Nguoi Trung Quoc xau xa

Người Trung Quốc xấu xa

Bách Dương

Nữ Lang Trung dịch

Tên sách: nt

Nguồn+ đánh máy: internet

Sửa chính tả: capthoivu (TVE)

Chuyển sang ebook: capthoivu (TVE)

Ngày hoàn thành: 21/08/2006

Nơi hoàn thành: AEM-KL

Tác phẩm "Chõu lòu de Zhong Gúo rén"("Xấu lậu đích Trung Quốc nhân") của Bo Yang đã được Nguyễn Hồi Thủ dịch và xuất bản tại Nhà xuất bản Chân Mây Cuối Trời, Paris 1998, với nhan đề "Người Trung Quốc xấu xí", tác giả là Bá Dương, sau được Nhà xuất bản Văn Nghệ, California, 1999 tái bản. Bản dịch của Nguyễn Hồi Thủ theo bản của Nhà xuất bản Hoa Thành, thành phố Quảng Châu, tỉnh Quảng Đông, năm 1989-1990.

Đầu năm 2002, Nữ Lang Trung hoàn thành một bản dịch khác, với nhan đề "Người Trung Quốc xấu xa", tác giả là Bách Dương, hiện chưa được xuất bản trọn vẹn tại Việt Nam, tuy đã được trích đăng vài kỳ trên Văn Nghệ Trẻ. Bản dịch này theo bản của Nhà xuất bản Văn nghệ Thời đại, Trung Quốc, 1987.

Lời người dịch

Tôi là Nữ Lang Trung (tức Dư Thị Hoàn, hội viên Hội nhà văn Việt Nam). Nay gửi tới quí Ban bản thảo dịch cuốn "Người Trung Quốc xấu xa" của Bách Dương* (nhà văn Ðài Loan) từ nguyên bản tiếng Trung, xuất bản 1987 tại đại lục Trung Quốc.

Bách Dương nổi tiếng ở Ðài Loan và hải ngoại từ những năm 70 - 80. Nhờ chính sách cải cách mở cửa, nhà nước Trung Hoa đại lục đã xuất bản và tái bản rộng rãi tác phẩm của ông. Tác phẩm Bách Dương đã gây sửng sốt, choáng váng và thu hút hàng triệu độc gỉa của một đất nước có nền văn hoá trường tồn cùng lịch sử 5000 năm bề thế. Khiến người đọc liên tưởng đến sức công phá và sức chinh phục mang tính thời đại của cây bút tạp văn bậc thầy Trung Quốc - Lỗ Tấn, cùng với "A Q chính truyện".

Ðã có người dịch tác phẩm Bách Dương sang tiếng Việt và tôi đã đọc họ. Thật là thiếu sót, nếu chân dung ông Bách Dương hiển hiện trước độc giả Việt Nam chỉ là hình ảnh một nhà cải cách văn hoá, tư tưởng, mà sao nhãng Bách Dương chính là một nhà văn có phong cách. (Tôi có dẫn chứng một số câu dịch lủng củng, dịch tuỳ ý, thậm chí dịch ngược dịch sai trong bản dịch của Nguyễn Hồi Thủ -ở Pháp- khi đối chiếu với nguyên tác.)**

Tôi cho rằng, việc dịch một tác phẩm văn học có giá trị (được khẳng định), không phải là đem nội dung cốt truyện của nguyên tác kể lại bằng giọng điệu của mình (cũng có thể giọng kể của họ chưa chắc không hấp dẫn. Họ có đầy đủ cơ hội trở thành Nguyễn Du thứ hai, nhưng quyết không phải người thành công bằng dịch văn học), mà phải đảm nhiệm vai trò của một dây dẫn, truyền đến người đọc toàn bộ sự rung chuyển huyết mạch của tác giả qua nội dung tác phẩm đó, tức là giá trị nghệ thuật của nguyên bản, là của riêng tác giả (chứ không phải của dịch giả), bất khả xâm phạm.

Vị trí nhà văn của Bách Dương được xếp chiếu trong lịch sử văn học Trung Quốc nghiêng về thể loại tạp văn. Qua ngòi bút cứng cỏi, sắc nhọn đến sâu cay, nhưng uyển chuyển, lưu loát, lại dung dị và hài hước nữa, Bách Dương đã khởi động một cuộc "tẩy não" quan niệm văn hoá truyền thống bằng lay động từ chính nhịp đập của con tim lương thiện và can trường.

Trong bài giới thiệu thân thế sự nghiệp nhà văn Bách Dương của Lý Trình có một câu cứ đeo bám tôi mãi : "Qua giọng châm chích mỉa mai, cười cợt thoá mạ bề ngoài, ta cảm thấy nhịp đập lương tri của những người tri thức mang cốt cách chính nghĩa của dân tộc, mang lòng yêu giống nòi quê hương thiết tha được đậy che thầm kín ..." Chính vì những điều cảm thấy, đậy che bị day dứt, tôi đã dịch Bách Dương và dịch lại Bách Dương.

Linh Đàm, Hà Nội

Tháng 1-2002

________________________________________

*Tôi không dùng tên Bá Dương, vì chữ Bá trong tiếng Việt còn gánh vác thêm nhiều nghĩa không hợp với xuất xứ của bút danh Bách Dương (cây bách, cây dương).

Mục lục

Lời người dịch

Tổng tựa bộ sách lấy để tham khảo

Dâng hiến cho thời đại, cần người khổng lồ kêu gọi người khổng lồ

Tựa

Tự cường, cần phải tự tỉnh

Bài phát biểu (ghi băng)

Người Trung Quốc xấu xa

Người Trung Quốc và vại tương

Văn học Nhân sinh và lịch sử

Cuộc đại trưng bầy bệnh u mê (tạp văn)

1. Triết học từ kính nể, sợ hãi

2. Thiếu tinh thần dám nghĩ dám nói

3. Ðối với việc, không đối với người

4. Chỉ tôi là ngoại lệ

5. Mưu lợi có gì không đúng

6. Cảm khái trầm kha

7. Thứ nhất là bảo vệ bản thân

8. Nước tiểu ngấm tận xương

Người Tây tiến một bước, người Trung Quốc lui một bước

Bài học lớn nhất

Lấy sỉ nhục làm vinh dự

Khoe bàn chân nhỏ

Trận mạc giầy thối

Nghĩ cho người khác

Ðộng vật không biết cười

Lễ nghĩa chi bang

Ba câu nói

Ðất nước xếp hàng

Rốt cuộc là cái bang gì

Tầm nhìn bằng hạt đỗ

Không bàn phải trái, chỉ bàn "chính lộ"

Một chậu cát tơi

Phố người Tàu - ổ quỷ nuốt chửng người Trung Quốc

Xuân thu trách cứ hiền giả

Kiêu ngạo hão

Loại nhân vật khủng long

Sùng Tây nhưng không xiểm ngoại

Kỳ thị chủng tộc

Phụ lục

Nói về người Trung Quốc xấu xa (thư cuả Trần Văn Hoà)

Bách Dương trong hình dung của tôi (Lý Trình)

Tổng tựa bộ sách lấy để tham khảo

Dâng hiến cho thời đại, cần người khổng lồ kêu gọi người khổng lồ

Không bàn đến sự bất đồng về nhận thức văn hóa Trung Quốc như thế nào, cũng không bàn đến sự khen chê văn học mười năm thời kỳ đổi mới như thế nào, duy một điểm có lẽ các nhà văn, các nhà lý luận đều nhất trí là: Văn học của chúng ta đã bước vào thời đại cạnh tranh tự do, lựa chọn đa nguyên và tìm kiếm rộng rãi. Riêng việc đánh giá văn học đã không còn là một giọng điệu, một âm thanh, một khuôn mẫu, mà là những quan điểm khác nhau, bất đồng, và đối lập nhau nhưng đều được tôn trọng, thì đã đánh dấu sự kết thúc của thời kỳ đóng cửa và bắt đầu những năm tháng cởi mở. Chí ít văn học của chúng ta đã đặt chân lên giao điểm của lịch sử và vị lai, và đang kiên định chèo chống qua một thời đại sáng tạo mới đầy khó nhọc. Trong điều kiện đặc biệt như vậy, chúng tôi có nhu cầu bức thiết mang đến những tác phẩm nổi tiếng của thế giới và những tác phẩm có giá trị tham khảo từng bị phê phán mù quáng, bị phủ định sơ sài, hoặc bị bỏ mặc cẩu thả, trịnh trọng cung cấp trên toàn phương vị hệ quy chiếu, để cho đông đảo độc giả , nhà văn, nhà lý luận, và những ai có chí khí tái thiết nền văn hóa siêu việt cùng tham khảo. Cũng bởi vậy mà hy vọng tạo ra được một thực tế để khơi thông con đường thực phẩm tinh thần... cống hiến cho thời đại đang có nhu cầu kêu gọi thức tỉnh người khổng lồ văn hóa.

Khi các nhà văn, các nhà lý luận ngoái đầu xem xét lại dấu tích sáng tạo trên chặng đường văn học của mình mấy mươi năm qua và khi đối mặt với tương lai, tuy có hào khí bột phát, nhưng lực bất tòng tâm, đều chung một đớn đau và cảm thông với nỗi ân hận, bất hạnh, và tai họa do sự phong bế dai dẳng, trường kỳ.

Văn học, là một tiêu chí quan trọng về trình độ phát triển nền văn minh của loài người, bản chất là cởi mở. Những nhà văn vĩ đại, những tác phẩm vĩ đại trong lịch sử văn học thế giới đều xuất hiện trong khí hậu cởi mở của điều kiện lịch sử nhất định, nên đều trở thành báu vật chung của tinh thần loài người. Chính sách đóng cửa chỉ dẫn đến nghèo khó và ngu muội, tạo ra sa mạc văn hóa, và đẻ ra những "mạt nhân" nhỏ nhen, khô khan, vừa câm vừa điếc. Theo sự lan rộng của chủ nghĩa tư bản trên phạm vi toàn cầu, cởi mở có nghĩa là hướng ra thế giới. Ngày 31-1-1827 Goethe với sự nhậy cảm thi sĩ sẵn có đã dự báo: "Một thời đại của văn học thế giới đã đến". Nếu nói Goethe xuất phát từ quan điểm lịch sử duy tâm của "Nhân tính luận" thông thường, thì 21 năm sau, Marx, Engels lại xây dựng nó trên quan điểm lịch sử chủ nghĩa duy vật. Trong bản Tuyên ngôn Ðảng Cộng sản - một văn kiện có tính cương lĩnh đầu tiên của chủ nghĩa cộng sản quốc tế, họ chỉ rõ: "Giai cấp tư sản vì khai thác thị trường thế giới, khiến việc sản xuất và tiêu thụ của tất cả các nước đều mang tính thế giới... Tình trạng đóng cửa bảo thủ và tự cung tự cấp của các địa phương, các dân tộc thời gian qua, đã bị thay thế bằng sự vãng lai, sự ỷ lại lẫn nhau trong nhiều lĩnh vực giữa các dân tộc. Sản xuất vật chất như thế, sản xuất tinh thần cũng vậy, sản phẩm tinh thần của các dân tộc đã trở thành tài sản chung. Tính phiến diện và tính giới hạn của dân tộc đã ngày càng trở nên không thể. Cho nên, từ văn học của rất nhiều địa phương và dân tộc, đã hình thành một loại văn học thế giới. Cuộc hội nghị toàn thể lần thứ 6 khóa 12 của Ðảng Cộng sản Trung Quốc " quyết nghị về phương châm chỉ đạo nền văn minh tinh thần chủ nghĩa xã hội" đưa công cuộc cởi mở đối ngoại thành quốc sách cơ bản. Trong đó bao gồm cả văn minh vật chất và văn minh tinh thần, hoàn toàn phù hợp với quy luật khách quan phát triển văn minh nhân loại, đã tổng kết bài học kinh nghiệm lịch sử, là sự kiên trì vận dụng, phát triển chủ nghĩa Marx trong điều kiện mới.

Là một lý luận khoa học, chủ nghĩa Marx là một hệ thống mở. Ở đó "tuyệt nhiên không có cái tương tự như 'chủ nghĩa Tôn phái', không phải thứ học thuyết ngoan cố lệch lạc, hạn hẹp mà xa rời con đường phát triển văn minh thế giới. Ngược lại, toàn bộ thiên tài của Marx là ở chỗ ông đã giải đáp được nhiều câu hỏi của tư tưởng tiến bộ loài người. Học thuyết của ông là sự kế tục trực tiếp của triết học, chính trị kinh tế học, và học thuyết tiêu biểu vĩ đại nhất của chủ nghĩa xã hội" (Lê-nin: "Ba nguồn gốc và ba bộ phận cấu thành của chủ nghĩa Marx"). Giai cấp vô sản sau khi giành chính quyền, trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội, vấn đề đối xử ra sao với văn minh tinh thần và tài sản tri thức do con người sáng tạo, bồi dưỡng ra sao người Cộng sản thế hệ mới, Lê-nin cũng từng bàn luận rất xuất sắc. Ngày 2-10-1920, trong Ðại hội đại biểu lần thứ 3 Ðoàn thanh niên chủ nghĩa Cộng sản Nga, Lê-nin, trong bài diễn thuyết nổi tiếng "Nhiệm vụ của Ðoàn thanh niên" đã chỉ ra rất sắc bén: Học tập chủ nghĩa cộng sản, nếu chỉ dừng lại tìm hiểu trước tác chủ nghĩa cộng sản, và những thứ trong sách vở, dù có học thuộc làu chăng nữa cũng chỉ dễ dàng tạo ra một số "Mọt sách và nhà khoác lác chủ nghĩa Cộng sản" mà thôi; Lê-nin chế nhạo chua chát những kẻ tự mệnh danh là chuyên gia văn hóa giai cấp vô sản, đơm đặt văn hóa vô sản với tất cả những lời lếu láo. Ông nói: Nếu người Cộng sản không bằng vào sự dầy công, nghiêm túc và vất vả, không hiểu rằng các sự vật đều cần đối mặt bằng thái độ phê phán, mà lại muốn dựa trên kết luận sẵn có của chủ nghĩa cộng sản dùng để khoe khoang, người cộng sản theo kiểu như vậy thì đáng thương vô cùng... Nếu cảm thấy mình hiểu biết quá ít, thì phải tìm cách để mình hiểu biết nhiều thêm, nếu người nào đó tự xưng là người cộng sản, nhưng lại cho rằng chẳng cần thiết phải biết thêm bất cứ điều gì khác, vậy thì chẳng bao giờ trở thành người cộng sản cả... Khi dẫn chứng về những kiến thức cơ bản của chủ nghĩa Marx mà mọi người đã quá quen thuộc thì trong màn hình ký ức của chúng ta lại hiện lên một cuộc rồi lại tiếp một cuộc vận động chính trị mang đặc trưng hủy hoại tri thức dưới sự chỉ đạo tư tưởng cánh "Tả". Ðặc biệt là sự "thiêng liêng" đến cùng cực cuả cuộc Ðại cách mạng văn hóa và hoang đường hết cỡ của ba ngàn tám trăm ngày và đêm. Tự xưng là "đỉnh chóp" của Mác - Lê, và khai sáng "kỷ nguyên mới" cho văn hóa loài người, Ðại cách mạng Văn hóa đã không ngần ngại chà đạp vào nền văn minh nhân loại một cách ngang nhiên nhất, dã man nhất, và vô sỉ nhất, với chủ nghĩa Marx hoàn toàn là trống đánh xuôi kèn thổi ngược. Nó đã dồn đẩy nền kinh tế quốc dân nước ta đến bờ vực sụp đổ toàn diện. Cái đó ai cũng thấy và có con số để thống kê. Nó đã bẻ cong, vùi dập, dầy xéo tinh thần, văn hóa, đạo đức, tâm lý của nhân dân ta đến mức không thể cân đong đo đếm, rất có thể phải trải qua một giai đoạn lịch sử nữa mới nhận thức được rõ nét đầy đủ hơn.

Chúng tôi thật phấn khởi khi thấy sự xuất hiện "Cơn sốt văn hóa" với đặc điểm phản tỉnh, tái thiết, và siêu việt. Ðồng thời chúng tôi không thể không thừa nhận, bất cứ "cơn sốt văn hóa" về lý luận hay sáng tác đều thiếu hụt chiều cao lịch sử, chiều sâu lý luận cần thiết, thậm chí còn thiếu hụt tố chất văn hóa và phong độ tri thức cần thiết. Nếu như không nhanh chóng chữa trị triệu chứng suy dinh dưỡng kéo dài về tri thức văn hóa, triệu chứng đơn nhất hẹp hòi của tầm nhìn tư duy, triệu chứng thiếu máu của triết học, lý luận, chúng ta sẽ không thể phản tỉnh, suy ngẫm một cách sâu sắc về năm nghìn năm văn hiến của nước ta, sẽ không thể phân tích một cách khoa học bằng lịch sử, triết học, văn hóa, tâm lý với cuộc triệt phá tơi bời mười năm qua, sẽ không thể viết ra những tác phẩm mang tính sử thi, mang ý thức thời đại một cách đầy ắp, và tươi tắn. Nếu vậy, chúng ta thật đáng hổ với tổ tiên, hổ với nhân dân, hổ với thế giới.

Ngụ trên một địa bàn hạn hẹp, Nhà xuất bản Văn nghệ Thời đại đang biên soạn, xuất bản bộ Tùng thư. Ðối mặt với số độc giả cao cấp, không nói cũng đủ hình dung khó khăn và sự hạn chế của nó. Nhưng ý thức về sứ mệnh lịch sử đã thúc hối chúng tôi, dù ở cương vị không đáng kể, cũng nguyện dốc hết sức mọn ghé vai đẩy tung cánh cửa thông tới tương lai.

Engels đã từng đề nghị người Ðức: "Tốt nhất đi tìm hiểu thành tựu của nước ngoài trước tiên", ông biên soạn những "Danh tác có nội dung quý báu và mới mẻ đối với nước Ðức". Bởi vì "Chỉ khi họ biết rằng trước họ đã làm những gì rồi, họ mới có thể cho biết bản thân họ có thể làm được những gì" (Tựa và bạt trong "Ðoạn phim luận về thương mại của Pho Lut Yet"). Lỗ Tấn, người có những chủ trương rõ ràng, và thực tiễn sáng tỏ về "Chủ nghĩa Lấy để " đã từng nói: "Không có cái Lấy để, con người không thể tự thành con người mới, không có cái Lấy để, văn nghệ không thể tự thành văn nghệ mới". Dựa trên nguyên tắc đó, xuất phát từ tình hình thực tế trước mắt của giới văn hóa, "Bộ sách Lấy để tham khảo" chuẩn bị công việc biên soạn lại, và xuất bản những tác phẩm lừng danh của thế giới mà hơn ba mươi năm qua độc giả Trung Quốc khó được đọc, mà lại là tác phẩm "Mang nội dung quý báu và mới mẻ" đối với độc giả Trung Quốc. Vừa có tác phẩm văn học, vừa có luận thuyết về triết học, mỹ học, nghệ thuật, xã hội học, tâm lý học, tôn giáo... Có cổ đại, cận hiện đại, đương đại, có phương Tây, phương Ðông, và cả trong nước... đều xếp vào bộ sách "Lấy để ".

Bộ sách này còn chuẩn bị thu thập phần tác phẩm nổi tiếng có giá trị tham khảo của các học giả, nhà văn người Hoa ở nước ngoài và khu vực Hồng Kông, Ðài Loan. Do nguyên nhân lịch sử, Ðại lục chúng ta đã thiếu giao lưu khơi thông văn hóa với thế giới người Hoa ở nước ngoài, ở Hồng Kông, Ðài Loan đã mấy mươi năm nay. Bất luận phương diện nào, hiểu nhau là điều vô cùng cần thiết. Mấy nhánh được phân ra cùng một gốc văn hóa, trải qua mấy mươi năm cách trở, sau được trùng phùng, thường đẻ ra những tác dụng tham khảo soi sáng bất ngờ.

Ðã là "Lấy để tham khảo", những loại sách được thu thập ắt không phải là chung một quan điểm mà chúng tôi đều tán thành. Ở đây, lý luận, tư tưởng muôn màu muôn vẻ, có Duy tâm, Hình như thượng học, giai cấp tư sản cho đến giai cấp phong kiến, loại phi chủ nghĩa Marx. Ðối xử với họ, không nên bài xích mù quáng, phủ định sơ sài, cũng không trắng đen hổ lốn, ăn sống nuốt tươi. Chúng tôi tin rằng hàng ngũ độc giả đều biết sử dụng chủ nghĩa Marx để trang bị cho bản thân, đều có con mắt sắc sảo, đầu óc tỉnh táo, lòng dạ vững vàng, để nhận thức phân biệt họ, phân tích phê phán họ, tiêu hóa hấp thụ họ.

Về mặt đối xử với văn minh và tri thức do con người sáng tạo, Marx, Engels mãi mãi là tấm gương sáng chói của chúng ta về khí phách vĩ đại, tấm lòng rộng mở, tinh thần khoa học, nghị lực phi thường. Vào thập niên bốn mươi thế kỷ XIX, khi phép biện chứng của Hegel đang rất lưu hành, Marx đã phê phán mặt thần bí của nó. Về sau, một số kẻ tự phụ, tầm thường lại rập khuôn chỉ tay năm ngón trong giới trí thức Ðức, coi Hegel là một "con chó chết". Khi ấy, Marx lại công khai thừa nhận mình là học trò của nhà tư tưởng vĩ đại này, tỏ lòng hết sức tôn kính và yêu mến chân thành Hegel. Cho nên, đọc, nghiên cứu, phê phán, hấp thụ trước tác văn hóa là một lao động tinh thần mang tính sáng tạo phức tạp và gian nan... Engels không tán thành thái độ đơn giản hóa kiểu Hình nhi thượng học của Feuerbach sau khi công phá hệ thuyết của Hegel lại bỏ mặc một xó. Vì "nếu chỉ tuyên bố một loại triết học là sai lầm, thì vẫn chưa chế ngự được loại triết học đó. Cũng như triết học Hegel là một sáng tác vĩ đại đã từng có ảnh hưởng rất lớn với sự phát triển tinh thần dân tộc, thì không thể dùng biện pháp tiêu trừ bằng thái độ bỏ mặc, không đả động đến, mà cần lớn tiếng phế bỏ từ ý nghĩa hàm chứa trong nó, tức là tiêu diệt bằng hình thức phê phán, nhưng phải cứu thoát một nội dung mới rút ra từ hình thức này" (Feuerbach và sự cáo chung của triết học cổ điển nước Ðức). Chính vì do Marx, Engels chịu làm lại từ đầu các công việc tìm tòi, phê phán, kiểm nghiệm những tư tưởng văn hóa giá trị mà loài người từng thiết lập, mới "rút ra được những kết luận không thể có được ở những người bị hạn chế bởi tính hẹp hòi hoặc bị trói buộc bởi thiên kiến của giai cấp Tư sản" (Lê-nin - "Nhiệm vụ của Ðoàn thanh niên").

Trong lịch sử hiện đại nước ta, nhà văn hóa lớn Lỗ Tấn thông kim bác cổ, học làu Ðông Tây, đã giải quyết rất xác đáng vấn đề quan hệ văn hóa giữa Trung, ngoại, cổ, kim trên cả lý luận lẫn thực tiễn. Ông vốn có nền tảng văn hóa Trung Hoa sâu bền, đồng thời lại có ý thức cởi mở mạnh mẽ và đa phương diện. Ông phiên dịch, giới thiệu hơn hai trăm tác phẩm của hơn chín mươi tác giả thuộc mười bốn quốc gia. Xuất bản ba mươi ba đầu sách, cộng lại đến hai trăm năm mươi vạn chữ, chiếm khoảng một phần hai toàn bộ số chữ của ông. Những sáng tác, thư tín, nhật ký của Lỗ Tấn đã đề cập nhà văn của hai mươi năm nước và hai trăm năm mươi ba dân tộc khác nhau. Ông sử dụng những ví dụ rất thông tục, rất hình tượng, lấy cảm nhận thiết thực của bản thân thuyết phục phê phán, khuyên răn những kẻ tầm thường sợ hãi việc đưa dẫn văn hóa phương Tây, "rằng đó là văn minh phương Tây, nhưng khi chúng ta có thể hấp thụ, thì văn minh phương Tây đã biến thành của bản thân chúng ta rồi. Cũng như ăn thịt bò, chắc không thể vì ăn thịt bò mà mình lại biến thành miếng thịt bò chứ. Nếu nhát gan như vậy, tức là giai cấp trí thức đã bị suy nhược... mà đã suy nhược thì ắt dẫn đến diệt vong. Ngày xưa có thể còn, nhưng sau này nhất định không tồn tại được" (Về giai cấp Trí thức). Xuất phát từ lòng tự tin tràn đầy với chính mình, với dân tộc, với tương lai, Lỗ Tấn tôn trọng cao độ văn minh nhân loại. Ðối với văn hóa nước ngoài, ông sở hữu, lựa chọn, tiếp thu không mệt mỏi, hoặc sử dụng, hoặc cất giữ, hoặc hủy diệt. Chủ trương hướng ra thế giới một cách toàn phương vị - Chủ nghĩa Lấy Ðể là nguyên nhân quan trọng khiến Lỗ Tấn trở thành nhà văn hóa khổng lồ của lịch sử Trung Quốc.

Bộ Tùng thư này khi bắt đầu trù bị, biên soạn, xuất bản đã được nhiều nhà văn, học giả, lãnh đạo, thanh niên yêu văn học, hiệu sách Tân Hoa, và nhà in có liên quan ủng hộ rộng rãi, nhiệt tình. Nhân cơ hội này, cho phép người chấp bút thay mặt nhà xuất bản Văn nghệ Thời đại gửi lời cảm ơn chân thành, sâu sắc. Ðồng chí Vương Mông, nhà văn nổi tiếng, bộ trưởng bộ văn hóa đương đại đã gửi thư bầy tỏ hết sức ủng hộ chúng tôi. Ông Tiền Chung Thư, nhà văn lớn, học giả lớn, viện phó Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc Ðương đại cùng phu nhân, và ông Dương Ráng, nhà văn, học giả, nhà dịch thuật đương đại nổi tiếng cùng ký tên trong một bức thư, viết: "Kế hoạch của bộ sách này rất có ý nghĩa, nếu được thực hiện nghiêm túc sẽ có ảnh hưởng sâu xa đến độc giả, dự chúc thành công". Nâng trên tay bức thư, ngẫm lời chỉ giáo thân thiết sâu nặng của hai vị lão học nhân tiền bối đáng kính, kẻ cầm bút cho đến giờ phút này vẫn chưa hết xao động trong lòng, sự ủng hộ, khích lệ, kỳ vọng ở nhiều mặt đã thúc đẩy chúng tôi một bước nữa và cụ thể hơn để cân nhắc sức nặng của bộ sách này. So với học thức, năng lực, chúng tôi thật sự đặt lên hai vai mình một gánh nặng quá sức. Nhưng, dù sao công trình này đã triển khai, buộc chúng tôi phải khởi công, xây cất đến nơi đến chốn. Chúng tôi quyết toàn tâm toàn lực làm việc bằng thái độ nghiêm túc, cầu thị, và chắc chắn không làm thất vọng sự trông mong tha thiết của đông đảo nhà văn, chuyên gia, độc giả.

Bộ sách này không tránh khỏi những khuyết điểm sai sót, rất mong được sự chỉ giáo nghiêm khắc .

Kim Chung Minh

Tựa

Tự cường, cần phải tự tỉnh

Trung Quốc là một đất nước vĩ đại, dân tộc Trung Hoa là một dân tộc vĩ đại. Về điều này có năm nghìn năm lịch sử chói lọi làm chứng, không còn nghi ngờ gì nữa. Bất kỳ ai, bất kỳ lực lượng nào cũng không thể phủ định, cũng không phủ định nổi.

Hơn nữa, trên thế giới không hề có những sự việc thập toàn thập mỹ. Bất kỳ người của thời đại nào, bất kỳ quốc gia nào đương nhiên cũng không thể ngoại lệ. Lê-nin thường hay dẫn câu thành ngữ của Pháp: Khuyết điểm của con người thường liên quan đến ưu điểm của họ, khuyết điểm của một người hình như là sự tiếp nối ưu điểm của người ấy. Cho nên, một con người, một dân tộc, có chỗ vĩ đại, cũng có mặt xấu xa, điều đó rất bình thường, rất tự nhiên, chẳng có gì lạ.

Biết rằng con người không đơn giản chút nào, tự nhận thức mình đã trở thành một đề tài vừa xưa cũ, vừa mới mẻ vô cùng của nhân loại. Trên bức tường vách núi ngôi đền cổ Hy Lạp - Tơman Abala có đề một câu cách ngôn nổi tiếng: "Phải nhận biết mình". Không chỉ riêng có thế, hai nghìn năm trăm năm trước đây, câu nói của Ðại triết gia nước ta - Lão Tử càng giầu phép biện chứng: "Tri nhân giả trí, tự tri giả minh" (Giáo sư Trương Tùng Như giải thích là: "Nhận biết người ta là thông minh, nhận biết bản thân mới là sáng suốt"). Marx là người đã từng kế thừa tri thức văn hóa nhân loại theo cách phê phán, ông cũng cho rằng sự nhận thức bản thân của dân chúng là "Ðiều kiện hàng đầu của sự thông minh". Cùng là sự nhận thức bản thân của con người, nhưng phải đến Marx mới xây dựng nó trên cơ sở khoa học của chủ nghĩa duy vật lịch sử, việc đó người trước chưa từng làm được.

Bách Dương không phải là người Mácxít. Người Trung Quốc xấu xa của ông mang tính phiến diện rõ rệt. Tập sách này nêu ra những vấn đề sắc bén, nhưng chưa hẳn đã là sâu sắc; đáp án mà nó đem đến, cũng không hẳn là chính xác tất cả. Nhưng, Bách Dương đã đem các hiện tượng xấu xa mà người ta quen làm ngơ gom góp lại. Kiểm điểm một cách đau đớn, phê phán một cách vô tư nền văn hóa truyền thống Trung Quốc từ một góc độ đặc biệt, xâu chuỗi bằng cái nhan đề động trời hãi hùng Người Trung Quốc xấu xa. Việc làm đó, với mỗi một người Trung Quốc lương tri, đều là một cú sốc tâm lý khủng khiếp. Bách Dương chủ yếu dựa theo sự quan sát đời sống, tập quán, tâm thế của bà con Ðài Loan, Hồng Kông, và người Hoa hải ngoại để viết. Ðối với những người dân Trung Quốc vừa trải qua cuộc triệt phá tai biến suốt mười năm, giờ đang dốc sức cải cách mở cửa, mà còn bùi tai với những lời công kênh: dân tộc Trung Hoa vĩ đại đến mức... thì tập sách này chí ít cũng tăng thêm phần tham khảo ở một kênh khác hẳn, có thể khiến ta suy ngẫm, có thể lấy làm "Tấm gương tinh thần để soi xét bản thân mình" (Lời của Marx), giúp cho việc mổ xẻ bản thân, nhận thức bản thân, khích lệ chí khí phấn đấu, vươn lên.

Ðọc tạp văn của Bách Dương, rất dễ liên tưởng đến người khổng lồ văn hóa Lỗ Tấn đã phanh phui một cách đau đớn, vô tư, cái tính xấu thâm căn cố đế của người Trung Quốc, liên tưởng tới A Q, nhân vật điển hình bất hủ tượng trưng cho tính xấu gốc rễ đó. Loại người như A Q ở xã hội cũ đâu cũng chạm phải, ngày nay mãi cũng chẳng thấy mất tiêu. Tạp văn của Bách Dương, tuy dẫn chứng nhiều hơn là phân tích, trực giác đậm hơn triết lý, nhưng, để nhận biết được các kiểu A Q trong xã hội hiện thực, cải tạo tính quốc dân, bài trừ vật cản cải cách mở cửa, đối với tiềm thức bảo thủ và tính lười nhác quốc dân trong tầng sâu kết cấu tâm lý văn hóa của chúng ta, nó có một giá trị tham khảo đặc biệt.

Trên thực tế, phê phán và vạch trần tính xấu xa gốc rễ quốc dân, là nghĩa cử cần thiết trong đề tài các nhà tư tưởng đầy trách nhiệm lịch sử, quyết chí cải tạo xã hội. Trong bức thư ngày 1/3/1883, Engels đã sắc bén lật tẩy tính xấu xa gốc rễ quốc dân nước Ðức. Ông cho rằng thói quen hám lợi dung tục của giai cấp tiểu tư sản "đã tiêm nhiễm vào mọi tầng lớp của nước Ðức, trở thành căn bệnh truyền nhiễm của nước Ðức, trở thành chị em sinh đôi của tính nô bộc, xiểm nịnh và mọi ác tà của truyền thống nước Ðức. Thói quen ấy khiến chúng ta bị người nước ngoài coi thường, chế nhạo. Nó là nguyên nhân chủ yếu của ý chí bạc nhược, ủy mị suy đồi của chúng ta". Từ đó cho ta thấy, tính xấu gốc rễ không phải đặc sản riêng của Trung Quốc, chẳng qua là sự khác nhau giữa hình thái biểu hiện, mức độ ngoan cố, và tốc độ cải tạo nhanh chậm mà thôi. Marx, Engels đối với việc tìm hiểu sự hình thành, lây lan, cải cách của văn hóa truyền thống, không nhằm vào đầu óc của dân chúng và sự nhận thức ngày một tiến triển về chân lý về chính nghĩa của dân chúng, mà nhằm vào sự thay đổi của phương thức trao đổi và phương thức sản xuất. Không nhằm vào dòng triết học có liên quan đến thời cuộc, mà tìm kiếm trong kinh tế học có liên quan đến thời đại. Ðiều đó đã làm cho chủ nghĩa Marx sáng suốt, hơn hẳn các học giả và học phái khác về mặt căn bản.

