nhưng phải ở lại trong ga, ngồi hay nằm ở những hàng ghế, thì được. Nhưng không có phép ở lại trong toa.”

"Vậy tôi đi vào trong ga.”

"Xin lỗi tôi chưa nói kịp. Trước đây thì được nhưng mấy ngày nay ở đây tình thế lộn xộn nên hành khách phải chịu thiệt. Nhà chức trách sở tại đã ra thông cáo dán trước sân ga. Ông có thể xem.”

Như đoán được một thoáng nghi ngờ của nhân viên. Tâm rào trước:

"Tôi cảm nặng thình lình. Hơn nữa quên một việc rất quan trọng ở Sài Gòn.”

Tâm đã đứng dậy hẳn. Anh xốc lại quần áo cẩn thận, khoác cái pardessus lên, nấn lại cái cà vạt. Trông đàng hoàng. Tâm bước ra khỏi toa sau khi chào cám ơn nhân viên lấy lệ. "Thôi rồi, mày phải nằm xuống.” Tâm nghĩ như vậy mà mường tượng trong trí khoảng đường đến biệt thự của Nga. Nhưng vài phút sau đó, khi Tâm đi gần đến cửa nhà ga, tiếng nhân viên kêu giựt lại:

"Này ông, hết sức may cho ông. Có một chuyến tàu tốc hành đặc biệt sắp chạy trong chốc lát. Không chở hành khách. Dĩ nhiên không bán vé và chỉ kéo theo một gon sau cái đầu máy diesel. Ông có thể trình bày lý do và trường hợp đặc biệt với trưởng ga và trưởng xa rồi đi ngay. Kìa kìa nó sắp chạy!"

Nhân viên chỉ về hướng phải nhà ga. Những hồi còi diesel vốn ngắn ngủi, cộc lốc, lạnh lùng bây giờ lại càng ngắn ngủi, cộc lốc lạnh lùng hơn. Vì không chở hành khách và đi với một nhiệm vụ khẩn thiết nào đó, nó không cần báo hiệu lôi thôi. Tâm tiến vội vã tới nhân viên ở phía đầu máy để nhờ giới thiệu với trưởng xa không thôi cũng đủ. Không đợi nghe hết câu chuyện, trưởng xa thấy dáng đàng hoàng của Tâm ngoắc tay ra dấu cho chàng bước lên chiếc toa độc nhất không chở hàng hóa gì cả mà chỉ có một phụ khuân vác ngồi trong một góc tối và một nhân viên công vụ đang đứng gần cửa toa.

Chiếc đầu máy diesel rúc rúc một hồi ngắn ngủn nữa và lao mình vào đêm tối. "Thôi vậy là xong!" Bây giờ Tâm nấc lên và muốn bật khóc. Anh cảm thấy hối tiếc như đã tính sai một bài toán quan trọng nhất đời mình. Anh hối tiếc tràn ngập tuy biết rằng nếu ở lại Đà Lạt nằm xuống lần này là anh sẽ nằm luôn, sẽ hối tiếc nhiều hơn trăm lần.

Khi tàu ra khỏi khu vực nhà ga, nhân viên thừa hành công vụ làm quen với Tâm:

"Ông thật may mắn vì đáng lẽ chuyến tàu này khởi hành từ mười lăm phút trước.”

Tâm không biết trả lời sao. Vì anh chưa chắc đó là may hay rủi. Phải về Sài Gòn cắm đầu làm việc. Anh tự nhủ như thế. Còn may hay rủi thì chưa chắc. Tâm đáp lễ:

"Chưa chắc may hay rủi ông ạ!"

"Ông nói sao?" Nhân viên ngạc nhiên nhìn Tâm.

"Tôi nói chưa chắc may hay rủi khi tôi được đi chuyến tàu đặc biệt này.”

"Sao thế?"

Tâm lại bối rối. Thật ra may hay rủi? "Nga ơi.” Tâm kêu vọng lên, nhỏ vừa đủ nghe. Hay đúng r tiếng kêu chỉ ở trong hồn anh. Anh không rõ nữa. anh thấy như đã thực sự phản bội và lừa dối Nga. "Nga ơi, có thể, rất có thể lắm Nga ạ, là ngày nào kia anh sẽ thống hối khi anh không bao giờ được về ngôi biệt thự của em nữa vì nhiều lý do. Xa mái tóc em, đôi mắt em, hồ nước trong như gương, những đám rong rêu ven hồ và nhất là những chiều tà êm ả vạn niên mà chỉ có khung cảnh nhà em mới tạo nên một cách kỳ ảo, anh sẽ tiếc suốt đời. Nhưng anh không muốn phản bội lý tưởng và con đường của anh, con đường chỉ thỉnh thoảng mới rợp bóng chiều tà, còn hầu hết nó sẽ chạy qua sa mạc rát bỏng nhảy dựng chân, qua đấu trường để chứng kiến giờ khắc uy nghi nhất đời mình, qua dại dương để đón nhận cuồng phong bão táp, qua những đêm trăng hàn lạnh và cô tịch trên một bờ biển hoang vu nào đó để tiếp nhận sự mong manh, vô nghĩa của kiếp người.”

"Sao thế, thưa ông?" Nhân viên lập lại, thái độ săn đón.

"Thưa ông thật sự tôi không biết trả lời sao.”

Vâng, Tâm không chắc chuyến tàu này may hay rủi cho anh. Anh chỉ biết rằng suốt đời chắc không bao giờ Nga biết đến chuyến tàu kỳ cục này. Cũng như Nga làm sao biết được rằng Tâm đã nhìn thấy rất rõ trái đất này nó quay, nó quay, nó quay.

Xóm chuồng ngựa

Hai tay uể oải vịn hàng rào, bà cụ Tường nhìn lên giàn bầu của bà Bảy. Bà khoái lắm. Thấy tôi đứng lơ ngơ gần đó, bà nói :

"Cũng được hơn hai trăm bạc đó cậu ạ!"

"Thưa cụ cái gì hai trăm ạ?" Tôi vờ vĩnh hỏi lại.

"Thì cái lứa bàu của bà Bảy đó mà.”

"Thưa cụ, sao cụ không thả mấy dây để ăn có đỡ không? Tôi thật tình hỏi vậy.”

"Ối giời! Giồng mẹ cái gì cho mệt cậu!"

Bây giờ tôi mới sực nhớ là xung quanh ngôi nhà gỗ ván một nửa lợp ngói âm dương và một nửa lợp tranh của cụ Tường không có lấy một cái cây cỏ gì để ăn được. Đó là một điều trái hẳn với cái tính đáng khen của người miền Bắc, nhất là những người di cư, và nhất hơn nữa là đối với những người không được dư dả gì nhiều như cụ.

Nhà cụ có đất có sân. Đó là lý do vì sao tôi chịu thuê tạm một gian trong căn nhà gỗ của cụ (mà nền đất của nó trước kia vốn là nền của một cái chuồng ngựa) để sống những ngày tháng thất thế.

Cụ đi ra đi vô. Khi thấy tôi cầm một trái bầu non, mắt cụ sáng lên:

"Ối dào! Mình cậu ăn một trái à, sao hết hở cậu?"

"Dạ thưa bầu non cháu mua về, cháu mua về bằm thịt nạc dồi vào cả trái để ăn cả ngày.”

Tôi run run nên ấp úng rào trước như vậy. Và tôi đã nhấn mạnh mấy tiếng "bầm thịt nạc dồi vào cả trái" và "để ăn cả ngày" để cụ khỏi đòi chia một cách hết sức thiệt thòi cho tôi bằng cách vờ quên không bao giờ chịu trả tiền. Thế nhưng cụ cứ gián tiếp đòi chia và tôi đành chịu thua. Không phải tôi chịu thua thật sự đâu cũng đã tính toán trước. Đã "khôn đáo để" hay "khôn bỏ mẹ" như khi cụ nói lén về tôi cho từng người ở trong cái xóm này, cái xóm mà thật sự tôi đang tìm cách bỏ đi và rất ngại nói chuyện với nhiều ản mặt gặp gỡ hàng ngày. Như khi nói với ông Năm Khùng gánh nước thuê (người mà cụ biết có cảm tình với tôi) hay khi nói với bà Bảy (người mà cụ biết rất quý mến tôi) cụ Tường luôn luôn dùng cái phẩm từ tử tế "khôn đáo để”. Còn khi nói với tất cả những người khác trong xóm (những kẻ mà mới liếc sơ qua nửa cái tôi đã biết không có cách chi "chơi" được rồi), cụ Tường không ngần ngại dùng cái phẩm từ "khôn bỏ mẹ”. Tôi biết hết. Tôi đã tình cờ nghe tận tai hết chứ không cần phải nghe lại qua ông Năm Khùng và bà Bảy đâu. Nhưng tôi đã bỏ qua. Tôi đã bỏ qua thật sự vì tôi đã coi cụ Tường (một người đàn bà đáng tuổi mụ nội hay mụ ngoại tôi) là một phần tử trong cái đám đông ngọ ngọe lúc nhác kia. Nhớ làm cái đ… gì cho mệt cái thân tứ đại này. Vâng, tôi đã bằng lòng chịu chia một phần ba trái bầu cho cụ theo kiểu ma ní đó.

"Mà này, cậu đã mua bao nhiêu? Bà Bảy đã để cho cậu b… a… o nh... i... ê... u?"

"Thưa cụ, bả để cho người khác 5 đồng.”

Tôi chưa nói hết câu thì cụ đã nhanh mồm chận ngang:

"À, à ra thế. Bà Bảy để cho người ngoài mỗi trái bầu lớn hẳn hoi thì 5 đồng, riêng cho cậu và vì còn đang non nên chắc bà ấy lấy chừng 3 đồng, phải không n...à...o?"

Tôi chưa biết trả lời sao thì bà Bảy bồng thằng Cu – cháu mồ côi của bà – từ túp lều tranh bước ra nói thay:

"Tội nghiệp cụ Tường ạ! Cậu ấy đã đưa cho tôi 10 đồng. Tôi trả lại 5 đồng cho phải lẽ nhưng cậu không nhận, nói để mua quà cho thằng Cu.”

"Vậy cậu tính sao?" cụ Tường nhanh nhẩu quay sang hỏi tôi.

"Thôi cụ ạ, chia với sớt gì. Cháu ăn... không hết đâu. Cụ cứ lấy một phần trái mà ăn.”

Tôi biết cụ già trên bảy mươi tuổi người Bắc di cư đó khoái bỏ mẹ và sướng hết mình. Bởi tuy ở sát giàn bầu bà Bảy, cụ chưa bao giờ dám mua bất cứ trái bầu nào chứ đừng nói đến bầu non mà ăn. Và tôi đã bằng lòng chia theo cái kiểu quái gở đó cho cụ. Tôi cần nói lại là tôi không dại đâu, không thiệt đâu. Tôi biết tôi sẽ nhờ ở cụ một việc mà chắc chắn cụ thấy rõ chỉ có mình cụ mới giúp tôi được. Đó là việc nhờ cụ để một con mắt (hay nửa con cũng được – mà thực tế chắc một phần tư là cùng) ngó nhà cửa cho tôi trong những lúc tôi đi vắng. Tôi không có đồ đạc nhiều. Trừ một kệ sách, tôi chỉ còn làm chủ được mấy thứ lặt vặt nhưng thật cần thiết và thân yêu trong đời sống hàng ngày của tôi cho đến hết một đời này. Đó là một cái khạp đựng gạo lứt, một cái chum đựng đậu xanh, một hũ đựng tương đậu nành đặc, một cái việm đựng bột sắn, một cái thẩu đựng đường cát vàng, một cái thẩu khác đựng bơ Bretel tôi đã sang qua từ một cái lon thiếc, một chai đựng nước cơm rượu, một chai đựng mắm nêm cá cơm biển, một chai nước mắm nhĩ, một chai lít đựng dầu Olive, một chai ma ri, mấy cái chai nhỏ đựng tiêu, muối, mè, vị tinh, ngũ vị hương, v.v. và một cái đựng tạp nhạp nào là trứng gà, khoai tây, cà rốt, củ dền đỏ, tỏi, hành tây, hành ta, boa rô, đậu săn, hà thủ ô... để gần bên một cái bếp lầm bằng ba cục gạch đơn sơ. (Tôi rất thù tất cả các loại bếp nấu dầu hôi hay đến cả bếp hơi hay điện). Đó, tất cả chỉ là những thứ vụn vặt nhưng vô cùng hữu ích đối với tôi. Vậy mà những cái thứ đó cứ đua nhau biến mất hoài. Nhiều khi hết nhẵn tiền, chạy về nhà lấy cái trả nấu đại một chén cơm, xong, tìm thẩu bơ thì thẩu bơ đã biến mất; tìm một hai cái trứng gà còn lại để đánh chả ăn thì trứng gà cũng đã lặn đi đâu biệt tích rồi. Có lần trong đêm khuya, không còn một đồng nào để mua bánh mì ở phố, bèn mò về hốt một nắm gạo và ít đậu xanh đem ra vo, đổ vào đủ nước, định đem vào bắt lên bếp nấu cháo, đến một cái bàn lấy cái diêm châm lửa thì diêm cũng đã bay đi đâu biệt dạng rồi. Tức hộc máu, bèn đi ngủ cho xong, mò đến cái ghế bố nhà binh cũ chắc chắn cả chục đời (mua lại của một tên lính mũ xanh mũ đỏ đánh thuê gì đó), đặt cái tấm lưng xuống thì ịn một cái chất gì mềm mềm nhão nhão và tức thì một cái mùi thúi kinh khủng nhất trần gian này bay lên: cứt mèo! Ôi thôi, cái con mèo khốn kiếp của cụ Tường và của hai đứa cháu gái (ăn ở luôn trong nhà của cụ) đã chui qua làm bậy vào cái chỗ quan trọng bậc nhất của tôi trong căn nhà mướn này rồi. Cái con mèo hết sức Việt Nam. Lông nó xám. Nó có bốn chân. Đuôi ná dài và tận cùng bằng một khúc ngoặt cụt và bất ngờ như bị bẻ gãy. Nó kêu "meo!" meo!" như tất cả những con mèo khác. Và bà cụ Tường không biết đặt tên cho nó là gì bèn kêu đại cho nó là con Meo Meo luôn cho tiện. Con Meo Meo đó mê không nổi rồi. Vì nó có cái bộ mặt như ăn trộm chứ không phải vì nó làm bậy trên ghế bố của tôi đâu. Không biết nó làm gì suốt ngày trong xóm nghèo xơ và buồn nản này. Nó đi đi về về im lặng như suốt một thời hiện tại tiếp theo bao nhiêu tiền kiếp rồi. Thú thật nhiều lúc tôi phát lạnh khắp người khi thoáng trông thấy nó. Tôi cảm rợn người tưởng như gặp bóng dáng một cổ nhân ẩn hiện đâu đây trong thời đại cơ khí này. Cho đến tối khi hai cô cháu gái của cụ Tường (làm thợ dệt ở cách đó không xa) trở về ăn qua loa cho xong bữa chui vào giường ngủ thì con Meo Meo cũng rúc vào ngủ luôn. Nó là con đực nên có một vài địch thủ sống chết. Có hôm nó bị một con mèo đen ở cùng xóm chạy đến vừa tấn công tới tấp vừa kêu oán thất thanh và rầu rĩ như ma tru quỷ hờn khi sắp sửa rúc vào chỗ đặt hai cái tấm thân não nuột và đầy mộng tình của hai đứa con gái chưa chồng đó. Con Meo Meo vốn nhát như cáy nên bị tát tơi bời. Hai cô cháu thợ dệt vùng dậy lấy thanh cửa và cán chổi hè nhau tìm đập cái con vật vô cớ xâm phạm gia cư và cố ý đả thương kia. Nhưng cái con meo meo xa lạ đó đã cao bay xa chạy rồi. Hai cô cháu chỉ còn biết ấm ức và tranh nhau ôm con Meo Meo bị thương của mình và giường nắn bóp, cái con Meo Meo suốt này đi qua không biết bao nhiêu chỗ sình thối có băng vải đỏ tím gì đó trong xóm.

Vâng, tôi đã chịu chia bầu cho cụ Tường. Để cụ coi sóc nhà cửa cho tôi. Để tôi khỏi bị mất và thiệt hại một ặt vặt, kỳ cục, nhưng không kém phần đau thương trong những ngày thất thế, hẩm hiu.

Tôi mướn nhà nhưng rất ít ở nhà. Bởi đầu tiên đó không phải thật là một cái nhà. Nó chỉ là một phần tư một cái chuồng dựng bằng gỗ tạp ẩm mục hở hang với cái mái chỗ thì lợp ngói âm dương (nhặt nơi một ngôi nhà xưa nào đó cất cả trăm năm trước), chỗ thì lợp tranh và lá dừa tùm lum. Những phòng thì ngăn cách nhau bằng những tấm phên thưa cao không quá một thước sáu (chỉ bằng chiều cao của tôi, tôi đã đo kỹ rồi mà). Bên này có thể trèo qua bên kia mà không cần phải bắc ghế. Và mặc dù có dán thêm một lớp giấy trắng, tôi cũng có thể trông thấy rõ ràng hai cô cháu thợ dệt tuổi vào khoảng hăm ba hăm bốn đang làm cái gì bên kia, nhiều lúc trông hết sức quyết liệt và bi ai. Sao không lấy chồng quách đi, để khổ sở vật?

Vâng, tôi thuê căn nhà đó không phải để ở. Tôi ở lung tung. Tôi nhảy lung tung. Như tâm trí tôi dưới bầu trời này vậy. Nhưng tôi làm việc hết sức đàng hoàng. Một mình và hoàn toàn cô độc. Như những giờ phút sung sướng nhất đời tôi, một mình nhìn vào khoảng không tuyệt đối. Ngoài những giờ học lưu động ở gần tất cả chỗ nào còn một chút cây cỏ, bóng mát và nhất là yên lặng ở Sài Gòn, tôi còn làm việc ban đêm ở nhà và làm một cách thật dữ dội lúc tất cả chương trình tao đàn tao điếc hay thi nhạc giao du không còn phóng uế ra từ một vài chiếc radio của những bản mặt có tiền của kha khá trong xóm. Thỉnh thoảng tôi cũng về nhà nấu cơm ăn liên tục hàng tháng trời. Chợ nhỏ trong xóm nhiều khi cũng có cá biển khá tươi, thịt bê thui thật tuyệt, thịt gà làm sẵn bán từng nửa con thật ngon và rau cỏ cùng trái cây tươi tốt. Rất nhiều buổi sớm hay nửa khuya thức dậy một mình, dụi mắt xong, ngáp ba cái cho đã đời (đôi khi bốn cái vì lỡ trớn), tôi lò mò đi nhúm lửa pha cà phê lấy, hút thuốc lấy, không mượn ai làm giúp, ngẫm cái đời dị tặc và khổ não này dù sao cũng còn ít nhiều thi vị để sống.

Tôi sống cũng dễ thở đó chứ tuy phải nói thật rằng tôi đang thất thế. Thành ra không một đứa bạn nào – tôi chỉ nói đến bạn sơ giao vì tôi đã, đang và sẽ không đời nào có bạn thân thiết để giết hại cái khoảng trống âu yếm của đời tôi – biết chỗ tôi ở. Nhiều lúc đau nặng, nằm chèo queo và ngáp gió một mình, tôi cố rút hết ruột ra nhờ cụ Tường mua cho tôi ít chai nước suối Vĩnh Hảo. Cụ đi mua liền vì cụ biết sau đó tôi sẽ biếu cụ một cái chai không có ghi giá 7 đồng nội chai không. Tôi cần cụ mà cụ cũng cần tôi. Huề. Không ai xấu ai hết. Tôi muốn thế. Tôi muốn xã hội chỉ có công bằng và đếch cần bác ái. Chỉ cần công bằng mà thôi. Vì nghĩ cho cùng công bằng là đức tính cốt cán và quá đủ của bất cứ xã hội tốt đẹp nào trên thế gian này. Chỉ cần công bằng mà thôi, và công bằng thật sự dù không bao giờ có một thứ công bằng tuyệt đối trong bất cứ tương giao nào trong xã hội loài người (kể cả những xã hội trong những nước theo xã hội chủ nghĩa và cấp tiến nhất, than ôi). Như những liên lạc giữa tôi và cụ Tường, cụ chủ nhà rất thích tiền và rất lười này. À, tôi phải nói thêm về bà cụ Tường. Cụ suốt ngày cầm nón ra chợ hay đi lơ ngơ đâu đó rồi lại về nhở nón ra, nằm, rồi đứng dậy dọn cơm, rồi lại nằm, rồi lại cầm nón đi lơ ngơ đâu đó, rồi lại về... Thỉnh thoảng cụ cũng bày đặt cúng vía quỷ thần hay cầu khẩn ông bà ông vải chi đó để mong một đấng vô hình nào phù hộ . Phù hộ cái mẹ gì? Để sống lâu thành tinh? Để có nhiều tiền chăng? Để làm gì hở cụ Tường? Với những khoản chi tiêu tằn tiện của cụ mà mỗi tháng thu vào hơn 700 đồng giá cho thuê ba cái ngăn nhà nhỏ to với tiền lời nấu ăn cho hai cô cháu chắc phải được trên 500 đồng, cái thân già không trầu cau hay thuốc lá của cụ làm gì cho hết? Cụ sống buồn bã và keo kiệt quá làm tôi phát sợ. Nhiều lúc tôi chỉ mong lửa đạn ùa về xóm này để chấm dứt cái đời khổ hận của người đàn bà đua đòi di cư gần đất xa trời này cho rồi.