Marx đã từng coi những ấn phẩm tự do là "sự sám hối công khai ngay trước mặt của dân chúng, mà lại thú nhận chân thành, mọi người đều biết, là có cơ may được cứu" (Biện luận của Hội đồng tỉnh Layen khóa sáu). Xuất phát từ lòng nhiệt thành yêu nước, yêu dân tộc, công khai thừa nhận, vô tư phê phán tính xấu gốc rễ quốc dân, chí ít trong một mức độ nào đó có thể nhìn thấy lòng tự tin dân tộc, nhìn thấy ánh sáng của hy vọng.

5 giờ sáng ngày 29/12/1986

Kim Chung Minh

________________________________________

Mục lục "Người Trung Quốc xấu xí", bản dịch của Nguyễn Hồi Thủ

Thày thuốc và người bệnh ở nuớc hũ tương (tựa của Bá Dương)

Phần I: Các bài nói chuyện

Người Trung Quốc xấu xí

Người Trung Quốc và cái vại tương

Đời sống, văn học và lịch sử

Phần II: Các bài viết (Phô bày bệnh già nua lẩm cẩm)

Cái triết học bắt đầu bằng kính và sợ

Chỉ trừ tôi ra

Tại sao không thể mưu lợi được?

Giữ mình là thượng sách

Loài động vật không biết cười

Nuớc có lễ nghĩa

Ba câu nói

Cái nuớc xếp hàng

Rút cuộc là cái nuớc gì? (Đám cưới, đám ma, quán ăn)

Chẳng kể thị phi, chỉ nói đến chính đạo

Phố Tàu, một động quỷ nuốt tươi người Trung Quốc

Nói chuyện về người Trung Quốc xấu xí

Kiêu ngạo hão

Noi gương Tây phương nhưng không làm nô lệ

Kỳ thị chủng tộc

Lấy hổ thẹn làm vinh dự

Phần III: Các bài phê bình (Sóng dữ vỗ bờ)

Cái vại tương, một biểu tượng của văn hoá Trung Quốc

(Khiêu Lập Dân, 1973)

Làm sao sửa chữa cái bệnh đến chết cũng không nhận lỗi

(Xã luận TNTH, 1981)

Năng lực suy luận bị trục trặc (Xã luận TNTH, 1981)

Nhảy ra khỏi hũ tương (Xã luận BMNB, 1981)

Cần dấu cái ác, phô trương cái thiện, đừng tự hạ mình (Từ Cẩn, 1981)

Người Trung Quốc hèn hạ (Vương Diệc Lệnh, 1985)

Không hiểu được hài hước (Hồi Tuyên Xứ, 1985)

Có cái văn hoá không có văn minh? (Hồ Cúc Minh 1985)

Không thể bôi nhọ văn hoá Trung Quốc (Lưu Tiền Mẫn, 1985)

Văn hoá Trung Quốc, bôi nhọ hay đánh phấn? (Trương Thiệu Thiên, 1985)

Người Trung Quốc vĩ đại (Châu Quế, 1985)

Như vậy có 19 đề mục trong hai bản dịch trùng nội dung tuy không trùng văn phong, 12 đề mục trong bản NHT không có trong bản NLT (gồm 1 bài tựa của tác giả v à 11 bài phê bình của nhiều tác giả và báo chí), và 16 đề mục trong bản NLT không có trong bản NHT (gồm 2 bài tựa của Kim Chung Minh,13 bài của tác giả và 1 bài bình của Lý Trình).

Bài phát biểu (ghi băng)

Người Trung Quốc xấu xa

(Văn bản này do Lã Gia Hành ghi theo bài nói chuyện của ông Bách Dương tại Trường Ðại học Ai-ô-wa vào ngày 24 tháng 9 năm 1984)

Bao năm qua, tôi mong muốn viết một cuốn sách, tên là Người Trung Quốc xấu xa. Tôi còn nhớ ở Mỹ có một cuốn Người Mỹ xấu xa, khi viết xong, quốc vụ viện Mỹ đã lấy nó làm tài liệu tham khảo cho hành động thực tiễn của họ. Người Nhật cũng viết một cuốn Người Nhật xấu xa, tác giả là đại sứ trú tại Achentina, nhưng ngài đã bị cách chức. Có lẽ đó chính là sự khác nhau giữa phương Ðông và phương Tây. So với Nhật Bản, Trung Quốc hình như còn kém hơn mức nữa, giả sử tôi viết ra cuốn sách này, có lẽ phải phiền các vị đưa cơm vào nhà giam cho tôi đấy, cho nên rốt cục là tôi không viết. Nhưng tôi vẫn cứ mong có dịp, đem nó đi báo cáo, để thỉnh giáo bạn bè xa gần. Nhưng đưa đi báo cáo cũng không đơn giản chút nào, ở Ðài Bắc, người mời tôi nói chuyện hễ nghe đến cái đầu đề này, thì lập tức không mời nữa. Từ khi trên đời có tôi, hôm nay là lần đầu tiên tôi được nói chuyện bằng nhan đề Người Trung Quốc xấu xa, cho nên, tôi rất phấn khởi, và xin cám ơn các vị đã cho tôi cơ hội này.

Có lần, trường Ðại học Ðông Hải Ðài Trung mời tôi diễn giảng. Tôi cho họ biết về đề tài này, và hỏi dò anh hội trưởng Hội sinh viên: "Liệu có vấn đề gì không?" Anh ta nói: "Sao lại có vấn đề?" Tôi khuyên: "Anh nên đến thăm dò phòng Huấn đạo xem, vì bản thân tôi đã bị coi là nhân vật có vấn đề rồi, lại nói về một đề tài có vấn đề nữa, thành ra nhân đôi đấy". Xin ý kiến phòng Huấn đạo xong, anh ta gọi điện đến Ðài Bắc: "Vấn đề thì không có gì, nhưng đầu đề xem có thể sửa lại không, phòng Huấn đạo cho rằng đầu đề này khó nghe". Tiếp đó, anh ta đọc một đầu đề rõ dài mũ mãng cân đai trang bị đàng hoàng lắm, rồi hỏi: "Có đồng ý không?" Tôi trả lời: "Tất nhiên là không đồng ý, nhưng anh nhất định đòi sửa, thì đành sửa". Ðó là lần đầu tiên tôi nói chuyện liên quan đến "Người Trung Quốc xấu xa". Tôi còn đề nghị: "Khi nói, tôi muốn được ghi âm, sau này tôi sửa thành một bài văn". Anh ta nhận lời khảng khái. Cuối cùng sau cuộc nói chuyện, băng ghi âm được gửi đến, chỉ có vài câu mở đầu, sau đó mất hết tiếng.

Năm nay tôi sáu mươi lăm tuổi, bạn bè ở Ðài Bắc tổ chức sinh nhật cho tôi vào ngày 7 tháng 3, tôi nói với họ rằng: "Tôi sống đến sáu lăm tuổi rồi, đều là những năm tháng gian nan", ý tôi nói là không chỉ mình tôi gian nan, mà tất cả người Trung Quốc cũng rất gian nan. Các bạn ngồi ở đây đều rất trẻ, nhất là các bạn đến từ Ðài Loan, đa số trong hoàn cảnh kinh tế khá giả, nói với các bạn về "gian nan", chắc không ai muốn nghe, không tin, cũng không hiểu. Cái gian nan mà tôi đề cập, không phải vấn đề cá nhân, cũng không phải vấn đề chính trị, mà là cả một vấn đề người Trung Quốc vượt ra ngoài cá nhân, vượt ra ngoài chính trị. Không chỉ việc một cá nhân đã trải qua cuộc hoạn nạn, hoặc một thế hệ chúng tôi trải qua cuộc hoạn nạn. Giá như chúng ta không hiểu biết gì về cuộc hoạn nạn này, không hiểu biết gì văn hóa mang độc tố này, thì tai họa của chúng ta vẫn tiếp tục xẩy ra, mãi mãi không thôi.

(...phần lược - dịch giả)

Tại quần đảo Nam Dương, thế kỷ thứ XIX, nay thuộc Ðông Nam Á, lúc đó còn là thuộc địa của Anh và Hà Lan, có một vị chuyên viên nước Anh trú ở Mã Lai nói rằng: "Làm người Trung Quốc của thế kỷ XIX là một tai vạ." Vì họ nhìn thấy người Trung Quốc ở quần đảo Nam Dương giống như đồ lợn con, vô tri vô thức, tự sống tự chết, mà có thể bị sát hại bất cứ lúc nào. Nhưng tôi cho rằng người Trung Quốc của thế kỷ XX so với người Trung Quốc của thế kỷ XIX còn tai vạ hơn. Cái khiến tôi đau đớn nhất là một trăm năm nay, những hy vọng của người Trung Quốc cơ hồ bị hủy diệt toàn bộ. Một hy vọng đã đến, những tưởng Trung Quốc phải tốt hơn lên, nhưng kết quả thì ngược lại, còn xấu đi, làm ta thêm thất vọng. Lại một hy vọng nữa xuất hiện, lại một lần nữa bị hủy diệt, một lần nữa bị thất vọng, một lần nữa xấu đi. Một rồi hai, hai rồi ba. Dân tộc cố nhiên là dài lâu, nhưng cuộc sống của cá nhân thì có hạn. Ðời người có thể có được mấy ước vọng lớn lao? Ðời người có được mấy lý tưởng cao trọng có thể chịu được sự xô vỡ. Triển vọng, tiền đồ, cuối cùng có sáng sủa hay không? Thật là khó nói. Bốn năm trước, tôi diễn giảng ở New York, nói đến một đoạn tương đối cảm khái, một người đứng phắt lên nói: "Ông từ Ðài Loan đến, đáng ra nên nói với chúng tôi về hy vọng, nên cổ vũ lòng dân , không ngờ ông lại đả kích chúng tôi." Con người đương nhiên cần khích lệ, cổ vũ, vấn đề là khích lệ xong rồi làm thế nào? Tôi từ bé đã được khích lệ, khi mới năm, sáu tuổi, người lớn đã nói với tôi rằng: "Tiền đồ của nước Trung Quốc là trông chờ ở thế hệ các con đó". Tôi nghĩ trách nhiệm tôi lớn quá, gánh vác không nổi. Về sau, tôi nói với con tôi rằng: "Tiền đồ của Trung Quốc là trông cậy vào thế hệ chúng mày đó". Bây giờ, con lại nói với cháu rằng: "Tiền đồ của Trung Quốc là trông cậy vào chúng mày đó". Thế hệ rồi lại thế hệ, được bao nhiêu thế hệ? Ðến thế hệ nào mới tốt lên?

Ở Ðại lục rộng lớn của Trung Quốc, "Chống Hữu khuynh" xong lại tiếp đến "Ðại cách mạng văn hóa" trời long đất lở. Từ khi có lịch sử loài người, chưa từng gặp một cuộc triệt phá nhân tạo lớn đến như vậy, không những chỉ tổn thất về tính mạng, mà cái tổn thất lớn nhất là hủy hoại tính người và hủy hoại phẩm đức cao quý. Con người, nếu xa rời nhân tính và đức hạnh cao quý, thì chẳng khác gì cầm thú. Mười năm đã biến rất nhiều người thành súc vật. Dân tộc như vậy, phẩm chất sa sút đến nhường này, đứng dậy thế nào được?

Ở Malaysia, người Hoa chiếm ba mươi mấy phần trăm. Có lần tôi đi thăm bảo tàng, trong đó có đề chữ Malay, chữ Anh, không có chữ Hoa. Ta không nói có chữ Hoa là tốt, không có thì không tốt, đó là một vấn đề khác. Hiện tượng này, một mặt chứng tỏ người Malay không rộng rãi, một mặt cũng chứng tỏ người Hoa không có sức mạnh, không có địa vị, không được tôn trọng. Người Hoa ở Thái Lan khoe rằng: "Chúng tôi nắm sinh mệnh lúa gạo của nước Thái". Ðừng có tự an ủi mình, một pháp lệnh ban xuống, anh sẽ chẳng còn gì cả.

Hiện nay, vấn đề mọi người bàn tán nhiều nhất là Hồng Kông. Bất cứ một quốc gia nào, đất đai của họ bị nước ngoài cướp đoạt, đều lấy làm sỉ nhục. Ðợi đến khi thu hồi, như đứa trẻ bị mất rồi bỗng trở về với mẹ, hai bên đều vô cùng phấn khởi. Các vị đều biết câu chuyện nước Pháp đem Andat, Loren hai tỉnh cắt cho nước Ðức. Khi mất nó, đau đớn nhường nào, khi nó trở về, lại vui sướng nhường nào. Nhưng Hồng Kông của chúng tôi, hễ nghe nói trở về với Tổ quốc, là sợ đến hồn xiêu phách lạc. Tại sao lại như vậy? Cho đến Ðài Loan chúng tôi, một số thanh niên mang nguyên tịch Ðài Loan, và tịch ngoại tỉnh, chủ trương Ðài Loan độc lập. Nghĩ đến ba mươi năm trước, khi Ðài Loan trở về với tổ quốc, mọi người sung sướng đến cuồng điên, thật giống như đứa trẻ lạc đường mong trở về lòng mẹ. Ba mươi năm sau, tại sao lại nẩy ra ý nghĩ bỏ nhà ra đi? Cộng hòa Síp, một bên là người Thổ Nhĩ Kỳ, một bên là người Hy Lạp, hai cái khác nhau về căn bản. Ngôn ngữ bất đồng, chủng tộc khác nhau, tôn giáo... cái gì cũng khác nhau, mà người Thổ còn có thể chung sống như vậy. Vậy mà chúng ta, cùng một huyết thống, cùng một tướng mạo, cùng một tổ tiên, cùng một văn hóa, cùng một văn tự, cùng một ngôn ngữ, chỉ khác nhau địa vực chỗ ở mà thôi, tại sao lại có hiện tượng như vậy?

Hàng loạt sự việc như vậy, khiến cho việc làm một người Trung Quốc, không những khó khăn, mà còn nhục nhã, đau khổ. Ðến cả những người Trung Quốc ở nước Mỹ, cũng chẳng hiểu nổi họ như thế nào: cánh tả, cánh hữu, trung lập, độc lập, thiên tả, thiên hưũ, thiên trung... Hoàn toàn không còn tiếng nói chung. Ðối nhau như kẻ thù giết bố. Thế còn là một dân tộc gì nữa? Một quốc gia gì nữa? Trên thế giới không một quốc gia nào có một lịch sử lâu đời như Trung Quốc, không một quốc gia nào có nền văn hóa tương truyền liền mạch như chúng ta, mà nền văn hóa đó đã từng đạt tới đỉnh cao của văn minh. Người Hy Lạp ngày nay không liên quan đến người Hy Lạp ngày xưa, người Ai Cập ngày nay không liên quan đến người Ai Cập ngày xưa, nhưng người Trung Quốc ngày nay lại là hậu duệ của người Trung Quốc cổ đại, tại sao một nước lớn như thế, một dân tộc lớn như thế, xuống cấp tới mức xấu lậu như ngày nay? Không những bị nước ngoài nạt nộ, bị cả chính người mình nạt nộ - bị bạo quân, bạo quan, bạo dân nạt nộ. Nhiều khi dừng chân bên công viên nước ngoài, nhìn thấy trẻ con nước ngoài khoái hoạt đến thế, tôi thật sự trong lòng ngưỡng mộ. Chúng không hề có gánh nặng, tương lai chúng thênh thang, tâm lý chúng khỏe mạnh, niềm vui chúng tràn đầy. Trẻ con Ðài Loan chúng tôi, đi học đến trường, đeo cặp kính cận, để đối phó với sức ép bài học, họ hàng thân thích cũng không nhận. Bà mẹ ngất nằm dưới đất, con ra đỡ mẹ, nhưng bà lại gào lên khốn khổ: "Tao chết thì thôi, mặc tao, mày phải chịu thương chịu khó, phải cố lên". Khi vợ tôi dạy học, thoảng hoặc có nói đến chuyện ngoài đề: làm người phải như thế nào... Học sinh kháng nghị ngay: "Chúng tôi không học làm người. Chúng tôi cần học đối phó với kỳ thi". Lại nói đến trẻ em ở Ðại lục, từ nhỏ đã phải đấu đá, phải dối trá, phải học cách bán đứng đồng đội, bạn bè, phải luôn mồm nói dối, thứ giáo dục thật đáng sợ. Chúng tôi trông cậy thế hệ trẻ, thế hệ trẻ là như thế này đây!

Tôi ở Ðài Loan hơn ba mươi năm, viết tiểu thuyết mười năm, viết tạp văn mười năm, ngồi tù mất mười năm, bây giờ sẽ viết lịch sử mười năm nữa, phân phối cho đều. Tại sao tôi không viết tiểu thuyết nữa? Tôi cho rằng viết tiểu thuyết hơi gián tiếp, phải thông qua một cái hình thức, một số nhân vật, cho nên tôi chuyển sang viết tạp văn. Tạp văn như lưỡi mác, trực tiếp đâm thẳng vào trái tim tội ác. Tạp văn cũng như một người ngồi cạnh anh lái xe, một mực nhắc nhở lái xe, anh đi sai đường rồi, nên rẽ phải, nên rẽ trái, nên dẹp sang một bên, không nên vượt trên đường có hai vạch vàng, đằng trước có cầu, giảm ga, có ngã tư, đèn đỏ... Không ngừng nhắc nhở, không ngừng réo, réo nhiều quá rồi bị nhốt vào trại giam. Những người cầm quyền cứ tưởng rằng: Chỉ cần không ai chỉ ra sai lầm của họ, thì họ mãi mãi không có sai lầm.

Tôi một mình trầm tư trong nhà tù, tại sao tôi ngồi tù? Tôi phạm tội gì? Phạm pháp gì? Khi ra tù tôi càng không ngừng tìm hiểu, cuộc đời trắc trở như tôi, có phải một thí dụ quái gở, đặc thù? Tôi đến Ai-ô-wa, chính thức chung sống với nhà văn Ðại lục, tôi mới phát hiện, loại người như tôi, thượng đế đã an bài phải ngồi tù, không tù ở Ðài Loan thì cũng tù ở Ðại lục. Họ nói với tôi: "Tính nết như ông, không chờ được đến Hồng vệ binh, cũng chẳng chờ được đến Ðại cách mạng Văn hóa, thời kỳ chống hữu khuynh đã đủ chống ông rồi". Vì sao một người Trung Quốc, hơi to gan sơ ý một chút, hơi nói thật một chút, thì phải gặp số phận như vậy? Tôi gặp rất nhiều người đã từng ngồi tù ở Ðại lục, tôi hỏi: "Sao ông phải ngồi tù?" Họ nói: "Tại nói sự thật", chỉ có vậy. Tại sao nói mấy câu sự thật lại gặp số phận như vậy? Tôi cho rằng đây không phải vấn đề cá nhân, mà là vấn đề văn hóa. Mấy hôm trước, có vị bí thư đảng Hội Nhà văn Toàn quốc đến từ Bắc Kinh, tôi nói chuyện với ông ta, mà tức đến không nói được nữa. Tôi tưởng tôi có tài hùng biện, nhưng lần ấy, tôi bị một đòn xẹp hẳn xuống. Nhưng tôi không thể trách ông ta, đến tay đặc vụ nhốt tôi ở Ðài Bắc cũng không thể trách móc nổi, nếu đổi cương vị, trong cái bối cảnh như thế, lùa vào đường ray như thế, rất có thể sẽ phản ứng như vậy, vì anh sẽ cho rằng anh làm đúng. Tôi cũng vậy thôi, vì tôi cho rằng tôi làm như vậy là đúng, thậm chí tôi còn tồi hơn họ. Thường nghe người ta nói: "Tiền đồ của anh là ở trong tay anh đấy". Tôi có tuổi rồi mới thấy câu nói này có vấn đề, trên thực tế, một nửa trong tay mình, một nửa trong tay người khác.

Con người sống trên cõi đời, như một hòn sỏi trong guồng máy trộn bê tông lúc vận hành, không thể làm chủ bản thân mình. Cái đó khiến tôi nghĩ đến, không phải vấn đề của một cá nhân, mà là vấn đề xã hội, vấn đề văn hóa. Trước khi chết, Giêsu có nói: "Hãy tha thứ cho họ. Họ có biết việc làm của họ đâu". Khi còn trẻ, tôi nghe câu nói này, cảm thấy bình thường, trưởng thành rồi, cảm thấy câu nói không mấy sức nặng. Nhưng đến cái tuổi bây giờ, tôi mới phát hiện ra câu nói thâm thúy đến thế, đau lòng đến vậy. Cái đó càng làm cho tôi hiểu rằng, người Trung Quốc chúng ta trở thành bộ dạng xấu xa như ngày hôm nay, xuất phát từ chỗ chúng ta không biết chúng ta xấu xa. Tôi đến Ai-ô-wa. Do Trung Hoa Dân quốc chưa có bang giao với Mỹ, kinh phí của vợ chồng tôi do trường Ðại học Ai-ô-wa tài trợ một nửa, còn lại do cá nhân quyên góp, người quyên góp là một người Trung Quốc nhưng chưa về nước bao giờ, ông Bùi Trúc Chương, chủ nhà hàng Yến Kinh tại Ai-ô-wa. Tôi chưa hề biết mặt, mà ông đã quyên góp số tiền lớn như vậy, làm tôi rất xúc động. Khi gặp, ông Bùi nói: "Trước khi đọc sách của ông, tôi cho rằng người Trung Quốc ghê gớm lắm, sau khi đọc rồi, thấy không phải vậy, nên tôi có nhã ý xin ông chỉ giáo cho."

Bùi tiên sinh sau khi phát hiện văn hóa của chúng ta có vấn đề, bèn ngẫm nghĩ: phải chăng phẩm chất của người Trung Quốc có vấn đề? Lần đầu tôi ra nước ngoài, ngài Tôn Quan Hán dặn tôi: "Sau khi trở về, cấm không được nói câu này: - Ôi, người Trung Quốc đến đâu cũng là người Trung Quốc." Tôi hứa: "Ðược, tôi không nói". Sau khi về nước, ngài hỏi: "Sao, cảm giác thế nào?" Vẫn là cái câu cấm không được nói - "Người Trung Quốc đi đến đâu cũng là người Trung Quốc." Ngài không muốn tôi nói câu đó, là hy vọng người Trung Quốc qua bao nhiêu năm sau, có được sự thay đổi, không ngờ chẳng thay đổi tý nào. Có phải người Trung Quốc chúng ta phẩm chất có vấn đề thật? Có phải khi thượng đế tạo ra người Trung Quốc, là đã phú cho chúng ta một nội tâm xấu xa? Tôi cho là không phải vấn đề phẩm chất, tôi không tự an ủi mình, người Trung Quốc là một trong những dân tộc thông minh nhất thế giới, ở nước Mỹ, mấy vị đỗ hàng đầu các trường đại học thường là người Trung Quốc, rất nhiều nhà khoa học, trong đó có cha đẻ môn khoa học nguyên tử Trung Quốc Tôn Quan Hán tiên sinh, người được giải thưởng Nobel, ông Dương Chấn Ninh, ông Lý Chính Ðạo, đều là những đầu óc số một. Người Trung Quốc không phải phẩm chất không tốt, phẩm chất của người Trung Hoa đủ khiến đất nước Trung Quốc đi đến một cảnh giới khỏe mạnh, sướng vui. Chúng ta có tư cách làm việc này, chúng ta có lý do để tin Trung Quốc sẽ trở thành một nước tốt lành. Nhưng chúng ta không nhất thiết luôn đòi hỏi đất nước ta phải lớn mạnh, đất nước không lớn mạnh có quan hệ chi? Chỉ cần nhân dân được hạnh phúc. Trên cơ sở nhân dân hạnh phúc rồi, mới lại đòi hỏi lớn mạnh cũng chưa muộn. Tôi nghĩ người Trung Quốc có phẩm chất cao quý. Nhưng mấy trăm năm nay, đều không cách nào làm cho họ thoát ly khổ ải, nguyên nhân tại đâu?

Tôi mạo muội đề xuất một đáp án mang tính tổng hợp. Ðó là văn hóa truyền thống Trung Quốc có một nọc bệnh mang tính chắt lọc, để con cháu chúng ta đều nhiễm phải, cho tới nay vẫn chưa thấy lành. Có người nói: "Bản thân mình không phấn đấu, lại trách tổ tiên". Câu nói này có lỗ hổng lớn. Còn nhớ Ipsen tiên sinh có một vở kịch nổi tiếng (Theo, Bọn quỷ) kể chuyện một đôi vợ chồng mắc bệnh giang mai, đẻ ra đứa con cũng mang bệnh, mỗi khi con phát bệnh đều bắt uống thuốc. Có lần đứa con bực tức: "Tôi không uống thuốc, thà chết còn hơn. Các người hãy xem các người để lại cho tôi một thân hình như thế à?" Vậy, ta có thể trách con mà không trách bố mẹ sao? Chúng ta không trách cha mẹ ta, chúng ta không trách tổ tiên ta, nếu cần trách nên trách tiền nhân của chúng ta để lại nền văn hóa như thế đấy? Một đất nước rộng lớn như thế, sở hữu một dân tộc chiếm 1/4 dân số thế giới, lại sa vào luồng cát tanh tưởi, đói nghèo, ngu muội, ẩu đả, mà không rút chân ra được. Tôi nhìn thấy cách cư xử giữa người và người ở các nước khác mà trong lòng thèm muốn vô cùng. Văn hóa truyền thống như vậy, sản sinh ra một hiện tượng như giờ đây, đã khiến con người Trung Quốc chúng ta chứa chất nhiều đặc trưng đáng sợ.

Một trong những đặc trưng nổi bật là bẩn thỉu, bừa bãi, ồn ào. Ðài Bắc đã từng có trận chống bừa, chống bẩn, kết quả chống được vài hôm thì không chống nữa. Bếp của chúng ta bừa, bẩn, nhà cửa chúng ta bừa, bẩn. Nhiều nơi ở, hễ có người Trung Quốc dọn đến, thì người khác dọn đi. Tôi có cô bạn ít tuổi, tốt nghiệp trường đại học chính trị quốc lập, lấy người Pháp và ở Pari, nhiều bè bạn đi du lịch châu Âu, đều ngả xuống đất nằm sàn nhà cô ấy. Cô có nói với tôi: "Lô nhà em ở, người Pháp dọn đi hết rồi, người phương Ðông đều dọn cả về đây" (người Ðông phương có lúc ý nói cả phương Ðông, có lúc chỉ để nói người Trung Quốc). Tôi nghe xong rất buồn, chỉ nhìn qua loa thôi, đâu cũng thấy vỏ kem, dép lê, trẻ con chạy lung tung, kẻ vẽ lung tung, không khí mang mùi mốc và ẩm. Tôi hỏi: "Các em không thể dọn sạch sẽ ư?" Cô trả lời: "Không thể dọn". Không những người nước ngoài cảm thấy chúng ta bẩn thỉu, chúng ta bừa bãi, qua việc nhắc nhở như vậy, bản thân chúng tôi cũng cảm thấy chúng ta bẩn, bừa. Nói đến sự ồn ào, cổ họng người Trung Quốc lớn số một không hai trên thế gian này, đặc biệt giọng mấy cha Quảng Ðông mới gọi là hết nói. Có một chuyện cười xẩy ra ở Mỹ: hai ông Quảng Ðông đang thì thầm ở đó, người Mỹ tưởng họ sắp đánh nhau, vội bấm điện thoại báo án, khi cảnh sát đến tra hỏi, họ trả lời: "Chúng tôi đang rỉ tai nhau".

Tại sao người Trung Quốc to tiếng? Vì họ không có cảm giác an toàn, tưởng lớn tiếng là lớn lý lẽ, chỉ cần lớn tiếng, gào to, thì lý lẽ đều chạy sang bên mình, nếu không, chúng ta đâu cần tức tối? Tôi nghĩ chỉ mấy điểm này đủ để hình ảnh người Trung Quốc bị phá vỡ, khiến trong lòng chúng ta không được bình yên. Vì ầm ỹ, bẩn thỉu, bừa bãi, dĩ nhiên ảnh hưởng đến nội tâm con người. Sáng sủa sạch sẽ và bẩn thỉu bừa bãi, là hai thế giới hoàn toàn không giống nhau.

Cho đến chuyện người Trung Quốc đấu đá nhau, lại là đặc tính quan trọng, nổi tiếng khắp vùng. Một người Nhật đơn lẻ, trông như một con lợn, nhưng ba người Nhật cộng lại thì trở thành một con rồng, tinh thần đồng đội của người Nhật đã khiến nước Nhật trở nên vô địch. Người Trung Quốc đánh nhau không thắng nổi người Nhật, buôn bán cũng không lại được với người Nhật Bản. Thì ngay ở Ðài Bắc, ba người Nhật buôn bán, được, lần này là của anh, lần sau là đến lượt của tôi. Người Trung Quốc đi làm ăn là bộc lộ ngay thói xấu xa của họ, anh bán năm mươi thì tôi bán bốn mươi, anh bán ba mươi thì tôi bán hai mươi. Cho nên nói mỗi người Trung Quốc đều là một con rồng, nghe người Trung Quốc nói có vẻ đâu ra đấy, lên, có thể thổi tắt cả mặt trời, xuống, có thể bình trị cả thiên hạ. Người Trung Quốc ở một vị trí đơn lẻ, thí dụ như ở phòng thí nghiệm, phòng thi cử chẳng hạn, trong hoàn cảnh không cần đến quan hệ con người, tài năng họ có thể được phát huy cao độ. Nhưng ba người Trung Quốc cộng lại - ba con rồng cộng lại, thì trở thành một con lợn, một con sâu, thậm chí không bằng con sâu. Vì người Trung Quốc giỏi nhất là đấu đá nhau. Chỗ nào có người Trung Quốc là có đấu đá, người Trung Quốc vĩnh viễn không đoàn kết, hình như người Trung Quốc thiếu hụt tế bào đoàn kết. Cho nên người nước ngoài phê phán người Trung Quốc không biết đoàn kết. Tôi đành nói rằng: "Các người có biết người Trung Quốc không đoàn kết là ý gì không? Là ý của thượng đế. Vì Trung Quốc có hơn một tỷ dân, nếu đoàn kết lại, muôn người chung một lòng, anh có chịu nổi không? Vậy là thượng đế thương tình các anh, mới dạy người Trung Quốc không đoàn kết". Tôi vừa nói, vừa cảm thấy lòng dạ xót xa.

Người Trung Quốc không những không đoàn kết , mà còn có lý lẽ đầy đủ cho sự mất đoàn kết, người nào cũng có thể dùng cái lý lẽ đó viết thành một cuốn sách. Các vị ở Mỹ có lẽ rõ nhất, tài liệu sống động ở ngay trước mắt đây, bất cứ một xã hội người Hoa nào, ít nhất cũng chia làm ba trăm sáu mươi bè phái, đặt nhau vào chỗ chết. Trung Quốc có câu: "Một ông hòa thượng gánh nước ăn, hai ông hòa thượng khiêng nước ăn, ba ông hòa thượng không nước ăn." Người đông để làm gì? Trong lòng người Trung Quốc căn bản không hiểu tính quan trọng của sự hợp tác. Lần trước (1981), tôi đến nước Mỹ, trọ nhà ông bạn nhà giáo trường đại học, chuyện trò thì rất đầu đuôi mạch lạc, cả thiên văn địa lý, rồi cả vấn đề cứu nước... Hôm sau tôi nói: "Tôi cần đến nhà ông Trương Tam một lát." Ông ấy nghe nói tới Trương Tam, lập tức mắt mũi nẩy lửa. Tôi nói: "Ông đưa tôi đi nhé". Ông trả lời: "Tôi không đưa, ông đi một mình đi". Ðều dạy học tại Mỹ, đều từ một quê hương đến đây, thế mà lại không chịu nhau, còn bàn gì đến lý tính nữa? Cho nên người Trung Quốc đấu đá nhau, là một đặc trưng trầm trọng.

Các vị ở nước Mỹ càng dễ có được cảm tưởng này. Người mà trị người Trung Quốc gớm nhất lại không phải người ngoại quốc, mà chính là người Trung Quốc. Phàm là bán đứng người Trung Quốc ấy, cũng không phải người ngoại quốc, mà cũng chính là người Trung Quốc. Ở Malaysia có câu chuyện như thế này: một người bạn mở hầm mỏ, tự nhiên bị kiện cáo, vụ kiện rất nghiêm trọng, khi điều tra xét hỏi, người kiện hóa ra ông bạn thân, cùng từ Trung Quốc sang làm ăn. Khi chất vấn ông bạn tại sao làm điều đê tiện như vậy? Ông bạn nói: "Ra làm ăn thì cùng ra làm ăn, bây giờ ông nhà cao cửa rộng, tôi chẳng làm nên được trò trống gì , không kiện ông thì kiện ai?" Cho nên kẻ gây rối người Trung Quốc cũng chính là người Trung Quốc. Còn một thí dụ nữa. ở nước Mỹ mênh mông chi xứ, như mò kim đáy bể, ai biết được anh nhập cảnh trái phép? Có người kiện anh ư? Ai vậy? Là bạn ở bên cạnh anh đấy, là người Trung Quốc kiện anh đấy.

Nhiều bạn bè nói với tôi: nếu cấp trên của anh là người Trung Quốc, thì anh phải thật lưu ý, thật cẩn thận. Hắn không những không đề bạt anh, khi giảm biên sẽ giảm anh đầu tiên, vì hắn muốn "chứng tỏ" hắn vô tư. Cho nên chúng ta bì làm sao được với người Do Thái. Tôi thường nghe người ta nói: "Chúng ta giống người Do Thái, cũng chịu khó như vậy". Tôi thấy câu nói này nên chia làm hai phần, một là, nết cần cù chịu khó của người Trung Quốc ở Ðại lục đã bị hủy hoại bởi bè lũ bốn tên. Nét đẹp duy nhất : cần cù chịu khó của người Trung Quốc mấy nghìn năm nay đã không còn nữa. Hai là, chúng ta lấy gì để so sánh với người Do Thái? Tin báo chí đã đưa: quốc hội Itxraen cãi nhau rồi, không xong rồi, ba người là ba ý kiến. Nhưng lại cố tình gạt phăng một sự thật, là đến khi đã quyết, thì đều theo một mối, tuy rằng cãi cọ nhốn nháo, ngoài kia còn đang chiến sự, kẻ địch còn đang bao vây, vẫn tiến hành tuyển cử. Các vị đều rất rõ, ý nghĩa của tuyển cử là phải có một đảng đối lập. Cuộc bầu cử mà không có đảng đối lập, bất quá là trò hề của gánh hát rong. Ở Trung Quốc ta, ba người cũng ba ý kiến, nhưng khác với Itxraen là người Trung Quốc sau khi quyết lại thành ba hướng. Thí dụ như hôm nay có người đề nghị đi Niu-oóc, có người đề nghị đi Xan Phranxitxcô, lấy biểu quyết quyết định đi Niu-oóc. Giá như người Itxraen thì họ sẽ cùng đi Niu-oóc. Nếu là người Trung Quốc, ừm, các anh đi Niu-oóc chứ gì, tôi có quyền tự do của tôi, tôi cứ đi Xan Phranxitxcô. Tôi có xem những bộ phim nước Anh, thấy bọn trẻ đang tranh cãi, đứa đòi trèo cây, đứa đòi bơi lội, ầm ỹ một hồi, biểu quyết là trèo cây, thế rồi tất cả đều trèo cây. Với hành vi này, ấn tượng tôi rất sâu sắc, bởi vì dân chủ không phải hình thức, mà là một bộ phận của cuộc sống. Dân chủ của chúng ta là "để chứng tỏ dân chủ", khi bỏ phiếu, quan lớn còn chụp ảnh ghi hình, chứng tỏ rằng họ sát dân, bình quyền. Dân chủ không phải một bộ phận trong cuộc đời họ, mà là bộ môn biểu diễn của họ.

Người Trung Quốc không thể đoàn kết, người Trung Quốc hay đấu nhau, đó là tính gốc xấu của người Trung Quốc. Ðó không phải do phẩm chất người Trung Quốc không tốt, mà là trong văn hóa của người Trung Quốc có nọc độc dồn tụ, khiến một lúc nào đó, chúng ta không thể không bộc lộ, khiến chúng ta không tự khống chế nổi bản thân. Rõ ràng biết là đấu nhau trong một nhà, vẫn cứ đấu nhau. Ðập vỡ cả nồi cơm thì chẳng ai được ăn, trời sập đã có người cao nhất chống đỡ. Thứ triết lý đấu đá nhau khiến người Trung Quốc ta nẩy nở một hành vi quái đản - chết cũng không nhận lỗi. Các vị đã bao giờ nghe người Trung Quốc nhận lỗi chưa? Giá như anh nghe thấy người Trung Quốc nói: "Việc này tôi sai rồi" thì anh nên chắp tay lên trán chúc mừng cho dân tộc chúng tôi. Khi con gái tôi còn bé, một lần tôi đánh nó, cuối cùng tôi biết đánh oan, nó khóc ghê lắm. Tôi cũng rất ái ngại, biết con nhỏ tuổi không trông cậy được ai ngoài bố mẹ, mà bố mẹ bỗng giở mặt, quả là khủng khiếp. Tôi liền bế nó dỗ dành: "Xin lỗi, bố sai, bố hứa sau này không thế nữa, con ngoan, tha lỗi cho bố nhé." Bao nhiêu lâu nó mới chịu nín. Sau cái lần ấy, tôi rất đau lòng, nhưng tôi lại cảm thấy tự hào vô cùng, vì tôi đã nhận sai lầm trước mặt con.

Người Trung Quốc không quen nhận sai lầm, ngược lại họ có hàng vạn lý do để che đậy. Có một câu tục ngữ: "Ðóng cửa ngẫm lỗi". Ngẫm lỗi của ai? Ngẫm lỗi của đối thủ. Ngày tôi còn dạy học, học sinh viết nhật ký, kiểm điểm hành vi trong tuần, kết quả kiểm điểm là: hôm nay tôi bị X lừa dối, người ta lừa dối tôi, tôi vốn đối xử tốt thế này, tốt thế nọ, chỉ vì tôi tốt bụng quá. Lại xem kiểm điểm của phía bên kia, cũng nói rằng mình quá tốt bụng. Người nào cũng cho mình tốt bụng, vậy ai là người không tốt bụng? Không thể nhận lỗi là bởi người Trung Quốc đánh mất khả năng nhận lỗi. Mặc dầu chúng tôi không nhận lỗi, thì lỗi lầm vẫn cứ tồn tại, chứ không phải không nhận thì không có lỗi. Nhằm che đậy một lỗi lầm, người Trung Quốc không thể không dồn hết sức lực, tạo ra nhiều sai lầm khác, cốt để chứng minh sai lầm đầu tiên không có lỗi. Cho nên người Trung Quốc thích nói dối, thích nói sáo, thích nói khoác, thích nói bịa, thích nói ác - lời độc ác. Không ngừng khoe khoang giọng nhà trời của dân tộc Ðại Hán, không ngớt khoe khoang văn hóa truyền thống Trung Quốc có thể phất cờ trên thế giới. Bởi vì chuyện không có thật, nên toàn là nói đại, nói sáo. Tôi không đưa ví dụ cụ thể về nói dối, nói bịa, nhưng nói ác, nói độc của người Trung Quốc thì rất chi là nổi bật, đến cả việc phòng the cũng khác với người nước ngoài. Vợ chồng người nước ngoài hay nựng nhau "Honey", "Darling", người Trung Quốc lại bật ra: "Chém nghìn dao", ("giời đánh kia" - dịch giả), một khi dính líu đến lập trường chính trị hoặc trường hợp tranh quyền tước vị, thì lời độc địa được hành văn thỏa thích, khiến mọi người cảm giác người Trung Quốc sao mà ác độc, bỉ ổi.

Tôi có người bạn chuyên viết tiểu thuyết võ hiệp, về sau đổi nghề đi buôn, có lần gặp nhau, tôi hỏi có phải đi buôn phát tài rồi? Ông ấy nói: "Phát tài gì? Treo cổ đến nơi rồi". Tôi hỏi vì sao phải bồi thường? Ông ta nói: "Ông không biết đâu, ở với người buôn, chuyện trò nửa ngày cũng chẳng hiểu ý của họ chủ yếu là cái gì". Rất nhiều bạn nước ngoài nói với tôi rằng: "Giao thiệp với người Trung Quốc thật khó khăn, nói đến nửa ngày cũng không biết trong bụng họ nghĩ gì." Tôi nói: "Thế có gì lạ, đừng nói Tây như các ông, ta chơi với ta, cũng chẳng hiểu đối phương muốn gì." Phải để ý sắc mặt, phải vòng vo tam quốc, hỏi anh ta: "Ăn cơm chưa?" Anh ta nói: "Ăn rồi", kỳ thực chưa ăn, bụng còn sôi lục bục. Thí dụ lại nói về bầu cử, tác phong của Tây là: "Tôi thấy tôi phù hợp, xin các vị bầu tôi." Người Trung Quốc lại chơi kiểu Gia Cát: kể cả khi có người bầu anh ta, anh ta vẫn một mực từ chối: "Ui! Tôi không được đâu, tôi làm gì đủ tư cách". Kỳ thực ai mà không bầu hắn, hắn sẽ thù cả đời. Cũng như lần này mời tôi nói chuyện, tôi nói: "Không được đâu, tôi không quen nói chuyện". Nếu thật sự không mời tôi, lần sau có gặp nhau ở Ðài Bắc, để trả đũa, chưa biết chừng tôi cho ăn củ đậu bay lúc nào. Một dân tộc, nếu ai cũng vậy, thì sai lầm của chúng ta mãi không được sửa đổi. Thường thường dùng mười cái sai để che đậy một cái sai, lại dùng trăm cái sai để che giấu mười cái sai.

Một lần tôi đến Ðài Trung thăm một giáo sư người Anh, có ông bạn cũng dạy trường đó đến thăm tôi, ông nói: "Tối nay đến nhà mình ăn cơm". Tôi nói: "Xin lỗi, tôi đã có hẹn." Ông nói: "Không được, nhất định phải đến". Tôi nói: "Thôi được, lúc ấy hẵng hay". Ông ta nhắc: "Nhất định đến nhé, chào". Người Trung Quốc chúng tôi trong bụng biết tính toán, nhưng người Tây họ không hiểu, làm việc xong, đến giờ ăn cơm, tôi nói: "Tôi đi về đây". Vị giáo sư người Anh hỏi: "Kìa, vừa rồi ông chẳng hẹn với ông giáo sư nọ sao? Phải nhớ đến nhà ông ấy đấy." Tôi nói: "Có chuyện ấy đâu?" Ông ta nhắc: "Ông ấy nhất định làm xong cơm rồi chờ ông đấy." Người nước ngoài làm gì biết được cái trò nói một đằng nghĩ một nẻo của người Trung Quốc!

Tất cả những tình huống như vậy, làm cho người Trung Quốc khi đẻ ra đã chịu một gánh nặng vô cùng, lúc nào cũng phải rào đón suy nghĩ của người khác, nếu là bè bạn cùng lứa, thì chẳng có vấn đề gì. Nếu vị ấy có quyền có chức, nếu vị ấy làm quan, nếu vị ấy có tiền của, mà anh lại bắt buộc phải gần gũi, thì anh từng giờ từng phút phải nghiên cứu vị ấy muốn gì? Những thứ đó đều là lãng phí tinh thần. Cho nên tục ngữ có câu: ở Trung Quốc làm việc dễ, làm người khó. "Làm người" là văn hóa thân mềm (Cách uốn lượn - dịch giả), các vị ở nước ngoài đã lâu, khi về nước sẽ có ngay cảm tưởng về sức ép câu tục ngữ này. Làm việc dễ, hai với hai là bốn, nhưng làm người thì khó thật, hai với hai có thể là năm, có thể là một, có thể là tám trăm năm mươi ba. Anh cứ tưởng rằng anh nói thật, nhưng người ta lại cho rằng anh công kích - anh định lật đổ chính phủ đấy hở! Ðó lại là bài học nghiêm trọng, khiến chúng ta mãi mãi trong vòng luẩn quẩn những lời nói đại, nói sáo, nói dối, nói bịa, nói khoác, nói độc địa. Tôi có một bản lĩnh rất lớn, bất cứ hội nghị nào, tôi cũng có thể ngồi ngủ một giấc, tỉnh dậy, hội nghị vừa kết thúc. Tại sao vậy? Khi họp, mọi người đều nói những câu bản thân họ cũng chẳng tin, nghe hay không cũng vậy thôi. Không những Ðài Loan như thế, Ðại lục còn thậm tệ hơn. Năm nay(1984) nữ nhà văn nổi tiếng của đại lục Thẩm Dung, tham gia kế hoạch sáng tác của các nhà văn quốc tế, viết một cuốn tiểu thuyết Thật thật giả giả xin giới thiệu cho các vị, mong được đón đọc. Hoàn cảnh khiến chúng ta nói dối, khiến chúng ta không thật thà. Chí ít, chúng ta phải cảm giác được việc xấu là việc xấu, một khi việc xấu mà chúng ta cho là vẻ vang, cho là không đáng kể, thì văn hóa thân mềm của dân tộc ấy bắt đầu xuống dốc. Thí dụ như ăn cắp mà trở thành việc không đáng kể, việc không phải không vẻ vang, mà là việc vẻ vang, thì sẽ tạo thành một nguy cơ, người Trung Quốc chúng ta đang đối mặt với nguy cơ đó.

Vì người Trung Quốc không ngừng che đậy sai lầm của mình, không ngừng nói đại, nói sáo, nói dối, nói bịa, nói khoác, và nói ác, tâm linh của người Trung Quốc hoàn toàn bị phong tỏa, không còn cởi mở. Trung Quốc diện tích lớn như thế, văn hóa lâu đời như thế, đường đường một nước lớn, người Trung Quốc mang lòng dạ ra sao? Ðáng ra là lòng dạ đường đường nước lớn chứ! Nhưng lòng dạ dân nước lớn kia chỉ có thể thấy trên sách vở, chỉ có thể thấy trên ti vi truyền hình. Anh đã từng thấy người Trung Quốc nào mang tấm lòng của dân một nước lớn đường đường chưa? Chỉ cần anh trợn mắt nhìn họ một cái, lập tức họ cầm dao. Anh thử trái ý họ xem? Người Tây có thể ẩu đả một trận rồi quay lại bắt tay. Người Trung Quốc đánh nhau một lần là thù hàng trăm năm, ba đời cũng không trả hết được mối thù này! Tại sao chúng ta lại thiếu tính bao dung biển cả?

Không có tính cách bao dung, bụng dạ hẹp hòi, tạo nên hai cực đoan của người Trung Quốc, không được thăng bằng. Một mặt là tự ty tuyệt đối, một mặt là tự kiêu tuyệt đối. Khi tự ty, trở thành nô bộc, khi tự kiêu, trở thành ông chủ! Mình một kiểu, không có tự tôn. Khi tự ty, cảm thấy mình như cục cứt chó, càng tiếp cận với thế lực, nụ cười trên khuôn mặt càng nhiều. Khi tự kiêu thì cảm giác ai cũng là cứt chó, không đáng để tâm, thành ra một giống động vật kỳ lạ mang nhân cách phân liệt.

Ở Trung Quốc, muốn sáng tạo ra một kỳ tích thật dễ dàng, bỗng chốc sẽ có được một thành tích khiến người kinh hãi. Nhưng nếu muốn duy trì kỳ tích đó, thì người Trung Quốc không đủ năng lực. Một người hơi có chút thành tích đáng thương, thì tai bắt đầu không thính nữa, mắt bắt đầu hoa, đường cũng không biết đi nữa, vì hắn bắt đầu lên cơn sốt. Viết được hai bài văn là trở thành tác gia, đóng hai bộ phim là trở thành ngôi sao điện ảnh, làm chức quan có chút quyền cỏn con khoảng hai năm là trở thành cứu tinh của nhân dân, đi Mỹ học được hai năm là thành chuyên gia, học giả; tất cả cái đó đều là tự thổi phồng mình. Ðài Loan từng xẩy ra một vụ tai nạn xe cộ : lớp học sinh tốt nghiệp trường Ðại học Sư phạm quốc lập đi du lịch, cô phụ xe giới thiệu: "Tài xế của chúng ta là tài xế số một trên đời, trẻ, đẹp trai". Anh lái xe lập tức bỏ tay lái, chắp tay tỏ ý cám ơn. Ðấy chính là tự bành trướng, anh ta những tưởng mình kỹ thuật cao siêu, tuy không cầm lái vẫn có thể lái xe bình thường. Mấy năm trước xem một bộ phim, có lần vua La Mã cho mời một người đến biểu diễn bay, vì nghe tin người đó đã làm được một đôi cánh, khi anh ta trèo lên cây tháp, giơ lên cho mọi người xem, tất cả vỗ tay như sấm nổ. Bỗng anh ta tự mình bành trướng đến mức không còn ức chế nổi bản thân, cảm giác mình vĩ đại hẳn lên, những tưởng không cần đến đôi cánh cũng bay được, và tiếp tục leo lên đỉnh tháp. Vợ anh ta thấy vậy lôi lại: "Không có cái này bay làm sao được, sao anh lạ thế?" Anh ta gắt: "Cô biết cái gì?" Cô vợ trèo lên đuổi theo, anh ta dùng chân giẫm vào tay cô. Anh ta chui lên đỉnh tháp, rồi đậy nắp lại, vĩ đại được nhân lên gấp bội, thế là tung người, "bộp" một tiếng, cái gì cũng chẳng còn. Khán giả tức tối ầm lên: chúng tôi đến đây bỏ tiền để xem người bay, không phải xem người chết, bắt vợ nó bay. Vợ anh ta thê thảm nói với linh hồn của người chồng: "Kết quả tự bành trướng của anh không những hại anh, mà hại cả vợ anh nữa đó".

Người Trung Quốc là một dân tộc dễ bành trướng nhất trên đời này. Tại sao lại dễ bành trướng? Vì người Trung Quốc "cái đựng thì bé nên dễ đầy", biết nhiều nhưng bụng hẹp, hơi khác một tý là cho rằng đất trời tuy rộng nhưng không chứa nổi ta. Giá như chỉ vài người như vậy, vấn đề không lớn, nếu cả dân tộc, hay đại đa số, hoặc khá nhiều người Trung Quốc cũng như vậy, sẽ trở thành nguy cơ dân tộc. Người Trung Quốc hình như không có lòng tự tôn, dẫn đến người Trung Quốc khó có được quan niệm bình đẳng. Nếu anh không phải chủ của tôi thì tôi sẽ là chủ của anh. Tình trạng này gây nên sự khép chặt tâm lý của cá nhân, chết cũng không chịu nhận lỗi. Nhưng lại phạm sai lầm liên tục, dẫn đến người Trung Quốc ta nẩy sinh thứ hoảng sợ chất thần kinh. Nêu một thí dụ để chứng minh: Ðài Bắc có người bạn mắc bệnh cấp cứu, bị đưa đến một trung tâm điều trị, cắm rất nhiều ống tiêm, ống dẫn trên người, anh ta được cứu sống. Hai ba hôm sau, người nhà thấy thu phí ở trung tâm hơi mắc, định chuyển anh ta sang bệnh viện Vinh Dân, và nói với bác sĩ. Bác sĩ nghe nói, bỗng nổi giận lôi đình: "Khó khăn lắm mới cứu được mạng của anh, bây giờ đòi chuyển viện hở." Rồi tức khắc rút hết các ống dẫn kim tiêm, bệnh nhân suýt chết lần nữa. Ông bạn nói với tôi câu chuyện này, vừa khổ vừa bực. Tôi bảo: "Cho tôi biết tên bác sĩ kia, để tôi viết bài vạch tội hắn". Ông bạn bỗng hốt hoảng nói: "Sao anh lại nóng nẩy thế, hay nhỉ, biết thế không kể anh nghe nữa." Tôi tức điên lên: "Ông sợ cái gì? Chẳng qua chỉ là ông bác sĩ mà thôi, sau này ông có ốm đau, đừng tìm đến ông ấy là xong, chẳng nhẽ ông ấy cứ đến nhà ông khám bệnh để trả thù? Hơn nữa, nếu ông ấy muốn đối phó thì đối phó với tôi chứ đối phó gì ông. Tôi viết, tôi còn chẳng sợ nữa là, ông sợ cái gì?" Ông bạn nói: "Anh đúng là liều mạng". Tôi nghĩ đáng ra tôi phải được khen, ngược lại bị ông ta vặc lại. Theo tôi, đấy không phải vấn đề cá nhân ông ta, ông ta là bạn rất tốt của tôi, tính cũng rất tốt, những lời ông ta nói là muốn bảo vệ tôi, không muốn tôi gây sự. Ðấy chính là cái hoảng sợ chất thần kinh, cái này sợ, cái kia cũng sợ.

Nhớ lần đầu tôi đến Mỹ, ở Niu-oóc xẩy ra vụ cướp, người bị cướp là người Trung Quốc, bắt được hung thủ rồi, ông ta không dám ra vạch mặt. Người nào người nấy sợ hết vía, không hiểu được quyền lợi của mình là gì, cũng không biết bảo vệ quyền lợi của mình, mỗi khi gặp chuyện, đều chỉ một câu: "Thôi đi, thôi đi". "Thôi đi, thôi đi", bốn chữ đó không biết làm hại bao nhiêu người Trung Quốc, làm cho nguyên khí của dân tộc chúng ta bị tổn thương. Giả dụ tôi là một người ngoại quốc, hoặc giả tôi là một bạo chúa, đối với một dân tộc như thế, nếu không giương oai hà hiếp nó, thì thật là phi lý. Thứ sợ sệt mang chất thần kinh này, tạo thành giường nệm lý tưởng nuôi dưỡng bọn bạo quân, bạo chúa, cho nên bạo quân, bạo chúa không bao giờ tuyệt chủng. Trong văn hóa truyền thống của Trung Quốc - trong "Tư trị thông giám" các vị có thể thấy được - một mực nhấn mạnh minh triết bảo thân. Bạo quân, bạo chúa khoái nhất, tấm tắc nhất là người dân minh triết bảo thân, nên người Trung Quốc mới càng ngày càng sa sút, teo tóp.

Văn hóa Trung Hoa thời đại Chiến quốc Xuân thu, là thời đại rực rỡ nhất, nhưng cũng từ đó trở đi, văn hóa Trung Quốc bị Nho gia khống chế. Ðến thời Ðông Hán, chính phủ có một quy định, nhà trí thức phát ngôn, biện luận, viết bài, không được vượt ra khỏi phạm vi thầy mình đã rao giảng, gọi là "Sư thừa". Nếu vượt quá Sư thừa, không những học thuyết ấy không đứng được, mà còn vi phạm pháp luật. Quy định như thế đã giết chết và làm tê liệt toàn bộ tư duy và trí tưởng tượng của các nhà trí thức Trung Quốc. Giống như lấy túi ny lông chụp lên bộ óc, một giọt nước cũng không cho lọt qua. Một người bạn thắc mắc: "Tại sao nói không có tư duy, tôi đọc báo còn biết cằn nhằn đây này." Tư duy là việc của nhiều mặt. Một sự việc không chỉ có một mặt, hai mặt, thậm chí có rất nhiều mặt. Tôn Quan Hán Tiên sinh từng đơn cử một thí dụ, có một quả cầu, một nửa trắng, một nửa đen, người nhìn thấy một nửa trắng kia, nói quả cầu là mầu trắng, người nhìn thấy một nửa đen kia, thì nói quả cầu mầu đen, họ đều không sai, chỉ sai ở chỗ không chạy sang phía bên kia nhìn xem. Mà chạy sang phía bên kia cần có sức tưởng tượng. Khi chúng ta tư duy một vấn đề, nên tư duy từ nhiều mặt.

Có một chuyện rất ngắn của Mỹ mang tính khôi hài: một thầy giáo dạy môn khí tượng cho bài thi, đưa cho học sinh một khí áp kế, bảo em đó dùng cái máy để đo độ cao của tòa nhà - ý là dùng "áp suất không khí" để đo độ cao, nhưng em học sinh lại dùng rất nhiều phương pháp khác, chứ không dùng áp suất, thầy giáo rất bực, chấm điểm trượt. Em học sinh đó khiếu nại. Hội đồng nhà trường hỏi tại sao em phải dùng đáp án như thế? Em nói: "Thầy giáo bảo em dùng máy khí áp để đo tòa nhà cao bao nhiêu, có bắt buộc em phải dùng áp suất để đo đâu, đương nhiên em có thể lựa chọn một phương pháp đơn giản nhất chứ." Người trong Hội đồng còn hỏi: "Ngoài phương pháp như thế, còn phương pháp nào nữa không?" Em học sinh nói: "Còn nhiều chứ ạ, em có thể dùng dây thừng treo máy khí áp ròng từ trên nóc tòa nhà xuống, tiếp tục đo đoạn dây thừng là biết độ cao tòa nhà rồi". "Còn cách nào nữa không?" Em học sinh nói: "Còn ạ, em có thể tìm đến ông quản lý tòa nhà này, biếu cho ông ta cái máy khí áp và bảo ông ta cho biết tòa nhà cao bao nhiêu." Em học sinh này không phải dùng tà môn, ý nghĩ của em ấy chính là tư duy và sức tưởng tượng, khiến những đầu óc keo dính khiếp sợ.

Còn có một môn học "Mua dưa hấu", ông chủ sai người làm thuê: "Anh bước ra cửa, đi theo hướng tây, đến chân cầu đầu tiên có hàng dưa hấu, mua cho tôi hai cân." Người làm thuê đi theo hướng tây, không thấy cầu, cũng không thấy bán dưa hấu, nên đã trở về tay không. Ông chủ mắng chửi: "Ðồ ăn hại, không có đầu óc." Người làm thuê nói: "Ở đằng đông có bán." Ông chủ hỏi: "Thế tại sao không sang bên ấy mua?" Người làm thuê nói: "Ông không dặn tôi thế." Ông chủ lại mắng đồ ăn hại. Nhưng kỳ thực, ông chủ cảm thấy người làm thuê này thực thà, không suy nghĩ dọc ngang, tính phục tùng cao, mới là an toàn, đáng tin cậy. Nếu người làm thuê này khi thấy đằng tây không có, chạy sang đằng đông mua, dưa lại vừa rẻ, vừa ngọt, về dứt khoát được ông chủ khen: "Anh thông minh, giỏi, con người phải như thế, tôi rất cần loại người như anh." Thực tình ông chủ lại nghĩ khác, tên này không tin được, hay nghĩ đông nghĩ tây linh tinh. Thưa các vị, kẻ nô lệ mà có khả năng tư duy là nguy hiểm nhất! Ðối với loại nô lệ như thế, chủ nhân sớm muộn không giết thì đuổi! Con người thai nghén từ một nền văn hóa như vậy, sao có thể tư duy độc lập? Tại vì chúng ta không đào tạo tư duy độc lập, hơn nữa sợ cả tư duy độc lập. Cho nên người Trung Quốc mới thiếu hẳn năng lực nhận định, cái gì cũng là bùn pha loãng, không có phải trái, không có chuẩn mực. Trung Quốc đến nỗi như ngày hôm nay, nên tìm nguyên nhân trong nền văn hóa.

Nền văn hóa này, sau Khổng Tử, suốt bốn nghìn năm, không có qua một nhà tư tưởng! Tất cả người biết chữ đều chăm chăm chú giải học thuyết Khổng Khâu, hoặc chú giải học thuyết môn đồ Khổng Khâu, không có ý kiến độc lập của riêng mình. Vì nền văn hóa của ta không cho phép, nên chỉ có thể tìm kiếm sự cứu rỗi trong vũng nước đọng tù. Cái vũng này, thứ nước tù này, là vại tương của nền văn hóa Trung Hoa, vại tương bốc mùi, để người Trung Quốc trở nên xấu xa. Do cái vại tương này sâu quá không đo nổi, không thể dùng tư duy của bản thân để giải quyết, đành phải dùng tư duy của người khác để dẫn dắt. Vại tương như thế, nước đọng như vậy kể cả có ném quả mật đào vào cũng biến thành cục cứt. Thứ gì nhập từ nước ngoài vào, cứ đến Trung Quốc là biến chất. Người ta có dân chủ, chúng ta cũng có dân chủ, dân chủ của chúng ta là: "Anh dân, tôi chủ." Người ta có pháp chế, chúng ta cũng có pháp chế, người ta có tự do, chúng ta cũng có tự do, anh có thứ gì, tôi cũng có. Anh có vạch sang đường, tôi cũng có vạch sang đường - đương nhiên, vạch sang đường của chúng ta là dùng để bẫy anh cho xe kẹp chết đấy.

Nếu muốn thay đổi hình dạng xấu xa của người Trung Quốc chúng ta, chỉ có thể bắt đầu từ bây giờ, mỗi người chúng ta đều nghĩ làm sao để cho mình trở thành nhà thẩm định. Chúng ta tuy không biết diễn tuồng, nhưng phải biết xem tuồng. Kẻ không biết xem tuồng thì xem cái nhộn nhịp, người biết xem thì xem ngón nghề. Bản thân nhà thẩm định là một thành tựu ghê gớm. Tôi nhớ lần mới đến Ðài Loan, bạn tôi sưu tập rất nhiều đĩa hát của nhạc sĩ Betôven, có hàng bảy tám bộ. Tôi xin anh ấy tặng hay để lại cho một bộ, anh ta từ chối ngay tức khắc. Vì mỗi bộ là do một ban nhạc và nhà chỉ huy khác nhau thực hiện, không giống nhau. Tôi nghe vậy lấy làm xấu hổ, anh ta là một nhà thẩm định.

Cuộc bầu cử tổng thống Mỹ lần trước, chúng tôi thấy các cuộc biện luận của người ứng cử, không bao giờ vạch vòi đời tư của đối thủ, vì nếu làm như vậy, cử tri sẽ đánh giá anh không đủ trình độ, sẽ bị mất phiếu. Cách làm của người Trung Quốc lại khác hẳn, không những chuyên môn vạch tội đời tư, mà còn bịa đặt đời tư, dùng lời độc ác. Vùng đất thế nào thì đâm chồi loại cỏ như thế, xã hội thế nào thì nẩy nở loài người như vậy. Người dân nhất định phải có đủ trình độ, nếu bản thân người dân không trình độ thì còn trách ai được nữa? Ðối với một kẻ không đáng tôn trọng, chúng ta lại vươn cổ ngỗng ra hô "muôn năm", thì anh trách sao được hắn cưỡi cổ trèo đầu anh! Lấy tiền để mua lá phiếu, thật khiến ta đau lòng. Cử tri đang xếp hàng bầu cử, thấy người đang bỏ tiền mua phiếu, có người hỏi liền: "Tại sao không cho tôi?" Loại người này còn đáng mặt để thực hịên dân chủ nữa không? Dân chủ phải tự mình tranh giành lấy, không thể trông chờ người ban phát. Hiện nay, thường nghe có người nói: "Chính phủ nay nới rộng ra nhiều rồi." Ðó là việc vô cùng khủng khiếp. Tự do, quyền lợi, là của chúng ta. Anh cho tôi thì tôi có, anh không cho tôi thì tôi vẫn có. Chúng ta nếu có khả năng giám định, thì nhất đinh phải giành lấy bầu cử, nghiêm khắc lựa chọn đối tượng, chúng ta nếu không có khả năng giám định, ngay cả gái đẹp và mặt rỗ còn không phân biệt được, thì còn trách ai? Cũng như nói về hội họa, giả sử Bách Dương tôi sao bức tranh của Picatsô, có người lại khen: "Ðẹp quá", còn mua bằng giá năm mươi vạn đô la Mỹ. Thì xin hỏi, anh mua phải tranh giả còn trách ai? Là anh mù, anh không có khả năng giám định. Nhưng, tình hình cứ như thế, tranh thật của Picatsô chẳng ai mua, tranh giả lọt lưới, họa sĩ thật chỉ có chết đói. Mua phải tranh giả, nên trách mình, đừng trách người. Cũng như một người mời ông thợ may đến chữa cánh cửa, cuối cùng cửa lắp lộn ngược. Chủ nhà tức: "Ông mù à?" Thợ may cãi lại: "Ai mù? Mù thì mới tìm nhầm người chứ". Câu chuyện này, chúng ta nên ngẫm nghĩ, không có khả năng giám định, thì giống ông chủ nhà "mù mắt" kia.

Người Trung Quốc lắm mặt xấu như thế, chỉ có người Trung Quốc mới cải tạo được người Trung Quốc, nhưng người nước ngoài có nghĩa vụ giúp chúng ta - không phải giúp về kinh tế, mà là giúp đỡ về văn hóa. Vì Trung Quốc thuyền lớn, người đông, nếu bị chìm sẽ lôi theo người khác chết chìm trong dòng xoáy. Các bạn nước Mỹ ngồi đây, xin đón nhận đôi tay chìa ra của chúng tôi. Ðiểm cuối cùng, cảm tưởng của tôi là: người Trung Quốc chúng tôi quá đông, chỉ cần một tỷ cái miệng lớn há ra, cũng có thể nuốt chửng núi Himalaya, khiến chúng tôi nghĩ tới gian nan của người Trung Quốc ở rất nhiều mặt, bắt buộc mỗi con người đều phải thức tỉnh. Nếu mỗi chúng ta đều trở thành nhà giám định khá, thì chúng ta có thể giám định bản thân, giám định bạn bè, giám định người lãnh đạo quốc gia. Ðó là con đường trước mắt của người Trung Quốc chúng ta, cũng là con đường duy nhất của chúng ta.

Cám ơn!

________________________________________

Nguyên đăng ở

"Bách tính bán nguyệt san" Hồng Kông ngày 15/11/1984

"Ðài Loan và Thế giới tạp chí", Niu-oóc ngày 1/12/1984

"Tư lập vãn báo", Ðài Bắc ngày 8/12/1984

"Luận đàn báo", Lốt Ăng-giơ-let ngày 13/12/1984

Người Trung Quốc và vại tương

(Văn bản này do phóng viên "Bắc Mỹ nhật báo" ghi  theo bài giảng của Bách Dương tại Tòa nhà Khổng Tử Hoa Phủ, Niu-oóc, Mỹ )

Vừa rồi ông chủ tịch nói, hôm nay sở dĩ tôi có thể gặp mặt các vị, là vinh hạnh của Tùng Xã, nhưng sự thực là vinh hạnh của tôi. Vô cùng cảm ơn họ, để tôi có thể ở nơi cách xa Tổ quốc như thế, gặp gỡ các vị, xin được chỉ giáo. Mới đầu ông chủ tịch và ông Trần Hiến Trung - chủ nhiệm Tân Sĩ tạp chí nói với tôi, đây là một cuộc tọa đàm, cho nên tôi rất vui và đồng ý tham gia. Nhưng đến hôm qua, tôi từ Botstơn về, mới biết đây là một buổi diễn giảng, khiến tôi bàng hoàng; vì Niu-oóc là thành phố lớn nhất thế giới, nơi đây rồng chìm hổ ẩn, tôi chẳng qua đem những nghĩ suy và cảm thụ của cá nhân ra báo cáo. Ðây chỉ phát biểu ý kiến bản thân, không phải một sự kết luận, xin các vị chỉ giáo, đồng thời trao đổi cách nhìn của chúng ta. Hôm nay ông Chủ tịch cho tôi một cái nhan đề là "Người Trung Quốc và vại tương". Nếu là một hội thảo học thuật, trước tiên chúng ta phải nêu ra, cái gì là người Trung Quốc? Cái gì là vại tương? Tôi nghĩ tôi không cần nêu ra nữa, chỉ vẽ rắn thêm chân. Trên đời này thường có hiện tượng: Phàm là việc mọi người đã biết rồi, nếu gắn thêm một định nghĩa cho nó nữa, thì ngược lại nội dung và hình thức của sự việc đó lại bị mờ nhạt, không dễ tìm ra chân tướng, nếu tình trạng như vậy, cuộc hội thảo sẽ khó bắt đầu.