Tôi lập lại vì thất thế lắm tôi mới về ở đây sống tạm, rất tạm. Trong cái xóm mệnh danh là xóm Chuồng Ngựa thuộc Ấp Tây III Phú Nhuận này, chưa có cái gì gọi là mới, là văn minh dù nó ở kè ngang hông Sài Gòn. Đó là một khu đất lồi lõm có chút đỉnh gò đống, mồ mả và kinh lạch trông cũng được lắm. Nó nằm sau đường Chi Lăng và không xa Lăng Ông Bà Chiểu lắm. Đa số gồm nhà lá. Có một ít nhà ngói thô lợ quê mùa còn hơn nhà lá và bán khai còn hơn chòi tranh. Đó là nhà của những tay có máu mặt bằng nửa con tép riu mới nở, như chủ một nhà dệt chẳng hạn. Đời sống của họ còn quá tối tăm mặc dầu họ cũng tậu được xe hơi và dĩ nhiên những chiếc xe hơi này đã hơn một lần chạy qua trung tâm Sài Gòn, thành phố đông dân cư nhất và thật sự náo loạn nhất của thế giới hôm nay, thành phố duy nhất trên thế giới này đang làm một cuộc tổng hợp đầy máu xương bao nhiêu nền văn hóa Đông Tây lớn nhất từ ngàn xưa. Như đã nói, xóm này mang cái tục danh là xóm Chuồng Ngựa. Chắc trước kia, không xa lắm đâu, ở đây phải có nuôi nhiều ngựa lớn nhỏ đủ cỡ trong những chuồng ngựa to nhỏ nằm rải rác đâu đây và phần lớn trai tráng đều là những tay nài tài tử hay đánh xe thổ mộ truyền tử lưu tôn. Nhiều buổi trưa thanh vắng tôi cảm thấy rợn người khi nghe đâu đây trong hơi gió những bầy ngựa thiên cổ lũ lượt kéo nhau trở về hí lộng vang lừng. Xóm này ngày xưa có nuôi nhiều ngựa thật mà. Bằng chứng là hiện nay vẫn còn có ba bốn ông già đánh xe thổ mộ sau khi đi qua những con đường gập ghềnh, khúc khuỷu vẫn thường về đậu nghỉ đêm ở đây như quyến luyến cái mùi cố hương còn lẩn quất đâu đây trong những đêm trăng tà. Bằng chứng chắc chắn nhất là cái mùi đất, cái mùi nhà cửa ở đây vẫn còn phảng phất chút đỉnh cái mùi ngựa thời xưa hay cái mùi của những cục gì đó của những con ngựa, của những thế hệ ngựa đã đi qua, và cái thời phồn thịnh của nó chấm dứt ở đây không xa như đã nói. Bằng chứng hùng hồn nữa là tất cả những đàn ông cố cựu trong xóm vẫn còn mang dáng dấp gì xa xôi nhưng chắc chắn thuộc về nghề cắt cỏ nuôi ngựa và đánh xe thổ mộ. Đó là cái bộ điệu, cái dáng đi, cái cách ăn nói, cái tiếng cười bất ngờ ngẩng cổ lên và nhăn răng sít rịt (như ngựa hí khi động cỡn hoặc khi tự nhiên thấy khoái chí). Tôi đã có dịp quan sát họ trong những quán cơm nước bình dân (mà phẩm tính đồ ăn thật ra vẫn còn ở dưới mức bình dân xa lắm. Tôi cũng thường quan sát họ ở một vài nơi công cộng như cái chợ nhỏ họp buổi sáng và nơi bán công cộng như cái cầu cá tra thường được dân xóm chiếu cố gọi tắt là cầu cá.

Gọi là cầu cá, cái cầu tiêu vĩ đại nhất trong xóm do một người không tốt cũng không xấu lập ra. Ông đó có một cái ao nuôi cá tra khá lớn. Và trên ao ông cho làm một cái chuồng hẹp và dài phân cách nhau bằng một tấm phên cà tăng. Một bên cho đàn ông và một bên cho đàn bà. Mỗi bên lại được chia ra nhiều ngăn so le sút lít bằng một miếng ván gỗ thùng thấp chụt (cao tay lắm cũng lên đến bốn tấc là cùng), nhưng cùng một giống với nhau, thấy qua thấy lại cũng đâu có sao, mặc dù thật kinh tởm. Và ở mỗi dãy thuộc giống đực và giống cái đều có lối đi riêng. Đó là hai tấm ván mảnh, hẹp bắt từ dưới đất lên. Khi cần, nghĩa là khi thấy cá đã khá no, ông chủ cầu tự động rút bớt mỗi lần một hay cả hai tấm ván bắt lên cầu tiêu sợ nồng độ của phân và nước tiểu của bên âm và bên dương kia có thể giết chết bầy cá sản nghiệp của ông. Gặp trường hợp này tôi chỉ còn biết chửi thề trong bụng, xách quần về nhà tìm kế giải quyết khác. (Tôi thường lấy báo cũ che khắp tứ bề như hát bội và lót nhiều lớp dưới đất đường hoàng để khỏi thấm nước... Xong, gói dụt). Vâng, ông chủ cầu cá cần người ta nên ông mới bỏ chút công của ra làm cầu. Và già trẻ bé lớn cũng rất cần cái cầu của ông ta nên mới ra đó... chơi. Đến khi ông chủ thấy sự có mặt của họ không cần nữa thì ông có quyền rút đi, dĩ nhiên, vì phương hại nặng nề cho ông. Ông không xấu cũng không tốt, ông không tốt cũng không xấu. Ông công bình và đáng yêu. Ông đúng là một trung bình... nhân, ông xử lý rất ư là... trung dung chi đạo!

Ở xóm này tôi muốn tránh gặp bất cứ ai. Nên hễ mỗi lần thấy có một tên nào rề rà muốn làm quen (chẳng hạn như một chú giáo viên, một chú học trò lớn tuổi – trí thức của xóm làng, một chú thư ký xã ấp gì đó, v.v.), tôi liền khôn khéo lẩn tránh.

Thế nhưng đối với gia đình cụ Tường chủ nhà, đối với mấy gia đình lao động cùng thuê san sẻ ngôi nhà ọp ẹp với tôi, đối với mụ liên gia trưởng phách lối xuẩn động ở trước mặt, và đối với bà Bảy khổ cực ở gần đó nuôi một đứa cháu (mà cha nó đã mất xác oan uổng và rất có lỗi với đạo đức một trong hàng vạn chiến trận vô danh nào đó ở Miền Nam để lại một người vợ khổ lụy không bao giờ nhận được chút tiền tử tuất của chồng mang trọng bệnh chết theo luôn), tôi không thể làm ngơ như thế được. Tôi học được một trong những bài học khốn nạn và chó đẻ năm còn đầu tiên trong đời tôi: ngoại giao. Bởi họ nói chuyện liên tu bất tận bên tai tôi kia mà. Và câu chuyện của họ thường thường rất giản dị và rất cù nhầy. Họ bàn chuyện làm ăn cho khá hơn. Xong, họ nói chuyện tục tĩu. Xong, họ lại bàn chuyện làm ăn. Xong, đến chiều tối họ nghe vọng cổ, tân nhạc ba xu thì nhạc giao du. Và đến sáng họ ra cầu cá.

Về ở cái xóm Chuồng Ngựa này, tôi chỉ mang theo những đồ vật nào xét ra nếu bất thình lình mất trộm vì lý do nào, tôi cũng sẽ không tiếc lắm. Giả dụ như một đêm khuya âm thầm nào mò về nhà biết quân bất lương đã "tịch biên" tọn cái gia tài lục cục lòn hòn yêu dấu của tôi, tôi cũng chỉ thở phào ra một cái, mượn đỡ một tấm chăn, tấm màn (hay tấm quần cũng được – và càng tốt) của hai cô cháu thợ dệt trải xuống nền đất, nằm ngủ đại một đêm chờ sáng mai, không dại gì đi khai báo rầy rà mệt xác , bình tĩnh vác cái thân chưa đời nào chịu lên quá 40 ký của tôi chuồn ra khỏi xóm. Như một mai tôi cũng sẽ không cần thu xếp chi cả bình thản chuồn khỏi cuộc đời này. Hay một buổi trưa nào đó trở về thấy khu xóm đã tiêu ra ma trong một trận hỏa hoạn vì rủi ro hay do một âm mưu cực kỳ bất nhân được cả bàn tay pháp luật che chở nào, tôi cũng đứng đó u hoài nhìn ngắm cảnh vật dâu biển một tí rồi lại cũng tà tà bỏ đi không một lời ta thán. Không luyến tiếc, hay cố gắng như thế, bởi coi đó chỉ là một biến thiên tất hữu như tản mây tan tan tụ tụ trên biển trời vậy.

Cụ Tường đã mang trả lại cho tôi hai phần ba trái bầu non. Cụ đã nhân nhượng cắt mất đi cái phần nhỏ nhất nhưng ngon nhất rồi. Tôi thản nhiên coi như đó là một sự tất hữu trong cõi đời kỳ cục, đau thương và lạ lùng này.

"Cám ơn cụ", tôi nói.

"Ơn với nghĩa mẹ gì cậu! Mai tôi giả mấy đồng bạc nhé.”

Tôi gật đầu đồng ý, coi như mất đứt đuôi thằng cuội rồi. Tôi nói sang chuyện khác cho vui:

"À này cụ, cụ trồng một ít bầu, bí, mướp hay ổ qua trước nhà cháu cho nó mát một tí đi.”

Tôi yêu cầu điều đó vì tôi biết tôi còn ở lại đây khoảng ba bốn tháng nữa. Và như vậy thì tôi sẽ hưởng kịp ít nhiều cái bóng mát, hơi thở cùng với màu xanh của cây cối, niềm an ủi lớn nhất và cuối cùng của tôi trên trái đất này cùng với trời biển, tịch mặc và hư không.

Nhưng cụ lại thở than đột ngột:

"Giồng mẹ gì cậu! Biết sống chết ngày nào. Tôi tính bán nhà đây. Cậu có mua không?"

"Cụ bán nhà à?" Tôi hơi ngạc nhiên nhìn cái dáng điệu khấp khểnh chán chường mỗi ngày như mỗi khòm thêm xuống mặt đất một cách trông thấy của cụ.

"Vâng tôi định bán. Sáng nay tôi nhờ dán giấy trước nhà cậu. Cậu ăn học viết chữ đẹp để mấy chữ cho tôi đi. 20 ngàn đồng. Với cậu 15 ngàn thôi. Mua rồi rủ chúng bạn về mà ở. Cậu thích yên tĩnh, sống ở đây hợp lắm mà.”

Tôi mua làm quái gì cái đống gỗ mục, ngói vữa và tranh vụn đó hở cụ? Mà tôi có chịu ở chỗ nào nhất định đâu, nhất là trong cái thời buổi chiến tranh thắc thỏm này. Giấy hoãn dịch của tôi cũng đã gần hết hạn rồi. Mai mốt nếu không khéo xoay thì chỉ còn có nước đút đầu vào con đường độc đạo dẫn vô trường Bộ Binh Thủ Đức. Mai mốt rất có thể tôi chết trận, chết ho lao, chết đau tim, chết đau cật, chết đau đầu, chết đau óc, chết đau lậu, chết đau cu, chết đau mu, hay chết đói nhăn răng giữa Sài Gòn hoa lệ này. Sao cụ hỏi ngu vậy? Vả lại làm gì tôi có sẵn 15 ngàn đồng trong tay cùng một lúc. Vì nếu được vậy tôi đã có cách phục hưng sơ sơ cái đời chó đẻ của tôi rồi.

Tôi chú ý đến hai cái túi vải nâu phồng lên trên thân áo cụ mà thèm. Chắc phải có khoảng vài ngàn bạc trong đó, số tiền mà tôi rất ít khi có trong mình chừng lâu lâu.

"Thưa, cụ định đi hai cô cháu cũng sẽ đi đâu?"

"Chúng sắp có chồng hết cả rồi và nay mai đi ở riêng. Đã làm giấy gia đình rồi. Mai tôi ra trưởng ấp ký để lên xã và quận.”

"Thay đổi mau nhỉ. Cụ có buồn chăng?"

"Buồn mẹ gì cậu!"

"Còn cụ lấy số tiền bán nhà làm gì?"

"À, tôi ấy à, tôi cũng đang tính đây. Cậu có kế gì bày cho tôi đi.”

"Dạ thưa năm nay cụ bao nhiêu tuổi rồi?"

"Bảy mươi lăm cậu ạ!"

"Thế cụ định sống thêm bao nhiêu năm nữa?"

"Ối dào, giời cho bao nhiêu thì cho.”

"Thế cụ vẫn còn thích sống lắm.”

"Ối dào, sống chết với tôi còn sung sướng mẹ gì cậu. Giời cho bao nhiêu thì mình cứ nhận đấy thôi.”

"À, mà bao giờ cháu dời nhà đi?"

"Này, phải hơn ba tháng nữa. Ai mua tôi cũng báo trước thế. Họ có mua thì mua không mua thì thôi. Vì còn phải để cho cậu ở nữa chứ? Phải để cho cậu sống với chúng tôi một thời gian nữa cho vui chứ, phải không nào?" Cậu mà đi thì tôi và hai con nhỏ nhớ lắm.”

Tôi mỉm cười một mình. Tôi có ý định bóp cổ cái mụ già lắt léo đó trước khi rời khỏi xóm Chuồng Ngựa và sau khi cụ đã nhận trước một số tiền bán nhà cho ai đó nhưng chưa giao.

Phụ lục

Ý kiến về hai tập truyện ngắn của Nguyễn Đức Sơn

dưới mắt hai phê bình gia thuộc hai thế hệ vốn mang chung một ý thức hệ khác với tác giả

Thạch Trung Giã

... Cát bụi mệt mỏi đã vượt lên mọi tác phẩm ở phong thái phẫn nộ, chán chường, triết nhân mà bi thương nhất là ở sự thành thật. Tâm tình và hình ảnh được diễn tả bằng một thứ siêu ấn tượng. Tôi thấy một vũ trụ dật dờ xiêu đảo với cánh rừng biển man rợ miền nhiệt đới (khác với thơ Tàu với rừng trầm lặng mà biển hầu như không có vì những đại thi sĩ Trung Hoa ở sâu vào lục địa). Tôi – sở thích riêng – yêu nhất câu chuyện hai vợ chồng trẻ chôn con nơi đã chôn xác chim bên bờ biển. Tôi thấy cái đề tài kiếp phù sinh được nói lên đáng sợ. Truyện ông bác sĩ nói với đứa con gái nuôi khiến tôi nghĩ đến phái shivaisme Ấn Độ. Nói chung qua cả thơ lẫn văn Nguyễn Đức Sơn tôi vẫn thấy MỘT, một HỒN THƠ. Tôi thích nhất điều này. Tôi còn thấy tác giả có điểm đáng phục là ghê tởm những cái sáo, những cái mốt (bây giờ là mốt Hiện sinh), tuy nếu muốn tìm chất chán chường trước sự phi lý bi đát thì Nguyễn Đức Sơn có thừa, có một cách tự nhiên...

(Trích thư từ Nha Trang gửi lên Blao 15-4-69)

Nguyễn Nhật Duật

... Sau cùng là truyện Cái chuồng khỉ có thể coi như tiêu biểu cho lối viết trNguyễn Đức Sơn (...) Tác giả muốn phá tan đời sống bằng cách bôi bẩn lên đời sống? Không hẳn hoàn toàn như thế vì nhân vật Dự của ông chỉ "thèm một cái đích không có... đích" (trang 111). Đạp đổ để đạp đổ, ấy là thái độ đối với cuộc đời, và rồi, trong niềm tuyệt vọng đối với cuộc đời, hãy tìm về cái chết bằng một hành vi tự ý: tự tử. Tác giả ca ngợi sự tự tử bằng những lời say đắm nhất: "Tự tử là hành động của đạo đức nguyên chất nhất. Đó là Chân, Thiện, Mỹ tuyệt đối. Nó làm cho con người rung động toàn thể trí óc, tâm hồn và rung động thê lương hãi hùng nhất" (trang 122). đọc đoạn văn này, hẳn ai cũng thấy rõ hướng vô chánh phủ và hư vô chủ nghĩa lôi cuốn tác giả. Hành trình của ý thức tự do đưa đến hành vi nhưng không (acte gratuit), là sự tàn phá, và tàn phá triệt để từ thế giới đến chính mình. Sự rung động của Dự (hay Nguyễn Đức Sơn) là sự rung động cuồng trí trong cơn say ngất ngư (délire), như cái cười nơi Georges Bataille, sự sát nhân của Caligula, trong tác phẩm của Camus, sự rung động thê lương hãi hùng đó nhiều khi trở thành sự tàn phá bình thản, như Lafcadio của Gide và Meursault của Camus giết người không lý do. Hay lý do đó chính là sự phi lý của cuộc đời mà Nguyễn Đức Sơn luôn luôn thấy như một vũng nước tù túng, sình thối? Từ truyện đầu đến truyện cuối, không khí toát ra ở tập truyện của Nguyễn Đức Sơn là không khí nhân sinh ngột ngạt, nhàm chán đến độ ghê tởm, cuộc đời đối diện với nhân vật là tất cả những gì đáng khinh miệt, đáng dè bỉu, nhất là đáng thù ghét. Nhân vật Dự của tác giả thù ghét tất cả, nhất là thù ghét đám đông vô danh. Sự thù ghét đó nhiều khi chỉ đến từ chính bản tính ganh ghét của Dự với hạnh phúc của thiên hạ. Sự lãnh đạm quá đáng đưa đến thù ghét trong khi sự thản nhiên quá độ lại biểu lộ một tâm trạng bệnh hoạn, loạn cuồng. Lời văn mạnh mẽ, mạch văn thất thường, thiếu liên tục, chứng tỏ điều đó. Kết cấu phức tạp, nhưng không tạo được những chữ mới mẻ, hình ảnh tràn đầy, đông đảo, nhưng không lạ lùng, tất cả những bút pháp của Nguyễn Đức Sơn có một sức quyến rũ là nhờ ở những biến điệu của giọng văn, cách chấm câu luôn luôn thay đổi, tạo thành hơi văn thôi thúc, làm nên những dòng văn chát chúa khó quên. Từ những truyện tầm thường tẻ nhạt mở đầu đến truyện cuối sôi nổi ồ ạt và tàn bạo, Nguyễn Đức Sơn cho thấy một nhân dáng ở bên lề cuộc đời bình thường, luôn luôn nhìn vào thực tại cuộc đời bằng một cái nhìn trân trối đầy giễu cợt mỉa mai và chất chứa một dự phòng tàn phá toàn diện, dự phòng phát xuất từ một tâm trạng vừa phẫn nộ vừa ngạo nghễ. Tác giả chưa vượt khỏi chân trời hư vô chủ nghĩa mà hậu quả là thái độ vô chính phủ của ông trước xã hội.

(Trích tuần báo Khởi Hành số 35 ra ngày 25-12-69)

Nguồn: Tập truyện ngắn Xóm chuồng ngựa của Nguyễn Đức Sơn, nhà xuất bản An Tiêm ấn hành lần thứ nhất tại Sài Gòn tháng 06 năm 1971. Tác giả giữ bản quyền. Bản điện tử do Lưu Đức Tiệp thực hiện, talawas biên tập.