Nhớ một câu chuyện, có một người hỏi vị cao tăng đắc đạo - Phật giáo cho rằng đời người có sự luân hồi: "Nếu nói sinh mệnh của tôi hiện giờ là do kiếp trước tái sinh, tôi có thể biết được kiếp trước của tôi là người như thế nào không? Nếu đầu thai sang kiếp sau, thì có thể cho tôi biết được kiếp sau tôi lại là người như thế nào không?" Vị cao tăng trả lời bốn câu: "Dục chi tiền thế nhân, kim sinh thụ giả thị; Dục chi hậu thế quả, kim sinh tố giả thị." Giả dụ kiếp này anh sung sướng, kiếp trước anh nhất định là người chính trực đôn hậu. Nhưng giả dụ kiếp này anh gặp vô số tai nạn trắc trở, nhất định kiếp trước anh làm điều ác. Câu chuyện này cho chúng ta một gợi ý đáng kể. Các quý tiên sinh và tiểu thư có mặt ở đây, nếu là phật tử, chắc chắn dễ tiếp thu, nếu không phải phật tử, đương nhiên không cho rằng có tiền sinh hậu thế, nhưng xin quý vị hãy quan sát đoạn vấn đáp vừa rồi bằng triết lý.

Ý của tôi là, câu chuyện này khiến ta liên tưởng đến nền văn hóa Trung Quốc. Các vị ngồi đây, bất cứ mang quốc tịch nước nào, phần lớn đều có huyết thống Trung Quốc, huyết thống này không phải dùng mọi cách mà có thể thay đổi được. Không thích cũng vậy, thích cũng vậy. Người Trung Quốc mà ta chỉ với nghĩa rộng, chứ không phải nhằm một địa vực nhất định, mà nhằm huyết thống.

Gần hai trăm năm nay, người Trung Quốc hằng mong ước, mong ước đất nước chúng ta lớn mạnh, mong ước dân tộc ta trở thành dân tộc ưu tú trên thế giới. Nhưng bấy nhiêu năm, chúng ta vẫn suy yếu, chúng ta vẫn bị người nước ngoài kỳ thị, nguyên nhân ở đâu? Ðương nhiên bản thân chúng ta phải chịu trách nhiệm. Nhưng, nếu truy cứu từ một nền văn hóa, thì phải nghĩ tới câu chuyện vừa rồi. Tại sao cho đến ngày hôm nay, đất nước chúng ta vẫn chưa lớn mạnh? Nhân dân vẫn phải chịu bao nhiêu tai họa? Từ thứ dân thấp cổ bé họng, đến nhà quyền quý thế phiệt, tất cả đều chung một hướng, đều chung một nguyện vọng tha thiết, đều chung một tâm trạng ủ dột, bi đát .

Tôi còn nhớ hồi nhỏ, thầy giáo nói với chúng tôi: "Ðất nước trông chờ ở các em." Nhưng bây giờ thì sao? Lại đến lượt chúng ta nói với lớp trẻ rằng: "Các em là hy vọng của nhà nước tương lai." Như vậy cứ đẩy trách nhiệm hết thế hệ này đến thế hệ khác, đẩy đến khi nào? Người Trung Quốc hải ngoại, đối với vấn đề này lại càng nhậy cảm, lại càng mong mỏi da diết. Ngày nay nước nhà ta gặp phải nỗi khổ như vậy, ngoài trách nhiệm chưa hoàn tất của bản thân chúng ta, nền văn hóa truyền thống để lại cho chúng ta một gánh nặng trĩu lưng. Ðó chính là cái tiền sinh nhân, kim thế quả.

Hôm kia tôi ở viện bảo tàng Botstơn, thấy trưng bầy chiếc giầy bó chân của thời bà nội. Tôi đã từng tận mắt thấy người phụ nữ cỡ tuổi tôi hồi ấy bó chân, bây giờ lớp trẻ như các vị nghe ra khó mà tưởng tượng nổi. Tại sao nền văn hóa của chúng ta đã từng xẩy ra những chuyện tàn khốc đến vậy? Ấy thế mà nửa số dân Trung Quốc chịu sự bức hại như thế, đôi chân bị bó đến tàn phế, thậm chí gẫy cả xương, da thịt thối rữa, không đi lại được. Chuyện như thế mà lại có thể kéo dài suốt một nghìn năm trong lịch sử của chúng ta. Nền văn hóa của chúng ta lại có thể có một bộ phận mọi rợ như vậy sao? Cho phép nó tồn tại suốt thời gian dài như thế ! Không ai cho là phản tự nhiên, nguy hại đến sức khỏe, mà phần đông nam giới còn cho rằng bó chân nhỏ đáng ngợi ca. Còn sự bức hại đối với đàn ông thì sao? Là hoạn quan. Theo ghi chép trong lịch sử, trước triều Tống, phàm là nhà có tiền có thế, đều có thể tự ý hoạn  người ở. Sự việc này cho đến thế  kỷ XI, tức là bắt đầu từ Tống triều, mới bị cấm. Tình trạng này, đã bộc lộ nền văn hóa chúng ta có nhiều thành phần bất hợp lý. Suốt quá trình phát triển của lịch sử, thành phần bất hợp lý ấy đã đến mức không thể khống chế nổi.

Bất cứ văn hóa một dân tộc nào, đều tựa như sông Trường Giang, nước sông cứ cuồn cuộn chảy. Nhưng vì lâu ngày, nhiều vật ôi thối bẩn thỉu như xác cá, xác mèo, xác các con vật chết bắt đầu chìm đọng, khiến nước sông không còn trôi chảy, ứ thành đầm nước tù, vật đọng càng nhiều, càng lâu càng rữa, trở thành nhão, thành một vũng đất bùn, một vại tương, vừa thiu vừa thối.

Khi nói đến vại tương, nhiều anh bạn trẻ có khi không hiểu. Tôi sinh trưởng ở phương Bắc, quê chúng tôi rất nhiều thứ như thế này, tôi không mấy để ý nó làm bằng nguyên liệu gì, nhưng các vị ăn vịt quay ở nhà hàng Trung Quốc mà thứ gia vị dùng để chấm đó là tương. Tương là thứ không lưu thông, không tung tẩy như nước trên trời đổ xuống dòng sông Hoàng Hà.

Do nước bị tù đọng, lại cộng thêm bốc hơi, càng làm cho nồng độ của ứ đọng nặng thêm. Nền văn hóa của chúng ta, cái mà chúng ta nói tiền sinh nhân, là như thế.

Trong văn hóa Trung Quốc, cái có thể đại diện cho đặc trưng này là "Quan trường". Trí thức ngày xưa học là mục đích để làm quan. Cái "Trường" mà nhìn không được sờ không thấy ấy, nẩy sinh do chế độ khoa cử, hễ người học tiến thân vào quan trường, là hình thành trạng thái đối lập với dân chúng. Người theo học dưới chế độ đó, mục tiêu đeo đuổi duy nhất là làm quan - cái mà "Thư trung tự hữu nhan như ngọc, thư trung tự hữu hoàng kim ốc". Học có thể làm quan, làm quan rồi sẽ có gái đẹp, sẽ có tiền bạc. Ngày xưa người ta nói, ngành ngành ra trạng nguyên, kỳ thực ngoài ngành đi học là có trạng nguyên ra, các ngành khác vẫn chỉ là anh thợ không đáng giá một đồng. Thời đó, đối với các ngành nghề khác có nhiều cái hạn chế, không được mặc loại áo này, không được ngồi loại xe nọ. Mọi thứ trong xã hội phong kiến đều lấy lợi ích của quan chức làm tiền đề. Xã hội phong kiến khống chế Trung Quốc dài lâu như thế, sản sinh ra sức mạnh và ảnh hưởng lớn như thế, sự thay đổi trên lĩnh vực kinh tế không có mấy, nhưng trong lĩnh vực chính trị đã đặt chúng ta trong nền văn hóa vại tương quá trường kỳ, một trong những đặc trưng là lấy tiêu chuẩn của quan làm tiêu chuẩn, lấy lợi ích của quan làm lợi ích, vì vậy mà trở thành một loại tiêu chí nhất loạt. Theo hướng "Chính trị thống soái", khiến văn hóa vại tương của chúng ta càng sâu, càng nồng.

Trong tình trạng ngấm lâu dưới vại tương, người Trung Quốc chúng ta trở nên ích kỷ, nghi kỵ. Tuy rằng tôi đến Mỹ chỉ du lịch ngắn ngày, nhưng hiện tượng mà tôi nhìn thấy, cảm giác người Mỹ có phần mến bạn, có phần vui vẻ, thường hay cười. Tôi cũng đã từng nhìn thấy trẻ con ở những gia đình người Trung Quốc, tuy rất sung sướng, nhưng ít khi cười. Có phải cấu tạo thớ thịt trên khuôn mặt người Trung Quốc chúng ta khác họ? Hay dân tộc chúng ta quá thâm trầm?

Vì dân tộc thiếu hẳn sự tươi tắn, chúng ta không hề nghĩ rằng, tạo nên tính cách như vậy, bản thân chúng ta phải gánh lấy trách nhiệm? Quan hệ giữa người Trung Quốc, chèn ép lẫn nhau, tuyệt đối không hợp tác. Ðiều đó làm tôi nhớ đến cuộc huấn luyện của ông trinh thám trưởng người Nhật, yêu cầu thuộc hạ của ông khi nhìn thấy người nào cũng phải hoài nghi hắn có phải kẻ trộm hay không? Tâm lý này tốt cho việc huấn luyện cảnh sát hình sự, nhưng tâm lý người Trung Quốc lại hầu hết chứa đựng tình trạng như thế này: Ðối phương chắc định kiếm chác gì ở mình đây? Hình thành sự nghi kỵ lẫn nhau, thứ nghi kỵ này đã biến người Trung Quốc thành một bồn cát tơi.

Chúng ta là một nước lớn, có tài nguyên, có tám trăm triệu đến một tỷ người, nếu chung sức hợp lực, trong tình hình châu Á chúng ta, đâu có thua Nhật Bản?

Do chế độ chuyên chế của xã hội phong kiến hành hạ nhiều đời, người Trung Quốc bị ướp trong vại tương này quá lâu, tư tưởng và sự phán đoán của chúng ta, cả tầm nhìn nữa, đều bị ô nhiễm, không vượt ra được phạm vi của vại tương, lâu ngày quá rồi khiến chúng ta mất hết khả năng phân biệt phải trái, thiếu hụt dũng khí đạo đức, tất thảy sự việc đều bằng vào cảm tính và phản ứng trực giác, không còn biết nghĩ suy. Tất cả giá trị của hành vi đều lấy tiêu chí đạo đức vại tương và tiêu chí chính trị làm chuẩn. Cho nên, không còn thị phi ngay cong, đúng sai, đen trắng. Trong hoàn cảnh như vậy, nhận thức sự vật, ít khi dấn sâu để tìm hiểu phân tích. Cuối cùng, chính cái xuề xoà đại khái bấy lâu nay, dẫn đến một quả báo tổng thể, đó là "Chiến tranh Nha phiến".

Chiến tranh Nha phiến là vết cắt ngang của văn hóa ngoại lai, đối với người Trung Quốc, cố nhiên là một "kỷ niệm quốc sỉ", nhưng nhìn từ góc độ khác, há chẳng là một cuộc đại thức tỉnh sao? Nhật Bản, khi quan sát một số sự việc, có khác chúng ta. Vào thế kỷ XVIII, người Mỹ từng đánh đắm hai chiếc tàu của Nhật, khiến nước Nhật mở cửa từ đấy. Người Nhật cho rằng sự kiện đó đem lại lợi ích lớn cho họ, họ lấy cái sỉ nhục làm chất khích bác tinh thần.

Thật ra, chúng ta nên cám ơn chiến tranh Nha phiến, nếu không có chiến tranh Nha phiến, tình hình hiện nay không biết ra sao? Chí ít các vị ngồi đây, có khi trên đầu còn để đuôi sam, đàn bà còn bó chân nhỏ, mọi người còn mặc áo dài yếm ngựa, trên bộ còn ngồi kiệu hai người, dưới nước còn đi bằng đò. Nếu chiến tranh Nha phiến xẩy ra sớm trước ba trăm năm, có thể Trung Quốc lại thay đổi sớm hơn. Nếu đẩy lên trước một nghìn năm nữa, thì cả một lịch sử hoàn toàn khác hẳn. Nên tôi cho rằng cái "Kỷ niệm quốc sỉ", thực tế là một cú đấm mạnh vào nền văn hóa vại tương chúng ta, nếu không có cú đấm ấy, người Trung Quốc bấy lâu ngụp lặn dưới đáy vại tương, cuối cùng có thể bị chết ngạt.

Chiến tranh Nha phiến là vết cắt ngang của văn hóa ngoại lai. Nó làm ta nghĩ đến trong lịch sử Trung Quốc, triều Thanh là thời đại rất hay, nếu chiến tranh Nha phiến xẩy ra ở triểu Minh, Trung Quốc chắc không chịu nổi, tình hình chắc khác đi nhiều. Ðối với nước Trung Quốc cổ xưa mà nói, thì nền văn minh hiện đại hóa của phương Tây càng sớm cắm vào bao nhiêu càng tốt bấy nhiêu. Cú đấm này rõ là sự khiêu chiến nghiệt ngã đối với văn hóa và lịch sử, nó đã vì chúng ta mà đem đến nền văn minh vật chất mới, cũng vì chúng ta mà đem đến nền văn minh tinh thần mới.

Nói đến thứ văn minh vật chất, như là máy bay, đại bác, ô tô, tàu điện ngầm... của phương Tây, người Trung Quốc chúng ta đột nhiên nhìn thấy ngoài kia có một thế giới mới đến thế, có bao nhiêu thứ không giống ta, khiến chúng ta từ đó mang một nhận thức mới với nền văn minh vật chất. Lại nói đến nền văn minh tinh thần, tư tưởng chính trị, tư tưởng học thuật của phương Tây cũng đem đến cho ta rất nhiều gợi ý và quan niệm mới. Ngày xưa chúng ta không biết có dân chủ, tự do, nhân quyền, pháp trị, tất cả những cái đó đều là sản phẩm được di giống từ phương Tây.

Ngày xưa, người Trung Quốc tuy có câu nói: "Nhân mệnh quan thiên", thật ra mệnh người có hệ luỵ đến ông trời hay không là xem xẩy ra trên người nào? Nếu xẩy ra trên người tôi, nếu tôi đánh chết người, đương nhiên là hệ đến ông trời rồi. Nhưng nếu hung thủ là người có quyền thế, thì nhân mạng đáng kể gì? Cho nên còn phải xem vấn đề quan hệ đến người nào. Thánh nhân xưa còn có một câu nói: "Dân vi quý, quân vi khinh", đó chẳng qua là lý tưởng, ở Trung Quốc chưa từng thực hiện bao giờ. Ngày xưa, trong thời đại phong kiến, hết vương triều này thay vương triều khác, chế độ không hề đổi thay. Ðẩy sụp triều cũ, thiết lập triều mới, cái duy nhất để chứng tỏ họ không giống triều cũ là đốt phá, đốt tất cả hoàng cung báu điện của thời trước, tự mình xây mới để biểu thị khác xưa. Lý do mà họ đốt phá là cho rằng triều đại trước đây thi hành bạo chính, còn mình thì thi hành nhân chính. Cho nên "Nhân chính" phải đốt nhà "Bạo chính". Như vậy là đời này sang đời khác, không thể có bất cứ cuộc xây dựng mới cho chính trị tư tưởng, mà chỉ dùng đốt nhà để biểu thị sự khác biệt. Cái đó khiến đất nước Trung Quốc cổ xưa chúng ta, suốt mấy nghìn năm mà không để lại được vài tòa kiến trúc cổ kính.

Trong hệ thống chính trị tư tưởng Trung Quốc, cũng có một vài thứ thật lý tưởng, tiếp cận được phương Tây. Thí dụ như những câu: "Hoàng tử phạm pháp, dĩ thứ dân đồng tội", nhưng cũng chẳng qua là một thứ ảo tưởng và hy vọng mà thôi. Sự thực căn bản không thể có chuyện này. Hoàng tử phạm pháp tuyệt nhiên không thể với thứ dân đồng tội được. Người Trung Quốc vốn không biết đến những chuyện dân chủ, tự do, pháp trị. Tuy nhiên ngày xưa có người nói: Chúng tôi cũng có tự do, được chửi Hoàng đế. Nhưng thứ tự do cực hữu hạn, trong phạm vi cho phép của giới thống trị. Có chút tự do như vậy, dân chúng có thể chửi Hoàng đế, nhưng chửi vụng trộm đằng sau lưng. Phạm vi tự do rất hạn hẹp. Ðương nhiên có thể tự do nghĩ bậy nghĩ bạ. Nhưng, là những quan niệm dân chủ, pháp trị... thì hoàn toàn không.

Dân tộc Trung Hoa là một trong những dân tộc vĩ đại nhất thế giới, dĩ nhiên trên phương diện tình cảm, chúng ta không thể không cho rằng như vậy, nếu không khó mà sống nổi. Nhưng trên thế giới còn có một dân tộc vĩ đại khác, là Ăngglô Sắcxông. Dân tộc này đã dựng lên một rường cột cho nền văn minh thế giới, như chế độ nghị viện, chế độ tuyển cử, và chế độ tư pháp độc lập, tư pháp bồi thẩm... của họ, đã vì xã hội loài người xây dựng nên một kết cấu tuyệt vời. Ðó là cống hiến lớn nhất của họ đối với văn minh, cũng là một trong những nguyên nhân khiến xã hội phương Tây có thể đi lên con đường chính trị công bằng hợp lý. Bất luận thế nào, cuộc bầu cử có lãng phí đến đâu cũng hơn hẳn cuộc giết người thành núi, máu chảy thành sông. Ðối với cái hay của phương Tây, chúng ta phải có dũng khí để tiếp thu. Có người nói phương Tây bầu cử không phải bầu nhân tài, mà là bầu tiền tài, thứ tiền tài như thế không phải người bình thường có thể gánh vác nổi đâu. Dù cho thế đi chăng nữa, lãng phí tiền tài còn hơn là lãng phí đầu người.

Những điều tốt lành đều do bản thân ta nỗ lực giành lấy, không giống như vườn thượng uyển của Thượng đế, cái gì cũng sắp đặt đầy đủ. Người Trung Quốc vì lâu ngày sống trong vại tương, dần dà nẩy sinh một tâm lý được chăng hay chớ rất tự nhiên, một mặt là dương dương tự đắc, mặt khác lại rất tự ty ích kỷ. Nhớ hồi xưa xem bộ phim, tôi quên mất đầu đề, có một quý bà, một mặt thì rất xinh đẹp quý phái đáng ngưỡng mộ, mặt khác lại dâm đãng, đê tiện, hạ lưu, bà ta không thể hợp nhất hai loại tính cách ấy. Về sau, một bác sĩ đã buộc bà ta phải đối mặt với hiện thực, cuối cùng bà ta chỉ có thể tự sát. Khi chúng ta kiểm điểm lại lý lịch tật bệnh của mình, có dám đối mặt với hiện thực hay không? Có dám dùng tâm lý lành mạnh để xử lý bệnh tật của mình hay không?

Chúng ta nên học cách phản tỉnh, người Trung Quốc thường không có thói quen phản tỉnh một cách lý trí, mà quen phản tỉnh bằng cảm tính. Thí dụ vợ chồng cãi cọ, ông chồng chê vợ: Cô không tốt với tôi. Vợ quẳng ngay đĩa thức ăn lên bàn: Thế nào là không tốt? Không tốt với ông mà tôi lại nấu cho ông ăn à? Cử chỉ ấy không phải là một biểu hiện yêu mến, phản tỉnh như vậy thà bằng không thì hơn!

Từ khi văn hóa phương Tây cắm vào, Trung Quốc cố nhiên có sự thay đổi về mặt chính trị tư tưởng, thay đổi về mặt quan niệm đạo đức. Ngày xưa, chồng đánh vợ như cơm bữa, nay ông muốn đánh, cứ thử xem! Thật may mắn cho các bạn trẻ là văn hóa đồi bại của truyền thống đã bị đào thải rất nhiều, không những trên lĩnh vực chính trị, đạo đức, trong tất cả các lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, thi ca, văn học, nhạc kịch, vũ đạo, cũng chịu ảnh hưởng và thay đổi.

Hễ nói đến văn hóa phương Tây, văn minh phương Tây, là có người chụp mũ: "Sùng Tây xiểm ngoại". Tôi cho rằng sùng Tây có gì không phải? Lễ nghĩa của nó đích thực hay hơn cái thô lỗ man mọi của ta, súng ống của họ đích thực hay hơn cung nỏ của mình. Nếu trong bè bạn, học vấn đạo đức nhiều thứ hay hơn ta, tại sao không thể sùng bái họ? Người Trung Quốc không có dũng khí để khen ngợi người khác, nhưng lại rất can đảm khi công kích mọi người. Nguyên do văn hóa vại tương của chúng ta thâm uyên quảng bác, khiến người Trung Quốc "Quất du chuẩn tắc chỉ''. Quất trồng nguyên ở đất cũ, ra quả vừa to vừa ngọt, nhưng bứng sang trồng ở nơi khác thì biến thành quả vừa nhỏ vừa chua, đó là bệnh ngã nước. Tôi có người bạn, ông ta là người đã cưu mang tôi trong mười năm tù đày, ngài Tôn Quan Hán. Ông đã từng mang hạt giống cải trắng Sơn Ðông đến trồng ở Pít-xbơc, nhưng mọc ra một giống rau khác hoàn toàn hình dạng ban đầu.

Người Nhật thì có cái tài học cái gì giống cái đó, nhưng người Trung Quốc thì học cái gì thì lại không giống cái đó. Tinh thần của người Nhật thật gớm ghê, họ có thể học ưu điểm của người khác, mà giống y hệt. Người Trung Quốc thì hay biện lý do, dùng: "Không phù hợp tình hình nước ta" để làm lá chắn, để chúng ta có đầy đủ lý do chính đáng khi chối từ. Trước chiến tranh Giáp Ngọ, người Nhật đến tham quan hải quân Trung Quốc, thấy binh sĩ của ta phơi quần áo trên nòng pháo đại bác, thì xác định ngay quân đội này không thể tác chiến. Về căn bản, chúng ta không tính đến xây dựng quan niệm hiện đại hóa, đem tất thẩy những việc ta không muốn làm, kể cả việc kéo bỏ áo quần khỏi nòng pháo, đều đổ cho là: "Không phù hợp tình hình nước ta".

Như vấn đề giao thông ở Ðài Bắc, vốn là một việc đơn giản, mà bao năm nay giải quyết không xong. Tôi nghĩ nếu xử "phạt nặng" những ai vi phạm, chỉ mấy lần là ổn. Nhưng người ta lại đề nghị phải giáo dục cho họ biết "Lễ nhượng" vì lễ phép để nhường đường mới phù hợp "quốc tình". Chúng ta đã "Lễ nhượng" lâu lắm rồi, đã bị hãm lâu lắm rồi, còn lễ nhượng đến bao giờ nữa? Chúng ta kẻ "vạch ngựa vằn" cho người đi bộ sang đường, "vạch ngựa vằn" lẽ ra là dùng để bảo vệ người đi bộ, kết quả lại rất nhiều người bị mai táng trên "vạch ngựa vằn" kia. Tôi có ông bạn lái xe ở Ðài Bắc, quen đâm ngang xiên dọc, sau khi sang Mỹ, phải nhận biên lai phạt tiền liên tục, phạt đến tối mắt tối mũi, ông ta không thể không đề cao cảnh giác! Kể như quy tắc giao thông này, việc chỉ đơn giản thế, ở Trung Quốc cũng có, nhưng lại lập tức bị chuyển thành gam màu khác. Hễ bàn đến cái hay của nước ngoài là có người kêu: Sùng Tây xiểm ngoại (sùng bái phương Tây, xiểm nịnh nước ngoài). Sự thật thì, nước Mỹ, nước Pháp, nước Anh, nước Nhật, họ có cái hay, thì ta nên học. Họ dở thì không nên học, chỉ đơn giản vậy thôi!

Người Mỹ viết một cuốn sách, "Nhật Bản làm được, tại sao chúng ta không làm được?", mà chẳng ai bảo vị giáo sư này sùng Ðông xiểm ngoại. Do vậy ta thấy văn hóa vại tương ngấm sâu đậm đặc, làm cho người Trung Quốc mất hết khả năng hấp thụ, tiêu hóa. Chỉ một mực đắm chìm trong cảm tính của mình. Một người bạn tôi khi lái xe, thỉnh thoảng lại bấm còi đột ngột, tôi hỏi tại sao? Anh ta bỡn: "Chứng tỏ tôi không mất gốc mà". Chúng ta hy vọng rằng chúng ta còn đủ trí tuệ sung túc để nhận rõ khuyết điểm của mình. Ðẻ ra một lớp người biết suy nghĩ, có đủ năng lực để phán đoán và phân biệt phải trái thì mới có thể làm cho vại tương loãng dần, nhạt dần, rồi trở thành một đầm nước trong, hoặc biển cả mênh mông.

Người Trung Quốc hay cảm tính hóa, ý niệm chủ quan rất nặng nề, nhận thức sự việc toàn lấy hiện tượng mà ta vốn thấy, làm tiêu chí phán đoán. Chúng ta cần nuôi dưỡng một khái niệm tổng thể toàn diện. Rất nhiều sự việc được khai quật ở nhiều góc độ khác nhau, so với sự tìm kiếm ở riêng một góc độ, hẳn toàn diện hơn. Ðường thẳng giữa hai điểm là ngắn nhất, đó là lý thuyết của vật lý. Trên lịch trình của đời người, cự ly ngắn nhất lại là đường cong. Cho nên, mục tiêu theo đuổi rất xứng đáng cuả chúng ta, là trở thành một nhà thẩm định đủ tiêu chuẩn. Một xã hội có năng lực thẩm định mới có thể nâng cao nhận thức của con người khi đối mặt với phải trái. Ngày xưa, tôi từng xem nhà ca kịch lão thành Khương Diệu Hương biểu diễn, ông ấy đã ngoài sáu chục tuổi, trên mặt nếp nhăn chằng chịt, không còn dễ coi, nhưng cái đó chẳng mảy may ảnh hưởng đến thành tựu nghệ thuật của ông. Khi nghe ông hát "Thằng nhỏ chăn bò" thì bạn như quên hẳn hình hài già nua của ông lão. Khi mọi người có được khả năng thẩm định, tà ác mới có thể biệt tăm. Cũng như tranh của Bách Dương tôi đặt bên tranh của Vangôc, nếu không ai phân biệt được, lại còn nói: "Tranh Bách Dương với tranh Vangôc cũng giống nhau" chẳng hạn, thì nhà nghệ thuật chân chính sẽ bị cú sốc nặng nề, xã hội sẽ vĩnh viễn không có tác phẩm nghệ thuật có giá trị.

Trung Quốc tuy là nước lớn, nhưng người Trung Quốc không đủ rộng lòng để bao dung, tầm nhìn họ nhỏ nhen. Hôm kia, tôi đáp máy bay từ sân bay Kennơđi, ngồi trên máy bay ngủ thiếp đi một giờ đồng hồ, tỉnh dậy mới biết máy bay vẫn chưa cất cánh, hỏi ra mới hay là họ đang đòi bãi công. Tôi thật sự kinh ngạc khi phát hiện hành khách rất trật tự, mọi người cười nói bình thường. Nếu chuyện này xẩy ra ở nước ta, thì tình hình chẳng phải vậy rồi. Hành khách dứt khoát chạy ra gào thét: "Tại sao vẫn chưa bay? Sao, chẳng nhẽ ăn không no à? Bãi công cái gì? Bãi công sao còn bán vé?" Nhưng họ lại nhìn bằng một góc độ khác: Nếu tôi là trưởng tổ lái, có thể tôi cũng tham gia bãi công. Từ chuyện đó cũng có thể thấy đưọc phong độ của người dân nước lớn. Nước Mỹ này tính bao dung lớn, nó chẳng những bao dung ngần ấy chủng tộc và sắc màu, còn bao dung cả ngôn ngữ bất đồng và phong tục tập quán khác nhau, thậm chí bao dung cả sự thô lỗ mọi rợ của người Trung Quốc.

Phong độ như vậy nổi bật lên tính bao dung của nước lớn, tựa như Rigân và Catơ khi tranh luận trên vô tuyến truyền hình, họ phát biểu chính kiến của mình, nhưng không thấy họ dùng lời lẽ thô bạo mọi rợ công kích lẫn nhau. Cũng không thấy ông Rigân nói: "Ông làm mấy năm tổng thống, chỉ trưng dụng người thân của mình". Catơ cũng không nói rằng: "Ông không có kinh nghiệm làm chính trị, quốc gia này để ông trị vì ra nông nỗi như thế này đây". Hai bên đều biểu hiện phong độ đứng đắn, đó chính là phẩm chất dân chủ cao độ.

Với chính trị, tôi không hứng thú, cũng không khuyến khích các vị tham gia chính trị. Nhưng nếu có hứng thú tham dự, thì nên tham dự, vì chính trị quả là quan trọng. Bất kể bạn làm việc gì, một điều luật được ban bố, không những tiền bạc không được đảm bảo, kể cả tự do, sinh mệnh cũng không được bảo tồn.

Nhưng chúng ta không cần mọi người đều tham gia chính trị, chỉ cần có khả năng thẩm định, thì cũng là như nhau. Việc thẩm định không những ở chính trị, văn học nghệ thuật, ngay cả đến hội họa, khả năng thẩm định cũng quyết định tất cả. Những thứ không đủ tiêu chuẩn, như tranh của Bách Dương tôi, thì phải đậy lại, chỉ được vẽ vụng, không nên đem ra, nếu để người ta bình phẩm cao thấp, sẽ bị chê: "Ông vẽ cái trò gì vậy? Thế mà dám cho người ta xem". Có được khả năng thẩm định chân chính, xã hội mới có được tiêu chuẩn tốt xấu, thì mới không đến nỗi việc gì cũng qua loa đại khái, mọi thứ hỗn độn, không biết tương nhão ở chỗ nào, không biết đục trong, không phân cao thấp, cản trở chúng ta tiến bộ và phát triển.

Từng ấy ý kiến là cảm tưởng của tôi, nêu ra cho mọi người trao đổi, còn mong các vị chỉ giáo, xin vô cùng cảm ơn.

Văn học Nhân sinh và lịch sử

(Ðây là bài giảng của Bách Dương tại khoa sử trường đại học Xtanphơt, Xan Phranxítxcô vào ngày 22 tháng 8 năm 1981. Bản báo lấy được cuốn băng ghi âm qua nhiều trắc trở, nay đặc biệt đăng tải để tặng bạn đọc)

Chủ tọa: Thưa các quý ông, quý bà, tôi xin giới thiệu ông Bách Dương, hôm nay đến gặp gỡ với các vị. Tối hôm qua, ông Bách Dương mới từ thành phố Phượng Hoàng đến đây (lược phần lời giới thiệu).

Bách Dương: Thưa các quý ông, quý bà, thật vinh hạnh được gặp gỡ các vị tại một trong những học phủ cao nhất bang Cali - đại học Xtanphơt. Tôi phấn khởi đến nỗi, khi ngồi trên máy bay từ thành phố Phượng Hoàng đến Xan Phranxítxcô, đã mường tượng ra hình ảnh cuộc gặp gỡ ngày hôm nay. Tâm trạng tôi lúc ấy với tâm trạng giờ đây hoàn toàn giống nhau. Ðối với tôi, đó là một tao ngộ vinh dự mà lại mang tính truyền kỳ. Hôm nay, ông chủ tọa ra cho tôi một tiêu đề lớn quá, tôi thật không dám. Ở Niu-oóc, nhận được điện thoại của bà Lý Linh Dao, nói về cái tiêu đề này, tôi rất cảm ơn, nhưng cảm giác mình không đảm nhiệm nổi. Hôm kia, tôi ở thành phố Phượng Hoàng, ông Cù Mạnh Bân đã nhắc nhở tôi qua điện thoại. Như vậy, tôi không những cảm giác không kham nổi, mà còn rất hoang mang, vì tôi không đủ tư cách để nói về một nhan đề lớn như thế. Sở dĩ tôi nhận lời, là vì tôi có được một phần dũng khí bằng lòng dựa theo cái tiêu đề này, đề xuất cảm tưởng của bản thân. Ðó là lịch sử năm nghìn năm của Trung Quốc, nó đã gợi ý cho chúng ta những điều gì? Trước khi bắt đầu vào vấn đề chính, tôi muốn báo cáo về một cảm nghĩ khác, đó là người Anhđiêng - chủ nhân của nước Mỹ, dân bản xứ thực thụ của châu Mỹ và những ấn tượng mà họ để lại cho tôi. Tôi đã từng tham quan vùng phế tích của người Anhđiêng, cũng đã từng tham quan khu bảo lưu của họ, từng chạm trán với họ. Tuy thời gian rất ngắn, chuyện trò rất ít, nhưng ấn tượng thì sâu sắc vô cùng. Ðặc biệt có lần ở Carefree, tôi đi đến vùng phế tích của người Anhđiêng cách chừng bốn mươi phút ô tô, nhìn thấy đồ thủ công của họ bây giờ, so sánh với đồ thủ công sáu trăm năm trước đây cũng của họ, kể cả về hình thức lẫn hoa văn, thao tác bện đan và nguyên vật liệu, đều giống nhau hoàn toàn. Từ thứ đồ thủ công cỏn con, khiến tôi suy nghĩ và hiểu được rằng, hiện nay họ đang đối mặt với một số phận như thế nào? Chúng ta không thể tưởng tượng nổi, một dân tộc vĩ đại, lịch sử lâu đời đến thế, mà có thể sống hấp hối trong khu bảo lưu của chính phủ nước Mỹ dành cho họ. Sự trắc trở của bản thân người Anhđiêng, và lịch sử đau thương của họ, sau khi bị lừa, bị sát hại, bị làm nhục, họ phản ứng như thế nào? Bản thân tôi có một ấn tượng: là phản ứng của họ khiến người ta thiểu não. Tôi cho rằng hiện nay, đối mặt với người Anhđiêng không phải là vấn đề kinh tế và đạo đức nữa, mà là sự đe dọa của diệt chủng. Tôi không phải một nhà dự báo, không phải một nhà chiêm tinh, tôi chỉ dùng những ấn tượng của bản thân tôi, và các sự tích mà bè bạn nói với tôi để làm cứ liệu. Thưa các vị, phải chăng chúng ta có thể suy đoán, sau một trăm năm, năm trăm năm, một nghìn năm nữa, hoặc ngắn hơn, hoặc dài hơn, người Anhđiêng thế nào cũng đến ngày tuyệt chủng. Chỉ vì họ cự tuyệt, không tiếp thu nền văn minh hiện đại. Ðương nhiên trước mắt họ có một khu vực bảo lưu, họ không xâm phạm người ta, người ta cũng không xâm phạm họ, nhưng khu đất bảo lưu này là của chính phủ Mỹ, nói cách khác là do người da trắng ban phát cho. Ðành rằng, trên lý luận, trên tình cảm, chúng ta có thể nói, đó không phải là ban phát, đó là do người Anhđiêng giành đưọc, là đất nguyên thổ của người Anhđiêng. Nhưng, nếu tình cảm của chúng ta không phải văn học, không phải thi ca, mà là lý trí, thì hiểu ngay rằng khu đất bảo lưu này sinh ra bởi ân huệ của người Mỹ da trắng, cũng có thể nói là sinh ra từ thái độ chuộc tội của người Mỹ da trắng kia. Cho nên, nếu có một ngày nhân khẩu nước Mỹ gia tăng, cần sử dụng những khu đất bảo trợ đó, tôi thiết tưởng hậu vận của người Anhđiêng sẽ vô cùng bi đát. Phải chăng chúng ta nên có cách nhìn như vầy: sự tiêu vong của một dân tộc, là một việc hệ trọng, nhưng không phải không có khả năng. Mỗi khi nhìn thấy vùng phế tích của người Anhđiêng và sự ngưng trệ văn hóa của họ, là tim tôi như bị dao cắt, rồi bất giác nghĩ tới liệu đến một ngày nào, người Trung Quốc sẽ giống người Anhđiêng? Bạn tôi vội nói không đời nào, vì người Trung Quốc lịch sử lâu đời, số dân lại đông như thế. Tôi nghĩ đó chỉ là một thứ an ủi bằng cảm tính, giả dụ lịch sử năm nghìn năm có thể đảm bảo cho một dân tộc bất diệt, thì không hiểu căn cứ vào cơ sở lý luận gì. Vũ trụ mang mang, năm nghìn năm chỉ là chuyện chốc lát, loài người còn phải sống năm trăm tỷ năm nữa chứ, so với năm trăm tỷ năm, tỷ lệ của năm nghìn năm quá là ngắn ngủi. Còn về số người ít hay nhiều, cũng không đủ quyết định một dân tộc hưng hay vong. Lần đầu tiên người châu Âu đổ bộ lên lục địa châu Mỹ, khi đó dân Anhđiêng cũng rất đông, số lượng vượt xa người da trắng.

Thứ hiểu biết hồ đồ theo cảm tính ấy, làm cho tôi thấy buồn, cảm giác người Trung Quốc chúng ta hình như đang có vấn đề. Có một vấn đề nan giải nổi bật nhất là tại sao cho đến bây giờ, Trung Quốc vẫn chưa thể lớn mạnh? Chúng ta sẵn có các điều kiện của sự lớn mạnh. Nếu thế thì, điều kiện khiến chúng ta không lớn mạnh chắc chắn vượt xa điều kiện khiến chúng ta lớn mạnh. Tuy rằng tôi nghiên cứu lịch sử không có "Sư thừa", tôi dùng phương pháp nấu gang thủ công (có tiếng cười), nhưng tôi cũng nấu rất nghiêm túc. Bây giờ tôi sẽ đem những thu hoạch nấu gang, báo cáo với các vị, cung cấp cho các vị tham khảo, đồng thời xin mời chỉ giáo.

Ở đây, tôi nhớ ra câu chuyện một công ty Mỹ cử một nhân viên đi khảo sát châu Âu, sau khi khảo sát mấy tháng trở về, có trình lên bản báo cáo cho công ty. Trong bản báo cáo nói châu Âu về kỹ thuật, về quản lý, đều rất lạc hậu, không bằng nước Mỹ. Bản báo cáo này khoảng chừng hai trăm trang, trình lên tới hội đồng quản trị, hội đồng quản trị lập tức thông qua một nghị án, cách chức nhân viên nọ. Ông chủ tịch hội đồng quản trị nói chúng tôi cử anh đi khảo sát, mục đích là khai thác sở trường của châu Âu, không phải bảo anh khai thác yếu điểm của họ. Còn ưu điểm của chúng tôi không cần anh khai thác, không cần anh nhắc nhở, nhu cầu của chúng tôi là cần tìm hiểu họ có mặt nào mạnh hơn chúng ta, và cần đào bới những nhược điểm của mình, mới có thể cải tiến được. Chúng tôi không nghe những âm thanh ca tụng mình, âm thanh ấy nghe nhiều sẽ bị đê mê tê dại, sẽ làm cho sản phẩm chúng ta kém phẩm chất, sẽ làm cho công ty chúng ta sớm đổ bể.

Câu chuyện vừa rồi, chúng ta coi là chuyện ngụ ngôn cũng được. Nhưng dù sao đi nữa, câu chuyện cũng đem đến cho ta một sự nhắc nhở. Cho nên hôm nay, báo cáo của tôi không phải nói ưu điểm của dân tộc Trung Hoa, mà tìm kiếm nguyên nhân vì sao làm cản trở đến sự tiến bộ của dân tộc và làm cho Trung Quốc đến nay vẫn chưa thể lớn mạnh được. Trong bữa cơm trưa vừa rồi, có mấy ông bạn nhắc đến chuyện nhập học, mọi người đều lo lắng, con cái đều sắp vào đại học, tốn kém lắm. Chúng tôi có phát hiện ra một điều: người Trung Quốc bất kể khổ đến đâu, khó đến mấy cũng phải để cho con đi học. Có những dân tộc không hẳn như thế, các vị ngồi đây có lẽ nhìn xa trông rộng hơn tôi, đó là cái ưu điểm của dân tộc Trung Hoa mà tôi phát hiện ra. Tôi cho rằng những loại ưu điểm như vậy của người Trung Quốc, không cần nhắc lại nữa, vì mọi người nhắc đến quá nhiều rồi, tôi không nhắc nó, nó vẫn tồn tại. Cho nên trong báo cáo hôm nay, tôi chỉ nói về khuyết điểm của người Trung Quốc. Chuyên nói về ưu điểm là không cứu nổi bản thân đâu, chỉ nhìn thật rõ khuyết điểm mới có thể tự cứu mình.

Thứ nhất, Trung Quốc tuy có năm nghìn năm lịch sử, nhưng năm nghìn năm nay, lực lượng phong kiến chà đạp lên lòng tự trọng con người không những không thuyên giảm, mà lại ngày một gia tăng. Thời Xuân thu chiến quốc, quân thần ngồi đứng ngang hàng, đế vương và quan đại thần có thể cùng ngồi trên chiếu. Cho đến thế kỷ thứ II trước công nguyên, thời Tây Hán, tức là thời Lưu Bang làm vua, cũng là thời Nho học đương quyền, Thúc Tôn Thông chế định ra nghị triều, khiến bậc đế vương trở thành một đấng quyền uy trang nghiêm, cung kính, thậm chí rất khủng khiếp. Khi đại thần triều kiến Hoàng đế, có vệ sĩ giám sát ở bên, bất cứ người nào nếu tỏ thái độ không hợp quy phạm, như thi thoảng ngẩng đầu chẳng hạn, là bị xử phạt. Sự thay đổi như vậy khiến quân vương xa rời dân chúng, có khoảng cách với nhân dân. Nhưng dưới cấp Hoàng đế, các đại thần vẫn còn một chỗ ngồi. Ðến thế kỷ thứ X vào thời Tống, cả chỗ ngồi đó cũng không còn.Thuở Hoàng đế và chúng đại thần cùng ngồi đàm đạo đã một đi không trở lại. Dù chỉ là một cải cách rất nhỏ, nhưng ý nghĩa tượng trưng rất lớn: quân và thần, quan và dân, khoảng cách càng kéo càng xa. Cho đến thế kỷ XIV triều Minh, lòng tự trọng con người bị tổn hại triệt để, không ai có thể tưởng tượng nổi, một quân vương đối với nhân dân của nước mình, lại thù hằn đến thế. Triều Minh Hoàng thiết lập một loại quan niệm "Quân phụ", quân là cha, có thể nói Hoàng đế tức là cha của anh đấy. Loại quan niệm này một khi được thiết lập là đẻ ra hàng loạt tệ hại, vô cùng tận. Trong đó, chứng bệnh đáng sợ nhất là "Ðình trượng". Trên cho đến tể tướng, dưới cho đến tiểu dân, chỉ cần kẻ cai quản anh cho rằng anh phạm pháp, thì hắn hoàn toàn có thể trói anh đánh đập đến sầy da bật máu ngay trên điện ngọc, công đường, tức là nơi sở tại của chính phủ. Chế độ đình trượng, sự kết hợp giữa tư tưởng quân và phụ, làm cho lòng tự tôn của người Trung Quốc gần như mất sạch, khiến nhân cách của người Trung Quốc bị chà đạp, bị triệt tiêu. Người Trung Quốc có một cách duy nhất để bảo vệ lòng tự trọng của mình là cố không bật ra tiếng kêu lúc bị đình trượng (có tiếng cười). Cũng thường có những viên quan kiên cường , khi bị đánh đập, đau nhưng chỉ vùng vẫy cái đầu, đến mức cọ tuột cả râu mà không chịu kêu la. Ðó là việc duy nhất có thể làm được của dân chúng thời bấy giờ, nhưng không thể dâng lên thành cục diện phản kháng.

Chúng ta thường nói dân tộc Trung Hoa là một dân tộc có sức đồng hóa mạnh nhất, cho đến ngày nay đúng là như vậy. Chúng ta có thể nhìn thấy, lịch sử đã có mấy lần, phàm dân tộc nào xâm lược Trung Quốc, cuối cùng đều bị Trung Quốc đồng hóa. Thí dụ sớm nhất là nước Bắc Ngụy, Hiếu Văn đế Thác Bạt Hùng biến pháp cách tân, áp dụng phương pháp Trung Quốc trị vì nước nhà. Lại thí dụ Mãn Thanh, đi con đường cũng giống Thác Bạt Hùng. Cuộc xâm lược Trung Quốc lớn nhất của hai tộc ngoại này kết quả vẫn là thắng lợi của dân tộc Trung Hoa. Nhưng chúng ta nên lưu ý, đành rằng cuối cùng họ đều đã hấp thụ nền văn hóa Trung Quốc, kế thừa nền văn hóa Trung Quốc, nhưng lại hấp thụ cái phần dở nhất của nền văn hóa đó, kết quả hấp thụ văn hóa Trung Quốc không hề khiến dân tộc họ lớn mạnh, ngược lại làm cho cả hai đều sa sút, cho nên chung cục của họ đều không hay ho gì. Thí dụ Hoàng đế Bắc Ngụy Thác Bạt Hùng tuyên bố người Tiễn Ty không được nói tiếng Tiễn Ty, phải nhất loạt nói tiếng Trung Quốc, mà còn đổi họ tên theo Trung Quốc. Sau đó còn áp dụng chế độ phong kiến và chế độ cung đình Trung Quốc, áp dụng chế độ môn đệ và môn phạt Sĩ đại phu, những thứ đó đều chưa hề có ở trước thời Bắc Ngụy. Họ vốn là dân tộc du mục trên hoang nguyên, lòng dạ khoáng đạt, khoảng cách giữa quan hệ tôn ty mờ nhạt, nhưng nay lại dùng sức người để phá hủy nó.

Thính giả : Xin hỏi cái gì gọi là đình trượng?

Ðình trượng là đánh đít (có tiếng cười), người chịu hình phạt nằm bò dưới đất chân tay duỗi thẳng, bốn ông hoạn quan trói chặt bốn cẳng rồi dùng bao tải chụp kín đầu, có hai ông hoạn quan giữ chặt hai chân. Khi nhà vua tuyên bố đình trượng một trăm, thì đánh một trăm trượng. Thông thường, đình trượng không được quá một trăm, nếu quá một trăm, thì sẽ chết dưới cây trượng. Những kẻ chấp hành đình trượng, biết quan sát sắc mặt, nếu nhà vua chỉ ghét anh thôi chứ không có ý định tiêu diệt, thì cứ đánh một hai trăm trượng cũng không thể mất mạng. Nếu nhà vua nhất định buộc anh vào tử địa, thì chỉ ba bốn mươi trượng đã đủ đi đời rồi. Thói thường, quan viên hoặc tiểu dân khi bị đình trượng, hay mua chuộc tống tiền, lúc hành hình nghe đánh rất kêu, cứ tưởng là đau lắm, nhưng không đến nỗi chết, kể cả thịt nát máu chảy, cũng không hại đến xương cốt, là nói chỉ đau thôi chứ không chết người. Họ là những người đã được huấn luyện, họ có thể dùng tờ giấy bọc đầy rơm ở trong, đánh đến rơm vụn ra rồi, tờ giấy cũng không rách. Ðấy là một hình phạt tàn nhẫn, có thể đánh anh mà bề ngoài không thấy vết thương, nhưng bên trong gân cốt gẫy nát. Dưới chế độ đình trượng, tự trọng con người hoàn toàn bị dập vùi. Thế kỷ XIV, XV, châu Âu đang thời kỳ phục hưng, mà Trung Quốc lại thi hành chế độ đình trượng, thật khiến ta đau lòng.

Chúng ta quay lại với chủ đề vừa rồi, Mông Cổ là một dân tộc rất kỳ quặc, sau khi xâm chiếm Trung Quốc, họ đối với văn hóa Trung Quốc bằng thái độ kháng cự. Chín mươi năm trước, họ tới Trung quốc như thế nào, thì chín mươi năm sau họ rời khỏi Trung Quốc cũng như thế. Với văn hóa Trung Quốc, họ không hề bị lây nhiễm. Sau khi thành lập, chính phủ Mãn Thanh kế thừa một kết cấu xã hội và chế độ chính trị triều Minh - thời đại đen tối nhất Trung Quốc, có tác dụng lên men gây rữa một chính quyền mới. Ðến nỗi triều Thanh tuy có vũ lực hùng mạnh, nhưng bị văn hóa Trung Quốc xâm thực hàng trăm năm, đến cuối cùng bị phá tung ra, không tài nào thu xếp nổi. Quan niệm nhân quyền bị chế độ, xã hội, thế lực phong kiến lâu đời hủy hoại từng ngày, hầu như bị hủy diệt, ảnh hưởng rất lớn tới người Trung Quốc. Lòng tự tôn của người Trung Quốc không còn cách nào gìn giữ trọn vẹn, nếu nói là có gìn giữ, thì chỉ có tinh thần A Q mà ông Lỗ Tấn nói tới, tức là đành thỏa mãn bản thân bằng cảm tính, mà không thể có được sự sung mãn của nội tâm. Tôi nghĩ, thỏa mãn trên cảm tính và sung mãn trong nội tâm là không hề giống nhau. Lấy một ví dụ, tôi đến thăm nhà anh, trông thấy căn nhà anh đẹp như thế, chủ nhà học vấn lại cao như thế, tôi rất lấy làm khâm phục, ngưỡng mộ, sau khi ra về, tôi sẽ nghĩ, tôi phải cố gắng làm việc, phấn đấu đến một ngày nào đó cũng giống anh, có được học vấn cao và ngôi nhà đẹp. Nhưng có thể, khi ra về, tôi lại tự nhủ: ở căn nhà đẹp như thế, ai biết được tiền hắn đi ăn cắp hay đi cướp được, mong cho ngày mai một trận hỏa hoạn, đốt sạch sành sanh (có tiếng cười). Tâm lý dân tộc ta bị ức chế lâu ngày, chỉ có thể dùng cảm tính để tự thăng bằng lấy.

Ðiểm thứ hai tôi sẽ báo cáo, là lịch sử năm nghìn năm của Trung Quốc chỉ có ba thời đại hoàng kim. Thời hoàng kim thứ nhất là thời Chiến quốc Xuân thu, thời đó, các dòng tư tưởng, các phương thức sinh hoạt song song tồn tại. Thời hoàng kim thứ hai là Ðường vương triều, cách cai trị kiên trinh của Ðường Thái tông Lý Thế Dân đại đế, cho đến giữa kỳ Ðường Minh Hoàng Lý Long Cơ, khoảng trên dưới một trăm năm. Thời hoàng kim thứ ba, có lẽ từ thập niên sáu mươi của thế kỷ XVII cho đến thập niên sáu mươi của thế kỷ XVIII, giữa thời nhà Thanh. Trong lịch sử năm nghìn năm Trung Quốc chỉ có ba thời kỳ vàng son. Còn lại hơn bốn nghìn năm kia hầu như mỗi một năm, thậm chí mỗi một ngày, đều có chiến tranh. Có vị học giả phương Tây từng làm một thống kê, chứng minh từ khi có lịch sử loài người, năm nào cũng có chiến tranh. Hiện tượng này ở Trung Quốc cũng vậy. Tôi cũng đã từng làm một thống kê, còn viết xong bản thảo lần thứ nhất cuốn Trung Quốc lịch đại chiến loạn biên niên sử, phát hiện trong lịch sử Trung Quốc, cũng mỗi một năm đều có chiến tranh. Nhưng lấy Trung Quốc làm đơn vị thống kê và lấy thế giới làm đơn vị thống kê, ý nghĩa hoàn toàn khác hẳn, vì thế giới rất lớn, Trung Quốc mà so với thế giới, thì Trung Quốc quá nhỏ. Nhất là vào thời Triều Minh, bản đồ Trung Quốc hồi đó chỉ bằng thời Tần thế kỷ II trước công nguyên, so với bản đồ bây giờ, nhỏ bằng một nửa.

Ở trong một cương vực nhỏ như thế, nếu năm nào cũng có chiến tranh, mà đều là những cuộc chiến có ghi chép, những cuộc chiến tranh không ghi chép thì không nằm trong phạm vi thống kê của chúng ta, thế mới thấy động loạn ở Trung Quốc thật đáng sợ. Cuộc náo loạn giữa thời kỳ quá độ của một vương triều thay thế một vương triều khác, cũng đến dăm ba mươi năm. Từ cướp chính quyền cho đến ổn định chính quyền, lại cần khoảng hai mươi năm nữa. Sau đó chính quyền lại thối rữa, lực lượng phản kháng lại xuất hiện, cuộc hỗn chiến lại bắt đầu, lại sa vào vòng tuần hoàn chồng chéo giữa trị và loạn. Có thể nói người Trung Quốc trường kỳ sống trong cảnh hỗn loạn, chiến tranh, tàn sát, tham ô, bần cùng, do vậy người Trung Quốc mất hẳn cảm giác an toàn, lúc nào cũng cảm thấy bàng hoàng bất an. Chúng ta có lịch sử lâu đời, lại có đất nước rộng lớn như thế, người Trung Quốc đáng ra sẵn có tấm lòng cởi mở, tứ hải bàng bạc mới phải. Chỉ vì nghèo đói, tàn sát, nghi kỵ kéo dài, khiến lòng dạ chúng ta vô cùng hẹp hòi. Chỉ cầu cho qua được ngày hôm nay, ngày mai xẩy ra chuyện gì, tôi không biết, chiến tranh kéo dài đến bao giờ, tôi cũng không biết. Chiến tranh ảnh hưởng đến thủy lợi, công trình thủy lợi bị phá hoại, tiếp theo là hạn hán, sau hạn hán rồi là nạn châu chấu, cứ như thế hạn hán, nạn lụt, nạn châu chấu, đất trống ngàn dặm. Ba chữ "Nhân tương thực" trong lịch sử, không biết xuất hiện đến mấy chục lần mấy trăm lần. Chúng ta cho rằng chúng ta là dân tộc văn minh cao cấp, sao có thể xảy ra chuyện người ăn thịt người, hành vi dã man như vậy? Thực tình là tai nạn đến với chúng ta quá nhiều, mà hoạn nạn quá lâu. Không cần nói đến quốc gia, lấy cá nhân mà nói, nếu một con người mà suốt đời nghèo khó, lại chịu quá nhiều đau khổ, thì người đó sẽ có phản ứng tâm lý không tin bất cứ một việc gì trên đời này. Tôi ngồi tù, trước khi được tha mấy ngày một quan viên nói với tôi: "Báo cho một tin mừng, anh sắp được ra rồi." Tôi nói: "Ăn món đậu phụ gì" (có tiếng cười). Ông quan viên nói: "Tại sao anh lại không tin, chẳng nhẽ tôi lại lừa anh à?" Tôi đòi ông ta cho xem quyết định, vì tôi tin nhiều quá rồi, bị lừa cũng nhiều quá rồi, mỗi lần đều thất vọng. Người nào sống trong hoạn nạn quá lâu, là có quyền nghi ngờ tin tốt lành (có tiếng cười). Một dân tộc cũng vậy, bị đầy đọa lâu quá, người ta cho rằng, một triều đại mới đến rồi, thì có thể như thế này thế nọ, kết quả hầu như không lần nào là không bị hẫng hụt. Có người hỏi tại sao Trung Quốc không có những công trình kiến trúc vĩ đại mà nước ngoài lại có? Là vì kiến trúc của Trung Quốc thường làm bằng gỗ, nó có thể mục nát. Tôi cho đấy không phải nguyên nhân, nguyên nhân là một vương triều mới phất lên, là châm lửa đốt sạch (có tiếng cười). Tần vương triều để lại cung A Phòng đẹp như thế, nhưng Hạng Vũ lại coi đó là mồ hôi xương máu của dân, là bạo chính, lại đốt sạch. Thứ tình cảm thiếu chín chắn ấy đủ tạo nên sự nghèo đói dai dẳng, khiến lòng tự tôn của người Trung Quốc không sao gây dựng được, tấm lòng người Trung Quốc không còn rộng mở. Có một câu cách ngôn nói "Ða nạn hưng bang" (có tiếng cười). Chúng ta cần hiểu rằng cách ngôn đều xuất phát từ cảm tính, ở trong một điều kiện nhất định, nó mới trở thành chân lý, nó không 2phải là khoa học. "Nạn" nếu nhiều quá thì không cách nào hưng bang (có tiếng cười). Với cách ngôn cũng phải có nhận thức, thí dụ câu "Ai binh tất thắng", chưa chắc như vậy, ai binh thất bại cũng nhiều lắm chứ. Một đoàn quân lớn cuối cùng bị tiêu diệt, hỏi người nào không phải ai binh?(có tiếng cười). Giống như Kataici đối kháng với La Mã, hầu như toàn dân tham chiến, có thể nói là vừa khóc vừa đánh, cuối cùng vẫn bị La Mã tiêu diệt. "Ai binh" không thấy "Ðắc thắng", "Ða nạn" cũng chẳng thấy "Hưng bang", mà phải nói là "Ða nạn" cần phải gặp thời cơ tốt mới "Hưng bang" được (có tiếng cười). Còn Trung Quốc ư, thì nhiều nạn lắm, nhưng còn mừng là nhiều nạn đến mức chúng ta chưa bị tiêu diệt, nhưng đã nhiều đến mức làm cho dân tộc ta mất hết linh tính.

Thứ ba, từ lịch sử, chúng ta phát hiện xã hội Trung Quốc có một hiện tượng lạ, mà các nước khác không có, là cái gọi là "quan trường". Quan trường có từ chế độ khoa cử. Có một điểm không biết các vị có nhất trí hay không, là Nhật Bản tiếp thu toàn bộ văn hóa của Trung Quốc, họ đem tất cả các thứ của Trung Quốc tiếp nhận hết sang bên kia, từ những thứ nhỏ như manh chiếu, guốc mộc (có tiếng cười), đến thứ lớn như tổ chức chính phủ, chế độ chính trị... nhưng chỉ mỗi một điểm không tiếp thu, khiến nước Nhật sau này gặp Minh Trị duy tân, có thể lớn mạnh lên ngay, mà chưa thành lực cản, điểm ấy là chế độ khoa cử. Chế độ khoa cử Trung Quốc có công dụng và cống hiến của nó, nhưng nó tạo nên quan trường Trung Quốc. Quan trường là một cái mạng nhện rất kỳ quái, nhìn không thấy, sờ không được, nhưng anh có thể cảm giác khi anh đã chui vào trong ổ tơ nhằng nhịt. Hai chữ "quan liêu" của Trung Quốc không thể dịch, hoặc thay thế bằng chữ Bureaucrats. Quan liêu Trung Quốc có đặc tính riêng, đối tượng họ tận trung tuyệt nhiên không phải nhà nước, cũng tuyệt đối không phải lãnh tụ, họ chỉ tận trung với người đã cho họ làm quan. Chính phủ, triều đại có thể thay đổi, quan trường không thay đổi, nên người Mãn Châu thống trị người Tạng, người Mông Cổ, người Hán, đều nhằm vào nhược điểm của mỗi dân tộc. Với người Tạng, dùng Lạt Ma giáo, mời hẳn vị Lạt Ma đến Bắc Kinh, làm đại gia, hầu hạ cung kính. Với người Mông Cổ, dùng thủ đoạn hôn nhân, đem tất cả hoàng nữ công chúa gả hết cho hoàng tử Mông Cổ, con cái họ đẻ ra, thì là cháu của tôi (có tiếng cười), nuôi nấng các hoàng tử con trong cung từ nhỏ, gọi cậu đi, gọi ông đi, chờ cho khi lớn, làm sao có thể phản ông, phản cậu cơ chứ! Công chúa hoàng nữ người Mãn Châu tuyệt đối không gả cho người Hán. Cách họ thống trị người Hán là bằng khoa cử. Họ biết người Trung Quốc có chứng bệnh là thích làm quan (có tiếng cười). Ta cho anh một hy vọng làm quan thì anh sẽ ngoan ngoãn vâng lời, ý thức dân tộc, lòng tự trọng, anh sẽ mang nộp ra hết. Cho nên quan trường là một cục diện xã hội thần bí, nó có tiêu chí hành vi và quan niệm giá trị rất đặc thù. Họ không tận tụy với hoàng đế, hoàng đế đổi rồi, họ vẫn làm quan của họ (có tiếng cười). Họ cũng không sợ mất nước, nước mất rồi, chỉ cần anh vẫn cho họ làm quan, thì họ vẫn tiếp tục làm quan. Cho nên thế gian muôn màu muôn vẻ, chẳng qua chỉ là đắc địa ra oai của quan chức, "quan quan tương hộ" ( ý nói quan chức bênh vực, bao che cho nhau - dịch giả), tự nhiên hình thành mối dính líu vô cùng phức tạp. Không rõ các vị có đọc quyển sách Quan trường hiện hình ký, là một quyển sách phân tích kết cấu quan trường của Trung Quốc. Bạn đừng nên dùng con mắt văn học, mà nên dùng con mắt nghiên cứu xã hội học để đọc quyển sách này. Vì mối quan trường xác lập như vầy, khiến quan hệ giữa xã hội người Trung Quốc càng trở nên tế nhị. Tôi nghĩ, các vị ở nước Mỹ lâu như thế, không biết có phát hiện ra quan hệ xã hội người Mỹ, so với quan hệ xã hội người Trung Quốc, đơn thuần hơn nhiều không? Trung Quốc có câu, làm việc dễ làm người khó. Làm người là gì? Là nói cách xử lý quan hệ giữa người với người có tốt không? Có vở kinh kịch Thẩm đầu thích Thang, có một viên quan tòa, một viên quan bồi thẩm, ngoài ra còn một góa phụ trẻ nữa, chồng chị ta bị mưu sát. Trong lúc xử án, chị ta ôm một cái đầu người khóc, nếu đầu người đó là thật, thì vụ án này có thể chấm dứt, nếu đầu người là giả, vụ án này mà tung ra, thì dây dưa nhiều lắm, khối người phải nộp mạng. Ông bồi thẩm mê góa phụ trẻ tuổi kia, chị ta cũng ra hiệu bằng lòng lấy ông ta, thế là ông bồi thẩm cứ nhất mực xử đầu người này là thật (có tiếng cười). Nhà chị kia trông chừng vụ án có thể kết thúc, lại đổi ý không muốn lấy ông ta nữa, thế là ông bồi thẩm họ Thang kia lại khăng khăng bảo đầu người này là giả (có tiếng cười). Người Trung Quốc chúng ta mãi mãi ở trong quan hệ quan trường như thế, phải trái không rõ, phản phúc sấp ngửa, chốc đầu người là thật, lát đầu người là giả, cuối cùng thật giả chẳng ai biết được (có tiếng cười). Quan trường đem lại rất nhiều phiền nhiễu cho chúng ta. Ở đây, quý vị chuyên gia học giả, có nhiều người đã từng về nước công tác, hoặc sau này có dịp về nước công tác, tôi nghĩ khó khăn mà quý vị gặp phải, không phải bản thân của công việc. Thí dụ bạn muốn xây một lò nguyên tử, nếu bạn không biết xây, đó là do vấn đề công việc, nhưng bạn xây lò nguyên tử mà thiếu một con đinh vít, người giữ đinh vít kia, anh ta xin nghỉ rồi. Anh ta bị cảm, tất nhiên phải xin nghỉ, nhưng sự thực anh ta không phải bị cảm, mà bỏ đi đánh mà chược (có tiếng cười). Tại sao anh ta lại đi đánh mà chược, chỉ vì quan hệ giữa bạn với anh ta không được tốt, lò nguyên tử của ông xây có xong hay không liên quan gì đến tôi? Lò nguyên tử xây không xong hay bị nổ, tôi cũng chẳng cần (có tiếng cười). Nếu bạn nói nhà nước bị thiệt hại, thiệt hại thì thiệt hại, tôi vẫn làm quan như thường. Ðó là cảnh tượng của quan trường, chứng bệnh tích hàng nghìn năm nay, kéo dài suốt cho đến khi quân cách mạng Quốc Dân đảng bắc phạt năm 1928. Nhưng quân sự bắc phạt, chính trị nam tiến, sự thực là độc tố của quan trường nam tiến. Ðáng ra tình cảm giữa đồng chí cách mạng rất trong sáng, nhưng một khi bị cuốn vào quan trường thì trở thành vô cùng phức tạp, phức tạp đến mức một con người khỏe mạnh cũng không thể chịu đựng nổi. Cho nên quan hệ con người trong xã hội giống hệt như hồ dính, keo dán vạn năng, một khi dính vào, muốn cũng không hất ra được, muốn cũng không thoát ra được. Tôi không rõ, các vị khi về nước, có phát hiện điều này không, thí dụ lần anh về nước có người bạn mời cơm anh, nếu anh dám cả gan từ chối thì tình hữu nghị được sổ toẹt từ đấy. Ðó chính là thói quan trường, quan hệ con người trở nên rất quanh co. Tại sao như vậy? Tại sao họ lại cần mối quan hệ quan trường như vậy? Nguyên nhân có như thế mới làm cho chức quan của họ vững vàng hơn. Tôi có ông bạn về Ðài Loan, mấy người chẳng dây mơ rễ má gì cũng mời ông ấy ăn cơm, ăn xong cơm là nhờ ông ấy mang giùm ít quà sang Mỹ (có tiếng cười). Ðó không phải họ có ý trao đổi điều kiện với anh, mà là một phản ứng tự nhiên, vì đã ăn với nhau một bữa cơm là trở thành bạn, đã là bạn thì phải giúp nhau (có tiếng cười). Hiện tượng quan trường là kiểu như thế, nếu anh xây lò nguyên tử, lò nguyên tử này cực kỳ nguy hiểm, là thứ không thể sờ soạng được, nhưng họ có thể nghĩ rằng chúng ta là bạn bè, sờ một tí có vấn đề gì? (có tiếng cười). Thường thường một con người, trước khi làm quan và sau khi làm quan, tự nhiên biến thành hai giống người. Câu nói này vốn không hợp lô-gích, chỉ nên nói một con người khi tính quan hưng vượng thì tính người bị triệt tiêu. Họ không còn nhân tính, chỉ còn tính quan chức khi làm quan, phải chờ đến một ngày nào đó họ về hưu, tính người mới phục hồi (có tiếng cười). Chính vì tồn tại quan trường, buộc cách làm việc của người Trung Quốc có riêng một kiểu cách, buộc quỹ đạo văn hóa của chúng ta hay tuột khỏi phương hướng.