Viết về Nguyễn Đúc Sơn

Trích Hồi Ký Nguyễn Hiến Lê

Trong khoảng 1960 – 70 ở Sài Gòn có bốn nhà văn – thuộc loại “hiện tượng của thời đại”: Nguyễn Hữu Ngư, và Bùi Giáng (làm thơ khá hay) hơi khùng (Nguyễn thỉnh thoảng lên cơn, Bùi không), cả hai đều trạc năm mươi tuổi; và Phạm Công Thiện, Nguyễn Đức Sơn (đều trạc 35 tuổi), đều “mục hạ vô nhân”: Thiện chửi thiên hạ mà có vẻ trí thức, khoác áo triết gia; Sơn tục tĩu, nhưng không ai ghét; Thiện viết về triết, nhai lại những ý tưởng chán chường khinh bạc của phương Tây; Sơn làm thơ, viết truyện ngắn. Họ đều là những kẻ bất mãn. Thiện sau qua Pháp; Sơn thì sau ngày Giải phóng, dắt vợ con lên Blao ở, khai thác một trại của nhà Lá Bối, trồng lúa, trà, khoai mì, kiếm măng tre, sống y như người dân tộc, thỉnh thoảng về Sài gòn, ăn bận lôi thôi, cũng đeo cái gùi trên lưng, lại thăm tôi cho một gói trà, một nải chuối, một trái bí rợ. Lúc này đương đợi qua Pháp vì vợ là dân Pháp

--------

Hồi Ký Nguyễn Hiến Lê, NXB Văn Học, H, 1993. trg 509.

Ghi chú: Tập Hồi ký Nguyễn Hiến Lê viết xong 1980, sửa chữa 1984.

Phỏng vấn thi sĩ Nguyễn Đức Sơn

Trần Tiến Dũng

06.04.2007

Câu hỏi của nhà thơ Trần Tiến Dũng:

1. Được biết lịch sử văn học của địa danh Phương Bối Am - Bảo Lộc gắn liền với người an trú trong quá khứ, thiền sư - nghệ sĩ Thích Nhất Hạnh và người an trú trong hiện tại, thi sĩ Nguyễn Đức Sơn. Vì ngày nay có nhiều kẻ hậu bối chưa từng biết qua, xin ông kể lại mối nhân duyên ấy cũng như mối liên hệ lúc này giữa ông và Sư Ông Làng

2. Sau khoảng thời gian dài 40 năm, hôm nay ông nhìn nhận gì về việc dư luận thế giới cho rằng: Thiền sư Thích Nhất Hạnh là nhân vật có ảnh hưởng về tư tưởng và tâm linh chỉ sau Đức Lạt Lai Đạt Ma. Với ông có gì khác biệt giữa thầy Nhất Hạnh một người anh văn nghệ, bạn tu hành và Sư Ông Làng Mai, một nhân vật có tầm ảnh hưởng quan trọng của thế giới đương đại.

3. Ý kiến cá nhân ông về Pháp Môn Thiền của thiền sư Nhất Hạnh? Ông có tin rằng một khi Pháp môn ấy được phép phổ biến rộng ở trong nước sẽ làm thay đổi tương lai của Phật Giáo Việt Nam không?

4. Thông tin gần đây cho biết Thiền sư Nhất Hạnh về Việt Nam lần thứ hai với Phật sự làm Đại Đàn Tràng Chẩn Tế Giải Oan ở tầm vóc quốc gia cho các nạn nhân chiến tranh. Chính kiến của ông về việc này ra sao?

5. Dư luận văn nghệ đồn rằng trong chuyến về Việt Nam lần trước Thiền sư Thích Nhất Hạnh có ghé thăm ông và Phương Bối Am, có đặt vấn đề với vợ ông chuyện trở về sở hữu lại Phương Bối Am – Nơi ngày xưa Thiền sư an trú. Lời đồn đó có đúng không và quyết định của cá nhân ông ra sao?

6. Bây giờ những người hâm mộ ông và dư luận báo chí đều gọi ông bằng biệt danh Sơn Núi. Con đường của một thi sĩ thường có khuynh hướng nhập với xa lộ của các đạo sư. Thưa thi sĩ Sơn Núi, bây giờ ông đang ở đâu, đi đâu, đến đâu thưa ông?

Trả lời của nhà thơ Nguyễn Đức Sơn:

1. Khoan nói tới cái não trạng hồn nhiên vô số tội, ở đây tôi muốn nói với anh như là một kẻ săn tin cho đài nào cũng được, nhất là BBC. Rất bình dị và thú vị là mấy câu hỏi anh nêu. Vượt tầm mức quốc gia đáng có và phải có, chúng đụng tới cái gì lớn lao vừa rất truyền thống, vừa rất hiện đại. Ngoài tôi ra chắc chắn không có ai thay thế để trả lời đâu. Nhưng tránh những cái nhạy cảm quá dễ đưa tới ngộ nhận còn lâu mới đạt tới pháp đàm, tôi tạm không nói đến hai câu 1 và 5. Xin lần lượt trả lời những câu còn lại:

2. Vâng, đúng như anh nói “Dư luận thế giới cho rằng Thiền sư Nhất Hạnh là nhân vật có tầm ảnh hưởng về tư tưởng và tâm linh chỉ sau Đức Đạt Lai Lạt Ma.” Nhưng đó là thống kê với tinh thần top-teất phát từ cả một nền văn hóa độc thần chịu hết xiết. À, xin lỗi nghe, “thầy Nhất Hạnh một người anh văn nghệ” hồi nào? Còn “Một nhân vật có tầm ảnh hưởng quan trọng của thế giới đương đại” thì đúng thôi, nhưng quá rõ ràng là cái thế giới đương đại đó là thế giới của bọn “sùng bái tiếng chó tru mèo mửa” (tác giả viết trên blog) cỡ Mai Cồ dơ dáy của Mỹ và mới đây Bi-Rên gớm ghiếc của Hàn mà tờ báo lớn nhất nước là Tuổi Trẻ đã kêu than không biết bao giờ Việt Nam mới có!!! Nhất là, nhất là, chẳng hạn bọn thơ ca Tân Hình Thức nhảm nhí trong và ngoài nước, nhảm nhí còn hơn bọn bám cứng truyền thống bằng cách chỉ ôm lựu đạn thúc thủ trong một hốc kẹt nào đó.

Còn “Giải Oan”? Ủa, từ Làng Mai - Pháp, qua Mỹ gần hơn mà! Hãy giải oan cho cả một dân tộc quá dư thừa vật chất nhưng hoàn toàn thiếu sót tâm linh. Nhé, Sư Ông! Rồi còn thừa đô la cứ đổ về Việt Nam, giải oan cho bao nhiêu người… Cứ xem đô la là tiềm năng của đất nước, chứ không phải cho bất cứ ai nửa sống nửa chết từ thuở mấy ông kẹ cứ nằng nặc đòi làm “bạn dân” cho đến “đầy tớ nhân dân.”

3. Không, tôi gần như không phân biệt Tịnh Độ, Thiền Tông và Mật Giáo gì cả. Tôi không thấy có gì khác nhau, chẳng hạn, giữa “tình yêu” và “tình dục,” “trong sáng” và “trong háng,” “ngoại tình” và “nội tình”… làm sao! Nhưng tôi biết chỉ có đứa ngu mới đòi bỏ hai thời công phu, làm cách mạng vụn vặt và xuẩn ngốc khi đổi từ “Phật” thành “Bụt” dù tôi vẫn không phân biệt nổi “Đạo Phật đi vào cuộc đời” khác với “Đạo Phật đi vào cặp đùi,” ví dụ, khác ở chỗ nào.

Ừ đúng. Nhưng đâu cần “pháp môn ấy được phổ biến sâu rộng trong nước sẽ làm thay đổi tương lai của Phật Giáo Việt Nam”! Hiện tất cả chủa chiền ở Việt Nam ít ra đều theo… độc thần giáo mà! Hỏi nhỏ với các thầy trụ trì thì rõ. Cao Điểm Thời Mạt Pháp! Thà cứ làm ra mặt như những anh em người Chăm ở Ninh Thuận và theo đạo Tin Lành thật… đông vui. Không sao đâu, cả hành tinh đều vậy, “Thiên thượng địa hạ duy ngã độc tôn” mà! Wait and see!

4. Ồ Chẩn tế! Tốt lắm chứ, dẫu sặc mùi biểu dương lực lượng mà Phương Đông nói chung và Phật Giáo nói riêng đã né từ trong ruột. Thế gian pháp đó. Đang đói gần chết thấy nửa củ khoai sùng, đớp liền, thoát nạn, từ từ tính sau. Có lựu đạn vớ vẩn chứ không có bom tấn uy nghi đâu mà sợ. Còn giải oan? Tốt lắm. Nhưng trước hết không phải giải oan cho Việt Nam mà phải giải oan cho Mỹ và Va Ti Can, hai tác nhân lớn nhất đầy đọa trái đất này dưới chiêu bài gì gì đó, mệt quá, vì ai cũng biết. Ông Nietzsche ơi, Cơ Đốc Giáo không phải nguy hại riêng cho thời đại ông đã sống mà cho mọi thời đại, vì nó là độc thần, là “duy ngã độc tôn” nằm sâu trong xương cốt của cả nhân loại bao gồm cả người Việt Nam và Phật tử Việt Nam! Đã tới lúc phải nói thẳng, nói thật, rằng hai hòn đá bọc nhung cạ nhau mãi chỉ tổ làm rách nhau chứ làm sao ra lửa được.

6. Tôi thích hỗn danh Sơn Núi mà kẻ tức khí đặt ra ngầm ý bảo đó là đồ… vô chính phủ, đồ… dơ dáy. Chứ hoàn toàn không phải tôi tự đặt như Nguyễn Đạt nào đó ẩn ức đã viết trên mạng một tờ báo hải ngoại dù biết rất rõ khoản đó.

Ừ đúng, “Con đường của một thi sĩ thường có khuynh hướng nhập với xa lộ của các đạo sư,” nhưng đó là những thi sĩ què đầy rẫy trong và ngoài nước. May mà trước đó quá lâu tôi đã từng biết:

Khi thơ ca

Đang ngáp

Thì đạo pháp

Không nên tiếp sức

Mọi ẩn ức

Đồ bỏ

Với chuông mõ

Các thứ

Mà có tờ báo nào trong ngoài chịu đăng đâu, dù tôi biết họ đang bế tắc quá nặng nề, thi sĩ lẫn tăng sĩ.

“Thưa thi sĩ Sơn Núi, bây giờ ông đang ở đâu, đi đâu, đến đâu thưa ông?”

Trịnh trọng quá nhưng được quá. Tôi đang ở đây, không phải Nga, Tàu, Mỹ, Pháp gì cả. Vui vẻ. Trong chảo lửa. Nhưng chưa ca… bài ca con cá nó sống vì nước. Tuy vậy, thỉnh thoảng… điên đầu nghe đài RFA hay BBC gì gì đó của ông giới thiệu cái bản gì gì đó “Đường tới vinh quang” với câu mở: “Cùng trèo lên đỉnh núi cao vời vợi… để ta khắc tên mình lên đó” của cái thằng xuẩn trí nào đó. Nhưng không sao, trước 75, tôi đã có một bài ngắn trong thi phẩm Tịnh Khẩu:

Tôi định có một ngày nào thật thảnh thơi

Leo lên trời

Ỉa

Mà lúc đó sợi nano, để NASA có thể làm thang vũ trụ, cho… khế cơ khế lý, đông tây kim cổ hòa điệu như global village. Và biết đâu sau này sẽ có vị dễ dàng đem xuống cuốn Tân Tân Ước thế cho Tân Ước… lão hóa! Như cái nền áo phông chính hiệu của một em mang từ Mỹ về đang đi đứng rất chảnh trong sân chùa. Vâng, “Relax XXX. Just believe me!” Vâng, còn chỗ nào mà Freud, Jung… và đủ kích cỡ giáo chủ không đáp ứng được thì đã có… súng! Tôi có súng nhiều nhất. Tin tôi đi. Bắt buộc phải tin. Không tin tôi bắn. Hơn hẳn mọi quốc gia, nhiều chính khách Mỹ nói thẳng thừng Mỹ không có bạn thâm niên mà chỉ có bạn chiến lược. Cho thật sự trọn vẹn, Mỹ hãy đẩy mạnh tư tưởng thực dụng đáng nể của mình bằng cách in lên áo phông bán nửa tiền hay cho không với hàng chữ ngắn gọn, HÃY TIN TAO ĐI, NẾU KHÔNG TAO BẮN.

(Trần Tiến Dũng ơi, “TAO” là Thượng Đế, là Mỹ Quốc, là Cái Ngã đều đúng. Tôi quá mệt, viết lếu láo, nhưng đừng thêm thắt, sửa đổi chút gì. Bằng không, nhất định đừng đăng. Rất cám ơn.)

Bảo Lộc, 20/03/2007

NGUYỄN ĐỨC SƠN

tức

SƠN NÚI

Gã dở hơi

Võ Khắc Dũng

Lão có làm thơ, viết truyện ngắn. Hơn nữa, thơ và truyện của lão được được xuất hiện khá sớm ở miền Nam trước giải phóng và được giới văn nghệ trong cả nước biết đến khá nhiều. Nhưng cái sự gàn dở, ương ngạnh, “thêm thù bớt bạn”, lên núi sống một mình của lão làm tôi tò mò. Hỏi mấy anh em trong Hội Văn nghệ Lâm Đồng về lão, không ít người đã phải phẩy tay: “Ối dào! Cái gã dở hơi ấy mà!”. Gã dở hơi ấy tên thật là Nguyễn Đức Sơn, tự gọi là “Sơn Núi”, người đời cũng gọi lão là “Sơn Núi”, hiện đang “tọa sơn” trên một ngọn núi ở Đại Lào, Bảo Lộc, Lâm Đồng có tên là Phương Bối Am.

Khi còn là Trưởng Văn phòng đại diện báo Lao Động tại miền Trung, trong một chuyến lên Đà Lạt, anh Nguyễn Đắc Xuân có hỏi tôi về chỗ ở của Sơn Núi (anh Xuân là người quen biết với Sơn Núi từ lâu). Tôi thú thật: “Nghe rằng ông ấy đang sống, đang “tu” (?) trên một ngọn núi cao ở Bảo Lộc, cách biệt với thế giới bên ngoài. Còn cụ thể ở ngọn núi nào thì em đành chịu�Nghe thế, anh Xuân nói như không cho riêng ai cả: “Cái lão này, thật đúng là…”. Tôi như cảm thấy mình là người có lỗi với anh Xuân, nhưng biết làm sao được khi mà dò la hỏi nhiều anh em văn nghệ sỹ ở Lâm Đồng, tôi cũng chỉ nhận được những câu đại khái như “Hình như …”, “Có lẽ …” hoặc chỉ là những cái phẩy tay như ngụ ý rằng “Hãy bỏ qua chuyện ấy đi!”.

Nhớ lại mới đây, một người bạn của tôi là Lê Quang Kết (hiện là giáo viên của một trung học ở Bảo Lộc) có viết bài và nhắc đến nhân vật Sơn Núi. Tôi phôn cho Kết và được anh nhận lời ngay: “Được rồi! Ngày mai ông cứ xuống, mình sẽ liên lạc trước với Sơn Núi. Chỉ sợ là lão ấy nổi điên tống khứ chúng ta xuống núi thì công toi mà thôi!”. Hôm sau, đúng hẹn, 5 giờ chiều tôi và một số bạn bè đến Bảo Lộc.

Chập choạng tối, Lê Quang Kết dẫn đường, chúng tôi đến cầu Đại Lào rồi rẽ phải. Đường lên núi là đây. Con đường lên Phương Bối Am – nơi “tu hành” của nhà thơ Nguyễn Đức Sơn – là đây. Con đường hẹp, đá cục đá hòn lởm chởm. Hai bên đường là rừng thông. Trăng nhú lên trên đỉnh núi như một cái bát úp. Trăng yếu ớt hắt ánh sáng vàng vọt xuống rừng thông. Trên đường đi, Lê Quang Kết nói với tôi: “Mình quen với anh ấy (Sơn Núi) đã lâu. Nhưng quả thực là không tài nào hiểu được tâm tánh của “gã dở hơi này!”. Nói tóm lại, đó là một con người cực kỳ khó hiểu!”. Con đường lên núi tìm Sơn càng đi càng dốc. Gió rừng lạnh buốt, gió như cắt da cắt thịt. Con trăng như chơi trò trốn tìm trong rừng thông với chúng tôi. Một anh bạn đồng nghiệp của tôi thở dốc rồi bảo: “Ai đời lại tìm đến chốn này để mà sống!”. Nghe thế, Lê Quang Kết bảo: “Thế mới gọi là Sơn Núi chứ!”. Chúng tôi dừng lại ở một ngôi nhà. Tôi lên tiếng: “Đến rồi hả?”. Kết bảo: “Không, còn đi nữa. Nhưng đây là nhà của “Sơn con”. Người con trai này là Nguyễn Đức Vân. Vân cũng đã mặc áo cà sa từ nhỏ và đã “ra riêng” bằng ngôi nhà lụp xụp này”. Vào nhà. Sau khi nghe Kết giới thiệu, Vân bảo: “Cháu sẵn lòng giúp các chú đến nơi ở của ba cháu. Nhưng cháu chỉ đưa các chú đến “cổng” thôi!”. Chúng tôi lại đi. Con đường lúc này đã ít dốc hơn vì đã lên đến đỉnh. Đi chừng hai mươi phút nữa thì Vân bảo: “Đó, nhà ba cháu đó. Mấy chú vào đi!”. Nói rồi Vân quay gót. Chúng tôi bước qua một cánh cửa rộng không cài then. Ngôi nhà của Nguyễn Đức Sơn là đây ư? Không điện, không cả đèn dầu. Ngôi nhà thấp lè tè, được che tạm bợ bằng cây rừng, mái lá. Mấy đứa con của anh đã đi ngủ. Sơn Núi bảo: “Nhà hết dầu hỏa. Ta ra rừng đốt lửa vậy!”. Lá rừng có sẵn. Củi khô có sẵn. Chẳng mấy chốc ánh lửa đã tỏa sáng cả một khu rừng hoang vắng. Lửa vẽ lên khuôn mặt khắc khổ và tự tin của Nguyễn Đức Sơn. Nếp nhăn thời gian chảy dài nơi khóe mắt, nơi cánh mũi, trên đôi gò má… của ông. Tôi phát hiện ra một điều: Trên khuôn mặt ấy có quá nhiều đường nét chảy xuôi! Bất chợt tôi hỏi: “Ông là người hay là ma?”. Tưởng câu hỏi sẽ làm Sơn Núi lồng lên ông vẫn bình tĩnh: “Người hay là ma có gì là ghê gớm. Tôi là tôi! Thế thôi! Tôi là tôi, là tôi của mọi người không ưa gì. Thế thôi!”. Tôi lại hỏi: “Tại sao Đức Vân, con trai của anh, vừa đến cổng là vội quay gót?”. Sơn Núi trả lời như sắp sẵn: “Vì hắn là kẻ trên cả lưu manh trong đám con lưu manh của tôi!”. Cuộc nói chuyện của chúng tôi và Sơn Núi không mấy thú vị bởi đôi bên không thực sự hiểu nhau, mặc dầu chuyện thơ phú – sở trường của Nguyễn Đức Sơn – đã được đưa ra để “làm mồi”! Do vậy, cuộc chia tay đã diễn ra sớm hơn dự định.

Thú thật là trước khi đi Bảo Lộc, tôi đã tìm đọc một vài tư liệu nói về gã dở hơi này. Cuốn đầu tiên mà tôi tiếp cận được đó là “Văn học miền Nam 1954 – 1973”. Trong phần giới thiệu về Nguyễn Đức Sơn, cuốn sánh viết: “Tên thật là Nguyễn Đức Sơn, sinh ngày 18 tháng 11 năm 1937 tại làng Dư Khánh (Thanh Hải), tỉnh Ninh Thuận (Phan Rang), chánh quán tỉnh Thừa Thiên, ăn chay trường không phải vì đạo … gì hết mà chính là do chút lòng công bình tự nhiên đối với trời đất… đã từng cộng tác với mấy tạp chí có giá trị và uy tín ở Sài Gòn, nhưng đến nay, vì thái độ và giọng điệu kiêu kỳ, gây hấn dần dà tạp chí nào cũng tự động gạt bỏ tên…”. Còn trong cuốn “Thi ca Việt Nam hiện đại”, cùng đứng chung với những tên tuổi “cây đa cây đề” như Xuân Diệu, Huy Cận, Bùi Giáng… là Nguyễn Đức Sơn. Trong cuốn này, lời giới thiệu về Nguyễn Đức Sơn cũng khá ấn tượng: “Nhà thơ Nguyễn Đức Sơn còn có biệt hiệu là Sao Trên Rừng… Thơ anh mang tính chất siêu hình với niềm cô đơn, lạnh buốt. Anh đã từng cười mỉa trên sự khốn nạn của chính anh, với những kẻ cùng chung một kiếp lận đận bên trời… Thơ anh đăng rất nhiều trên các báo văn học nghệ thuật như Thế Kỷ Hai Mươi, Văn Nghệ, Bách Khoa, Mai … Anh đã xuất bản hai tập thơ. Chủ trương một tạp chí. Và từ bấy lâu chúng tôi không tìm gặp anh ở đâu để tìm những tập thơ mới nầy, chúng tôi đành phải trích những bài thơ đăng báo cũ”. Trong sáu bài thơ của Sơn Núi được chọn đăng trong tập sách này, tôi đọc khá kỹ tác phẩm “Một mình Một mình”: “Tôi sẽ về đây/một sớm thu bay/túp lều hoang đảo/Ngày thưa giấc đầy/ Bao la trời nước/một là thuyền côi/ Kiếp nào sau trước/Còn mây trên đồi/ Một mình một mình/quên linh hồn nhỏ/Nằm yên rêu cỏ/quên ngày tân sinh”. Tôi không muốn nêu nhận xét của mình về thơ của Nguyễn Đức Sơn hay hay dở mà chỉ muốn nói rằng thơ của anh không phải là không có “vấn đề”, thậm chí “vấn đề” còn nghiêm trọng nữa là khác. Ví dụ như Sơn Núi viết trong bài “Vô đề”: “Nói/Ói”; hoặc: “Mộ/Một nấm/Vú/Hai núm” (Mộ và vú)… Nhưng cũng có một bài làm tôi cảm động: “Bài thơ làm trên đường đưa đám đứa con trai chết đói đến nơi ngàn thu an nghỉ”. Anh viết: “Bao năm/Thui thủi/Cuốc đất/Quên mất/Trời xanh/Ném nhanh/Sách vở/Người ở/Cùng đá/Vui quá/Nhà cây/Tới đây/Thiên đường/Hý trường/Đâu phải/Sao cãi/Lời cha/Bỏ ra/Gò mả”

Đêm ấy, nơi chúng tôi ngồi đốt lửa là cạnh ngôi mộ của người con trai Sơn Núi. Sơn Núi nổi tiếng bởi sự hà khắc vợ con. Anh sinh con khá nhiều. Những đứa con ấy tôi có hỏi nhưng không tài nào nhớ nổi hết tên. Tất cả đều không được cho đi học. Và thay vào đó là những trận đòn roi…

Ngôi mộ nhỏ trên đồi là nơi “ngàn thu an nghỉ” của đứa con trai Nguyễn Đức Sơn. Tuy là đêm nhưng chúng tôi vẫn ghé lại nơi ấy. Cỏ mọc xanh rì. Quanh mộ, Sơn Núi trồng những cây tùng xanh um. Đi quanh mộ, bên ngọn đuốc, gương mặt của Sơn Núi vẫn lầm lỳ với những đường nét chảy dài. Kết nói với tôi: “Thảo – con trai của Sơn Núi – chết vì đói, vì đói nên tìm lá rừng để ăn. Không ngờ ấy là lá độc!”. Nghe Kết nói, tôi nhìn kỹ hơn gương mặt của Sơn Núi. Tịnh, không thấy gương mặt ấy gợi lên điều gì! Trước giải phóng, Sơn đã có một cách sống gây khó chịu cho rất nhiều người. Sau giải phóng, ông bỏ lên núi ở và tự đày đọa (?) bản thân và gia đình. Đứa con trai lớn là Thạch vì chịu không nổi đã phải bỏ đi. Đứa kế vì đói nên đã ăn nhầm phải lá độc và bỏ mạng. Còn đứa tiếp theo (Nguyễn Đức Vân) phải vào chùa vì không thể chịu nổi tính khí của cha mình. “Để làm gì với kiểu sống như vậy?” – Tôi hỏi. Vẫn cái giọng … ngang tàng, ương bướng: “Không là gì cả, nhưng mà là tất cả!”.

Chia tay Sơn Núi, chúng tôi trở lại nhà của Nguyễn Đức Vân, đứa con trai của anh. Vân đãi chúng tôi những chiếc bánh ngọt và những củ khoai lang. Vân bảo: “Mẹ và chúng cháu không thể chịu nổi cách sống của ba cháu. Kể cũng lạ! Ông ấy có cái gì đấy như rất đỗi gần gũi nhưng cũng thật khó hiểu. Tuy nhiên, riêng chuyện không cho chúng cháu đến trường thì đến cả mẹ và tất cả chúng cháu đều phản đối…”. Rồi Vân kể… Vân theo cha lên Phương Bối Am này từ năm cậu ta lên 3 tuổi. Nơi đây hoàn toàn cách biệt với thế giới bên ngoài. Cậu ta không hề được đi học. Những người anh và em của Vân cũng thế. Vân không hiểu lý do vì sao. Cha cậu bảo: “Cứ ở nhà. Không học hành chi hết!”. Lũ con khép nép run rẩy. Cậu răm rắp làm theo lệnh cha. Nhưng càng lớn, nhất là từ khi người anh đầu (Thạch) bỏ đi, mẹ bị đánh đập, người anh kế bị trúng lá độc, trong con người của Vân như có một cái gì đó khó tả lắm. Và thế là Vân bỏ vào chùa. Cái chữ đến với Vân từ đó. Vân học chữ và cũng rất yêu thơ văn (lạ chửa!). Gần đây, Vân cũng có làm thơ và thơ của Vân cũng đã được đăng. Vân còn kể cho tôi nghe nhiều chi tiết về sự “kinh hoàng” của bố mình, nhưng thôi…

Mấy hôm sau, lên Đà Lạt, tôi nhận được thư của Vân: “Hôm trước chú về đây chơi mà gấp rút quá, với lại đi vào ban đêm thì ít thấy được vẻ đẹp của Phương Bối. Con mong một ngày nào chú trở lại Phương Bối vào ban ngày sẽ cảm nhận được nhiều hơn. Con có món cơm gừng rất tuyệt. Món này của người Tây Tạng, mẹ con được từ một người bác tu cũng lâu rồi… Hẹn một ngày thật đẹp, con sẽ nấu món này đãi chú… Con chép tặng chú mấy dòng thơ con mới làm, chú đọc cho vui nhé: “Em hãy nâng niu sống hết lòng/Để anh ca hát với mênh mông/Để nắng lên hoài trong mắt ngọc/Ta về thanh thản dưới rừng thông”. Không biết Nguyễn Đức Vân với bố của mình giống nhau và khác nhau những điểm gì. Nhưng, khi chia tay Phương Bối Am, tôi nhận ra rằng kiểu phản ứng của những bạn bè văn nghệ ở Lâm Đồng bằng cách gọi Nguyễn Đức Sơn – Sơn Núi là “Gã dở hơi” không phải là không có lý! Cũng có nghĩa là tôi cảm thấy không hề có lỗi với người đàn anh rất quý mến của tôi là Nguyễn Đắc Xuân nữa! Vì, ít nhất là lúc chia tay, tôi thấy chuông điện thoại di động của “kẻ cách ly hoàn toàn với thế giới bên ngoài” ấy bỗng réo vang. Và Sơn Núi phải móc túi và “A lô…!”. Một dấu hỏi! Vâng, một dấu hỏi!

Nguồn:  http://khacdung.vnweblogs.com/

Sao Trên Rừng - Nguyễn Đức Sơn

Bùi Ngọc Tuấn

Ngôi nhà gỗ mầu xanh với hàng hiên cao khỏi mặt đường chừng ba bốn bậc thang, cửa sổ đóng, ngôi nhà trông tối lạnh. Nguyễn Văn Xô dắt tôi tới đó, anh đứng chờ, không nói. Tôi dựa lưng vào vách tường ngôi nhà đối diện nhìn sang. Lòng bàng hoàng khôn tả. Nguyễn Đức Sơn, đã từng ở đó, sống những ngày tháng với trí tưởng mênh mang, với tâm tình sôi nổi. Nơi anh đã viết những bài thơ, những truyện ngắn rất Nguyễn Đức Sơn, cực hay. Ngôi nhà gỗ mầu xanh thuộc về một người chú họ của Sơn, anh đến đây, ở với gia đình ông, rồi yêu cô em họ. Mối tình đã làm ông chú nổi giận, la mắng nặng lời. Sơn bỏ đi.

Rừng núi Đơn Dương trùng trùng điệp điệp, đẹp như một thế giới bị văn minh bỏ quên. Con đường Đà Lạt đi Phan Rang, khi vượt cao độ 1.700 mét ở Cầu Đất xuống, nhập với con đường từ Tùng Nghĩa băng qua, chạy thêm chừng hai cây số, qua sông Đa Răng đến đập Đa Nhim, xuôi đèo Ngoạn Mục đổ xuống Sông Pha, rồi đâm về hướng Đông ra biển, đến Phan Rang. Chỗ hai quốc lộ gặp nhau ấy là quận lỵ. Phố chính là khúc ngã ba quốc lộ đi Phan Rang đến gần bờ phía đông hồ Đa Nhim, phố chính thứ hai là con đường ngắn từ khoảng ngã ba quốc lộ chạy qua chợ Đơn Dương đến bờ Tây hồ Đa Nhim.

Con phố ngắn ấy tên là đường Nguyễn Công Trứ. Ngôi nhà của ông chú Sơn ở gần cuối đường này. Từ nhà chú Sơn, đi thêm khoảng nửa cây số nữa, khi vừa qua khỏi cây cầu bắc ngang con su� nhỏ là nhà tôi. Từ đó, con đường chạy dọc theo chân núi, qua những đồng dâu, trái thơm ngào ngạt, những vườn rau xanh mướt, những vườn hồng nặng trái, trước khi chấm dứt ở bờ Tây đập Đa Nhim. Đơn Dương, Đơn Dương, ”dòng nước Đa Nhim như dòng thơ, rừng núi Đơn Dương như thành lũy”.

Đơn Dương - Cầu Đất là vùng đất rất lạ lùng, nhiều người tới đó rồi suốt đời mang theo trong hồn mầu trắng của sương mù, mầu xanh của rừng thông, mùi thơm của dâu chín, mầu hồng của hoa đào rực đồi rực núi, những vườn rau nõn nà, những đám lửa cháy rừng bập bùng trên sườn núi đêm mùa hè, những con đường khúc khuỷu, quanh co bất ngờ. Nguyễn Văn Xô sinh ở đó, nguyền không bao giờ rời đi, Phùng Quyên bỏ đi rồi lại phải trở về, Nguyễn Đạt không ngừng viết những bài thơ tuyệt vời của rừng thông bên sân ga vắng (“Mùa hạ vừa qua tôi có về Đa Thọ - Cây cối đứng dậy quanh nhà ga - Ngủ một đêm sáng hôm sau tôi đi nữa - Rừng thông sửng sốt đứng ngây mình”), Vũ Đức Nghiêm ghé qua rồi suốt đời cũng không ngừng gọi người yêu dấu ở Đơn Dương. Tôi rời Đơn Dương để có những ngày còn nhìn thấy trong trí tưởng thời trẻ tuổi đứng trên đầu núi giữa những vùng sương mù và những đêm mùa đông nghe gió vật vã, quằn quại tìm nhau trên mái nhà, rú gào thảm thiết... Còn Sơn ra đi với một mối tình đớn đau, không đường về.

Sơn ở đó, viết những bài thơ tuyệt trần nhưng tôi xúc động hơn hết khi nhìn thấy ngôi nhà ấy lần đầu tiên, sống lại một phần cảm giác đớn đau, của mối tình đắm say, nồng cháy và vô vọng của Sơn với người em gái họ mà Sơn viết lại trong một truyện ngắn tôi cho là hay nhất của anh. Tôi hỏi Nguyễn Văn Xô về cô em họ ấy, anh nói cô gái rất đẹp, dáng cao, da trắng, tóc dài, lúc đó đã xuống Sài Gòn học rồi, thỉnh thoảng lắm mới về thăm nhà. Tôi không bao giờ gặp người em họ làm điên đảo tâm hồn, đời sống của Sơn. Một đêm Giáng sinh ở Đà Lạt, trời lạnh buốt, Nguyễn Đạt và tôi đi lang thang ngoài đường, vừa run lạnh vừa đọc thơ Nguyễn Đức Sơn. Tôi biết Đạt có về Đơn Dương coi ngôi nhà gỗ mầu xanh nơi cô em họ Sơn cư ngụ.

Tôi đọc Sơn và yêu thơ văn của anh từ lúc Sơn còn ký tên là Sao Trên Rừng. Thật ra lúc đầu tôi rất ghét cái bút hiệu này. (Tên gì vớ vẩn, nghe cải lương. “Sao Trên Rừng” có thể hiểu là “ngôi sao đơn độc ở trên rừng núi hoang sơ”, mà cũng có thể hiểu là “vì sao lại bị đày ở trên rừng núi cô đơn?”). Tuy nhiên thơ văn anh hay quá sức, riết rồi tôi thấy thân thiết với cái bút hiệu đó của Sơn. Rồi từ khi Sơn dùng tên thật làm bút hiệu thì thơ văn Sơn cũng biến đổi thêm, sâu thẳm, huyền hoặc, bát ngát mà cao ngạo ngỗ nghịch. Thơ Sơn thoát một cách tự nhiên, bởi vì tâm hồn, con người Sơn đã thoát thật sự, không phải kiểu cách, ép buộc chữ nghĩa, làm dáng của nhiều người làm thơ khác.

Hai bài, “Đêm khơi” thời trước, ký tên Sao Trên Rừng, và “Nhắn”, thời sau, ký tên hé cho ta thấy cái diễn tiến trong cách bày tỏ tâm tưởng của Sơn:

Đêm khơi

Lênh đênh thuyền dạt xa miền

Nửa đêm bừng tỉnh man thiên một trời

Trăng lên

Nhắn

Đời sau người có thương ta

Từ lâu xuống lỗ làm ma mất rồi

Đường xa, thôi, miễn bồi hồi

Mả hoang nhảy đại lên ngồi đi cha.

Nguồn: viet.no

Sơn Núi

Tuệ Sỹ

Tuệ Sỹ

1.

Sinh ra để làm thơ, đó là

Định mệnh?

Hay lịch sử?

Hay cái gì nữa?

Có bao nhiêu câu hỏi tương tợ như vậy, nghĩa và vô nghĩa, để chắp cánh cho ta đi tìm một bóng dáng huyền thoại của một nhà thơ chỉ một mà thôi? Không; không có câu hỏi nào cả. Neti, neti, Tatt tham asi. Không có gì cả. Chỉ có tiếng hú, và huyền thoại của tiếng hú, trong cơn lốc quằn quại của con vượn biết mình đang tan vào lượn sóng, chồm lên hung hãn đòi hỏi phẩm chất làm người. Sóng gào thét với gió ngàn bạt đỉnh, nhận chìm tiếng hú xuống dòng xoáy của hư vô. Từ đó, loài người xuất hiện, lầm lũi bước đi trong bóng đêm u tịch, nghe sau mình tiếng vọng đuổi theo; tiếng vọng của những quá khứ đã chết, những tháng ngày bay vèo theo xác lá khô. Đâu đó, nghe ngân dài: Ôi tình Yêu! Ôi Vĩnh Cửu ?

Tiếng ngân ấy, rung lên giai điệu nhẹ nhàng, thướt tha, và cũng tha thiết. Tiếng thơ của ai? Hay của con người, chỉ một con người, đứng ôm mặt trời nóng bỏng trên đỉnh Trường Sơn. Thế rồi, thiên địa bất nhân, coi vạn vật như chó rơm, cho sinh thêm một con người nữa, để có thể hỏi : Thơ là gì, là tình yêu hay tội lỗi ? Thêm một người nữa, để cho ta biết yêu, biết hận, và biết làm thơ. Ta biết làm thơ, vì ta đã phụ bạc, đã ruồng rẫy; chôn tình người xuống hố sâu tội lỗi; dựng lời thơ thành cung điện huy hoàng. Đêm đêm rừng sao mênh mông tuôn xuống lớp lớp cơn mưa châu ngọc. Giữa cơn mê sảng của giàu sang, ảo ảnh hiện hình làm quỷ sứ, gọi nhà thơ dậy, hỏi dồn và thách thức: đâu tình yêu? đâu vĩnh cửu? Nhà thơ nhìn lại trong lòng tay; chỉ còn một hạt cát Trong cơn mê sảng, nó thét lên :

Hột

Thì le

Vì người đã sống, và đã đi suốt chiều dài tiến hóa; nên Thơ đã chết. Chỉ còn giai điệu lăn lóc của sỏi và cát:

Hột

Thì le

Vô nghĩa, và vô ngôn. Chỉ có sự sống trần truồng, vật vã trong nắng bức và gió rát của sa mạc. Của đam mê và hủy diệt. Của tình yêu và phản bội. Của vĩnh cửu và hư vô.

Hai mươi lăm năm rồi, từ khi tôi biết yêu; từ khi nhìn thấy ngọn cỏ gầy gục đầu dưới lớp bụi nặng trĩu ven đường, mà bỗng thấy rạo rực với những ảo ảnh chập chờn, nghe đâu đó có tiếng thì thầm: Ta yêu người vì khoảnh khắc chiêm bao. Khi chợt tỉnh, chung quanh khói lửa ngập trời. Rồi mặt trời đỏ rực màu máu. Rồi Thái Bình Dương dậy sóng. Đi đâu hết rồi, những người tôi yêu và những người yêu tôi? Trong bóng tối của tử tù, từng khoảnh khắc tôi nghe đồng vọng tình yêu trên cao. Tình yêu đến gần, đang tô điểm phấn son, chờ phút giây hội ngộ trong yến tiệc linh đình của pháp trường cát. Tình u phía trước, ngân vang giai điệu Prélude chậm buồn trong tay những xạ thủ:

Mai sau tắt lửa mặt trời

Tình yêu để lại phía sau, dãy hành lang hun hút, dồn đập tiết tấu Rhapsodie :

Chuyện linh hồn với luân hồi có không

Rồi lật sang chương ba của bản hòa tấu, Marchefunnebre :

Thái hư chừng sắp chuyển vòng

Đại dương tràn kéo núi đồng tan đi

Chúng ta giờ ước mong gì

Văn minh gởi cát bụi về mai kia…

2.

Sa mạc lớn dần...

Thượng đế đã chết...

Bởi vì con người đã chết. Một thế hệ được sinh ra, được nuôi lớn, để làm chứng cho sự sụp đổ, hoang tàn. Thần linh bỗng nhiên biến mất. Và hình ảnh mầu nhiệm, kết tinh từ Thánh thể, cũng biến mất. Sự sụp đổ của một nền văn minh, và hoàng hôn của những thần tượng. Tôi đi tìm đâu đó hoài niệm về một quá khứ mà mình chưa từng có mặt. Bóng ma của cái quá khứ vô tri, xa lạ ấy, đã một thời ám ảnh.

Sa mạc lớn dần ...

Thượng đế đã chết ...

Từ lâu, tôi không còn nghe những âm hưởng một thời xao xuyến ấy. Không chỉ là xao xuyến, mà là sóng gió, là giông bão. Đó là những âm hưởng rung động, chấn động đầu đời. Tôi chẳng hiểu tại sao thế. Quả thật, còn nhiều điều tôi vẫn chưa hiểu. Tôi muốn nói những ẩn ngữ của thơ. Cũng như tôi không hiểu tất cả sự huyền bí, mầu nhiệm, sự hiện hữu của một quả nho. Nhưng tôi đã từng nếm vị ngọt của nó. Nói cho thật nghịch lý, tôi chưa bao giờ biết, chưa bao giờ hiểu tôi là ai. Nhưng tôi vẫn là tôi. Một nghịch lý không thể tránh; một nghịch lý ám ảnh không cùng, là tôi vẫn luôn tự hỏi, mỗi khi đối diện với anh: Sơn là ai nhỉ? Con người này là ai?