Ðiểm thứ tư: Khổng Tử bản thân là một nhân vật rất vĩ đại, tri thức uyên bác, giàu lòng nhân ái, có cống hiến rất lớn cho xã hội. Nho gia và Nho học phát triển từ Khổng Khâu, ảnh hưởng rất sâu xa đến Trung Quốc, mãi cho đến thời của chúng ta. Nhưng tinh thần cơ bản nhà Nho là bảo thủ, nói nghiêm khắc hơn, là nhà Nho không những bảo thủ, mà còn phản tiến bộ. Chữ "Nho" của nhà Nho, là chỉ những người dẫn dắt chương trình việc cúng bái lễ lạt trước thời Xuân Thu, vì họ hiểu về trình tự hành lễ, vào những dịp điển lễ lớn của nhà nước, cần phải có những người như vậy để đề xuất ý kiến, loại người này bản chất sùng bái thời cổ, ngày đó chưa có lễ nhạc mới, nên sử dụng lễ nhạc thời cổ. Vì bát cơm manh áo, trước tiên họ phải giữ lấy một nghề ổn định cho mình (có tiếng cười), cho nên họ buộc phải nệ cổ. Hai chữ "Sùng cổ" có khó nghe, nhưng phải nói là họ rất bảo thủ. Khuynh hướng sùng cổ đã hình thành ý thức bảo thủ ngoan cường. Xã hội Trung Quốc bị bao bọc bởi ý thức như thế, nên đánh mất động lực sáng tạo, không có khả năng tự kiểm điểm, tự phản tỉnh, tự điều chỉnh. Bạn bè khi bàn luận về nước Mỹ, xin lỗi, tôi lại múa rìu qua mắt các vị "người Mỹ kỳ cựu", tôi nghĩ tôi cứ mạo muội nói, còn các vị cứ mạo muội nghe (có tiếng cười). Cũng như người ta nói về chuyện bức hại chủng tộc ở nước Mỹ, chuyện tàn sát dân Anhđiêng không thương tiếc, chuyện ngược đãi dân da đen, chuyện kỳ thị người Trung Quốc. Tôi đã từng đi thăm đảo Ankiơ, nhìn thấy những câu thơ, dòng chữ thương tâm của người Trung Quốc còn lưu lại. Sai lầm của người Mỹ có thật hay không ? Ðương nhiên là thật, thậm chí còn tồi tệ hơn tôi tưởng. Nhưng chúng ta nên nhìn nhận từ một khía cạnh khác, là họ có khả năng sửa sai hay không? Họ có khả năng phản tỉnh hay không? So với hồi xưa, nay họ có tiến bộ hơn không? Nếu không, thì tôi cho rằng đất nước này không có tương lai. Nếu có, thì tôi cho rằng đất nước này vĩ đại, tràn đầy sức sống. Ở Mỹ ngày xưa có cả cây treo cổ, nhưng bây giờ bỏ rồi. Nước Mỹ ngày xưa còn giam tù nhân dưới hầm nước, nhưng bây giờ khi bắt giữ người, còn đọc hiến pháp điều mấy cho họ nghe. Nước Mỹ có sai lầm, có lệch lạc, nhưng người Mỹ có khả năng sửa chữa. Dân tộc Trung Hoa chúng ta thì không có khả năng như thế. Sùng cổ lâu đời, không cầu tiến bộ, bảo thủ, làm mất hết khả năng sửa đổi. Ta nhìn lại lịch sử, Thương Ưởng là Tư tưởng pháp gia, biến pháp của ông đã biến nước Tần thành nước như thế nào? Khi chưa thực hiện biến pháp, sinh hoạt trong gia đình người Tần là cha mẹ, anh em, lớn bé đều ngủ chung một giường. Thương Ưởng đem lại đời sống văn minh cho họ, không cho phép cha mẹ con cái ở chung buồng, không cho phép anh trai em gái ở chung buồng, bảo ban họ phải ngủ riêng, thế mới biết ngày đó quốc gia của họ mọi rợ đến nhường nào. Thương Ưởng biến pháp ,không phải biến ra một quả bom nguyên tử, cũng không phải cải cách vật chất, mà là sự thay đổi cơ bản về chế độ, xã hội, văn hóa giáo dục, ông ta đã thành công. Thời đó là thế kỷ IV trước công nguyên, cho đến ngày nay đã hơn hai nghìn năm, Trung Quốc vẫn chưa có một lần nào đột phá như thế. Người nào có ý đột phá, cuối cùng đều bị thân bại danh liệt. Hậu quả của Thương Ưởng là bị ngựa xé xác, bị bánh xe nghiền. Học phái nhà Nho cũng thường nhắc đến kết cục của những nhà cổ súy cải cách, để hăm dọa người Trung Quốc cầu tiến bộ (có tiếng cười). Vương An Thạch là nhà cải cách có tiếng trong lịch sử, đạo đức, học vấn, năng lực làm việc của ông không ai chê trách nổi, nhưng việc cải cách của ông lại gặp trắc trở rất lớn. Còn Trương Cư Chính, hậu quả cũng thê thảm như Thương Ưởng, ngay sau khi ông chết, nhà cửa bị lục soát niêm phong, con trai bị chết đói. Cho đến biến pháp Mậu Tuất của Khương Hữu Vị cũng không thành công. Các phái học Nho có một cách nói: "Lợi bất thập, bất biến pháp". Nghĩa là không được lợi trăm phần trăm, thì tuyệt đối không cải cách. Quan niệm này chính là nguyên nhân khiến dân tộc Trung Hoa chúng ta không thể tiến bộ, không thể lớn mạnh. Bất cứ cải cách nào cũng không thể có lợi ích mười mươi, chỉ cần năm phẩy năm phần mười đã là lợi ích lớn lắm rồi.

Thí dụ bây giờ anh muốn lái xe từ Sưdanfo đến Sinhkaxi, tôi khuyên anh đừng đi xe, nên đi bộ, vì lái xe có khả năng xẩy ra sự cố, vì không có mười cái lợi không nên đi (có tiếng cười). Theo cách nhìn nhận như thế anh nói gì được nào, vả lại nếu lái xe thì còn phải đi học lái, mất thì giờ, đi trên đường anh không đâm người ta, nhưng người ta lại đâm anh (có tiếng cười), nếu đi bộ, anh vừa đỡ phí tiền, vừa rèn thân thể (có tiếng cười). Hiện tượng quan trường là kiểu như thế, nếu anh xây lò nguyên tử, lò nguyên lực, lại vừa không nguy hiểm, các vị nghe lời tôi, thì ngày mai đi bộ không đi xe chứ. Sự thực, chỉ cần đến năm mươi mốt phần trăm lợi ích thôi là chúng ta đã nên thay đổi rồi, yêu cầu lợi ích trăm phần trăm thì vĩnh viễn không thể có. Tối qua, mấy ông bạn bàn về vấn đề đánh vần chữ Trung Quốc, có người nói vướng mắc thế này, có người nói vướng mắc thế kia, đương nhiên là có vướng mắc, trên đời này có cuộc cải cách nào không vướng mắc? Phản đối theo cảm tính có, phản đối theo lý trí có. Nếu anh đòi hỏi họ thay đổi, là họ phải đòi có lợi trăm phần trăm, trên đời không bao giờ có chuyện lạ như thế. Bởi vì, tinh thần nhà Nho bản thân là bảo thủ, một nhà vua thời Tống, hỏi Tư Mã Quang có nhất thiết phải cải cách không? Nếu vương triều Tây Hán vẫn duy trì luật pháp của Tiêu Hà có được không? Tư Mã Quang trả lời: tất nhiên là được, chính vì quá nhiều người huyễn tưởng, quá nhiều cải cách của kẻ nhiễu sự, mới khiến bọn đạo tặc hoành hành, nếu cứ để nguyên như trước thì thuần phong mỹ tục từ thời Nghiêu Thuấn đã được duy trì cho đến bây giờ. Tư Mã Quang là một lão tướng quan trường, hắn vừa lên chức tể tướng đã lập tức phế truất toàn bộ pháp mới của Vương An Thạch, bao gồm cả pháp Mộ dịch, mặc dầu đã thu được hiệu quả rõ rệt. Thưa các vị, loại người này mới là sâu mọt trở ngại sự tiến bộ. Tô Ðông Pha và Phạm Thuần Nhân con trai Pham Trọng Yêm đều tỏ ý phản đối, nhưng Tư Mã Quang giở mặt ngay. Ðiều đó càng khẳng định những hòn đá cản chân thời đại là không biết phải trái, không vì lợi ích của nhân dân, cũng không tận tụy với nhà nước, chỉ vì lợi ích cá nhân mình. Tư Mã Quang không phải là nhà chính trị, chẳng qua là con sâu luồn lách quan trường mà thôi.

Ðiểm thứ năm là số dân đông quá làm hại Trung Quốc... (Lúc này vì thay băng ghi âm, nên bị ngắt quãng).

Sau những cuộc nội chiến thay thời đổi chủ, tiếp theo là nhân khẩu gia tăng, lại trở lại bi kịch: chiến tranh, tàn sát, chết chóc. Có người nói bên Mỹ rất tốt, mức sống cao, không hiểu các vị có để ý đến giá như người Mỹ thêm một tỷ dân, chuyển hết dân Ðại lục sang đây là một tỷ hai, thì tình hình sẽ như thế nào không? (có tiếng cười). Vấn đề dân số rất quan trọng, nếu Trung Quốc muốn lớn mạnh, sống chết phải tìm cách giảm dân số. Có câu nói: thêm người được việc, bớt người được bánh ngon. Bánh là bánh bao, bánh mì. Ngày xưa, thêm người tất nhiên là được việc rồi. Nhưng bây giờ, thêm người chẳng tác dụng gì, một trăm người không bằng một máy vi tính (có tiếng cười). Bớt người được bánh ngon, câu này thì quá đúng. Lấy thu nhập gia đình các vị làm thí dụ. Ðẻ hai ba đứa con còn có thể duy trì mức sinh hoạt trên trung bình, nếu không cẩn thận, đẻ đến hai ba trăm đứa thì nuôi thế nào nổi? (cười ầm lên). Tiền ăn ư, tiền học ư, tiền may sắm quần áo ư v... lấy gì mà chi tiêu? Trung Quốc dân số đông quá, nghèo đói quá, quan trường dầy đặc quá, cạnh tranh dữ dội quá, hàng loạt nguyên nhân khiến người Trung Quốc ta nổi cộm lên một hiện tượng: bẩn thỉu, bừa bộn, ồn ã, và nội bộ đấu đá không ngơi nghỉ (có tiếng cười). Người Trung Quốc hễ cất tiếng là hùng hùng hổ hổ (có tiếng cười), thiếu lễ độ. Khi ở Lốt Angiơlét, người ta hỏi tôi ấn tượng về nước Mỹ như thế nào, tôi nói có cảm tưởng nước Mỹ là Lễ nghĩa chi bang (Một đất nước trọng lễ nghĩa - dịch giả). Lại hỏi Trung Quốc có phải Lễ nghĩa chi bang? Tôi nói Trung Quốc tuyệt đối không phải Lễ nghĩa chi bang (cười ầm lên). Người Trung Quốc thô lỗ, lúc nào cũng như sẵn sàng cho anh một cú đấm. Các vị có lẽ dễ nhận thấy người Trung Quốc rất ít tươi cười, không hiểu có phải vì hoạn nạn quá nhiều? Ðau đớn quá nhiều? Âu lo quá dài, khiến họ không cười được nữa? Cho nên tôi cảm giác người Mỹ là một dân tộc sung sướng, chí ít một nước Mỹ mà tôi được tiếp xúc, là một dân tộc vui vẻ, hiền lành, hay giúp đỡ người khác. Nhưng người Trung Quốc thì hay ưu tư, đầy cảnh giác và hay lo lắng lợi ích cho mình. Ðến nỗi chúng ta suốt ngày hớt hải, đôi mắt luôn thường trực như con hổ đang tự vệ (có tiếng cười). Người ta nói người Mỹ kỳ thị chủng tộc. Tất nhiên có kỳ thị chủng tộc, nhưng không chỉ ở nước Mỹ, bất cứ quốc gia nào cũng có kỳ thị chủng tộc, nhưng nước Mỹ chí ít bao dung chúng ta, không những bao dung người của chúng ta, còn bao dung cả sự thiếu lễ độ, bẩn thỉu, bừa bộn, ồn ào và không ngừng đấu đá trong nội bộ của chúng ta nữa.

Trên đây là chút tâm đắc của tôi không hề che đậy, cũng là lời báo cáo trung thực với các ngài quản trị, sau khi tôi đến "khảo sát" nước Mỹ (có tiếng cười).

Ưu điểm của chúng ta, tôi không cần nói nữa, vì nói đi nói lại, nó vẫn cứ tồn tại, không nói, nó cũng không thể chạy mất. Tôi nhắc đến khuyết điểm của chúng ta, mới có thể thôi thúc chúng ta phản tỉnh. Những khuyết điểm vô cùng nghiêm trọng, trong văn hóa vại tương của chúng ta, chúng ta buộc phải đối diện với rất nhiều vấn đề như vậy, nên có thái độ phản ứng như thế nào? Tôi sẽ tóm tắt mấy ý như sau.

Những vấn đề này nếu thực sự là vấn đề, thì phản ứng quan trọng nhất là bồi dưỡng khả năng tư duy của chúng ta. Mấy nghìn năm lại đây, tất thảy sự việc đều do người ta - thánh nhân, hoặc các vĩ nhân bậc quyền thế nghĩ hộ cho chúng ta, tự chúng ta không phải suy nghĩ, không dám suy nghĩ thì đúng hơn. Làm thế nào mới là đúng? Người Trung Quốc hình như đang luyện tập cho mình trở thành một thằng ngốc. Con trai của Rôckơfeolơ đi thám hiểm tại Tân Ghinê, bị thổ dân ăn thịt, khi chuyện này xẩy ra, báo chí Ðài Bắc đưa tin, rất nhiều người rè bỉu: thật là có phúc không biết hưởng, nếu là tôi, thì chẳng dại dột gì tôi đi. Lần này tôi có dừng lại thành phố Phinichx (Phoenix), ở nhà một ông bạn người Mỹ quãng năm sáu ngày, con gái chủ nhà là cô Margaret, đến Honđurat hỗ trợ dân bản địa, giúp họ kiến thức về vệ sinh đôi mắt. Vệ sinh vùng Honđurat còn kém hơn Trung Quốc nước ta, dân ở đó sống rất bẩn, đến nỗi cô gái này khi tỉnh giấc, phát hiện ra một con lợn đang nằm chung với mình. Khi tôi ở đó thì vừa vặn đúng lúc cô ấy kết thúc chương trình phục vụ, về nhà kể cho bà mẹ nghe, nói một cách say sưa rằng sang năm còn đi nữa. Vì nơi đó lạc hậu lắm, nghèo đói lắm, cần phải giúp họ, bà mẹ động viên ngay. Tỷ như người Trung Quốc, chúng ta sẽ nghĩ: nếu là tôi, đừng hòng! Nhưng bà mẹ người Mỹ đó rất tâm đắc với cô con gái, cho rằng con mình có hiểu biết, có lòng thương, và bà ta khoe với tôi, cảm thấy tự hào có đứa con biết hy sinh vì người khác. Chứ bà mẹ chẳng phải nhằm tôi để bầy tỏ lòng tốt của con gái, tôi không có khả năng cho cô ta làm quan, không có khả năng cho cô ta cổ phần (có tiếng cười). Tôi, trong mắt bà mẹ, chẳng qua là thành viên của một dân tộc lạc hậu, nhưng đó thật sự là cách nghĩ chân thành từ nội tâm xúc động của bà. Nếu sự việc xẩy ra tương tự, thì người Trung Quốc thông minh hơn nhiều. Chỉ vì người Trung Quốc thông minh quá, thiết tưởng các dân tộc trên thế giới, kể cả dân tộc Do Thái, e rằng chẳng có dân tộc nào thông minh hơn. Nếu là một đối một, người Trung Quốc nhất định là kẻ đắc thắng. Nhưng nếu đấu hai người trở lên thì người Trung Quốc không thất bại là không xong, vì người Trung Quốc hình như trời đẻ ra là không biết đoàn kết (có tiếng cười). Ý nghĩa của đoàn kết là, mỗi người đều phải vứt bỏ một ít quyền hạn và lợi ích của mình. Ví dụ có hai vật hình cầu, phải dùng dao cắt bỏ hai miếng có mặt cắt tựa hình vuông thì mới dính sát vào nhau được. Nhưng hai bên đều không muốn mình bị cắt gọt, chỉ cắt gọt người khác chứ động đến mình là không chơi, như vậy làm sao đoàn kết được (cười to)? Không ai dám bảo người Trung Quốc không thông minh, người Trung Quốc thông minh đến mức độ nào vậy? Thông minh đến mức bị bán vào lò mổ còn mặc cả, lãi thêm được dăm đồng bạc là trong bụng mở cờ (cười to). Tình trạng như vậy, người Trung Quốc thông minh quá, thông minh đến cực điểm, ắt thành ích kỷ. Phàm là hành vi không ích kỷ, cách nghĩ không ích kỷ, đều bị giễu là ngốc nghếch. Người Trung Quốc không rộng lòng, phàm là một người tốt bụng, hay tha thứ người khác, hay khen ngợi người khác thì bị chê là ngu xuẩn. Người ta tát vào mặt, mà anh dám chống lại? Người ta phạm pháp, mà anh dám ngang nhiên giở lý? Thì rõ là thằng ngốc rồi. Làm một việc mạo hiểm, không được thăng quan, lại không có lợi lộc, tất nhiên bị coi là ngốc nghếch rồi. Tôi vẫn cứ cảm thấy người Trung Quốc chúng ta cần phải có chút tâm tính của thằng ngốc, thì dân tộc ta mới có cơ được cứu, nếu không thì sẽ như người Anhđiêng, ngày càng đồi bại. Có câu nói: Người không ích kỷ, trời tru đất diệt. Thế mới biết, nếu không ích kỷ sẽ bị người đời coi là vô phương cứu chữa. Phải chăng mỗi chúng ta có thể bắt đầu từ bản thân mình, làm một số việc mà thiên hạ coi là ngu ngốc, không cần đến chính phủ, không cần đến người khác, bắt đầu từ chính mình? Tổng kết lại ý kiến của tôi là, chúng ta không nên phức tạp hóa quan hệ giữa người với người, bắt đầu từ chính bản thân mình, bắt đầu luyện cho con cái mình! Thí dụ trẻ con Mỹ trong cửa hàng ăn tự chọn, người mẹ dạy ăn xong phải thu gọn lại, làm sạch sẽ, để sang bên này. Kiểu giáo dục như thế nên bắt đầu từ bản thân, bắt đầu từ thời nhỏ, chúng ta nên coi việc huấn luyện này là một động tác khởi động và là một hành trình. Tính tốt của người Trung Quốc rất nhiều, rất tiếc là đều ở trên sách vở (có tiếng cười). Chúng ta mong rằng những đức tính đẹp đẽ ấy đều được xuất hiện trên hành vi cử chỉ của chúng ta, thử xem chúng ta có thể làm được không? Hôm nay ý kiến của tôi báo cáo đến đây là hết, mất nhiều thời gian của các vị , xin thông cảm và mong được chỉ giáo nhiều (tiếng vỗ tay nhiệt liệt).

Thính giả A: Tôi muốn đặt câu hỏi, nhưng ít ra phải mười phút đồng hồ mới đủ.

Chủ tọa: Xin lỗi, chỉ được hai phút, vì rất nhiều người muốn hỏi.

Thính giả A: Ngài Bách Dương vừa có nêu vấn đề chế độ phong kiến hủy hoại nhân quyền, ngài có nhắc đến triều Minh, thực ra ở phương Tây tình hình không khác là mấy. Theo tôi nghĩ, văn hóa phương Tây cũng kinh qua sự tẩy rửa của chuyên chế quân chủ, tại sao lại có thể đẻ ra một quan niệm nhân quyền chủ nghĩa tự do như sau này, tại sao Trung Quốc lại không đẻ ra được, cho đến ngày hôm nay?...

Chủ tịch: Nghỉ một lát có được không, vấn đề của ông đã quá hai phút rồi đấy (có tiếng cười).

Bách Dương: Ðấy không phải thảo luận, đấy là cuộc sát hạch (có tiếng cười). Nhưng cũng chẳng cần phải thi, tôi cũng đã là bác sĩ, bác sĩ của Ðảo Xanh (có tiếng cười, tiếng vỗ tay). Rất tiếc tôi không có khả năng trả lời câu hỏi của bạn, cũng giống như ta không thể hiểu được tại sao người Tây khi ăn dùng dao, dùng dĩa, mà người Trung Quốc lại dùng đũa. Sự ra đời của nền văn hóa là dần dần, hai nền văn hóa này khởi đầu không có sự giao lưu, khả năng ảnh hưởng đến nhau không nhiều, mỗi nền văn hóa đều phát triển theo một khuôn hình riêng của nó. Cuộc đời của cá nhân và vận mệnh của dân tộc thường thay đổi phương hướng chỉ vì một tác động rất nhỏ. Nhưng chúng ta chưa hiểu được cái yếu tố tác động rất nhỏ ấy là cái gì, hoặc là nó ở đâu.

Thính giả B: Tôi muốn dựa trên vấn đề của vị tiên sinh vừa nêu, xin được ngài chỉ giáo thêm. Vừa rồi nghe ngài diễn giảng, tôi có cảm tưởng như sau, ngài có kết luận về nền văn hóa Trung quốc là: vì quá khứ của văn hóa truyền thống Trung Quốc chúng ta là nền văn hóa chuyên chế, có một chính thể chuyên chế, cho nên mới hình thành xã hội ngày nay, có hình thái như vậy, tức là hình thái quan trường. Vậy tôi thiết nghĩ vấn đề vị tiên sinh vừa nêu có thể giải thích lý lẽ đó. Bởi ngài cho rằng có tiền đề chính thể chuyên chế, mới sản sinh hình thái như vậy. Nếu hai nền văn hóa cùng có truyền thống lịch sử giống nhau, tại sao lại đẻ ra hai kết quả khác nhau như vậy. Nếu theo kết luận của ngài, kết quả như nhau mới đúng. Có lẽ tôi mạn phép thay ngài Bách lão đặt một cái tiêu đề cho kết luận của ngài, là văn hóa di truyền luận. Nhớ Lonke từng nói, văn hóa có thể di truyền, nếu tổ tông chúng ta giữ quan điểm gì, con cháu cũng bị ảnh hưởng bởi quan điểm đó, cho nên quá khứ chúng ta có chính thể chuyên chế, cứ cho ngày nay chúng ta chịu sự tẩy trần của văn hóa phương Tây, nhưng ở trong văn hóa ngày nay của chúng ta có thể còn lưu lại phân tử chuyên chế của quá khứ. Lonke, từ lập trường của tâm lý học nêu ra luận điểm như vậy, nhưng bây giờ có người cho rằng có lỗ hổng lớn. Ðiểm thứ hai, nghe bài giảng của ngài, khiến lớp trẻ một thời đã từng lạc quan như chúng tôi cảm thấy hơi buồn. Lấy tôi làm ví dụ, có thể nói là một lớp người mới, một thế hệ trẻ trung, tôi vẫn cho rằng thế hệ chúng tôi chắc chắn khác hẳn so với tiền bối về cả phong thái xã hội và phương thức tư tưởng. Thí dụ ngày nay chúng tôi không làm quan, tôi không dám bảo đảm sau này tôi làm quan, có trở thành người chỉ có tính quan không có tính người hay không (có tiếng cười). Nhưng tôi cảm thấy nếu có một ngày tôi gặp tình huống như thế, tính quan của tôi dứt khoát ít hơn người đời xưa, tính người nhiều hơn người đời xưa. Nhưng nghe ngài giảng hôm nay, với cách nghĩ của tôi hình như không mấy giống nhau. Xin cám ơn.

Bách Dương: Tôi nghĩ tôi chỉ nói về sự thật của lịch sử. Do thay đổi của môi trường, thời đại và định hướng của nền giáo dục, có lẽ thời nay sẽ không như thế. Vả lại, tôi tin sự thành tâm của bạn, cũng tin rằng bạn có thể làm được.

Thính giả B: Tôi nghĩ lời giải thích của ngài có lẽ không mấy giống tôi.

Bách Dương: Tôi phải nhấn mạnh một điều, chính trị chuyên chế của Trung Quốc và chính trị chuyên chế của phương Tây có dị biệt rất lớn về chiều rộng và chiều sâu. Tôi chưa bắt đầu học lịch sử phương Tây (có tiếng cười), nhưng tôi cảm thấy có khác nhau. Nếu đem so sánh, thì chuyên chế Trung Quốc rất cực đoan, trong cung đình phương Tây chỉ quỳ một chân, với Thượng đế mới quỳ hai chân, với người có lẽ cũng ít quỳ hai chân. Nhưng ở triều đình Trung Quốc không những quỳ cả hai chân mà còn đập đầu, mà phải đập đầu phát ra tiếng (có tiếng cười). Những năm cuối đời nhà Thanh có câu: Nói năng ít, cúi đầu nhiều, là vậy. Tôi nghĩ chuyên chế Trung Quốc về trình độ, về nội hàm e rằng không giống phương Tây. Tôi đã từng xem bức tranh sơn dầu của Lu-i XIV nước Pháp, Lu-i XIV ngồi chính giữa, rất oai nghiêm, các đại thần ngồi bên, Hoàng hậu cũng ngồi bên, tình cảnh này ở Trung Quốc không bao giờ có, các đại thần ở Trung Quốc chỉ biết quỳ dưới, sợ run cầm cập.

Thính giả B: Tôi nghĩ...

Chủ tọa: Xin đợi một lát, để dành thời gian cho người khác.

Thính giả C: Tôi từng đọc sách của ngài Bách Dương, hôm nay được gặp ngài, tôi rất xúc động. Nói đến cá tính người Trung Quốc, tính dân tộc và chính trường, vừa rồi ngài Bách Dương nói về lịch sử từ cổ đại đến cận đại, mà chúng tôi lại quan tâm hơn về sử cận đại. Chúng tôi không biết sau khi ngài đến nước Mỹ , tính cởi mở về các cuộc nói chuyện đến mức độ nào ? Ngài nói chuyện đến mức độ nào mới có thể trở về Ðài Loan... (có tiếng cười). Vấn đề thứ hai là, cá tính người Trung Quốc thường chịu ảnh hưởng của chính trường, thí dụ chính phủ muốn ngu dân, rất nhiều vấn đề rõ ràng mọi người đều biết cả, nhưng họ vẫn muốn dẹp đi, khiến người ta cảm thấy nhiều chuyện rất Secret (bí mật). Không nói thật cũng là thủ đoạn để đạt được mục đích chính trị của quan trường. Thí dụ gần đây rất nhiều sự việc đưa đến những hậu quả, đặc biệt là ở nước ngoài - tôi là người ủng hộ chính phủ Trung Hoa Dân quốc - nhưng tôi cảm giác nhiều việc làm của chính phủ thực tình khó hiểu, tôi đọc nhiều báo chí ở bên ngoài, phát hiện ra lời nói mấy hôm trước và mấy hôm sau của chính phủ hoàn toàn khác hẳn. Nay tôi muốn chứng minh cảm quan của cá nhân tôi...

Chủ tọa: Hai phút.

Thính giả C: Tôi rất hứng thú với đại học Ðảo Xanh (Nhà tù - Dịch giả ). Ðương nhiên tôi không hứng thú bước vào (có tiếng cười), nhưng tôi có hứng thú tìm hiểu, tôi muốn biết hiệu trưởng trường đại học Ðảo Xanh là ai? Trưởng giáo vụ là ai (có tiếng cười) ? Cơ cấu hành chính, còn... có phải gọi là "Trưởng quan" hay đại loại như thế? Nếu thấy tiện xin ngài cho biết, nếu cảm thấy không tiện thì đừng miễn cưỡng.

Thính giả D: Tôi nghĩ hôm nay, phải chăng chúng ta nên tôn trọng yêu cầu của ông Chủ tịch, bớt nói chính trị. Ngài Bách Dương hôm nay nêu ra nhiều vấn đề rất nghiêm túc. Theo tôi phải chăng chúng ta nên dành hứng thú vào những vấn đề đó để trao đổi, còn về những vấn đề khác...

Thính giả E: Xin hỏi vị tiên sinh này có phải ngài Bách Dương không? Vị nào mới phải? (hội trường xáo động, có người vỗ tay).

Chủ tọa: Có lẽ ta vẫn nên tôn trọng ý kiến của cá nhân.

Thính giả F: Tay tôi đang cầm cuốn Bách Dương ngữ lục, chúng ta nói nhiều quá không ổn, theo lời nói ông Chủ tọa vừa rồi, tôi nghĩ dân chủ của chúng ta còn có một đặc điểm, trong cuốn sách này chưa nói tới, đó là được hay không được nhắc đến vấn đề chính trị. (cười ầm lên, tiếng vỗ tay không ngớt).

Thính giả G: Hôm nay, ngài Bách Dương bàn đến vấn đề học thuật, ngài nghiên cứu lịch sử, rút ra được năm kết luận, bốn kết luận trên tôi đồng ý trăm phần trăm, nhưng kết luận sau cùng cho rằng dân Trung Quốc đông, nên dẫn đến những bất hạnh cho chúng ta ngày nay, điều này tôi có nghi vấn. Nhật Bản, đất nước nhỏ, người cũng đông, nhưng tại sao mức sống của họ vẫn rất cao, họ không tiếp thu những nhược điểm của văn hóa quan trường của chúng ta, cho nên có được thành quả ngày hôm nay. Nên tôi không cho rằng vì Trung Quốc dân đông mà dẫn đến sự không may cho chúng ta. Giả dụ chúng ta chấn chỉnh lại ngành công thương nghiệp, giả dụ chúng ta sửa đổi khuyết điểm và tật nguyền của chúng ta, thì người Trung Quốc có thể duy trì hiện trạng, thậm chí chúng ta còn có thể dung nạp số dân gấp đôi. Chúng ta không nên vin lý do người Trung Quốc quá đông mà tìm cách hạn chế nhân khẩu, mà đi xâm lược nước khác, mà tàn sát lẫn nhau. Ðó chỉ là một hiện tượng, hiện tượng và kết quả không thể hòa tan thành một. Cho nên kết luận của tôi là, chúng ta nghiên cứu lịch sử Trung Quốc, nhưng không phải vì Trung Quốc nhân khẩu quá đông mà trở nên bất hạnh, tai họa, nghèo đói. Chúng ta rất có thể dung nạp thêm số dân gấp bội trên lãnh thổ của mình, không có vấn đề gì (có tiếng cười). Giả dụ khoa học, văn minh của chúng ta phát triển tới một trình độ nào đó, sẽ không thua kém Nhật Bản.

Bách Dương: Tôi rất tán thành kiến giải của bạn. Nhưng, tiền đề của "giả dụ" nhiều quá, mà trước khi những "giả dụ" trở thành hiện thực, nhân khẩu là một vấn đề cực kỳ lớn, số người quá đông mới khiến công nghiệp, khoa học, văn minh của chúng ta mãi mãi không thể phát triển đến mức độ "giả dụ" như vậy.

Thính giả G: Cái đó tôi có thể tiếp thu. Kết luận của ngài là từ nghiên cứu lịch sử, quan điểm của học thuật, nêu ra Trung Quốc vì số người đông, cho nên mới có sự bất hạnh. Ý của tôi là, bốn kết luận về trước tôi tán thành. Nhưng người đông thì không phải nguyên nhân tạo nên sự bất hạnh đó. Liệu tương lai dân số Trung Quốc chúng ta còn gia tăng nữa hay không? Liệu chúng ta còn tiếp tục bất hạnh nữa hay không? Ðó hoàn toàn là vấn đề khác, đáng để ta nghiên cứu.

Thính giả H: Ngài Bách Dương bàn về vấn đề dân tộc Trung Hoa rất hấp dẫn, phải chăng tôi có một cảm giác nhầm lẫn, không hiểu có phải vì ngần ngại nên ngài không muốn nói, hay là... Tóm lại, tôi có một ấn tượng. Dân tộc Trung Hoa có nhiều khuyết điểm như vậy, ích kỷ đến mức vô phương cứu chữa, nhưng về lịch sử hiện đại Trung Quốc, ngài Bách Dương không nhắc đến cuộc đấu tranh chống phong kiến, chống chủ nghĩa đế quốc oanh liệt của nhân dân Trung Quốc. Năm 1949, sau ngày giải phóng, cuộc kiến thiết xã hội chủ nghĩa, quá trình xây dựng về mặt kinh tế, vật chất... đồng thời xây dựng một số cơ sở khoa học, mặt khác, trên ý thức hình thái của con người, đã có nhiều công cuộc như giáo dục... không biết ngài Bách Dương có muốn bình luận những vấn đề này hay không?

Bách Dương: Ðó là vấn đề chính trị, chúng ta không bàn, chúng ta chỉ nói về lịch sử, hơn nữa, về điều này tôi cũng không biết rõ lắm (có tiếng cười).