Anh là ai? Là một nhà thơ hiện sinh, nổi loạn "quậy phá"? Dưới ngòi bút phê bình, anh không thể khác đi được: hiện sinh, nổi loạn, quậy phá, du côn. Tôi cũng không nghĩ khác hơn những ảnh tượng, và những ấn tượng, mà ngòi bút có thể vẽ, có thể miêu tả. Một gã du côn, một tên phạm thánh. Và còn nhiều từ khác nữa. Nhưng làm sao có thể biết được, và cũng khó mà làm quen được, một người không đến với ta từ con đường trước mặt, hay bằng tiếng gọi từ sau lưng , mà là một một cái gì đó, ở đâu đó, bỗng nhiên rơi xuống đó:

Tôi đang rơi xuống kêu cái bịch

Trên rong rêu tịch mịch

Từ muôn đời nay

Cái đó không phải là một hiện sinh; không phải là một hữu thể hay thực thể, bị ném vào đời một cách phi lý, vô nghĩa. Nó đến như là tình cờ, ngẫu nhiên. Nhưng có phải vì vậy mà nó phi lý, nó làm cho buồn nôn? Tuy thế, cái ngòi bút phê bình quả là cái gậy thần. Gõ vào những trang sách dày cộm của Satre, những từ ngữ triết học bí hiểm nhưng lại mang nhiều ưu tư khắc khoải của Heidegger, từ những cơn thịnh nộ bốc đồng của Nietzsche; gõ vào đó và làm cho xuất hiện một hiện sinh, một con người hiện sinh biết làm thơ. Rồi người ta cảm thấy buồn nôn vì cái hiện sinh phi lý ấy, hay vì cái ngòi bút đầy quyền uy siêu nhiên ấy ? Dù sao, thì một thời, người ta nói, Sơn vẫn là nhà thơ hiện sinh. Người ta nói như thế. Cũng như người ta nói "Chú Sỹ hiện sinh". Bởi vì chú thích leo cửa sổ vào buồng ngủ của Thầy hơn là đi vào bằng ngõ chính. Có điều, chú không

… rơi xuống kêu cái bịch

Trên rong rêu tịch mịch .

Anh là ai ? Lần đầu tiên tôi gặp anh. Đó là sao trên rừng. Tôi không cảm thấy ba chữ này phải viết hoa. Trông có vẻ một thư sinh. Cũng hiền lành như những thư sinh khác. Hiền lành, nhưng cũng rất quậy. Một thứ quậy phá của học trò. Anh nói thơ, theo kiểu nói "sùi bọt mép". Anh cãi lý Phật pháp với sư huynh tôi, học chung một lớp. Anh cãi rất hỗn. Nhưng không hiểu sao, cho tới bây giờ, sư huynh tôi vẫn quý anh. Hình như ông không biết đến một "Sơn quậy " ông đã không đọc đoạn giữa của bài thơ, mà chỉ nhìn thấy câu đầu và mấy câu cuối:

Nhờ hồng phúc

�>

Tôi vẫn đang ngủ trên am mây

Với những bậc thầy

Muôn thuở trước

Đoạn giữa, là một đoạn đời, hay một cuộc đời "hiện sinh": mà nay

Mà nay

Mặc dù đã có gia đình bậy  bạ rồi

Rồi 35 năm sau, vật đổi sao dời; tôi từ trong bóng tối tử tù bước ra, anh tử trên núi lăn xuống. Gặp nhau giữa đống rác Saigon chết. Không thấy gì khác lạ. Tất nhiên là có nhiều thay đổi. Trời đất còn phải đổi thay, non sông còn phải đổi chủ, huống gì là một con người, một gã du sỹ. Cái đổi thay này thì thật là kinh khiếp. Hàng vạn tấn bom không làm cho Thái Bình Dương dậy sóng. Nhưng những bài thơ cóc ngâm, ca tụng thiên đường hạ giới, đã gây những cơn địa chấn làm sập đáy biển, đã nhuộm đỏ biển Đông, đã làm cho cây rừng gục ngã, đã làm cho mồ hôi, nước mắt tuôn ào ạt thành những cơn lũ kinh hoàng. Tôi tìm đâu một trời thơ, sau những ngày tháng đong đưa trên vực thẳm sống chết?

Ta còn giỡn nữa hay thôi

Khói bay mờ tỏa luân hồi vòng vo

Gửi về đâu một chút tro

Kèn vang lộn mửa tiếng o í  e

3.

Một cuộc đời mà ta biết; một con người mà ta quen, thủy chung, vỏn vẹn chỉ có thế. Nhưng khi người ấy làm thơ, thì khi ấy, con người thơ, và cõi mộng của thơ, là ẩn ngữ huyền nhiệm. Tôi biết, và cũng có thể chỉ là biết một cách tưởng tượng, rất nhiều người, những người làm thơ, đọc thơ, và cả những người nguyền rủa thơ; có rất nhiều người nhìn anh với cái nhìn ngạc nhiên, tò mò, như đang nhìn một vật thể rất lạ, rất quái lạ. Tôi nhìn anh cũng thấy rất lạ. Nhưng không lạ hơn khi tôi nhìn chính khuôn mặt mình. Cho nên, tôi thấy mình quen biết anh nhiều hơn là quen biết chính mình. Người ta hỏi tôi, Sơn là ai? tàm sao tôi trả lời được. Tôi vẫn chưa biết mình là ai. ất quá, tôi mượn những ý tưởng có sẵn trong kho ngữ vựng triết học đông tây kim cổ, để tự giới thiệu và tự mô tả. Những ý ấy, và lời ấy, tôi biết thật sự là vô nghĩa. Dù sao, cũng vẫn cần một câu trả lời, để khẳng định hiện hữu của mình giữa cái thế giới lầm lì, hiu quạnh này. Thử hỏi: Ta là ai?

Thì ra

Ta vốn là ma

Vẽ ma dễ hơn vẽ người. Mỗi người tuy là mỗi cá thể độc lập, biệt lập; không ai giống ai. Nhưng tất cả loài người, bất kể da vàng da trắng, đều có chung những quy ước phổ quát. Không tuân thủ những quy ước, không làm sao vẽ được một hình người mà mọi người đều nhận ra đó là người. Dù vẽ theo ấn tượng, hay siêu thức, hay lập thể; vẫn có những quy ước phổ quát. Ngoài đó ra, là vẽ hình ma quái. Ấy thế, cái người mà mọi người cho là quái dị, kỳ cục; nhưng ai cũng cảm thấy mình có thể vẽ được con người ấy; vì nó là ma. Người ta nó i nó là ma . Cái bóng ma ấy chập chờn trên sa mạc.

Quả vậy, tôi đang đi trên sa mạc. Đang quờ quạng trong bóng đêm rét buốt của sa mạc. Mới ban ngày đây thôi, mặt trời nóng cháy. Vì loài người đang thù ghét nhau. Thù nhau từ những phương trời mộng tưởng; đến đây để thanh toán nhau những món nợ oan cừu lịch sử gì đó. Bạn bè tôi, lớp lớp ra đi; theo nhịp bước lịch sử oai hùng. Nhưng thảy đều đi mất biệt. Không có trời đông, hay trời tây, để cho sao mọc hay sao lặn. Thế thì, sao trên rừng là cái quái gì ? Cho nên, đại bác và hỏa châu rượt đuổi anh hàng ngày. Anh trốn trong hủ gạo. Trốn xuống gầm xe. Trốn vào nhà chùa. Anh chạy trốn, tất nhiên vì anh muốn sống. Ai lại chẳng muốn sống? Sống như bóng ma của thời đại trong cái huyễn mộng phù sinh; trong cái chập chờn ma quái; đôi khi lồ lộ một con người chân thật; một hình ảnh con người chưa từng sống, mà cũng như chưa từng chết. Xuyên bức màn trăng, mênh mông vô hình, ta nghe một con người đang than thở :

Ô hồn ta

Sao quá mỏng .

Ngoài vườn trăng

Trong sa mạc đêm lạnh lẽo này, trong cái bóng tối uy hiếp của bốn vách đá của bức màn sắt rờn rợn này, trong đây không dễ gì tìm ra một ma nào đang thở. Nhưng ngoài kia, ngoài vườn trăng kia, một hồn người sung mãn. Hồn người chứ không thể là hồn ma được. Đó là hồn người, cho nên nó biết khóc khi nhìn trong lòng tay, những giọt trăng đang đông lại thành những giọt máu. Máu của những oan hồn đang đòi quyền sống. Có muộn quá đi chăng ?>

Trong những đêm trăng

Có một nỗi gì thấy quá muộn màng

Làm ta muôn đời muốn khóc

Sớm hay muộn, nơi đó vẫn có một nắm đất nhân từ, có bóng tối thân thương :

Hỡi U Minh Giáo Chủ

Trăm năm mần chi đủ

Con hát hoài không thôi

Lướt trên mồ cỏ phủ

Đọc những câu thơ như thế, tôi muốn chui xuống mộ mà nằm, để còn được nghe tiếng hát.

4.

Ô i trăng ngàn.

Vừa tan

Còn lại đó, một khoảng không tịch mặc của trời thơ. Và những lời không nói.

Ngàn sau

Phơ phất gò bông lau .

Nguồn: blog Nguyễn Đức Sơn

Viết về thơ Nguyễn Đức Sơn

Thu Nguyệt

(trích từ http://360.yahoo.com/blogthothunguyet)

LÁ THƯ HẰNG NGÀY 5 (23-8-2006)

Có nhiều ý kiến của các bạn khi đọc phần thơ Nguyễn Đức Sơn trên blog của tôi. Các bạn thích thì rất vui vẻ vì qua đây đã đọ được một tác giả mà hồi nào giờ chưa biết, hoặc chỉ biết qua dư luận, biết tên tác giả mà chưa đọc được tác phẩm.  Các bạn không thích thì có những ý kiến đại khái như sau:

-Thơ tục tĩu như vậy mà gọi là thơ sao?

-Thiếu gì cách nói thanh tao hơn, sao lại chọn cách nói này?

-Sao Thu Nguyệt lại có thể thích được một loại thơ hoàn toàn khác hẳn với thơ mình như thế?

-Thu Nguyệt giới thiệu thơ NguyỄn Đức Sơn để làm gì?

Tôi xin có đôi lời trao đổi cùng các bạn:

1. Thơ tục tĩu như vậy mà gọi là thơ sao?

Khi đánh máy và tuyển chọn lại những bài thơ trong tập Tịnh Khẩu của Nguyễn Đức Sơn, có nhiều bài tôi đã ngồi rất lâu để suy nghĩ là nên để lại hay đưa lên, bởi tôi biết có nhiều người chưa thể hoàn toàn chấp nhận, đồng cảm được với kiểu thơ này, và bản thân tôi cũng có lúc như thế. Trong lúc tôi đang đánh dấu bài thơ Càn khôn nín thở chỉ gồm 3 chữ:

Hột

Thì le

Và đang suy nghĩ là có nên nhấn phím xóa nó hay không, thì con gái tôi - năm nay 17 tuổi, học lớp chuyên văn – đi ngang và nhìn thấy, cháu dừng lại hỏi: “Hột thì le là sao hả mẹ?” Nghe giọng nói hồn nhiên nhẹ hững của con mà tôi giật mình. Mới hay đầu óc mình quá nặng nề! Trước đây, tôi đã từng đọc một bài viết về thơ Sơn Núi của thượng tọa Tuệ Sỹ in trên tờ Khởi Hành tháng 10 năm 2000. Trong bài viết đó, bài thơ đầu tiên mà thượng tọa Tuệ sỹ dẫn ra là bài thơ này. Dẫu bài thơ đã được một vị xuất gia tu hành, nguyên trưởng khoa Phật học, viện Đại học Vạn Hạnh ngày trước và cũng là một bậc học giả, một nhà thơ nhận xét khen ngợi, nhưng cái đầu nhút nhát nặng nề của tôi vẫn chưa đủ tự tin. Đến khi nghe con gái hồn nhiên hỏi, tôi mới giật mình. Con gái tôi đầu óc trong veo, không vẩn đục, nó chẳng liên tưởng đến cái gì khác ngoài 3 cái chữ hoàn toàn được nhà trường cho phép sử dụng bình thường.

Tôi quay lại giải thích với con:

- Hôm trước con ăn dưa hấu, tiện tay quăng hạt vào mấy chậu cây kiểng ngoài sân, mấy dây dưa mọc lên, đâu cần biết đó có phải là nơi nó có thể sống được, ra hoa kết quả được hay không. Một cái hạt khi hội đủ điều kiện thì nảy m� mọc chồi thành cây thành lá, đó là qui luật tự nhiên của vạn vật, không thể khác. Và càn khôn cũng phải nín thở, vũ trụ cũng phải lặng im trước qui luật ấy, không thể chối cãi dù nó có hợp lý hay không hợp lý, tốt hay xấu, đúng hay sai…  đối với các quan niệm này kia đó nọ của con người.

Không thể nói quá xa tầm hiểu biết của con, tôi đành ngưng. Với trình độ của một đứa trẻ thì chỉ có thể giải thích đến đó. Nói nhiều hơn nữa làm sao nó biết. Cũng ví như một con chim cứ bay quanh chiếc máy ghi âm phát ra tiếng kêu đồng loại, ta biết làm sao giải thích được cho nó thế nào là nguyên lý hoạt động của chiếc máy ghi âm, chỉ có cách là khuyên nó nên bay đi chỗ khác mà thôi. Tôi đành bảo con:

-Rồi mai mốt lớn lên con sẽ hiểu.

Con gái phụng phịu:

-Ai biểu nguyên bài thơ mà chỉ có 3 chữ, khó hiểu là phải rồi.

Ngộ vậy, cái gì nhiều thì rắc rối, sao chữ nghĩa nhiều lại dễ hiểu; cái gì ít thì đơn giản, sao chữ nghĩa ít lại phúc tạp? Ừ, có lẽ còn một điều khiến con tôi khó hiểu nữa, đó là chữ hột. Phải chi lão Sơn này viết “Hạt thì le” chắc con bé dễ hiểu hơn, dẫu hạt cát, hạt bụi thì đâu thể le được! Chỉ có hột mới mang trong mình một cái mầm sống. Đời lạ thế, có cái nói sai nhưng dễ hiểu đúng, có cái gọi đúng thì dễ hiểu sai.. Tôi lại nhớ lời nhà văn Sơn Nam: “Miền Bắc gọi là hạt miền Nam gọi là hột, miền Bắc gọi là nhân bánh, miền nam gọi là nhưn bánh, vậy mà dân miền Nam vẫn phải gọi là “bom hạt nhân”chớ không thể gọi là “bom hột nhưn”.

Có lẽ người xưa đã đoán được cái đầu của lớp hậu sinh nên người dân miền Nam xưa gọi trứng gà, trứng vịt là hột gà, hột vịt mà vẫn phải gọi trứng chim!

Tôi nhớ lại một câu chuyện (hình như trong Pháp Bảo Đàn Kinh): Khi nhìn thấy lá phướn bay trong gió, có hai vị cãi nhau, một vị thì cho là gió động, một vị thì cho là phướn động,  và Lục Tổ Huệ Năng bảo: “Chẳng phải là gió động hay phướn động, mà chính do tâm các ông động”.

Nói thế, không phải tôi “ba lơn” bảo với bạn rằng Nguyễn Đức Sơn không có những bài thơ “bậy bạ” – như lời của nhiều người – và chính ông ấy cũng tự thú:

Suốt đời ta tác thi như giỡn

Nhiều người vốn không ba lơn

Nhè đọc kỹ hơn

Mới thấy rằng ta giỡn thiệt

(Trước sau như một)

Nhưng cái giỡn của ông, khác hoàn toàn với cái “giỡn” của một số cây bút trẻ thời thượng hiện nay cũng làm thơ “giỡn” kiểu này.

Tôi đọc vài tác phẩm  của một số tác giả, lòng thầm phục, trong đầu cứ nghĩ rằng chắc người này hiểu biết lắm về Phật giáo, nhưng đến khi đọc được họ nhiều hơn, hoặc gặp mặt, tiếp xúc mới hóa ra rằng họ chẳng biết gì mấy, chẳng qua là “hên mà trúng” mà thôi. Cũng giống như tôi ngày trước, dám cả gan đặt tên cho tập thơ mình là NGỘ, nhưng thật ra lúc ấy tôi chưa hề ngộ ra cái gì đáng gọi là ngộ cả! Tuy nhiên, tôi cũng hy vọng vào cái gọi là “tàng thức” trong mỗi chúng ta, chẳng qua là do duyên chưa tới. Đối với thơ Nguyễn Đức Sơn, cái ranh giới giữa giỡn và không giỡn  là rất “bất khả tư nghì”. Tôi không bênh vực, đề cao, cổ súy,  cũng không lên án, sỉ vả, chống đối kiểu thơ này của ông, vì tôi biết ông hoàn toàn không giỡn một cách vô ý thức. Vấn đề là ở chỗ ta đọc được ông tới đâu thì đọc, không thì cứ đừng thèm đụng đến; nếu thơ ông là “hàng thật” thì có ngày ta sẽ lại nhặt nó lên, còn nếu là “hàng giả” thì bạn cũng đừng nhọc công “thay mặt chính quyền”mà  e sợ rằng người khác “rớ vào”sẽ bị thiệt hại, bởi nếu có ai đó bị thiệt hại bởi hàng giả thì là do khả năng nhận biết của họ kém cõi, không phân biệt được giả chơn, bị thiệt hại chút đỉnh cũng tốt, và đó là bài học và cái giá mà họ phải trả để có được sự tinh anh. Phải vậy thôi. Những người biết thưởng thức văn học hẳn đã bước qua cái thời cắp sách, chắc cũng không cần chúng ta phải âu lo, “săn sóc” như đối với học trò. Họ tự khắc biết chọn lọc. Tôi mong rằng bạn đừng ủng hộ cái ông gì đó tát vào mặt con cháu mình khi nó đọc Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư. Nếu bạn ủng hộ ông ấy thì xin đừng mở blog của tôi đọc làm gì, vừa mất thời gian của bạn, mà bản thân tôi cũng cảm thấy áy náy, bởi tôi rất không muốn mình gây nên sự bực mình cho ai. Theo nhà Phật, dẫu vô ý làm cho người khác phiền lòng cũng là gây nghiệp. Tôi vốn nhút nhát, thiếu bản lĩnh, hay sợ tội, nên rất ngại làm buồn lòng người.

2. Thiếu gì cách nói thanh tao hơn, sao lại chọn cách nói này?

Điều này thì tôi cũng bó… miệng, không biết trả lời sao với các bạn và cả với chính tôi nữa. Mỗi người có thể chọn cho mình một cách nói (mà thật ra thì hình như cũng chẳng chọn được đâu cũng như dáng đi, giọng nói, làm sao ta chọn được cho mình?) Mảnh đất của tôi chỉ phù hợp với hoa dã quì thì buộc tôi phải trồng hoa dã quì, trồng hoa khác là tôi thất thu, phá sản. Bạn không thích dã quì, nhưng bạn đừng bảo rằng tôi trồng chi cái thứ hoa vớ vẩn ấy, trồng hoa cúc, hoa mai, hoa lan mới đáng gọi là hoa, mới sang trọng, thanh tao, quí phái hơn không. Đối với Nguyễn Đức Sơn, tôi nghĩ mảnh đất của ông dư sức trồng được những loài hoa sang trọng, bạn thử đọc lại:

Mang mang trời đất tôi đi

Rừng im suối lặng thiếu gì tịch liêu

Tôi về lắng cả buổi chiều

Nghe chim ăn trái rụng đều như kinh

(Mang mang)

Và rất rất nhiều bài khác nữa… Nhưng sao ông lại chọn cách viết này? Nếu giải thích như một cô giáo dạy văn thì tôi sẽ bảo: Tùy trường hợp mà nhà văn chọn cách thể hiện cho hình thức tải được tốt nhất, hiệu quả nhất nội dung. Vậy thôi, chớ biết nói làm sao bây giờ? Bạn thể chấp cho tôi. Có những điều càng nói sẽ càng vô duyên, nhưng đôi khi giữa cuộc đời đầy ý nghĩa này, ta vẫn cứ thỉnh thoảng phải làm những điều lãng nhách!

3. Sao Thu Nguyệt lại có thể thích được một loại thơ hoàn toàn khác hẳn với thơ mình như thế?

Tôi thường hay dắt con đi chùa, cung kính quì lạy Phật, và khi dắt con đi thăm các đền, nơi mà người ta chí ngưỡng thờ cái Vô-Ni, Lin-Ga, tôi cũng đành ú ớ không biết giải thích với con ra sao để con có thể hiểu đến nơi đến chốn. Nhưng không lẽ vì vậy mà tôi tuyệt đối chỉ dắt con đi chùa, chỉ cho nó biết mỗi cái văn hóa Phật giáo mà tôi yêu thích, không cần biết rằng ngoài chùa còn có những ngôi đền khác, các nền văn hóa khác. Tôi còn nhớ lần đầu tiên tôi cầm trên tay tập thơ Tịnh Khẩu do Việt Hải (chồng tôi) mang về, anh hí hửng nói với tôi rằng: “Em đọc đi, một giọng thơ kỳ quái nhưng mà hay lắm, độc đáo lắm. Nghe tiếng ông này lâu rồi mà hôm nay anh mới tìm ra được.” Tôi đọc tập thơ và sau đó dội cho sự phấn khởi của anh một gáước lạnh: “Thơ hay, nhưng có nhiều bài ớn chết! Em không thích”. Anh mỉm cười! Quen rồi, vì trước đó khá lâu, tôi cũng đã từng phát biểu về nhà văn Sơn Nam: “Đọc Sơn Nam em đâu thấy gì hay đến mức như mọi người ca ngợi?” Để rồi sau đó vài năm, tôi đọc lại Sơn Nam và đi chăm sóc ông già như cha mình.

Dẫu cho đến bây giờ, tôi vẫn chưa thể hoàn toàn thoải mái chấp nhận một số bài thơ của Nguyễn Đức Sơn, nhưng tôi phần nào đã có sự cảm thông. Tôi chưa thể bước đến vịn vào những cành hoa trong vườn thơ ông, nhưng tôi cũng biết phân biệt rằng đó là hoa chớ không phải lá. Ông đã trút tâm huyết của mình lên đó và chắc cũng có ít nhiều u ất khi mọi người vẫn quá dè dặt và thậm chí lắc đầu tránh xa. Tôi đọc những dòng thơ này và rơi nước mắt:

Tôi sống tận cùng nỗi sống

Nên hồn tràn lan gò đống

Bốn phương bạn hữu tri âm

Đào hoài không ra nửa mống!

(Đôi khi cũng buồn)

Đời sau người có thương ta

Từ lâu xuống lỗ làm ma mất rồi

Đường xa,  thôi, miễn bồi hồi

Mả hoang nhảy đại lên ngồi đi cha!

(Nhắn)

Nếu mai kia có người hiểu nổi

Cõi hồn ta chừng một phần trăm

Chắc khi đó mây cũng thôi bay

Gió mù khơi cũng ngừng thổi

Và đất trời cũng hết lạnh căm

Đời dẫu vui ta cũng kiếm lỗ nằm.

(Cũng may)

“Đời dẫu vui ta cũng kiếm lỗ nằm”! Tôi muốn chạy đến quì xuống chân ông,  khóc!!! Để rồi sau đó ngẩng mặt lên, nhìn thấy cái “bản mặt” của ông với những cực đoan quái đản thường ngày, tôi lại ngoảnh mặt bỏ đi và để lại sau lưng mình, trước mặt ông vô số những cái huyệt sâu đợi chờ vô vọng. Bởi ông sẽ khó có thể nằm, vì cõi hồn ông khó mà tìm ra người hiểu nổi!

4. Vì sao Thu Nguyệt lại chọn giới thiệu Nguyễn Đức Sơn?

Tôi chưa bao giờ  nghĩ đến ông như một “bạn bè”, dẫu thảng hoặc đôi khi tôi cảm thấy dường như chỉ có ông là người mà tôi có thể chia sẻ những suy nghĩ. Cũng như Ba tôi. Tâm hồn tôi đa đoan phiền phức thế, tưởng như một ông lão nhà quê trình độ lớp ba trường làng không thể nào hiểu nổi, vậy mà, mỗi khi va vấp cuộc đời, tôi chạy về nhà, và, dẫu không bao giờ cất lên nửa tiếng, tôi vẫn thấy Ba thấu rõ trong từng tiếng cười, tiếng nói của tôi. Và tôi ấm áp. Cái sự ấm áp tôi không tìm thấy được ở những người tưởng như rất phù hợp, đồng cảnh với mình. Với Sơn Núi, mỗi khi lên thăm ông, tôi thấy ông hồn nhiên như trẻ nhỏ. Ông chửi thề, nói tục như con dê kêu trên đồng cỏ, người nghe có thể xấu hổ ngại ngùng nhưng cũng có thể chỉ mỉm cười hoặc cũng chả thấy có gì phải cười. Ông có thể lột mũ của mình lau dép cho bạn, nhưng cũng có thể chửi bạn như cái đồ rơm rác, thậm chí là phân chó phân trâu! Và tôi – một hỗn hợp được pha bằng nhiều màu văn minh, giáo dục bởi Tàu, Ta, Tây… mỗi thứ lôm côm một ít - không thể chịu nổi, tôi “kính nhi viễn chi” ông! Rồi có những lúc phải gầm lên bằng tin nhắn qua điện thoại: “Cái lão già không biết biết điều!” Định bụng không thèm chơi với cái lão mà có lần đọc đâu đó trên mạng ai viết về lão rằng “Một con người lộn nhào giữa địa ngục và thiên đàng mà cứ tưởng rằng mình đã giải thoát” tôi lấy làm hả dạ! Vậy rồi, mỗi lần đụng chuyện, chợt nhớ những câu thơ của lão:

Người ta giấu cái đạo

Trong hũ gạo

Trời ơi!!!

(Đâu ngờ)

Hoặc:

Ta còn giỡn nữa hay thôi

Khói bay mờ toả luân hồi vòng vo

Gửi về đâu một chút tro

Kèn vang lộn mửa tiếng ò í e

(Trần gian)

Tôi lại nhắn tin làm hòa, và lại nghe lão cười như trẻ nịnh, để rồi sau đó lại bị lão… chửi là ngu!!!

Khi báo là sẽ đưa thơ lão vào blog, lão ngoan ngoãn, nhiệt tình nhắn thơ qua điện thoại ngay lúc nửa khuya, tôi ngồi chép thơ mà bụng nghĩ: Hổng chừng vài bữa lão lại quào sập cái blog của mình, rồi lại bảo cha mẹ mình sinh ra phân trâu phân chó! Mà thôi kệ, tôi đu vào sợi dây lời Phật dạy là “Tâm vô thường” (lão mà nghe tôi nói vậy thì lão sẽ vác dao chặt béng ngay sợi dây, và tôi sẽ rớt xuống giữa một đống chữ ngu mà lão rải). Tôi nói với lão:

- Hay là tui làm cho lão một cái blog, 5 phút là xong, lão tha hồ muốn thảy cái gì lên thì cứ thẳng tay, chớ tui đưa thơ ông, tui chọn lọc, đôi khi không vừa ý ông, lại bị thiên hạ bảo rằng tui ăn theo lão.

Lão chọc tức tôi:

-Chớ không phải nhà ngươi sợ bị “văng miễng”?

Lão dứt khoát không làm, chỉ “ké chỗ nhà ngươi chút chơi”. Tôi biết lão cầu toàn, không xúi nữa. Tôi thì sợ gì văng miễng, bởi như Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư, đọc xong, người thì rơi nước mắt xúc động vì lòng nhân hậu, sự cao cả; kẻ thì bảo rằng quá ác, dâm.v.v… Dễ hiểu như Nguyễn Ngọc Tư mà còn như thế huống chi là khó hiểu như Nguyễn Đức Sơn. Tôi cũng qua rồi cái tuổi chỉ biết “sống cho người ta thương” (như tôi đã viết: Ta đã tự đi nửa đời xuôi ngược/ Bàn chân mình vẫn hướng dấu chân ai!) và đã đến hồi “sống cho đúng với những gì mình hiểu và có thể sống” (bởió những điều ta hiểu mà chưa thể sống như đã hiểu được). Và tôi tự lên gân mình bằng 2 câu thơ của Nguyễn Trọng Tín:

Hồn xác đặt tôi lên bờ công sự

Bảo hoặc làm người hoặc nói rõ là không!

Ái chà, nghe oách dữ! Nói đùa thôi, tôi chẳng việc gì phải nói rõ với đời rằng tôi có phải là một con người hay không vì vốn dĩ tôi đã là tôi như tôi đã. Không thể vì ai bảo rằng tôi hay thì tôi hay, bảo rằng tôi dở thì tôi dở. Được khen nhiều thì tôi cũng chẳng thể giỏi hơn thực chất của mình, bị chê nhiều thì tôi cũng chẳng thể tệ hơn cái mình đã tệ. Chỉ muốn tâm sự với bạn một điều: Ta có đôi con mắt, chẳng nhọc công gì khi về nhìn phía trước, dư sức nhìn cả hai bên, muốn nhìn lại phía sau cũng chỉ cần một cái ngoái cổ, và chớp mắt là phản xạ tự nhiên mà mỗi ngày ta thực hiện không biết bao nhiêu lần, nhưng chỉ cần một lần chớp mắt và giữ lâu hơn một chút, là ta có một lần nhắm và mở mắt có ý thức; tranh thủ lần ấy, ta nhìn lại chính mình, nhìn lại không phải bằng cái thấy.

Tôi đi sửa xe, thấy người thợ loay hoay tìm cây vít cho đúng cỡ với với con ốc thì mới mở được. Thẩm định văn chương cũng vậy. Kiểm lại “đồ nghề” của mình, tôi thấy mình thiếu nhiều vít quá, nhưng không sao, đâu có ai bắt mình phải mở tất cả các con ốc mà mình gặp. Và con ốc sẽ vẫn là con ốc, chẳng vì ta không mở được mà nó biến thành con… cua! Đời người, cũng chớ quá  “đầu tư” vào vít viếc để mở những con ốc khác làm gì. Hãy xem tất cả chỉ là phương tiện, kinh nghiệm để làm cái việc cần thiết nhất: Mở chính mình.

Nguồn: blog Nguyễn Đức Sơn

------------

Về chuyện một số người dị ứng quá mức với các từ “tục tĩu”, xin chép lại đây một đoạn trong một bài báo của Phạm Thị Hoài:

“ … ta hãy cùng nhau làm một thí nghiệm: lấy một trang giấy khổ A4, tự tay viết

kín, ước khoảng 400-500 chữ lồn. Tôi dám đoán rằng viết xong thì từ này chẵng còn chút tục tĩu khiêu dâm gì, m chỉ gây cảm giác chán ngấy cho quý vị mà thôi. Người Việt trước khi biết chuộng đồ Tàu, biết gọi cái ấy là âm hộ, hẵn vẫn xài từ của dân tộc một cách hồn nhiên. Có lẽ Hồ Quý Ly và Nguyễn Huệ, hai nhà khuyến nôm, đã dành nhiều khoảnh khắc trong quãng thời gian chấp chính ngắn ngủi của mình để trả những của quý của tiếng Việt về cho tiếng Việt. Ngay bây giờ, ở những vùng thôn quê Việt, nơi cái đầu kiêu hãnh của chúng ta vẫn là cái trốc, Người ta đánh địt thay vì đánh rắm hay mần trung tiện, vợ chồng xưng mày tao chứ không anh em chàng nàng, thì lồn là lồn, không là gì khác. Người nơi ấy khác ta, họ sống trong một thế giới khác, nhưng hẵn là không xấu xa đê tiện hơn. Vậy thì, đúng phép hay không cũng vậy, quý vị hẵn đã tha tội cho từ lồn, nó vốn bình đẵng với mọi từ.”

(nkd)

Phụ Lục

Thi ca miền Nam thời kỳ 1954 – 75

Võ Phiến

Viết về thi ca thời kỳ 1954-75, tôi nhận thấy tìm tài liệu thật khó khăn.

Ngoài hàng sách, rất hiếm. Từ 1975 đến nay ở hải ngoại các nhà xuất bản in lại nhiều tiểu thuyết của thời kỳ nói trên: truyện Nhã Ca, Hoàng Hải Thủy, Nguyễn Thị Hoàng, Lệ Hằng v.v... bày nhan nhản. Không hẳn vì tiểu thuyết “dễ đọc” mà in; sách biên khảo của Nguyễn Hiến Lê, Nguyễn Duy Cần, Nghiêm Xuân Hồng v.v... cũng được tái bản khá nhiều. Nhưng thơ thì thật là ít.

Trên báo chí, cũng hiếm nữa. Một số tạp chí có dành ra chỗ riêng để in lại những thơ cũ ở quê nhà trước 1975. Thật ra hầu hết đó là thơ tiền chiến, hay của những tác giả tiền chiến. Họa hoằn mới gặp một vài bài thơ của Nhã Ca, Nguyên Bùi Giáng v.v...

Dò hỏi nơi các bạn bè yêu thơ, khi bỏ nước ra đi có mang theo những tài liệu thi ca sưu tập được, thì vẫn thấy phần lớn là thi ca tiền chiến.

Thoạt tiên không khỏi thắc mắc: tại sao khi tìm về dĩ vãng trước hết không nhớ đến cái dĩ vãng gần mà lại nhớ về một dĩ vãng xa; tại sao không nhớ thơ trước 75 mà lại nhớ về thơ trước 45? Thi sĩ tiền chiến nhiều kẻ theo cộng sản, tập thể tị nạn có tinh thần chống cộng mạnh, giữa tập thể ấy và các thi sĩ Miền Nam trước 75 lẽ nào tâm tình không gần gũi bằng giữa dân tị nạn với thi sĩ tiền chiến? Tại sao có sự chọn lựa kỳ cục vậy?

Ngẫm lại, thấy sự “kỳ cục” xảy ra đã từ lâu. Ngày nay ở Hoa Kỳ người tị nạn tái bản các thi phẩm của Huy Cận, Xuân Diệu, Nguyễn Bính, Hồ Dzếnh v.v... mà không tái bản các tập thơ của Nguyễn Bắc Sơn, Nguyễn Đức Sơn, Thanh Tâm Tuyền, Tô Thùy Yên v.v..., ta ngạc nhiên. Nhưng trước 75, ngày còn ở Sài Gòn, chuyện xảy ra còn đáng ngạc nhiên hơn nữa: hồi đó có chính quyền, có chính sách chống cộng, có kiểm duyệt, mà chúng ta vẫn tìm ra lý do để in lại cho kỳ đuợc thơ Huy Cận, Xuân Diệu, Nguyễn Bính, Hồ Dzếnh v.v... Như vậy không phải chỉ khi xa thời 54-75 ta mới quên thi ca thời ấy, mà quần chúng độc giả đã “quên” nó ngay lúc đang cùng sống với nó.

Sao vậy? Bộ thơ Miền Nam hồi đó dở lắm sao? — Nói vậy không được đâu. Lê Huy Oanh từng viết: “Về các bộ môn triết học, biên khảo, tiểu thuyết, kịch phẩm... nước ta có thể còn thua kém nhiều nước khác, nhưng riêng về bộ môn thơ, nước ta đứng ngang hàng với bất cứ nước nào trên thế giới (...) đều là những nhà thơ có vóc dáng quốc tế, không những là nhà thơ lớn của xứ ta mà còn phải được coi như những thi sĩ của chung nhân loại.”[1] Mai Thảo từng bảo: “(...) ngôn ngữ và tư dung Bùi Giáng bấy giờ hiển lộng tới không bến không bờ, vô cùng vô tận, và tài năng ông cũng vậy. Bùi Giáng chất ngất một trời chữ nghĩa, Bùi Giáng trùng trùng một biển văn chương.”[2] Độc giả “chê”, nhưng văn giới lại có kẻ khen. Chê hơi nặng, mà khen cũng không vừa. Tình trạng khá phức tạp, ta đâu có thể buông thõng một lời kết thúc đơn giản: Xoàng! Dở!

Một nền thi ca không tình ái

Thiết tưởng thi ca của chúng ta trong thời kỳ 54-75 sở dĩ không được quần chúng thiết tha, truyền tụng, đó không phải là vì lý do giá trị, lý do nghệ thuật. Đó là vì cái nội dung, cái tinh thần của nó. Người đời đa số thích ngâm nga những câu tình tứ, hoa mỹ, không mấy ai ưa thích những lời hục hặc, đắng cay. Thơ tiền chiến là thơ của một thời thanh bình, lãng mạn, thơ của tình yêu, của mộng mơ, lời lời trau chuốt đẹp đẽ. Thơ Miền Nam 54-75 là thơ của một thời dằn vặt, suy tư, đau khổ.

Hoài Thanh, nhà phê bình thơ sành nhất thời tiền chiến, trong Thi nhân Việt Nam, sau khi viết xong về 45 nhà thơ đã toan “khép cửa lại, dù có thiên tài đến gõ cũng không mở.” Vậy mà rồi rốt cuộc không cầm lòng nổi, ông đã phải mở cửa đón thêm một nguời nữa. Thi sĩ Trần Huyền Trân, người thứ 46, không phải là một thiên tài, Hoài Thanh nói đi nói lại rõ ràng như thế. Sở dĩ được quí mến chỉ vì “ít nói yêu đương”. “Thơ Trần Huyền Trân không xuất sắc lắm. Nhưng sau khi đọc hoài những câu rặt anh anh em em tôi đã tìm thấy ở đây cái thú của người đi đổi gió.”[3] Nói cách khác là sau khi duyệt qua hết thi ca tiền chiến, nhà phê bình mệt ngất ngư vì ái tình, ngấy tới tận cổ, cho nên vừa chợt bắt gặp một kẻ không yêu đương liền túm riệt lấy không buông ra nữa. Đó, cái khoản ái tình trong thơ tiền chiến nó sum suê, nó phồn vinh như vậy đấy. Vẫn Hoài Thanh nói về nhà thi sĩ tiền phong của phong trào thơ mới: “Thế Lữ đã làm giáo sư dạy khoa tình ái cho cả một thời đại.”[4] Thời đại ấy đúng là sở trường về “khoa” ấy. Nhưng mà giáo sư thì, ối! càng về sau càng nhiều, ông Thế Lữ đâu đã phải là tay lỗi lạc. Từ ông Tản Đà bà Tương Phố cho đến lớp sau chót như Tế Hanh, Hồ Dzếnh, suốt thời tiền chiến có ai không giảng dạy được dăm ba khóa về tình yêu. Có thứ tình nồng nàn mãnh liệt, có thứ tình mộc mạc thơ ngây, có thứ tình não nề thê thiết, có thứ tình đằm thắm dịu dàng v.v..., trong thơ Xuân Diệu, Huy Cận, Nguyễn Bính, Hồ Dzếnh, Lưu Trọng Lư v.v... muốn chọn thứ tình nào cũng có, thơ nào thanh niên nam nữ đều có thể đọc đi đọc lại, có thể chép vào vở, vào thư trao tặng cho nhau. Đời đời kiếp kiếp hễ trai gái lớn lên thì yêu, thì tìm những lời ngọt ngào nhất say sưa nhất cho người yêu và cho mình. Những lời ấy tất phải ở trong thứ thi phẩm có những nhan đề êm ái như Thơ thơ, Gửi hương cho gió, Tiếng thu, Lửa thiêng, Lỡ bước sang ngang v.v... Nó không thể được bắt gặp trong các tập thơ mang những cái tên khổ sở như Mật đắng (của Nguyễn Đình Toàn), Lá hoa cồn (Bùi Giáng), Tôi không còn cô độc, Liên, đêm mặt trời tìm thấy (Thanh Tâm Tuyền), Thân phận (Hoài Khanh), Chiến tranh Việt Nam và tôi (Nguyễn Bắc Sơn) v.v... Thời trước cũng có đôi người quằn quại trong bệnh tật như Hàn Mặc Tử, Bích Khê, trong sầu não như Chế Lan Viên, và họ cũng gặp khó khăn như thế hệ thi nhân Miền Nam sau 1954 vậy; Thơ điên, Tinh huyết, Điêu tàn không phải là thứ thơ mà nữ sinh tìm tòi sao chép vào những cuốn vở có ép hoa ép bướm. Họ chép là chép những câu:

“Anh nhớ tiếng. Anh nhớ hình. Anh nhớ ảnh,

Anh nhớ em, anh nhớ lắm! em ơi.”

(Xuân Diệu)

chứ chép làm chi:

“Mặt trời mọc

Mặt trời mọc

Rưng rưng mùa hoa gạo

Lỡ một ngày mai tôi chết trần truồng không cơm áo”

(Quách Thoại)

Yêu đương là tốt, sầu buồn không hẳn là xấu. Không phải thơ sầu thì kém độc giả. Tiền chiến cũng có lắm người sầu, vẫn từ Tản Đà cho đến những Lưu Trọng Lư, Huy Cận đều sầu. Nhưng hồi đó người ta sầu mộng: sầu mộng thì chấp nhận được lắm. Còn sau này, sau 1954 ở Miền Nam đã sầu thì sầu đau sầu đớn, sầu quằn quại, sầu chết thôi chứ không mộng mơ gì ráo: Cái đó không hấp dẫn. Những trạng thái tâm hồn bất thường, dữ dội làm người ta bàng hoàng sợ hãi, né tránh. Nó không thu hút quần chúng. Sự thể hiện độc đáo, lạ lùng của nó chỉ gây thán phục nơi một thiểu số, nơi giới văn nghệ sĩ, phê bình gia mà

Vừa rồi so sánh tiền chiến với hậu chiến, có ý cho rằng lớp sau thua lớp trước về mặt yêu đương. E không khỏi có người cự nự: Láo! Thời nào lại có thời không yêu? Chuyện gì mà đến nỗi ngừng yêu? Giặc giã hả? Giặc thì giặc chứ, tay gươm tay đàn, vẫn tình tứ như thường, ai cấm? Truyện Văn Quang, truyện Lệ Hằng, Nguyễn Thị Hoàng, Trần Thị NgH, Hoàng Ngọc Tuấn v.v... ra đời vào hoàn cảnh nào, nghĩ lại xem?