Thính giả I: Tôi có một yêu cầu, xin hỏi ngài về chữ giản thể, tôi muốn nghe ý kiến của ngài.

Bách Dương: Tôi tán thành chữ giản thể, mà còn tán thành tiến tới sửa thành chữ đánh vần. Tối qua, rất đông bạn bè tụ tập, là bàn về vấn đề này, nhưng ý kiến mọi người không nhất trí. Vì những người phản đối chữ đánh vần, trong bụng có một cái nút, nút này phải được tháo cởi. Chữ đánh vần vô cùng cần thiết, thí dụ khi đánh điện thoại, tôi hỏi quý danh? Tôi họ Lưu. Chữ Lưu viết như thế nào? Trong điện thoại không cách nào nói rõ. Tôi bảo đi tra từ điển, anh không dám chắc là tra được ngay, thậm chí phải tra đến hai, ba lần cũng không được, tra đến toát mồ hôi (có tiếng cười). Ngày xưa, ta chê trách cổ văn không có dấu ngắt câu, đọc chẳng hiểu gì cả. Các vị đã đọc Nguyên sử chưa? Tên người Mông Cổ cứ như là xâu kẹo hồ lô (có tiếng cười), không thể phân biệt là tên của mấy người. Bây giờ tuy đã có dấu, nhưng nhược điểm lớn nhất của chữ vuông lại càng nổi bật, là không những không ngắt được chữ, lại còn không nối được âm. Không ngắt được chữ, tức là nhận mặt từng con chữ một cũng không hiểu. Không thể nối âm, chữ vuông như treo thành chuỗi hạt Bồ đề, ta phải tốn rất nhiều sức lực để tổ hợp, mới làm rõ được. Thí dụ như nói: "Tôi từ Ma lay si a đến". Malaysia đáng ra viết liền, và cách quãng chữ "đến" mới đúng. Nếu không sẽ thành "Ma lay" (nghĩa là "ngựa đến" - dịch giả), và "Si a đến", nếu có đứa trẻ nào tên là Si a thì to chuyện đấy (có tiếng cười). Ngày nay đánh máy chữ nhanh như thế, vi tính nhanh như thế, chữ vuông không thể đảm nhiệm nổi. Tôi cứ ước ao bàn giấy của tôi có một máy chữ tiếng Trung, để tôi có thể đánh bản thảo Trung văn, chứ không còn là động vật bò ô kẻ trên giấy nữa. Nhưng tiếng Trung đánh vần đâu phải chuyện dễ. Chủ yếu vẫn là trở ngại về tâm lý, cho rằng chúng ta dùng ABCD là chữ Anh, đánh vần ra là tiếng Anh. Sự thật không phải, chúng ta nên hiểu rằng, con chữ ABCD này là mẫu tự Trung Quốc (có tiếng cười), chữ đánh vần ra, chính là chữ Trung Quốc, thì không đến nỗi cảm giác chịu nhục như bị đồng hóa. Ðúng đấy, nó là Trung văn, là Hoa văn, không phải Anh văn, cũng không phải Ðức văn. Nếu nói ABCD đánh vần ra là Anh văn, thì người Ðức có khi tức chết đi được, người Pháp cũng tức chết đi được. Con chữ hoàn toàn là công cụ, cũng như chiếc ô tô, anh mua rồi là của anh, nó mua rồi là của nó. Thực ra chữ đánh vần mà thực hiện ngay ngày hôm nay thì tôi là người chết đói trước tiên, vì tôi kiếm cơm nhờ chữ vuông mà (có tiếng cười). Nhưng tôi cảm giác cuộc đời chúng ta rất ngắn, lý do chính trị cũng rất ngắn, văn hóa dân tộc mới là hệ trọng, hệ trọng lắm. Ðặc biệt các vị ở Mỹ sẽ phát hiện ra con cái đời thứ hai của chúng ta chỉ biết nói tiếng Trung, chứ không biết viết chữ Trung, khó như thế dậy thế nào được? Cũng như chữ "quốc" của Trung Quốc viết thế nào? Lấp cái gì vào trong cái ô vuông đó? (có tiếng cười). Nếu muốn biết một chữ, ngoài cách nhớ máy móc ra, không còn cách nào khác. Ðến nỗi bọn trẻ gào thét: "Tôi căm ghét Trung văn". Ðó còn chưa đủ để chúng ta giật mình ư? Chúng ta đừng nên gây thêm khó khăn cản trở bước tiến của dân tộc nữa, không nên tự mình trói chân mình, trói tay mình, không nên sống cho ông bà ông vải tổ tiên, không nên sống cho quá khứ! Tại sao phải sống cho họ? Phải sống cho các con ta chứ! Khi chữ đánh vần được rồi, sách cổ không đọc được thì thôi không đọc nữa, hiện nay chưa dùng chữ đánh vần, anh vẫn không đọc được sách cổ cơ mà (có tiếng cười, tiếng vỗ tay). Chuyện của ngày xưa, chuyện của tổ tiên, nên giao cho vài ba người, nhờ họ quét dọn từ đường, chúng ta không nên sống cho tổ tiên, nên sống cho con trẻ, sống cho đời sau, cho tương lai của dân tộc, nước nhà. Giá như một ngày nào đó, Trung Quốc tự nhiên phất lên, chấn động thế giới, người Trung Quốc khẽ ho hắng, trái đất cũng phải run rẩy, tiếng Trung Quốc trở thành tiếng quốc tế, chữ Trung không cách nào phổ cập, bắt buộc phải đổi thành chữ đánh vần.

Hôm nay tôi nói ngần ấy khuyết điểm của người Trung Quốc, có người nghe xong chắc sẽ nản lòng. Tôi cho rằng cái mà chúng ta cần nghe, chính là những điều này, chứ không phải ưu điểm, giá như chúng ta nói về những đức tính tốt, nói về sự thông minh của chúng ta... cuối cùng, chúng ta vẫn không thể khiến người khác tôn trọng, cũng không thể tự tôn. Nên biết rằng, tai vạ của người Trung Quốc không chỉ là của bản thân người Trung Quốc, còn là tai vạ của loài người. Một chiếc tàu nhỏ có chìm xuống thì chìm, nhưng một chiềc tàu lớn mà chìm xuống, sẽ gây cả dòng xoáy, nhấn chìm cả những tàu nhỏ vùng lân cận... Tại sao người Nhật xâm lược chúng ta? Chỉ trách chúng ta không biết tự cường, hấp dẫn nó ra tay (có tiếng cười). Tôi thấy chúng ta phải tự cứu, tự cứu, đầu tiên phải biết khuyết điểm của mình, giả dụ không biết được khuyết điểm của mình, suốt ngày nghĩ đến chuyện thích chí, e rằng có phần giống Giả Bảo Ngọc ý dâm! (có tiếng cười).

Thính giả J: Tôi thường nghe có hai câu thành ngữ, một là Dĩ bất biến ứng vạn biến, câu nữa là Báo hỷ bất báo ưu, xin cho biết quan điểm của ngài.

Bách Dương: Dĩ bất biến ứng vạn biến, tôi không dám có ý kiến (có tiếng cười, tiếng vỗ tay). Còn Báo hỷ bất báo ưu theo tôi là đặc trưng của quan trường.

Thính giả K: (Người Mỹ) Ðề tài mà ngài nói hôm nay, hình như toàn nói xấu người Trung Quốc. Tôi mong được nghe ngài nói xấu người Mỹ (có tiếng cười). Qua những cuốn sách ngài đã đọc, và qua những sự việc ngài đã gặp ở nước Mỹ, ngài thấy nước Mỹ có chỗ nào nên học tập lịch sử năm nghìn năm của Trung Quốc ?

Bách Dương: Về những điều chê bai người Mỹ, bản thân người Mỹ đã nói rất nhiều rồi, đó chính là điều làm cho tôi rất hâm mộ, vì nước Mỹ có sức mạnh biết tự thăng bằng lấy, tự phản tỉnh lấy, tự điều chỉnh lấy. Mình có chỗ sai, mình nói được ra, mình có thể tiếp thu, mình có thể giám định, điều này người Trung Quốc chúng ta không làm được. Nếu anh mà ca ngợi người Mỹ, người ta nói ngay rằng sao anh không làm người Mỹ? Không kéo mũi cho dài ra (có tiếng cười ). Có người bảo đấy là sùng Tây xiểm ngoại, tôi cảm thấy sùng Tây tốt quá đi chứ, có gì mà không tốt nào, không những phải sùng Tây, còn phải sùng Tây một cách triệt để. Nếu tôi có quyền hạn, tôi dứt khoát quy định cho mọi người không sùng Tây không được, người nào mà chẳng Tây từ đầu đến chân? Hơn nữa, các vị còn đang ở nước Mỹ, tôi vẫn còn ở Ðài Loan, tôi cho đó là vấn đề tỉnh ngộ hay không tỉnh ngộ, chúng ta đem cái hay của người ta liệt kê ra từng điều, chỗ nào hay thì ta nên học. Chúng ta hy vọng lớn mạnh như nước Mỹ, thì chúng ta cần phải học tập người Mỹ, cái đáng để ta học tập ở nước Mỹ thì nhiều lắm. Ðương nhiên nước Mỹ không phải thập toàn thập mỹ, vì trên đời không có gì thập toàn cả, ít ra là ngành bưu chính nước Mỹ rất dở, đưa thư chậm, lại hay nghỉ phép. Nhưng chúng ta cũng nên mừng cho nước Mỹ không thập toàn thập mỹ, nếu nước Mỹ mà như vậy thì sẽ bị tê liệt.

Thính giả L: Ngài Bách Dương là bác sĩ, là một nhà bệnh lý học, hôm nay ngài nói chúng ta đánh mất lòng tự tôn dân tộc, trong đó bao gồm cả ngài. Hôm nay, cuộc nói chuyện của ngài hạ huyệt cả năm nghìn năm lịch sử của chúng ta, không khêu gợi được tinh thần dân tộc của chúng ta, hôm nay tôi đến đây nghe về điều này, cảm thấy ân hận. Tôi cho rằng chúng ta bị ngộ độc tư tưởng phong kiến rất nặng, cộng thêm tư tưởng của Nho giáo nữa, nếu chúng ta biến tư tưởng nhà Nho thành tư tưởng pháp trị, từ nhân trị đổi thành pháp trị, xây dựng chế độ luật pháp, thì có thể bù đắp được nhiều thiếu sót của quá khứ. Vì ngày xưa là người còn chính quyền còn, người mất chính quyền mất, giả dụ ngày nay chúng ta xây dựng điều luật, ông đáng làm mấy năm thì làm mấy năm, đừng có phá hoại nó. Nay tôi là đầu bếp, nếu tôi muốn con tôi cũng nối nghề đầu bếp, đó là bệnh của tư tưởng Nho giáo gây nên. Chúng tôi hy vọng ngài Bách Dương hãy khuyên chúng ta chữa trị chứng bệnh này như thế nào, chúng ta không thể bỏ mặc. Ngài nói sùng Tây, ở đây có nhiều người Trung Quốc tuy sống ở Mỹ nhưng chưa hẳn họ đã sùng Tây, về điều này mong rằng ngài Bách Dương thông cảm. Ðiều này ngài sai rồi, đó là chút ý kiến của tôi. Tôi hy vọng rằng nền văn hóa của chúng ta mà ngài Bách Dương nói, không đến nỗi sau năm nghìn năm vẫn đầy rẫy phong kiến, đình trượng, quan trường. Hy vọng từ nay được cải cách, từ nhân trị thành pháp trị, đi đến một tương lai sáng sủa.

Bách Dương: Ý kiến của tôi và bạn đều giống nhau, cái mà chúng ta theo đuổi cũng hoàn toàn giống nhau.

Thính giả M: Khi học đại học, tôi có đọc qua một số tác phẩm của ngài, thấy ngài hay dùng bút pháp trào phúng, sắc bén, cay độc, để lật tẩy hiện tượng bất hợp lý của xã hội. Hôm nay lại được nghe những khuyết tật của người Trung Quốc, trong lòng xúc động vô cùng, cảm thấy buồn, chán nản, khó chịu, nhưng lại có cảm giác như được khám bệnh, khám ra bệnh rồi, thì phải bốc thuốc. Tôi không rõ tác phẩm của ngài Bách Dương có thể khuyên chúng ta đối mặt với vấn đề đó như thế nào. Ngoài ra tôi còn muốn thỉnh giáo ngài Bách Dương về tình hình văn đàn Ðài Loan, giới thiệu một số tác phẩm hay cho chúng tôi. Những nhà văn nào được ngài tâm đắc ?

Bách Dương : Tôi trả lời vấn đề thứ hai trước, Trần Ảnh Chân, Vương Thác, Tam Mao, Viện Quỳnh Quỳnh, Trần Danh Bàn, Dương Thanh Súc, đều là những nhà văn đầu bảng, nhưng tôi đọc không nhiều lắm, vì mắt của tôi bị thương trong nhà tù, không sao đọc được chữ nhỏ, chữ sách báo Ðài Loan lại rất nhỏ, về vấn đề này phải chăng đề cử phu nhân tôi trả lời.

Trương Hương Hoa: Bách Dương đột ngột cho tôi một câu hỏi khó. Nhưng ngồi đây, tôi lại đang nghĩ về một vấn đề khác, vì vừa rồi có vị tiên sinh nói, câu chuyện Bách Dương nói hôm nay khiến ta đánh mất lòng tự tôn dân tộc. Tôi muốn từ sự hiểu biết của tôi, giải thích thêm ý của ông ấy. Tôi cho rằng Bách Dương không có ý nói đất nước chúng ta không còn một sợi hy vọng, tương lai. Then chốt là ở chỗ chúng ta có thể phản tỉnh hay không. Ông ấy nói sùng ngoại đó là sự thật. "Sùng ngoại" cụm từ này nên hiểu như thế nào, thử xem lại cách thức sinh hoạt của chúng ta ngày nay, về hưởng thụ vật chất, sùng Tây là quá rõ. Nhưng tôi nghĩ có một câu vừa rồi ông ấy không nói rõ thêm, mà khi diễn giảng ở nơi khác lại rất cường điệu, là chúng ta sùng Tây nhưng không xiểm ngoại (có tiếng vỗ tay). Chúng ta thừa nhận nước Mỹ mạnh hơn ta, chúng ta nên học tập họ, nhưng chúng ta không cần xin xỏ, không cần tồn tại bằng sự thương hại, bằng tự ty, mà nên tìm cách cải tiến để nhanh chóng vượt họ, tôi cho điều đó mới thực sự là tiếng lòng của Bách Dương. Xin lỗi, tôi tự ý bổ sung, vì toàn bộ tư duy của tôi lúc này tập trung cả vào vấn đề này (có tiếng vỗ tay).

Bách Dương: Về câu hỏi của tiểu thư Lý Linh Dao là nên dùng cách gì? Tôi nhớ ra một điều. Tôi nêu toàn những thứ bệnh hoạn, chắc mọi người thấy buồn, tôi cũng thấy rất buồn, vì trước đây chúng ta đều nghe nói Trung Quốc rất vẻ vang, ví dụ Chu Nguyên Chương, ông ta là vị anh hùng dân tộc. Về sau biết là không phải, trong khi mọi người đang tác chiến chống Mông Cổ, ông ta lại mở mang hậu phương, chặn cửa sau của người khác, cuối cùng cướp đoạt chính quyền, toàn nghĩ cho bản thân mình. Chờ đến khi người ta đánh bại quân Mông Cổ, tinh thần người Mông Cổ ở Trung quốc bị hao tổn hoàn toàn, Chu Nguyên Chương lại nghiễm nhiên tọa hưởng kỳ thành. Khi phát hiện ra việc này, tôi thật thấy xót xa. Tôi nghĩ chúng ta có thể phục hưng dân tộc hay không phải từ việc chúng ta có chịu nhận khuyết điểm hay không, và cũng bắt đầu từ việc thừa nhận sai lầm. Ngay như đến cả khuyết điểm sai lầm cũng không chịu thừa nhận, thì cải cách thế nào được? Tiến lên thế nào được? Ngày xưa, chúng ta không chịu thừa nhận khuyết điểm sai lầm, vì chúng ta đánh mất khả năng phân biệt phải trái, một khi bị phát hiện ra khuyết điểm là không thể sống nổi. Một người có lòng tự trọng, sẽ biết nhận khuyết điểm và sai lầm của mình, chỉ có người Trung Quốc đa số là chết cũng không chịu nhận sai. Chúng ta cũng kiểm điểm, nhưng kết quả kiểm điểm đều là bởi ta quá tốt (có tiếng cười). Cho nên chúng ta suốt đời bị người ta ăn hiếp, hôm nay bị Trương Tam bắt nạt, ngày mai bị Lý Tứ làm nhục, ngày kia bị Vương Ngũ ức hiếp. Mỗi người Trung Quốc đều phải có khả năng kiểm điểm bản thân, đừng có oán trách, đừng có suốt ngày kiếm chuyện với người khác. Ở Ðài Bắc, có đôi vợ chồng cãi nhau, đến mách tôi, ông chồng giận dữ bảo vợ không yêu ông ta. Tôi nói, nếu muốn người ta yêu ông, điều kiện đầu tiên là ông phải đáng yêu (có tiếng cười). Nếu như mình không đáng yêu thì bắt người ta yêu thế nào được? Nếu muốn người ta tôn trọng mình, trước tiên mình phải có những dữ kiện để người ta phải tôn trọng cái đã, dữ kiện này không phải cãi nhau một trận là giành lấy được, cũng không phải hô khẩu hiệu là có tác dụng. Giả dụ nơi đây không được nhổ đờm, nhưng anh cứ nhổ bậy, thì bắt người khác tôn trọng làm sao được. Tiểu tiện phải vào nhà vệ sinh, giả dụ anh cứ đi bừa ra ngoài đường, thì bảo người khác tôn trọng thế nào được. Cho nên tôi nghĩ, bản thân chúng ta phải có sẵn điều kiện được tôn trọng đã và dứt khoát phải biết được chúng ta có mặt nào không bằng người. Người Trung Quốc hầu như không biết nhận lỗi, hễ nhận lỗi là "sùng tây"? Ðúng, tại sao lại không sùng Tây? Toàn bộ hệ thống tư tưởng: tư tưởng kinh tế, tư tưởng học thuật, tư tưởng dân chủ, tư tưởng pháp trị, nhân quyền của ta, đều không phải do tổ tông ta lưu truyền. Chế độ xã hội, hình thái ý thức, phương thức sinh hoạt, đều đến từ nước ngoài, có thứ nào là của truyền thống? Ðời sống vật chất của chúng ta, như ô tô, máy bay, kính mát, kiểu cắt tóc, nhà cửa, dao cạo, đều không phải do người Trung Quốc phát minh. Cho nên tôi cho là không phải vấn đề sùng Tây, mà là vấn đề học hỏi. Hiện nay người Ðài Bắc thích ăn gà nuôi ở nhà quê, tôi cũng thích ăn gà quê, gà Tây chẳng ai ăn, không ngon thì không ai ăn, Tây cũng chẳng ai thèm. Chỉ cần tốt là người ta thích (có tiếng cười). Nhưng thần kinh của người Trung Quốc bạc nhược đến mức khó hiểu, hễ nói đến sùng Tây, thì cho là xiểm ngoại, sao lại có thể đẻ ra thứ kết luận như vậy? Sùng Tây chẳng qua là học tập những ưu điểm của họ, giả dụ có một ngày người Tây nghiện thuốc phiện tự tử hết, chúng ta chẳng bao giờ theo chứ. Chúng ta có tiền đề khiến người ta tôn trọng, phải có khả năng phản tỉnh, đó là điều kiện cơ bản nhất, lớn nhất để sinh tồn, để phát triển dân tộc chúng ta. Trách đi trách lại chỉ trách người khác, thì dân tộc này không thể cứu vãn. Ðiều đó không chỉ với dân tộc ta, với bất cứ một dân tộc nào, hậu quả cũng vậy thôi. Người Anhđiêng nói dân da trắng giết hết họ, thù dân da trắng đến tận xương, chỉ thù không thôi thì có tác dụng gì? Tự mình phục hưng mới đúng. Mình không thể phục hưng, sau này dân da trắng có thể còn giết nữa. Tôi cho rằng đừng nên trách cứ người khác, điều đó mới là quan trọng. Ðiều nữa, sau khi thừa nhận sai lầm, thừa nhận khuyết điểm, mới khả dĩ phục sinh. Chỉ sợ rằng sau khi thừa nhận, thần kinh một số người đã bị suy sụp mất rồi.

Thính giả N: Xin hỏi ngài Bách Dương hai vấn đề: thứ nhất, ở Mỹ có một tác giả chuyên mục, tên là Paokơoa, báo Liên Hợp của Ðài Bắc thường đăng tải bài dịch của ông ấy, phong cách của ông ấy gần giống với phong cách của ngài, không rõ quan điểm của ngài như thế nào? Thứ hai, phong cách này ở trong nước hiện nay có cho phép tồn tại hay không? Tôi tin đó là một hình thức biểu đạt rất hay, là thứ văn chương có trình độ rất cao, tôi đã hơn hai mươi năm không được đọc loại văn chương như thế, không rõ trong nước tình hình ngày nay ra sao ?

Bách Dương: Ở Ðài Loan hiện nay, mọi người sống tương đối tự do. Tự do cũng rất tương đối, không hề có tự do tuyệt đối. Như văn chương của Paokơoa ở Ðài Loan rất thịnh hành. Tôi cho rằng tác phẩm của tôi với ông ta không giống nhau, nhưng có hai nhà văn giống ông ấy, là Phan Vinh Lễ, và Khả Phả, họ dùng mô thức của Paokơoa viết rất hay, rất sắc sảo, cũng không nghe nói đem lại phiền toái gì cho họ.

Thính giả O: Thưa ngài Bách Dương, tôi đọc văn của ngài thấy rất cay nghiệt, nhưng hôm nay nghe ngài nói chuyện lại thấy ngài rất đáng mến (có tiếng cười). Nói thật đấy, nhưng bây giờ tôi có một yêu cầu muốn hỏi, không hiểu "văn tự ngục" (nghĩa là Tù văn chương- dịch giả) có phải một đặc sắc của văn hóa Trung Quốc không? Trong lịch sử phương Tây, tôi chưa tìm thấy case (trường hợp) tương tự như "văn tự ngục" của Trung Quốc xưa. Ðối với thứ tù văn chương này, không rõ tới đây, ngài có ý định viết bài về những ảnh hưởng của nó đối với tầng lớp trí thức, sau việc đào bới triều Minh?

Bách Dương: Rất cảm ơn ý kiến của bạn, ở trong tù, tôi sưu tầm được rất nhiều tư liệu, chuẩn bị viết một cuốn Trung Quốc oan ngục sử, số vụ oan ngục Trung Quốc (bao gồm cả văn tự ngục), nhiều đến mức có một không hai trên đời này (có tiếng cười).

Thính giả P: Thưa ngài Bách Dương, tôi rất tán thành việc ngài viết cuốn Oan ngục sử này. Ngài tốt nghiệp đại học Ðảo Xanh, tôi tốt nghiệp tiểu học đảo ngoài, tôi và ngài giống nhau.

Bách Dương: Bạn ngồi mát mấy năm?

Thính giả P: Thưa, nửa năm.

Bách Dương: Mẫu giáo, trường mẫu giáo (thính giả cười ầm lên).

Thính giả Q: Trong cuốn Con sâu dậy sớm, ngài tuyên truyền tiểu thuyết viễn tưởng, khuyên người ta không nên đọc tiểu thuyết kiếm hiệp. Trên nguyên tắc tôi đồng ý, nhưng Nghê Khuông lại nói: Không đọc tạp văn của Bách Dương là một tổn thất lớn trong đời, không đọc tiểu thuyết kiếm hiệp của Kim Dung cũng là một tổn thất lớn khác trong đời, không biết ngài nhìn nhận ra sao? Vấn đề thứ hai là nghe nói thời gian ngài ở Ðảo Xanh, đọc rất nhiều sách bói toán (có tiếng cười). Tôi cho rằng bói toán là một bộ phận văn hóa Trung Quốc, rất thần bí, không hiểu ngài có cảm tưởng gì ?

Bách Dương: Khi viết bài đó, tôi chưa được đọc truyện Kim Dung, vì ngày đó truyện của ông ta chưa được phát hành ở Ðài Loan (có tiếng cười). Khi tôi đọc Kim Dung rồi, các truyện võ hiệp khác không thể đọc được nữa. Tôi từng đọc Vương Ðộ Lư, Bất Tiêu Sinh... rất nhiều truyện võ hiệp, nhưng khi đọc Kim Dung rồi, thì tất cả đều không so sánh nổi. Chữ nghĩa, ý tưởng của Kim Dung rất có trình độ, đặc biệt tiểu thuyết võ thuật của ông ta ở nước ngoài rất thịnh hành, mang ý nghĩa rất lớn. Vì người thông thường đọc văn học chính thống rất mệt mỏi, tiểu thuyết võ hiệp vô hình trung cảm hóa được người đọc, khiến Trung văn được phổ biến rộng rãi. Thật tình ông ta viết rất hay, tôi rất khâm phục ông ấy, bút pháp của ông ấy hiện nay vẫn thuộc loại độc đáo. Khi ngồi tù, tôi mua rất nhiều sách bói, mười hai năm sau ra tù, thời cuộc thay đổi, tôi không cách gì để kiếm sống, định dọn bàn xem bói ở vỉa hè (có tiếng cười, tiếng vỗ tay), tôi đọc và nghiên cứu hơn một năm trời, về sau người ta nói với tôi, tù chính trị không được hành nghề bói toán, thì tôi bỏ không nghiên cứu nữa. Nói đến số phận, tôi tin số phận, các bạn trẻ có lẽ không tin, khi tôi còn trẻ cũng không tin. Tăng Quốc Phan có lần nói với Lưu Thứ Thanh: "Không tin sách, tin số phận". Lưu Thứ Thanh nói: "Lời của ông, lưu truyền muôn đời". Có rất nhiều sự việc trên đời ta không điều khiển nổi, ngoài sự giải thích bằng số phận, không thể giải thích bằng cách nào khác. Hiện tượng không thể giải thích nổi, ta gọi là số phận, anh gọi nó "Không số phận" cũng được, nhưng vẫn phải đặt cho nó một cái tên. Tối hôm qua, máy bay hãng Hàng không Viễn Ðông bị nổ. Trước đây tôi thường đi máy bay từ Ðài Bắc đến Cao Sung khám mắt. Tôi hay viết bài cho Thời báo Ðài Loan, ông chủ tòa soạn là ông Ngô Cơ Phúc, càng thường xuyên đáp máy bay đi lại Ðài Bắc, Cao Sung, tôi rất lo cho ông ấy. Ðiều đó đã chứng minh anh có thể làm cho máy bay lên trời, nhưng anh không có khả năng làm cho máy bay tránh khỏi sự cố.

Thính giả R: Ngài tán thành chữ giản thể, lại tán thành chữ La Mã đánh vần ...

Bách Dương: Không phải chữ La Mã đánh vần, là Trung văn đánh vần. Vì cách nói của bạn nhắc đến...

Thính giả R: Ngài nhắc đến Kim Dung, tán thành ưu điểm về câu chữ của ông ấy, điều đó phải chăng liên quan cả đến ưu điểm của hình khối con chữ, hay chỉ là ưu điểm của âm sắc? Nếu giản hóa rồi, thậm chí chỉ còn lại tiếng Trung đánh vần, thì liệu ưu điểm của hình con chữ và ưu điểm của chữ đẹp phải chăng chỉ tồn tại nhờ vào ưu điểm của âm thanh?

Bách Dương: Thiết nghĩ, khi ta đem âm chuyển thành hình rồi, Hình, Âm, Nghĩa vẫn kết hợp lại thành một, không thể tách rời. Người Trung Quốc nhìn thấy chữ "Cười" cảm thấy buồn cười, nhưng người Mỹ nhìn thấy chữ Laugh cũng cảm thấy đang cười, người phú cho hình đó ý nghĩa gì, thì nó sẽ mang ý nghĩa đó. Người nhìn thấy bông hoa, có thể cảm giác nó cười, cũng có thể cảm giác nó đang khóc. Sau khi chuyển đổi, chữ và nghĩa có thể hợp nhất lại từ đầu.

Thính giả R: Nếu vậy cần bao lâu nữa mới kết hợp lại từ đầu?

Bách Dương: Nhiều nhất một tuần (cười ầm lên). Ý tôi nói là đánh vần dễ lắm, chỉ một tuần là biết, còn học chữ vuông thì học mười năm cũng không xong.

Thính giả S: Hôm nay, tôi cảm thấy rất vui được gặp ngài ở nước ngoài, sau bao năm tù đầy. Tôi có một vấn đề nhỏ xin chỉ giáo. Ngài trải qua bao nhiêu trắc trở gian nan, sao lại có thể có những cảm hứng như hôm nay trước mọi người? Ngài dựa trên cơ sở tâm tính nào, để san bằng những nỗi đau bất hạnh? Tôi rất hy vọng được học hỏi về điều này.

Bách Dương: Tôi cảm giác tôi chẳng có gì thay đổi cả, ở trong tù cần khóc là tôi khóc, cần vui là tôi vui. Có người nói trong tù thì ngày nào cũng rầu rĩ ủ rũ, chứng tỏ họ chưa bao giờ ngồi tù. Rầu rĩ ủ rũ mười năm thì đứt ruột mất. Khi cần vui thì phải vui lên chứ (có tiếng cười). Còn điều nữa là tôi nhìn nhận thế này, đời gặp tai vạ như tôi, thậm chí nghiêm trọng đến mức xử tử như trường hợp của tôi, về sau giảm xuống mười hai năm, mười hai năm là quãng thời gian dài lắm chứ, không phải ai cũng dễ thích nghi. Gia đình xẩy ra biến cố, có người bị vợ bỏ, chồng bỏ, những đôi vợ chồng trước đây đều đã từng hứa hẹn thề thốt, nay cũng thay đổi. Còn một hiện tượng nữa là tình bạn bị chấn thương, bạn bè tự nhiên không dám gặp anh, có những người bạn ngày thường ta nghĩ có thể gửi gắm cả tính mệnh sự nghiệp của mình, nay đã thay đổi. Trong khi có những người quen sơ thôi, không ngờ lại có thể nhờ vả, trông chờ. Nhưng tất cả những cái đó tôi đều quan niệm, chỉ là vấn đề cá biệt, không phổ biến. Thí dụ tôi vào tù được hai tháng, vợ trước đã bỏ tôi, không đến hai năm thì chính thức ly hôn, khi tôi gửi đơn ly dị cho cô ấy, cô ấy hỏi: đồ đạc của anh bây giờ như thế nào? Tôi hỏi cái gì là đồ đạc của tôi? Ở nhà cái gì cũng là của tôi cả, nay ủy quyền cho cô, còn những thứ mà cô cho là của tôi, hãy quẳng hết ra ngoài đường, vì ở Ðài Loan tôi không có họ hàng thân thích, không có chỗ để gửi. Tôi cho đó là rất cá biệt, không phải người đàn bà nào cũng như vậy. Ðàn ông cũng thế thôi, ngưòi chồng thay lòng đổi dạ, cũng chỉ là ngưòi đàn ông đó, không phải tất cả đàn ông trên đời này đều khốn nạn (có tiếng cười). Bạn bè cũng vậy, có người sợ anh vay tiền, có người giậu đổ bìm leo, hoặc làm như không quen anh, hoặc quyết liệt hơn, đòi xử tử anh chẳng hạn, đó cũng là trường hợp cá biệt, chỉ một nhúm người như thế. Ngoài ra, còn rất nhiều người giúp đỡ anh, sự thực là như vậy. Tôi cảm giác không bị hẫng hụt, nếu bị hẫng, không bạn bè nữa thì thôi.

Thính giả T: Hiện nay chính phủ có điều luật bồi thường, không rõ ngài Bách Dương khi nào có thể đưa ra vụ oan ngục này đòi bồi thường ?

Bách Dương: Oan ngục phải là chính phủ thừa nhận đó là oan ngục mới được. Như tôi, thì không phải oan ngục (có tiếng cười).

Thính giả T: Thưa ngài Bách Dương, ngài là chuyên gia tình yêu (có tiếng cười), có một người phụ nữ ở Mỹ nêu ra một giải đáp: tại sao hiện nay ở Mỹ tiền tệ lên giá, nguyên nhân là vì tỷ lệ ly hôn quá cao? Quan điểm của ngài thế nào?

Bách Dương: Về những sự việc như thế này, mỗi người đều có cách nhìn riêng của mình. Cũng như tôi thì cho rằng sở dĩ nước Mỹ hàng hoá lên giá là vì nguyên nhân nước Mỹ dùng giấy quá lãng phí (có tiếng cười). Ở Ðài Loan không có giấy cho nên ngành báo chí không mở rộng, không được tăng số trang, là vì Mỹ lãng phí giấy quá (có tiếng cười).

... Chủ tọa: Nếu mọi người đều không hỏi gì nữa, thì buổi tọa đàm của chúng ta kết thúc tại đây, vì tối nay, ngài Bách Dương còn phải đến trường Ðại học Bơckơli diễn giảng về một đề tài khác (có tiếng vỗ tay).