- Có thế thật. Tuy nhiên chúng ta không nói rộng về vấn đề tình yêu ngoài xã hội, ngoài đời. Chúng ta cũng không nói về tình yêu trong tiểu thuyết. Ở đây chỉ là vấn đề tình yêu trong thi ca. Có thể xảy ra trường hợp như thế lắm. Có thể bắt gặp ái tình khắp nơi, ngoại trừ trong thi ca. Trong công viên trên ghế đá người ta yêu nhau; trong rạp hát ngoài góc phố người ta yêu nhau; dưới bóng cây, trên giường trên nệm người ta yêu nhau; trong sách trong truyện người ta yêu nhau; nhưng người ta không chịu yêu nhau trong câu thơ thì sao?

- Lại có chuyện như vậy nữa!

- Có như vậy bất quá là có thứ tình ái không nên thơ, thế thôi. Có những lúc người ta vừa thoáng yêu, ý thơ đã lai láng; lại có những khi khác yêu nhau cho tới ngày thành đôi lứa vẫn chưa thấy cần có câu thơ nào. Trai gái yêu nhau thì thơ thì nhạc; ông già bà lão gặp nhau không mấy khi trao thơ. Vân Tiên với Nguyệt Nga mới gặp nhau đã làm thơ, Mã Giám Sinh gặp Kiều có thơ thẩn gì đâu. Những gì xảy ra trong các truyện của Lê Xuyên, Nguyễn Thị Hoàng, của Trần Thị NgH v.v... có phải là những mối tình để làm thơ chăng?

- Nhưng ai bảo thời 54-75 thiếu ái tình?

- Vẫn có đấy. Như thơ Nhã Ca yêu qua thơ Trần Dạ Từ yêu lại, như thơ Nguyên Sa, thơ Phạm Thiên Thư...

- Đấy xem!

- Vâng... Xem qua thấy ngay: Tiền chiến đa số là thơ tình trong đó có lẫn một ít thơ điên loạn khổ não; hậu chiến đa số là thơ khổ não suy tư trong đó có lẫn một ít thơ tình.

Nói thế là “châm chế” cho thời kỳ 54-75 rồi đó. Có người còn dùng lời tuyệt đối, quyết rằng thơ thời này không hề có cả ái tình lẫn thiên nhiên: không người đẹp cảnh đẹp gì ráo. Chẳng hạn Thanh Tâm Tuyền, ông bảo: “Tôi không ngợi ca tình yêu, tôi nguyền rủa tình yêu (...) Trong thơ tôi không hề có tình yêu, cái báu vật mà tôi mơ ước và tưởng rằng cùng với tự do là những hy vọng cuối của đời tôi (...) Thơ hôm nay không cần đến Tình Ái và khi Tình Ái đến với thơ hôm nay cùng với vẻ tiều tụy khốn khổ chịu đựng hất hủi như cả một cuộc đời (...) Trong thơ hôm nay hoặc làhiên Nhiên không được nhắc đến nhường chỗ cho những vỉa hè, cột đèn, gạch ngói, khối sắt khối thép, da thịt, tay chân, mắt mũi hoặc là hiện ra thản nhiên lạnh lùng khó chịu nếu không muốn nhập một với ý thức.”[5]

Lại chẳng hạn Lê Huy Oanh, dù ông này có hòa hoãn hơn: “Thơ Hậu chiến vẫn có đề cập tới Ái Tình (một đề tài muôn thuở) nhưng quả thật đã không còn quá mơ màng đắm đuối với Ái Tình.”[6]

Đắm đuối? Không có đâu. Nghe tới Ái tình có khi nó còn ngượng nghịu ngang xương nữa là khác! Cuốn Đường vào tình sử xuất bản năm 1962, khi trao bản thảo cho Đoàn Thêm thi sĩ Đinh Hùng vừa cười vừa bảo: “đây là loại thơ tình, có xem thì xem...” Ông Đoàn (người viết lá thư thay lời tựa cho thi phẩm này) tinh ý có ngay một ý nghĩ: “vì sao tác giả đã thốt ra câu đó?” Ông ngờ Đinh Hùng e ngại ông coi thơ tình không hợp thời chăng? Báo hại ông Đoàn phải an ủi mãi một đoạn dài trong đề từ! Một thi sĩ đàn anh lừng lẫy cuối thời trước như Đinh Hùng mà đến đây cũng đâm ra thế thì phải biết Ái tình nó đang sa sút, mất thớ quá lắm.

Thơ 1954-75 đã thiếu ái tình, lại còn chất chứa toàn những thứ làm mệt người đọc. Lại xin lấy trường hợp Thanh Tâm Tuyền: ông có những lời sôi nổi về thơ của mình: “Mỗi tiếng, mỗi lời viết ra tôi đều thấy nó chứa đựng những hằn thù, khinh bỉ, dày vò, đớn đau, tuyệt vọng, nhơ nhuốc, dối trá, hằn học, trơ trẽn, bệnh hoạn, xấc láo, thô bạo, cục cằn, tủi hổ, yếu đuối, bất lực, chết chóc, nghĩa là tất cả những thứ mà tình yêu loại trừ.”[7]

Thơ như vậy làm sao xếp chung với hoa với bướm trong vở lưu niệm của học trò được, làm sao trao đổi cho nhau giữa tình nhân với tình nhân được, làm sao in đi in lại cung cấp cho thị trường độc giả đông đảo được?

Một nền thi ca không trau chuốt

Đã vậy, thơ 54-75 thường khi lại thiếu hình thức trau chuốt, đ

Không, những nguời như Quách Thoại, như Thanh Tâm Tuyền, Nguyễn Đức Sơn, Bùi Giáng v.v..., những con người quằn quại ấy không thèm trau chuốt một cái gì, kể từ cái hình dáng của họ kể đi. Mặt mũi, áo quần, bộ tịch, lời ăn tiếng nói của họ đã không trau chuốt, kể gì câu thơ. Nếu thơ của họ mà hay, là bởi tự nó hay, lỡ nó hay, chứ không phải vì trau chuốt mà hay. Họ đọc họ viết năm này sang năm nọ, họ sống với chữ nghĩa, ăn nằm với chữ nghĩa, triền miên với vần điệu, cho nên tránh sao khỏi cái chuyện họ phọt miệng tung ra những câu thơ tuyệt diệu, thần tình. Những câu như thế phọt ra tình cờ, lẫn lộn với những câu cẩu thả, lôi thôi. “Câu hay lẫn với câu tồi” là thường.

Họ làm thơ không phải để có những bài thơ hay, họ làm thơ vì một cơn lốc trong tâm hồn bắt họ phải bộc lộ. Hồi tiền chiến có hai người mà Hoài Thanh bảo là đã “cai trị trường thơ Loạn”: một trong hai người là Hàn Mặc Tử. Nhà phê bình nói về thi sĩ ấy: “Hàn Mặc Tử đi trong trăng, há miệng cho máu tung ra làm biển cả, cho hồn văng ra, và rú lên những tiếng ghê người (...) Một tác phẩm như thế, ta không thể nói hay hay dở, nó đã ra ngoài vòng nhân gian, nhân gian không có quyền phê phán.”[8] Đối với nhiều thi sĩ đau thương sau này, chuyện thơ dở hay cũng đại khái như thế. Làm thơ như Bùi Giáng, cái lạ thường nào có khác gì Hàn Mặc Tử: cũng dị kỳ khó hiểu như Hàn, cũng dào dạt phong phú vô chừng như Hàn, cũng ở ngoài vòng nhân gian như Hàn!

Mai Thảo bảo: “... cõi văn cõi thơ Bùi Giáng bấy giờ ào ạt vỡ bờ, bát ngát trường giang, mênh mông châu thổ. Bùi Giáng mỗi tuần viết cả ngàn trang khiến chúng tôi bàng hoàng khiếp đảm (...) cái sức viết hồi đó đến như Bùi Giáng là tột đỉnh, là không tiền khoáng hậu (...) Ngủ ra thơ, thở ra thơ, đi ra thơ, đứng ra thơ. Chứ không phải nghĩ thơ, làm thơ. Ta cứ tạm hiểu cái trạng thái thơ kỳ lạ khác thường ở Bùi Giáng là như vậy.”[9]

Tuy không “ngoạn mục” bằng Bùi Giáng, nhưng những Nguyễn Đức Sơn, Vũ Hữu Định v.v... làm thơ cũng dễ dàng, nhiều, nhanh. Và lối sống của họ, hình thù của họ cũng đại khái độc đáo, gần quái đản như nhau.

Mai Thảo kể một vài kỷ niệm: “Mái tóc ông đổi màu. Mấy chiếc răng cửa bị gãy, nụ cười vừa trẻ thơ vừa móm mém. Cặp mắt sâu hoắm xa khuất dần với mọii thực tế (...). Ông vào tòa soạn, ngồi xuống ghế, nhìn mọi người, cười trẻ thơ, thường nói khát quá và xin một chai bia uống. Ông uống từng ngụm nhỏ, nói thích chai bia lớn vì uống được nhiều hơn, châm thuốc hút, những ngón tay vụng về lóng ngóng, uống cạn chai bia, cái túi vải đeo lên và bỏ đi. Đó là cái đến cái đi êm ả của Bùi Giáng. Nhiều lần không thế. Ông ra tắm ở cái máy nước trước tòa soạn, thản nhiên trước người qua kẻ lại, quần áo lướt thướt đi qua đường, một đám con nít tròn mắt đi theo. Một vài lần khác, chúng tôi đi ra ngoài một lát trở về, thấy ông nằm ngủ ngon lành trên hai cái bàn viết kê liền lại. Giấc ngủ dài, quên đời, quên hết, mặc hết, phải đánh thức dậy. Những lần đó, ông ngồi dậy im lặng, bất động, thì thầm câu ‘Vui thôi mà, vui thôi mà’ rồi lặng lẽ bỏ đi, cái bóng dáng gãy đổ, gầy guộc trong chiều xuống.”[10]

Về Nguyễn Đức Sơn, cứ nghe chính lời ông tự nói về mình cũng đủ, ông không hay màu mè, che đậy: “tác giả tự biết không một nơi nào trên trái đất này quạnh quẽ đến đau thương, phong phú đến chỗ muốn tự sát, như trong lòng tác giả, cũng không nơi nào có thống khổ mênh mông và cực lạc xa vời như trong hồn tác giả (...) Một buổi chiều trốn học lang thang trên bờ biển Nha Trang, thời niên thiếu, tác giả suýt nổi cơn điên khi trực nhận mãnh liệt cái quá ư ngắn ngủi của kiếp sống và từ đó đâm ra khật khùng cho đến nay.”[11]

Có thể vì thấy đời quá ngắn, cũng có thể vì thấy đời quá dài, có thể vì lòng quá quạnh quẽ, cũng có thể vì lòng quá phong phú... ai hiểu được tất cả lý do, chỉ biết thế hệ này có nhiều kẻ “khật khùng” như thế. Người khật khùng thơ tất khật khùng, người cô đơn thơ cũng quằn quại theo. Và hạng người ấy làm thơ là vì sự khật khùng, vì cái cô đơn khắc khoải của mình, chứ không phải vì nghệ thuật, vì lời hoan hô của quần chúng thưởng ngoạn quanh mình. Quần chúng! quần chúng nào chịu sưu tập ngâm nga những câu như:

“Hãy mang tôi tới bất ngờ

Giết tôi ngẫu nhĩ trong giờ ngẫu nhiên

Hãy mang tôi tới diện tiền Giết tôi chết giữa người thuyền quyên kia

Hãy mang tôi tới mép rìa

Giết tôi chết lúc mép rìa bốc hơi.”

(Bùi Giáng)

như:

“ôi một đêm bụi cỏ dáng thu người

em chưa đái mà hồn anh đã ướt.”

(...)

hai đứa nhìn nhau bảo phải im ru

em sắp đái và hồn anh chết cứng.”

(Nguyễn Đức Sơn)

hay là như:

“tôi gọi tên tôi cho đỡ nhớ

thanh tâm tuyền

(...)

tôi gào tên tôi thảm thiết

thanh tâm tuyền”

(Thanh Tâm Tuyền)

Cái lối làm thơ mỗi tuần ngàn trang (hay trăm trang, hay chục trang) của họ khác hẳn lối “thôi sao” của các thi sĩ khác. Họ không làm thơ cho người đời, họ làm vì sự đòi hỏi nơi họ. Họ không gọt dũa những công trình đẹp đẽ. Làm thơ như họ không phải là vấn đề của nghệ thuật, mà là của tâm tư cá nhân. Trong một thời như thế không thể đếm bao nhiêu thi sĩ hay bao nhiêu thi sĩ dở, chỉ biết kể bao nhiêu trường hợp tâm hồn kỳ dị, khắc khoải.

Hình như ở Pháp, sau 1950, làng thơ cũng “loạn” lắm. Trong cuốn Tự điển thi ca Pháp hiện đại (Dictionnaire de la póesie francaise contemporaine) Jean Rousselot trưng ra 749 thi sĩ; trong cuốn Sách vàng của thi ca Pháp 1940-1960 (Le livre d’or de la poésie francaise 1940-1960), Pierre Seghers rút lại còn 265 thi sĩ; sau đó, trong cuốn Nền Thi Ca Mới của Pháp (La Nouvelle Póesie francaise) rút gọn nữa còn trăm nhà thơ trẻ! Nhà viết lịch sử văn học hồi sau này không còn được đứng trước một tình trạng rõ ràng minh bạch như trước kia: sự thể rối rắm, khó xử hơn nhiều. Thứ thơ mỗi tuần ngàn trang của Bùi Giáng đó có phải là những công trình nghệ thuật chăng? hay đó là một phương thức biểu hiện của tâm thức dị thường, cũng như sự “tắm máy nước, quần áo lướt thướt” là một phương thức biểu hiện khác? Rồi đời sẽ còn xét đi xét lại dài dài đa!

Thanh Tâm Tuyền nói về chuyện nghệ thuật Apollon với nghệ thuật Dionysos. Ông nhất định bảo mình không phải là thi sĩ. “Thơ không còn là thơ, không còn gì nghệ thuật (...) những người làm thơ hôm nay không muốn được gọi là thi nhân vì thơ đối với họ không còn là cứu cánh của đời sống, thơ chỉ còn là phương tiện để họ vào sâu trong ý thức gặp mình, gặp được đời sống và may ra gặp được hồn người (...) xin đừng ai gọi tôi là thi sĩ.”[12]

Ai là thi sĩ, ai không phải là thi sĩ trong lúc này? Thơ nào là thơ, thơ nào không phải là thơ? Thơ nào, người thơ nào đáng giữ lại? thứ nào vất đi, loại đi? Pháp đã gặp chuyện khó ra sao không biết; biết riêng một chuyện của ta bây giờ đã rối lắm rồi.

Hoài Thanh khen thơ Xuân Diệu có “cái dáng dấp yêu kiều, cái cốt cách phong nhã”, “cái lối làm duyên rất có duyên (...) cái vẻ đài các rất hiền lành”. Và khi nói về thơ Thâm Tâm, ông bảo nó “không mềm mại uyển chuyển như phần nhiều thơ bây giờ”. Còn Vũ Ngọc Phan thì cho rằng Quách Tấn: “chú trọng vào sự gọt dũa nhiều quá, ông cân nhắc từng chữ, ông lựa từng câu”, lại cho rằng Vũ Hoàng Chương “rất chú trọng đến sự gọt dũa lời thơ”. Tóm lại các nhà phê bình tiền chiến thấy phần nhiều thơ hồi ấy mềm mại, uyển chuyển, gọt dũa, yêu kiều, phong nhã, duyên dáng. Đẹp đẽ quá đỗi. Chúng ta biết tìm đâu cho thấy trong nền văn học một thời hoang mang khổ đau khói lửa tơi bời sau này thứ thơ đẹp đẽ như thế. Người thơ cũng vậy, sau này chúng ta tìm đâu cho thấy người hình dáng, y phục chỉnh tề, trang trọng, chải chuốt mỗi khi ra ngoài, như Đông Hồ, Quách Tấn, Vũ Hoàng Chương v.v...

Thi sĩ với thi sĩ, họ cùng sống với nhau, cùng gặp gỡ nhau hàng ngày trong xã hội, nhưng xê xích nhau một thế hệ họ cách biệt nhau muôn trùng — từ trong ra ngoài, từ cuộc sống cho đến nghệ thuật.

Đặc điểm hai giai đoạn

Ngay trong một thời kỳ, giữa giai đoạn trước với giai đoạn sau cũng có sự khác nhau rõ rệt.

Trước tự do sau khuôn khổ

Trong giai đoạn trước (1954-63), về hình thức, câu thơ mãi hục hặc phá phách, đòi thoát khỏi khuôn khổ; trong giai đoạn sau (1964-75) nó thong thả trở về khuôn khổ, trở về những vần điệu quen thuộc. Trong giai đoạn trước, vẫn về hình thức, nó tích tập chữ nghĩa khó khăn, hiểm hóc, tối tăm, cầu kỳ; trong giai đoạn sau, nó trở nên trong sáng, dễ dàng, giản dị. Trong giai trước, về nội dung, thi ca nặng trĩu những suy tư khổ sở, trong giai đoạn sau, thơ nghe sảng khoái, khoáng đạt, thênh thang. Trong giai đoạn trước, nét suy tư trong thơ nhuốm màu triết học; trong giai đoạn sau, tư tưởng trong thơ nhuốm màu tôn giáo.

Trước hết hãy nói về chuyện khuôn khổ. Sau 1954, những Thanh Tâm Tuyền, Nguyên Sa, Tô Thùy Yên, Quách Thoại v.v... đều làm thơ “tự do”. Mười năm sau, từ 1964, lớp thi sĩ mới không ai bảo ai, không biện luận, không kèn không trống lờ bỏ tự do, cứ thản nhiên viết thơ lục bát, thơ tám chữ, thơ thất ngôn, ngũ ngôn, thơ cổ phong, như không từng có gì xảy ra trước đó mười năm. Ấy là trường hợp của những Nguyễn Đức Sơn, Bùi Giáng, Nguyễn Bắc Sơn, Vũ Hữu Định, Tú Kếu, Trần Dạ Từ, Nhã Ca v.v... (Tất nhiên trong lớp sau cũng có người làm thơ tự do. Nhưng chúng ta nói đây là nói cái xu thế của đa số.)

Trước tự do sau khuôn khổ, đó không những là xu thế của hai lớp người, mà cũng là cái xu thế biểu hiện nơi cùng một người vào hai giai đoạn khác nhau. Thanh Tâm Tuyền suốt thời kỳ 54-75 vẫn trung thành với sự đề xướng lúc đầu: thơ tự do. Nhưng sau 1975, trong hoàn cảnh lao tù ông có nhiều bài thơ hay viết theo các thể truyền thống. Tô Thùy Yên trong giai đoạn đầu đăng trên Sáng Tạo nhiều bài thơ tự do; về sau dần dần ông trở về các luật thơ cũ. Sao Trên Rừng thoạt đầu cũng tự do tợn; về sau hầu hết các tác phẩm do Mặt Đất và An Tiêm xuất bản là thơ luật...

Như vậy chuyện gì đã xảy ra trong khoảng thời gian mười năm ấy khiến cho câu thơ của chúng ta lúc thì muốn tự do lúc lại chán tự do? — Thanh Tâm Tuyềnđề xướng thơ tự do. Bênh vực chủ trương của mình, ông cho rằng nhịp điệu trong thơ cũ “đơn giản”, “nghèo nàn”; nhịp điệu trong thơ tự do là “một thứ nhịp điệu rộng rãi phức tạp, ở một trình độ nghệ thuật cao”. Ông bảo thơ tự do “không gieo vần lối đồng âm đồng thanh, vần của nó là vần ẩn giấu cách xa (có thể đi tới khác âm, nghịch thanh), nhịp điệu của nó là sự phối hợp của một toàn thể không khuôn trong một số câu nhất định khiến cho hơi thơ tự do dễ kéo dài hơn các hơi thơ khác.” Trong thơ tự do, ông lại còn tìm thấy một thứ nhịp điệu gọi là “nhịp điệu của hình ảnh”, rồi ông lại “tìm đến được thứ nhịp điệu của ý tưởng”, cả hai thứ “là sự thể hiện của nhịp điệu của ý thức.”[13]

Vậy, đó quả là rộng rãi và phức tạp. Nhưng tại sao sau khi tìm ra được những thứ mới lạ, có nhiều ưu điểm như vậy, cuối cùng các thi sĩ tự do lại trở về với khuôn khổ, với cái nghèo nàn, đơn giản?

Thực ra trong thơ cũ không phải chỉ có vần điệu âm thanh mà thôi. Trong thơ cũ cũng có thể có màu sắc hòa hợp với màu sắc, hình ảnh phối hợp với hình ảnh, ý tưởng đối chiếu với ý tưởng: những xếp đặt hài hòa đẹp đẽ như thế trong thơ Nguyễn Du, trong thơ Đường luật, không phải là những hình thức nhịp điệu của hình ảnh, của ý tưởng sao?

Tuy vậy sự xuất hiện của thơ tự do không phải không có ý nghĩa gì. Nó có ý nghĩa một thay đổi sâu xa trong tâm hồn một lớp người mới.

Thường thường bất cứ thể thơ nào, trươc khi đạt đến hình thức hoàn chỉnh, cố định, cũng bắt đầu bằng những quờ quạng rất “tự do” trong một thời gian. Lục bát của ta trong ca dao có những câu dài mười lăm mười bảy chữ, và trong những tác phẩm viết trước thế kỷ thứ XIX, trong Gia huấn ca chẳng hạn, từ số chữ, luật bằng trắc, cho đến cách gieo vần đều lỏng lẻo, phóng túng, đầy những ngoại lệ bất thường. Đến Truyện Kiều của Nguyễn Du thì lục bát đạt tới hình thức tuyệt mỹ của nó. Đến đây không còn những sờ soạng tìm tòi, không còn thay đổi gì nữa. Hình thức lục bát trong Kiều thành cố định. Thơ mới của ta, từ bài Tình già của Phan Khôi, những bài thơ câu ngắn câu dài không đều trong buổi đầu của Thế Lữ, Lưu Trọng Lư, cho đến thể thơ tám chữ đều đặn sau 1940, con đường diễn biến không khác. Mà những thể ngũ ngôn, thất ngôn của Tàu cũng trải qua một quá trình tương tự: trước đời Đường là những sô hình tương đối sơ sài, đến đời Đường mới đạt tới chính thể.

Chính thể tất phải đẹp đẽ tinh vi hơn các sơ thể nhưng chính thể cũng lại có nhiều qui tắc trói buộc chặt chẽ hơn. Bởi vậy mỗi khi đời sống tinh thần trải qua một đổi thay lớn lao, người nghệ sĩ muốn diễn tả tâm trạng mình bỗng dưng cảm thấy tất cả cái khó chịu ngột ngạt trong khuôn khổ những hình thức văn nghệ cũ. Rồi thì xảy ra sự phá phách. Cuộc chiến đấu cho “tự do” trong nghệ thuật làm tan vỡ các thể điệu đã thành hình vất vả qua nhiều năm tháng.

Phá phách xong, thắng lợi rồi, một thời gian sau thế hệ mới có thể cho ra đời thêm một đôi hình thức mới, có thể lại ríu ríu trở về các hình thức cũ với một vài cải cách.

Sơ thể, chính thể, phá thể, rồi lại chính thể, phá thể... Truyện dài cách mạng văn nghệ nhiều hồi cứ thế tiếp tục. Thành thử nhiều năm sau khi Thanh Tâm Tuyền phát huy cái hay của thơ tự do, Trần Kha trở lại vần điệu của thơ cũ, điều ấy không có gì lạ. Và nhiều năm sau những tìm tòi phá phách của giai đoạn thứ nhất, các thi sĩ thuộc giai đoạn thứ hai của thời kỳ 1954-75 lại làm thơ cũ tỉnh bơ, ấy cũng không có gì lạ.

Trước tối sau sáng

Bây giờ đến điểm khác biệt thứ hai: trước tối sau sáng.

Những thi sĩ nổi tiếng của giai đoạn trước: Thanh Tâm Tuyền, Cung Trầm Tưởng, Bùi Giáng, Hoàng Trúc Ly, Quách Thoại v.v... họ khó đọc hơn những Nguyễn Bắc Sơn, Tú Kếu, Nguyễn Đức Sơn... của giai đoạn sau nhiều. Nói “khó đọc” là một cách nói láu lỉnh, để cho một số người có thể hiểu tạm rằng những kẻ sành điệu (trong đó có mình?) vẫn “đọc” được. Bởi vậy tôi xin thưa trước không có mình trong cái số may mắn vẫn rành thưởng thức những câu như:

“Xin mời em chối bỏ tên anh

vì tên em là cuộc đời

Ba. Bảy. Năm. Tám. Sáu.

Hai. Bốn. Chín. Mười. Mười.

Con số có tên kiếp người có tuổi

Anh già rồi chối bỏ tên anh?”

(Hoàng Trúc Ly)

hay là như:

“Một hai hai một di hài

Dài hy hữu mộng an bài chẩm ma

Chả xin? Chả hỏi? Vịt gà?

Và thân thể máu me và da xương”

(Bùi Giáng)

Có những trường hợp cùng một người mà ở giai đoạn trước đang rối rắm khó khăn, vào giai đoạn sau bỗng giản dị, rõ ràng. Chẳng hạn Tô Thùy Yên, chẳng hạn Sao Trên Rừng... Trước, Tô Thùy Yên từng có những câu: “Tôi vốn nặng đầu như chiếc nấm. Chiếc nấm ấy, sáng hôm nào trời đất bình minh, trông thấy một con sơn ca buồn rầu lẻ bạn. Thế là chiếc nấm đột nhiên biến thành một con sơn ca nhẹ nhàng cất cánh liệng bay theo” (‘Lễ tấn phong tình yêu’). Sau này ông thường làm những bài thơ luật tuyệt vời không chút cầu kỳ. Còn Sao Trên Rừng thì... ồ, dài dòng làm chi, hãy cứ xem ngay cái tên hiệu: trước ký Sao Trên Rừng, không ngộ sao? Về sau ông hiện nguyên hình Nguyễn Đức Sơn, trình nguyên cái tên do cha mẹ đặt, không trăng sao gì nữa cả, rồi ông viết những câu thơ trong leo lẻo như nước suối nguồn. Thơ văn cũng như tên hiệu: trước còn điệu bộ, lắm trò; sau cứ thẳng toạc ra.

Vừa rồi chúng ta có dịp nghe Thanh Tâm Tuyền nói về những gì chất chứa trong thơ ông. Trong thơ Quách Thoại cũng không phải là cái gì đáng mơ ước:

“Ta thức một đêm trắng

Tỏ tình với trăng hoa

Ta chết nằm liêu vắng

Không bóng người đi qua”

(‘Liêu vắng’

“Ta khóc than nghĩ tủi phận đời ta

Một linh hồn lạc lõng giữa bao la

Một tình yêu chưa một chiều trao gởi

Tim cô đơn chưa một lần ấm sưởi

Lạnh trong hồn và lạnh thấu trong xương”

(...)

Hoàng hôn về ta lạc giữa mù sương

Nghe đêm xuống tưởng buồn như tận thế

Ta rất nhớ cảm sầu thương thế hệ

Lệ rất nhiều mà khóc chẳng ai lau”

(‘Như Băng trường tình’)

Lại như trong thơ của Hoàng Trúc Ly, của Chế Vũ, của Hoài Khanh v.v... cũng lại đầy những ưu tư hoang mang. Thật khác xa giọng thơ của những Trần Đức Uyển, Nguyễn Đức Sơn, Nguyễn Bắc Sơn sau này.

Nguyễn Bắc Sơn “luận” về chuyện sống ở đời:

“Bậc thánh triết là những tay biếng nhác

Sống khề khà quanh bữa tiệc nhân sinh”

(‘Đại lãn’)

Cái “bữa tiệc nhân sinh” mà Nguyễn Bắc Sơn “khề khà” không có gì thịnh soạn, tôi chắc thế. Bắc Sơn là chiến binh, Tô Thùy Yên là một chiến binh khác. Tô quân mô tả cái nhân sinh của ông:

“Giặc đánh lớn - mùa mưa đã tới

Mùa mưa như một trận mưa liền

Châu thổ mang mang trời sát nước

Hồn chừng hiu hắt nỗi không tên

Tiếp tế khó - đôi lần phải lục

Trên người bạn gục đạn mươi viên

Di tản khó - sâu dòi lúc nhúc

Trong vết thương người bạn nín rên

Người chết mấy ngày chưa lấy xác

Thây sình mặt nát lạch mương tanh”

(‘Qua sông’)

Trong cảnh nhân sinh như thế, họ cứ khề khà, tha hồ khề khà. Không một ai than thở ưu tư. Họ toàn là những người dễ tính. Tô Thùy Yên, Nguyễn Bắc Sơn thì cứ dừng quân là bạn bè nhậu nhẹt vui vẻ. Trần Đức Uyển thì: “Tự hỏi về đâu? Đâu chả được

Hãy tìm bên suối ngủ đêm nay

Gối đầu lên đá nhìn trăng sáng

Rừng núi sương mù ướt chẳng hay”

(‘Buổi chiều ngồi trên đồi’)

Cứ nghĩ rằng những dòng thơ nghe rờn rợn của Quách Thoại đời vào độ ngưng chiến thanh bình, mà mấy câu khơi khơi vừa rồi lại xuất hiện giữa lúc Bắc quân đánh tràn qua sông Bến Hải, đánh khắp Miền Nam, không khỏi lấy làm kỳ lạ. Sao mà khi yên lành lại nặng trĩu suy tư nhăn nhó khó khăn, lúc cùng cực khổ đau lại nhẹ nhõm cười cợt?

Cho hay cái quan trọng không phải ở nơi hoàn cảnh mà là ở thái độ ứng xử trong hoàn cảnh ấy. Trong giai đoạn sau chúng ta không buồn thắc mắc quằn quại nữa. Chúng ta ngẩng mặt mà chấp nhận hoàn cảnh. Cười cười mà chấp nhận. Tha thứ, khoan dung. Chính người trong cuộc, những người cầm súng vào sinh ra tử, là những người thênh thênh khinh khoái hơn cả: Tô Thùy Yên, Nguyễn Bắc Sơn, Hà Thúc Sinh, Nguyễn Tiến Cung v.v... Hiện tượng tâm lý nào đã xảy ra lúc bấy giờ? Niềm tin tưởng tôn giáo có vai trò gì trong thái độ ấy, bởi không khí tôn giáo lúc bấy giờ bàng bạc khắp thơ văn chúng ta.

Lý do

Từ giai đoạn trước tới giai đoạn sau, chúng ta thấy thi ca có nhiều điểm thay đổi về hình thức lẫn nội dung. Nhìn kỹ, những thay đổi ấy không hề có tính cách tản mạn, ngẫu nhiên. Tôi có cảm tưởng chúng cùng bắt nguồn từ một vài nguyên nhân, cùng liên hệ với nhau.

Đã nhiều lần, chúng ta đối chiếu hai giai đoạn. Trong giai đoạn đầu chúng ta ý thức sự khác biệt sâu xa trong tâm hồn đối với lớp tiền chiến và nổi lên ý định gây dựng một nền văn nghệ mới, giai đoạn đầu là giai đoạn của những cố gắng nghiêm chỉnh, những tìm tòi thắc mắc căn bản về lẽ sống. Phải chăng chính cái ý thức về sự chuyển biến sâu xa trong lòng người đã phá vỡ khuôn khổ thơ tiền chiến? phải chăng vì những cố gắng tìm tòi nọ mà thi ca của giai đoạn trước hóa ra tối tăm, cầu kỳ, kiểu cách? mà nó nặng trĩu triết lý?

Giai đoạn sau là giai đoạn của thất vọng, buông thả, của tự do, phóng túng, cũng là của ảnh hưởng Phật giáo. Vì vậy mà câu thơ có dịp hớn hở chạy về với luật lệ cũ, với cái ngôn ngữ giản dị thường nhật. Nó trở về với sự dễ dãi, xuề xòa. Như sợi dây thun đang căng được buông ra liền rút nhanh về vị trí cũ. Trong vị trí thoải mái ấy, thơ thành ra thơ của mọi người, vừa tầm thưởng thức của độc giả đông đảo.

Tuy vậy, nó chưa lúc nào trở về tới cái điểm hội tụ, cái quê chung của thơ tiền chiến: tình yêu.

Trong Nguyễn Đức Sơn có tình dục, trong Bùi Giáng có những mơ tưởng huyễn loạn về người nữ, trong Phạm Thiên Thư ái tình lẫn với tôn giáo mông lung. Làm gì còn có thứ tình yêu như trong thơ Nguyễn Bính, Xuân Diệu, Tế Hanh v.v... Làm gì cò

Một người kỹ nữ tiền chiến có lần kêu lên trong câu thơ Xuân Diệu: “Chớ để riêng em phải gặp lòng em” và ông Hoài Thanh tinh nhạy đã thấy ngay cái vấn đề lớn của thời đại: “lời khẩn cầu của người kỹ nữ cũng là lời khẩn cầu của người muôn thuở. Đời sống của cá nhân cần phải vin vào một cái gì thiêng liêng hơn cá nhân và thiêng liêng hơn sự sống.”[14] Dẫu sao cá nhân tiền chiến cũng còn tìm được niềm an ủi, tìm được hơi ấm trong sự quấn quít lấy nhau. Ngườu con gái tiền chiến run rẩy:

“Em sợ lắm. Giá băng tràn mọi nẻo;

Trời đầy trăng lạnh lẽo suốt xương da.”

Thực ra cái cô đơn lạnh lẽo hồi ấy đã thấm vào đâu. Hồi ấy người ta có lứa đôi, người ta ríu ra ríu rít, đó đây vang dậy tiếng yêu đương, khắp xã hội ấm nồng tình ái. Thuở xưa kia là cái ta, sau cuộc gặp gỡ Tây phương là cái tôi; cá nhân có nhỏ bé thực, nhưng là cá nhân từng cặp thì cũng đỡ cô đơn, cá nhân đỏm đáng chỉnh tề trau chuốt là thứ cá nhân của những giao tiếp xã hội. Còn sau 1954, sau những đổ vỡ tinh thần, mất mát niềm tin, thậm chí tình yêu trai gái cũng không còn yên lành thơ mộng nữa. Từng cái tôi quay lưng với xã hội, từng cá nhân đơn lẻ đi sâu vào ý thức mình, riêng gặp lòng mình, riêng đối diện với những hoang mang, thắc mắc của mình.

Thời tiền chiến còn lưu lại Miền Nam một số thi sĩ lỗi lạc: họ đều thành công trong xã hội, đều được trọng vọng; họ xuất hiện chỉnh tề, lắm khi chải chuốt. Và những vị lão thành ấy cho ra đời những tập thơ tình thắm thiết: Đường vào tình sử, Ta đợi em từ ba mươi năm... Trái lại, những Bùi Giáng với Nguyễn Đức Sơn chẳng hề có đời sống xã hội. Một người bạn - Bửu Ý - mô tả Nguyễn Đức Sơn như một con tê giác cô đơn (“hình ảnh của con tê giác, từ tính tình đến cách ăn nói, dáng đi (...) Đơn độc quắt queo. Dã man nghiệt ngã. Chỉ thong dong ở chốn không người: rừng và biển.”) Và Nguyễn quân lấy đó làm lời tri kỷ. Xã hội không chấp nhận những con người ấy, ngược lại những con người kỳ cục nọ cũng không biết tới xã hội.

Phải mãi đến giai đoạn sau, đến cuối thời kỳ 1954-75, trong hỗn loạn chém giết tơi bời, thế hệ này mới tung hết mọi ưu tư bận bịu mà... khề khà quanh bữa tiệc nhân sinh.>
Nguồn: Văn Học Miền Nam: Tổng Quan, Chương 20. tienve.org

Mục Lục Các Bài Thơ

THƠ CHƯA IN

Những bài thơ chợt nhớ

và tập thơ Lời Ru

Biển báo

Dốc Sơn Núi

(quên đề)

Trái đất vô cùng

Mưa trên thung lũng

Tịch mạc

Sáng trên đồi

Bãi xưa sóng vỗ

Qua thung lũng cũ

Trở về

Một mình dạo chơi trên bờ biển

Dừng lại cuối ngày

Trên bờ hư không

Ngậm ngùi

Tâm tư

Một mình đuổi theo mây bạc bay trên biển

Dran

Ninh chữ

Hái sao

Đêm khơi

Thầm nghĩ

Một mình giả chết trên bờ biển

Hồi tưởng

Chiều sương bay

Tâm hồn

Mưa trên sông

Nghe tiếng gà rừng gáy

Du Sỹ Ca

TINH KHAU

THAY LỜI TỰA (của tập thơ Tịnh Khẩu)

Nhắn

Cổ  ngôn

Càn khôn nín thở

Phải không đôi giày cỏ

Cũng may

Hồn du sỹ

Mà không ai hay

Bình sinh

Đôi khi cũng buồn

Thật ra

Vân am

Mừng hết lớn

Thò tay hẹn ước

Cũng hay

Chỉ nghe tịch mịch

Như một trò xiếc rất cũ

Rất đơn sơ

Múa may chữ nghĩa

Thật vậy

Chớ sao

Về các thứ hột trên Trái Đất

Cho mà xem

Yêu cầu

Trời biết

Đợi

Cho hỏi chút chơi

Cái đau chữ nghĩa

Cái mồng và tính không

Thôi cũng được

Đơn  sơ

Chân ngôn

Tô canh bồ ngót

Hạnh phước

Đập cha nó bể cái đầu

Quê hương

Hơi thở ta

Nhà sau chùa

Đâu ngờ

Quá lạ lùng

Thật đáng tiếc

Tôi định một ngày nào

Chiều lang thang trong xóm thương nữ

Ráng chịu

Bụng tôi

Đừng bắt chước mà chết

Mưa

Thì ra

Thôn nữ thán

Nguyệt

Đầu tôi

Ô đàn bà đẻ

Du sĩ

Trần gian

Trăng

Đêm trăng nghe chó sủa

Kể cũng lạ

Tất cả đều trật lất

Trước sau như một

Cõi riêng xa

Cố quận

Cảnh đời

Không đe

Tục ngữ

Phong tình ca

Chân ngôn

Chớ sao bây giờ

Lời các em

Hồn mịt mờ vui

Thật thà

Như nhau

Đúng là chỗ

Trượng phu thán

Cửa tử

Người sung sướng

Hồn tôi

Chuyện cơm bữa

Thoát

Mười tám

Phút sự thật

Kinh nghiệm riêng

Làm thơ

Sáng thế ký

Hồn ta

Tôi thấy

Chưa ai hay

Hỡi U Minh

Hai đầu sinh tử

Hư vô ca

Có gì đâu

Thưa với các Đấng Giáo Chủ Kim Cổ

Để ta nói

Cái mồng sắp lộ

Mâu thuẫn

Cái lỗ

Quá sướng

Đêm ngủ trong vườn trăng

Vui đời ẩn sĩ

Những ngày quá vui

THAY LỜI BẠT

Thơ sưu tầm trên mạng

Giữa Đ�i Nhạt Nắng

Nhìn Con Tập Lật

Nói Thật

Mai Kia

Rơ Miệng Con

Hồn Đã ủ Ngàn Năm

Một Mình Đuổi Theo Mây Bạc Bay Trên Biển

Tịch Mạc

Tôi Thấy Mây Rừng

Ðêm Khơi

Bọt Nước

Nói thật

mộng vô biên

đêm trăng lu

một sáng hồng

khát vọng

hỗn mang

sưu tầm, chuyển thành e-Book: noikhongduoc

[1] Văn, phát hành tại Sài Gòn ngày 20-8-1974, trang 2.

[2] Văn, phát hành tại Hoa Kỳ, số 26, tháng 8-1984.

[3] Hoài Thanh và Hoài Chân, Thi nhân Việt Nam, Hoa Tiên tái bản lần thứ 2 taị Sài Gòn, năm 1968, trang 386, 387.

[4] Sđd, trang 62.

[5] Liên, đêm mặt trời tìm thấy

[6] Tạp chí Văn, số phát hành ngày 20-8-74, trang 8

[7] Liên, đêm mặt trời tìm thấy.

[8] Hoài Thanh và Hoài Chân, sđd, trang 209.

[9] Tạp chí Văn ở California, Hoa Kỳ, số 26, tháng 8-1984.

[10] Xem 1

[11] Nguyễn Đức Sơn, Đêm nguyệt động, An Tiêm xuất bản, Sài Gòn, 1967

[12] sđd

[13] sđd

[14] Hoài Thanh và Hoài Chân, Thi nhân Việt Nam, Hoa tiên tái bản lần thứ 2 tại Sài Gòn năm 1968, trang 119