Cuộc đại trưng bầy bệnh u mê (tạp văn)

Triết học từ kính nể, sợ hãi

Nền văn hóa truyền thống năm nghìn năm nay lấy tôn thờ quyền thế làm nền tảng, khiến cho quan hệ giữa người với người thiếu vắng tình "yêu", chỉ còn lại thứ tình cảm "đáng kính đáng sợ". Tôi viết đến đây, chắc có người không chịu : "Chúng ta có Nhân đấy chứ". Nếu nói đến "nhân" thì phải nói làm hai vế : một, quả là có "Nhân", nhưng cũng chỉ là "Nhân" trên trang sách, hàm lượng "Nhân" trong hành vi rất thưa thoáng, cho nên chữ "Nhân" mà động tý là chúng ta lôi ra để trưng trộ ấy, chỉ có thể tìm trên sách vở, mà rất khó kiếm trong hành vi, cử chỉ. Vế thứ hai là "Nhân" khác với "ái", và hình như "ái" cũng không hẳn là "Nhân". "Nhân" là lòng thương xót và sự ái ngại của người cầm quyền với thứ dân, đó là sự gia ơn, bố thí, tỏ lòng khảng khái độ lượng, là cách dậy dỗ trẻ nhỏ của thầy cô trong trường mẫu giáo. Sự thật giữa người với người đầy rẫy những quan hệ "cung kính" và "sợ hãi". Có loại vì kính nể thành ra kiếp sợ, như con đối với cha. Có loại từ sợ hãi mà trở nên kính nể, như gái điếm đối với làng chơi, như đại thần đối với Hoàng đế, như thứ dân đối với quan lại, như phạm nhân với cai ngục. Các vị không xem tiết mục ngài Chu Toàn Trung làm đại tiệc thết quần thần sau khi lên ngôi Hoàng đế sao? Người anh là Chu Dục chửi rằng: "Này cậu ba, làm phản như thế không sợ hủy diệt gia tộc à?" Thế là cuộc vui mất hứng mà tan, sử sách lập tức ghi rằng ông anh ngài là đấng trung thần sáng giá, thực ra anh ta chỉ lo họ tộc bị diệt mà thôi. Tiết mục như vậy trong chính sử nhiều vô kể, bất cứ một sự việc gì, nếu gạt bỏ yếu tố sợ sệt, còn lại là thứ tình cảm không đáng để tâm. Trong Hồng lâu mộng, Giả Bảo Ngọc tiên sinh nói với Lâm Ðại Ngọc nữ sĩ rằng: "Trong lòng ta trừ bà nội, cha mẹ ta, thì chỉ còn có em thôi." Cho đến bây giờ, lão Bá tôi vẫn nghi ngờ về tính chân thực trong câu nói đó, nói rằng yêu bà hắn, yêu mẹ hắn, không bịa chút nào, nhưng nếu nói yêu cha của hắn thì còn nhiều vấn đề phải bàn. Lục soát cả cuốn truyện bằng kính hiển vi đi chăng nữa, e rằng cũng chẳng thể tìm nổi một dấu vết gọi là tí chút tình yêu với cha, mà hầu như là lòng khiếp sợ. Mỗi khi nghe có tiếng cha gọi, là như sét đánh ngang tai, một đứa trẻ đối với người cha sao lại có thể mang thứ tình cảm khủng kiếp đến thế. Trong thâm tâm, biết đâu nó lại mong cho ông già chết sớm cho rồi.

Thứ triết học từ lòng kính nể, sợ hãi kia làm cho khoảng cách quan hệ giữa vua và tôi, giữa quan và dân càng ngày càng giãn xa, tôn nghiêm của nhà vua ắt phải : "Lên cao tới ba mươi ba bậc thiên đàng, lợp ngói cho Ngọc Hoàng Ðại Ðế." Còn sự đớn hèn của chúng dân thì ắt phải : "Chết xuống mười tám tầng địa ngục, đào than cho lão Diêm Vương". Ðó là thứ không thể có ở bất cứ quốc gia nào trên thế giới, cũng là tố chất khiến Trung Quốc ắt phải gặp hạn.

Trích từ tập "Ðâm mạnh vào vại tương”

Thiếu tinh thần dám nghĩ dám nói

Không biết người nào, có lẽ là ngài Cơ Ðán được mệnh danh Chu công thì phải, nghiễm nhiên phát minh môn học vấn Hoạn quan. Ðàn ông đương nhiên là đàn ông, nhưng lại bị cắt mất bộ máy sinh dục, bạn hữu kiểu này, có công dụng của nam giới, nhưng lại không có nguy hiểm của đàn ông, thật là một đại cống hiến tuyệt vời. Bởi vậy, lên ngai làm Hoàng đế thì được sướng mãi không mệt mỏi, trở thành một trong những văn hóa truyền thống năm nghìn năm ưu tú của Trung Hoa. Than ôi, "Khổng Tử nói nên có Nhân, Mạnh Tử nói nên lấy Nghĩa!" Tôi thì nghĩ rằng cắt bỏ bộ máy sinh dục tươi sống của đàn ông, chắc không phải Nhân, cũng chẳng phải Nghĩa. Nhưng thứ chế độ cung đình cắt bỏ bộ sinh dục năm nghìn năm nay lại không có một ngưòi nào là cảm thấy không ổn, trong đó bao gồm cả các "Thánh nhân" - ngài Chu Hy và ngài Vương Dương Minh, quả đáng lạ thay lạ thay! Một đất nước Trung Quốc vốn dày đặc đấng quân tử, không thiếu đức thánh hiền, lại còn sở trường hay chỉ trích kẻ khác nữa, mà coi việc thiến người của Hoàng đế như không có chuyện gì xẩy ra, thì quả thật không ai hiểu nổi. Theo tôi thì không ngoài hai nguyên nhân, một là tuy có người cảm thấy không ổn, nhưng việc này có quan hệ đến chuyện cắm sừng của Hoàng đế, thì đành tự giác cấm khẩu. Nếu chẳng may Hoàng đế nghe theo đề nghị của hắn, bỏ lệnh hoạn quan, kiếm một loạt thanh niên trai tráng đến kèm cặp ngần ấy mỹ nhân, e rằng sừng cắm tứ tung, sát khí bốn bề, khi đó thì chỉ có uống cho tong đời, chứ trong lịch sử, bất cứ ông bạn nào ăn thịt lợn đông lạnh, dù có danh lừng bốn cõi, nhưng khi gặp Hoàng đế thiến người, cũng chỉ có thể làm ngơ như không nhìn thấy. Nguyên nhân thứ hai là, năm nghìn năm nay, quân ư thần ư, thánh ư hiền ư, đều ù ù cạc cạc kiếm sống qua ngày, rất có thể không một người nào nghĩ tới việc thiến bỏ bộ sinh dục là thất đức. Sự thiếu hụt của văn hóa Trung Quốc hình như chính là thứ tinh thần dám nói và dám nghĩ như thế. Ông vua có quyền giết người, ông ta nghĩ thế là "đúng", đừng tưởng cắt bộ máy sinh dục của mấy gã đàn ông đã là thá gì đâu, đến cả chém hàng ngàn hàng vạn cái đầu người cũng là chuyện dĩ nhiên đương nhiên ấy mà. Dưới thế quyền uy chất chồng, con người mất hết cả mùi vị, mà tính nô bộc thì ngấm tận xương, chỉ cần ông cho tôi làm quan, ông làm gì tôi cũng tán thành.

Trích từ tập "Không tỉnh"

Ðối với việc, không đối với người

Ông Tônxtôi có lần bố thí cho kẻ hành khất, người bạn can ông : kẻ ấy không đáng bố thí vì phẩm hạnh xấu xa, tai tiếng khắp thành phố Matxcơva. Ông Tônxtôi trả lời : "Tôi không bố thí cho con người đó, mà tôi bố thí cho nhân đạo."

Than ôi, khi chúng ta bố thí cho kẻ đang hấp hối, không thể đi điều tra trước hạnh kiểm của kẻ đó là loại A hay loại D, nếu loại A thì đồng tiền vừa moi ra được quăng xuống, nếu loại D thì đồng tiền vừa moi ra lại được đút vào túi sao ? Tóm lại, đó là vấn đề nhân đạo, không phải việc chấm điểm của chủ nhiệm lớp huấn đạo.

Cô Hà Tú Tử - danh kỹ của Ðài Bắc uống thuốc tự tử, chấn động làng báo chí, sau được cứu sống, cô ta mời nhà báo đến ngụ xá, tố cáo sự quấy rầy của mấy tên cảnh sát ngoài khu vực và ông tổ trưởng. Vụ tố cáo đâm ra rắc rối, người phản ứng dữ dội đầu tiên là ông cục trưởng Cục cảnh sát, quyết diệt cô ta. Thời xưa thì "Làm việc nước không nên đắc tội các nhà giàu sang quyền thế", thời nay thì "Mở nhà chứa không nên đắc tội cảnh sát". Bây giờ trót xé rách bộ mặt chiêu bài ấy, còn muốn tiếp tục nữa thì không cần bói cũng thấy rõ cả tương lai tiền đồ rồi. Phản ứng dữ dội thứ hai là hai nhà văn viết chuyên mục trên báo, cho ra lời lẽ chỉ trích có vẻ nghiêm chỉnh. Tóm tắt là : một kẻ mở nhà chứa mà dám mời phóng viên hẳn hoi, còn ra cái thể thống gì ?

Về sự việc đầu tiên, đối với cô gái điếm nổi tiếng mở kỹ viện kia, cho đến khi bị rạch mặt mới nổi giận lôi đình, ngoài câu "rất đáng tiếc" ra, chúng ta còn có thể nói thêm được gì nữa ? Hễ nói thì phải dính đến chuyện phong bì, liệu ngài Bách Dương có chịu nổi không? Thế thì, đối với việc thứ hai, tức là đối với ty tỷ ông thánh con vừa rộng dài học vấn, vừa ngang nhiên đạo mạo, lại vừa có đất để dụng văn chương bằng con chữ vuông kia, không thể không kính mời họ lắng nghe câu nói của ngài Tônxtôi.

Cô Hà Tú Tử làm gái điếm là một việc khác, nhân quyền lại là một việc khác, phải chăng hiến pháp Trung Quốc quy định gái điếm không được tiếp đãi phóng viên ? Một cô gái điếm bị thiệt thòi oan uổng, phải chăng không được kêu rên, hễ rên rỉ là "còn ra thể thống gì" ? Chỉ có kẻ chinh phục - đế quốc Mông Cổ mới chia người Trung Quốc thành bốn đẳng mười cấp, "Người Nam" là loại kém nhất, chẳng lẽ bản thân người Trung Quốc cũng đem gái điếm quy vào tầng lớp thấp nhất, không được hưởng bảo hộ của nhân quyền và luật pháp ư ?

Ðó thuộc một vấn đề rất cơ bản, ngày nay chính phủ nhiều lần ra lệnh cấm cảnh sát ép cung phạm nhân, không biết có làm được hay không, nhưng đều đứng trên quan điểm này. Một con người khi phạm pháp, đương nhiên là xử tội, nhưng nếu mọi ngưòi đều coi hắn là đồ bỏ đi, đấm đá tùy ý, thậm chí còn cắt mũi cắt tai, còn không cho họ ho hắng : "Ho he cái gì! Mày ăn cắp của người ta một trăm đồng còn nhân cách hả ? Còn dám kêu la hả ?" Cái đó đáng ra là việc của những bộ lạc mọi rợ ăn thịt người, mà không phải việc của nước Trung Quốc hiện đại hóa.

Ngài Pholutaylo nói : "Dù rằng tôi phản đối những lời nói của anh, nhưng tôi vẫn hết sức tranh đấu cho anh được tự do ngôn luận." Trong khi đó, các nhân sĩ hay mệnh danh dân chủ lại sử dụng ngòi bút to tướng của họ đi bịt miệng một người đàn bà khốn khổ, khiến người ta lâm vào cảnh như mất mẹ mất cha !

Trích từ tập "Nghe chửi"

Chỉ tôi là ngoại lệ

Ý nghĩa cốt lõi của nền chính trị dân chủ là "Tôi không ngoại lệ". Mọi người đều không được vượt đèn đỏ, bản thân tôi cũng không vượt. Mọi người đều không được khạc nhổ tùy tiện, bản thân tôi cũng không nhổ bậy miếng nào. Mọi người đều tán thành pháp chế, thì tôi cũng không đòi đặc quyền. Khi chế độ đã được thiết lập, thì tôi không phá hoại nó... Khốn nỗi, trò chơi này một khi đến Trung Quốc, thì bỗng trở thành "chỉ tôi là ngoại lệ" : tôi phản đối vượt đèn đỏ, chỉ là phản đối người ta vượt, còn tôi thì có thể vượt kiểu như thế ! Tôi phản đối nhổ bậy, chỉ là phản đối người ta, còn tôi muốn nhổ kiểu gì thì nhổ. Trước khi tôi tán thành luật pháp mọi người bình đẳng, nhưng tôi thì không thể bình đẳng với mọi người. Tôi tán thành thiết lập chế độ, nhưng chỉ hy vọng các người tuân thủ, bản thân tôi thông minh tài giỏi hơn người, không thể chịu sự gò bó như thế. Nói tóm lại ngài tôi đây nếu không ngoại lệ, thì còn đâu là thể diện, sống trên đời còn thú vị gì nữa!

"Thể diện" của ngài Phu Tử là gì vậy? Các đại nhân phương Tây nghiên cứu mãi vẫn không hiểu nghĩa, có vị giải thích là "mặt mũi", nói vậy thì chỉ tính lớp vỏ bề ngoài, không tính đến nội dung thực tế. Có vị giải thích là "Tự trọng", nói vậy là danh hão đứng đầu, thực chất theo sau. Lão tôi đây thiết nghĩ, cái gọi là thể diện ấy, là sản phẩm của thần kinh bạc nhược và tính ích kỷ bền vững. Vì thần kinh bạc nhược, có tật giật mình, nên mới lấy sự kiêu ngạo để bù đắp lòng tự ti ở bất cứ đâu đâu. Vì tính ích kỷ bền vững, cứ sợ rằng không được lợi lộc gì, nên ở đâu đâu cũng đòi "tôi là ngoại lệ".

Phàm là con người đều mang tính ích kỷ, không nên phủ nhận điều đó một cách thái quá, hơn nữa nó còn là nguồn động lực thúc đẩy xã hội tiến bộ. Nhưng một khi tính ích kỷ đó vượt quá giới hạn, là thành ra cục phân thối, chỉ có thể khiêng đến cửa Nhà Vĩnh Biệt để nằm chờ tắt thở. Than ôi! Một kế hoạch cũng được, một biện pháp cũng được, một hội nghị cũng được, một quyết sách cũng được, thậm chí một vụ kiện cáo cũng được, kẻ nào tham dự vào việc đó, cái suy nghĩ đầu tiên ắt là: "Mình được cái lợi gì ở trong đó đây?" Tức là, mình có thể kiếm được bao nhiêu tiền? Ðược hưởng quyền lợi gì? Bớt được bao phần trách nhiệm? Từng câu từng chữ, nhất cử nhất động, đều quẩn quanh mấy thứ đó, trên cũng vậy, dưới cũng vậy, anh cũng vậy, tôi cũng vậy, tất cả đều ôm chặt lấy cục phân ấy, không chịu buông tha.

Trích từ tập " Ðâm mạnh vào vại tương "

Mưu lợi có gì không đúng

Ngài Tôn Quan Hán cho rằng "Quan niệm cũ" và "Vại tương" tuy khác nhau cách gọi, thực chất là giống nhau. Ngài Bách Dương lại nghĩ, hai khái niệm đó chỉ giống nhau phần nào, hành vi được sản sinh dưới quan niệm cũ, cũng có mặt sáng sủa ngang hàng với mặt trăng mặt trời. Duy có quan niệm giòi bọ trong vại tương, dù nó có mới đi chăng nữa, cũng là sa đọa, độc ác.

Cho đến ngày hôm nay, trong "quan niệm cũ", người ta còn khinh thường nghề buôn bán, cho là kiếm tiền bằng nghề buôn, dù chính đáng cũng là mất thể diện, điều đó liên quan đến vấn đề đi chệch hướng của nền văn hóa. Nói tóm lại nền văn hóa của chúng ta đáng ra đi trên con đường sáng láng thênh thang, nhưng bị thể chế phong kiến và những hiền thánh Nho phái bấy lâu nay gây sức ép, vừa đánh đập vừa xô đẩy, nhét cho bằng được vào cái vại tương. Mới đầu còn nghe thấy mọi người la ó lung tung, sau bị ướp thành giòi bọ, đừng có nói là kêu la nữa, cả tiếng ho hen cũng thành im re. Học thuyết của ngài Mạnh Kha là: "Nói đến lợi lộc làm gì, chỉ vì Nhân Nghĩa mà thôi", vị tổ sư không tính lợi lộc ấy, đã vì hàng nghìn hàng vạn con giòi trong vại tương, sáng chế ra bao mặt nạ Nhân Nghĩa, rõ ràng đã mắc bệnh giang mai, mặt mũi bị sưng tấy lở loét cả ra rồi, nhưng cứ lấy mặt nạ đeo vào, lại lớn tiếng: "Ra mà coi này, ta đẹp đấy chứ!"

Dưới hình hài bề mặt bình tĩnh nhưng trong lòng nghi kỵ không yên, các bạn hữu nhà Nho nhìn nhà buôn với con mắt đầy khinh thị, đố kỵ và căm ghét. Mỗi khi nhắc đến nhà buôn, thì gọi là "gian thương". Ðương nhiên gian thương rất nhiều, bọn tồi tệ trong giới viên chức nhà nước cũng không ít, nhưng kỳ lạ thay là không nghe ai nói "gian quan" bao giờ, (nhưng cái từ "tham quan" thì xuất hiện liên tục). "Buôn phu tử" lãi được tiền bằng thủ thuật chính đáng hợp pháp, ăn ngon mặc đẹp một chút thì người ta ghen ăn tức ở. Nhưng "Ba năm tri phủ trong sạch, mà kiếm được mười vạn lượng bạc" thì lại thành quý phái cao sang, mọi người đều dựng ngón tay cái lên ca ngợi hắn "giỏi".

Một học sinh ở Học viện văn hóa Trung Quốc lớp ban đêm, kể với ngài Bách Dương về người thày Phó Tông Mậu. Thầy Phó giảng bài được học sinh hoan nghênh, không những thầy có khoa nói, lại rất sâu sắc, bữa trước trong một giờ giảng cuối kỳ học, thầy đả kích mạnh mẽ học thuyết "Giữ gìn tình nghĩa, không màng lợi lộc" của nhà Nho. Thầy còn khuyến khích học trò nên kiếm tiền bằng phương thức chính đáng, hợp pháp, "mưu lợi" không phải một điều sỉ nhục, ngược lại là một điều vinh quang. Các nhà Nho luôn miệng không bàn lợi, không nói tiền, nhưng lòng dạ lại chất đầy những quan niệm méo mó về tiền và lợi. Cần phải sửa sang, xã hội dân sinh mới có thể vươn lên không ngừng.

Cậu học trò khi kể chuyện này, đầy lòng tôn kính thầy giáo. Ngài Bách Dương được nghe chuyện này, cũng đầy lòng tôn kính thầy Phó Tông Mậu. Nói tóm lại, cần phải thủ tiêu mối dục vọng ích kỷ ẩn náu trong lòng người Trung Quốc chúng ta. Miền đất bảo lưu đó để lại thêm ngày nào, lòng ích kỷ càng bền bỉ khó phá vỡ thêm ngày đó. "Không gì đau buồn hơn trái tim lạnh ngắt". Thương thay! Tim mà đã lạnh ngắt có nghĩa rằng lòng ích kỷ không thể phá vỡ nổi. Còn một hiện tượng không biết các ngài độc giả có chú ý hay không, chất giọng để hót về Nhân, Nghĩa, Ðạo, Ðức của người Trung Quốc thì phải công nhận là cao nhất so với chất giọng thiên hạ. Còn tính thông minh tài trí và sức phán đoán, chừng cũng đứng đầu thiên hạ. Vấn đề ở chỗ, chớ có chạm phải miếng đất bảo lưu trong tâm khảm đó, chỉ cần chạm khẽ thôi, lập tức hồ đồ đến mức thành một vại tương, nguyên tắc gì, lô-gích gì gì đi nữa đều như con gái đã khôn lớn là có thể mười tám phép biến.

Trích từ tập " Ðâm mạnh vào vại tương "

Cảm khái trầm kha

Trong xã hội Trung Quốc, "phẩm cách nghĩa hiệp" đã qua ngâm tẩm biến thành "rách việc", họ nhìn nhận việc này, không hề có chút ý nghĩ tử tế, càng không thể có chút mến mộ, mà chỉ còn lại những lời châm biếm và phỏng đoán đố kỵ. Hoặc tôn : đó là "thằng ngốc", hoặc tôn là "kẻ hiếu sự", trở thành trò cười thú vị nhất kể từ thời thượng cổ, và thành bài học chí lý nhất kể từ khi có loài người. Lớp trẻ vốn tính cương trực khí khái, có thể chưa nghĩ đến những điều đó, dù có nghĩ đến, có thể cũng xem thường. Nhưng lão Bách Dương tôi vốn khôn ngoan xảo quyệt thì chẳng dại gì dây dưa chuyện rắc rối. Thế mới là chỗ thông minh hơn người của lão, đời người không thể không hay. Nói tóm lại là đặc điểm của người Trung Quốc là thông minh có thừa, xã hội Trung Quốc chính là do vô số thông minh có thừa ấy mà hợp thành. Thông minh có thừa ắt dè sẻn lòng xót thương, cái đó chẳng thể trách ai, nếu để lòng xót thương đầy ắp, thì không tài nào thông minh nổi.

Về khoản túng thiếu lòng thương xót của người Trung Quốc, khiến ngài Do Nhân Hoa có được cảm khái trầm kha, một bầu linh khí sục sôi đã bị ngâm tẩm, trở thành một con giòi tê liệt trong hũ tương, muốn nó tươi tỉnh lại, e rằng bỏ công sức một thời gian cũng khó mà hiệu quả.

Trích từ tập " Ðâm mạnh vào vại tương "

Thứ nhất là bảo vệ bản thân

Thánh nhân từng nói: "Biết mà không làm, không phải biết thật". Chỉ biết việc hợp tác là quan trọng, nhưng trên hành động lại không hợp tác, thì coi như chưa phải là thật biết. Chỉ hiểu đoàn kết là sức mạnh, nhưng trên hành động lại không đoàn kết, thì cũng coi như không thật hiểu. Căn bệnh này hình như không phải do bản tính người Trung Quốc, mà do mọi người uống phải thuốc Nho học quá liều, uống đến nỗi giống như cái bụng vàng của ngài Bách Dương, mắc bệnh khó tiêu. Nói tóm lại, trên nguyên tắc Nho học không đề xướng chủ nghĩa tập thể, mà chỉ đề xướng chủ nghĩa cá thể. Ngài Khổng Khâu đối với những ông thánh loại hai "Hữu giáo vô loại" (Có giáo dục nhưng không cùng tông phái - dịch giả), dạy đi rồi dạy lại, tất nhiên cũng đề cập đến hành vi tập thể, nhưng liều lượng đề cập, so với hạt ngọc ủ trong vỏ con trai, không những thưa mà còn ít hơn kia, đa phần lời dạy chỉ dùng vào việc đào tạo cá nhân mà thôi. Khuôn hình lý tưởng cao nhất của các bậc nhà Nho xem ra chỉ có hai kiểu. Một là giáo dục thứ dân cách giấu đầu cúp đuôi như thế nào, mặc kệ việc nhà nước, chỉ cần lo cho tài sản nhà mình; dẫn một câu thành ngữ, đó là "Minh triết bảo thân'' (Sáng suốt giữ mình - dịch giả), "Thức thời vụ giả vi tuấn kiệt" (Người thức thời mới là tài giỏi - dịch giả). Cổ vũ người Trung Quốc đi theo con đường - sức đề kháng yếu ớt nhất trong xã hội. Còn một kiểu khác là cầu xin sự nương nhẹ dưới bàn tay của phái cầm quyền, thương lấy tiểu dân không nơi nương tựa, ngự chân có giẫm đạp lên đầu cũng xin đạp nhẹ chút đỉnh; thành ngữ gọi là: "Hành nhân chính" (Thi hành chính sách nhân đức - dịch giả).

Ngài Khổng Khâu có một câu chuyện, thành nguyên tắc chuẩn mực nhất nhằm tránh né tai vạ, ngài nói : "Ngụy bang bất nhập, loạn bang bất cư, thiên hạ hữu đạo, tắc kiến. Vô đạo, tắc ẩn. Bang hữu đạo, bần thả tiện, sỉ dã. Bang vô đạo, hàn thả quý yên, sỉ dã." Dịch nôm na, thì hiểu ngay là: "Nơi có nguy hiểm thì chớ đến. Nơi có loạn lạc thì đừng ở. Thời bình mới ra làm quan. Thời loạn thì nên giữ khoảng cách, chuồn được thì chuồn. Nước nhà đại trị, mà anh không kiếm được chức quan nào, thì đáng xấu hổ. Nước nhà rối ren, mà anh lại kiếm được một chức quan, cũng đáng xấu hổ."

Ðoạn văn "Giáo huấn của thánh nhân" đầy sự thông minh lanh lợi, biết nhìn hướng gió chuyển tay lái, mọi người đều trở thành viên bi trơn tru nhưng lại không dễ tuột khỏi tay. Người ta giành thiên hạ thái bình rồi, thì hắn ra làm quan, khi cần xông trận mọi người đầu rơi máu chảy, thì hắn bôi trơn đế giầy, một mình hắn tính hết nước béo bở; các ông lão bà lão đưa hết con gái con trai sang Mỹ để "gây giống", đại khái thuộc loài chính thống của nhà Nho, có thể đảm đương chức lãnh đạo ngành Khổng Mạnh học rồi đấy! Trong con mắt của thế lực và danh lợi, chỉ có cố gắng thích nghi, cố gắng sao cho bản thân được an toàn, "Thiên kim chi tử, tọa bất thùy đường" (Tấm thân danh giá, không ngồi trong căn nhà sắp đổ - dịch giả). Dân trí thức không dám đến cả chỗ có thể gặp hòn ngói rơi xuống, chắc đối với sự thối nát của chính quyền, cảnh đau đớn của dân đen... các chuyện không liên quan đến ta, thì có mắt cũng giả bộ không nhìn thấy. Tóm lại, nhìn thấy thì không khỏi bực bội, bực bội thì không khỏi rêu rao, rêu rao thì không khỏi mang vạ. Hỡi ôi, toàn bộ giáo huấn của nhà Nho, thiếu vắng lời lẽ kích thích khí chất con người, rất ít bàn đến quyền lợi nghĩa vụ, không mấy khuyến khích cạnh tranh, chỉ một mực đòi hỏi con đồ cháu đồ, yên phận với hiện trạng, dương dương đắc ý, việc gì cũng có thể làm, chỉ không được phép mạo hiểm. Ðức Khổng Khâu ai cũng chẳng ưa, chỉ coi mỗi Nhan Hội nghèo xơ nghèo xác kia như bảo bối sống, ra sức khen ngợi khí chất chịu đựng nghèo khổ của cậu học trò, mà không hề ngẫm nghĩ nghiên cứu về trách nhiệm xã hội : do đâu mà khiến hai bậc hiền tài nghèo đến mức như thế? Càng không nghĩ đến việc cải tạo cái xã hội quần thể này như thế nào, chỉ biết nhắm mắt dạy dỗ người ta "Nghèo cũng phải vui vẻ". Nếu người Trung Quốc nào cũng vui vẻ như thế thì quốc gia, dân tộc sẽ sa sút tới xã hội nguyên thủy có ngày.

Trích từ tập " Ðâm mạnh vào vại tương "

Nước tiểu ngấm tận xương

Không nghiêm chỉnh, không nghề nghiệp, sống lông bông cho qua ngày, là đặc trưng của đại đa số người Trung Quốc. Nó hình thành một tâm lý què quặt trong tính con người, nghĩ mà ứa nước mắt. Kết quả không nghiêm chỉnh, không nghề ngỗng, ắt sinh ra ngón lừa lọc ma thuật chữ nghĩa gớm ghê. Tiếc rằng "Chân" không có vị trí trong văn kiện lịch sử, văn kiện lịch sử Trung Quốc cũng như văn hóa truyền thống Trung Quốc, bởi vậy không thể không đi nhầm hướng. Cùng với tiếng bước chân nhầm đường lạc lối ấy, bà con Trung Quốc đều tình nguyện đem hết sức bú mớm bình sinh kia, để theo đuổi cái "Thiện", truy tìm cái "Mỹ". Ðộc có cái "Chân" thì nhắc cũng không nhắc đến, hễ nhắc đến "Chân" là lắc đầu, muốn không lắc đầu cũng được, thì chỉ cần lờ đi là xong. Trên trên dưới dưới, nhớn nhớn bé bé, nhất loạt đều cho rằng sức mạnh của chữ nghĩa thật tình có thể tiễu trừ hoặc bẻ cong sự thật, có thể nhuộm trắng thành đen, tẩy đen thành trắng, đem hai cộng với hai thành tám, chứng minh được mặt trăng là vuông vắn bốn cạnh. Lớp trí thức hay chơi trò ảo thuật chữ nghĩa, lại nắm chắc trăm phần trăm rằng : bàn dân thiên hạ đều là cứt chó, mà số đông giòi bọ trong vại tương lại cam tâm tình nguyện - hơn nữa, bằng thứ tinh thần của Phan Kim Liên uống nước tiểu, để vững tin rằng mình không bị lường gạt. Chả trách được ngài Tô Tây Pha thở than : "Nước tiểu vào trong xương tủy, hóa thành nước mắt vại tương", giọt nước mắt ấy chảy đến hôm nay, vẫn chưa thôi chảy.

Trích từ tập " Ðâm mạnh vào vại tương "

Người Tây tiến một bước, người Trung Quốc lui một bước

Về bản chất, tôn thờ tổ tiên là điều linh thiêng, nhưng giống tế bào dù có ưu việt đến mấy chăng nữa cũng có thể suy thoái thành khối ung thư chí mạng, có lúc điều linh thiêng cũng khó tránh khỏi bị sa sẩy biến thành xác ma. Việc tôn thờ tổ tiên vượt quá một bước là lộn xuống bậc thang, trở thành sự mê muội xác ma. Ngài Khổng Khâu là người đầu tiên tác thành sự kết duyên giữa chính trị và việc tôn thờ tiền bối, đó là "thác cổ cải chế" (cải cách theo tinh thần đề cao thời cổ - dịch giả), "Cổ" và "Tổ tiên" đã hợp thành một, trở thành tai họa đầu tiên, tai họa sớm nhất giáng xuống dân tộc Trung Hoa. Trong cuốn "Vết thương lòng trong vườn rau", ngài Tôn Quan Hán đã tỏ ra rất khó hiểu điều này. Tóm lại là, người nước ngoài khi gặp một sự việc gì, đều nghĩ tiến một bước nữa ra sao, nhưng người Trung Quốc gặp chuyện, lại nghĩ lùi một bước như thế nào. Ô hô, "lui một bước" là triết học "minh triết bảo thân", là sự thần phục quyền thế tuyệt đối của nhà Nho, thực ra, "lui một bước" chẳng qua là kết quả mà thôi.

Thời Khổng Tử, tư tưởng này đã vô cùng đậm đặc. Ðối với sự bất bình của xã hội, sự đen tối của chính thể, sự khổ ải của chúng dân, ngài cũng mang lòng xót thương sâu sắc, và từng có những giải pháp, nhưng giải pháp của ngài không phải sự cố gắng "nhìn ra phía trước", không đưa ra một phương án có tính thời đại mới mẻ, mà là ra sức "nhìn về phía sau", "nhìn về thời cổ", "nhìn về tổ tiên", "nhìn về xác ma", ngắm Tam hoàng, ngắm Ngũ đế, ngắm Nghiêu Thuấn, ngắm Chu Văn Vương. Bản ý của ngài có lẽ chỉ muốn tô vẽ lên vẻ mặt của tổ tiên một bức họa cảnh sắc, để nhà cầm quyền noi gương. Nhưng ý niệm ấy đã bị thời gian pha loãng, và bị con giòi vại tương hiểu chệch đi. Do vậy, thứ "cổ" ấy như "chân Hồng Kông" (bệnh nước ăn chân - dịch giả) thành nấm thành mủ thối rữa, làm bất cứ việc gì, nếu không nắn bóp chân thối, coi như chưa gãi vào chỗ ngứa. Cứ phải bóp đến nhăn răng méo mồm, xuýt xoa thành tiếng, mới là có hiệu lực, mới thấy dễ chịu hết chỗ nói. Cái chết của ông bà ông vải lại tiến hóa thành xác ma, xác ma không những biết điều mưa khiển gió, rắc hạt đậu thành binh mã, trở thành đấng thông thái vạn năng. Hơn nữa còn trung dũng song toàn, học vấn, phẩm giá, đạo đức đều vượt bậc, cả đời không nhìn ngó đến phụ nữ, ngày ngày ngồi ngây như khúc gỗ, không dám nghĩ điều gì ngoài chữ "Ðạo" (hình như đã từng nghe con giòi nói, ngài Khổng Khâu khi chết thân thể vẫn trong trắng như trẻ con, thật là giữ mình như ngọc, có thể suy tôn là pháp giả của muôn đời.)

Hiện tượng đầu tiên của chứng mê muội xác ma là : "Thời xưa cái gì cũng có". Phàm thứ gì thời hiện đại có, thời cổ đều đã có: bom nguyên tử có, tia bức xạ có, máy bay đại bác có, ô tô có, dân chủ có, chính trị cộng hòa có, chém giết có, tiêu chảy có, vệ tinh có, gà trống đẻ trứng có, tụt quần đánh rắm có, giầy da com-lê có, điệu nhẩy cha cha cha có, Mi-ni-giuýp có, vân vân và vân vân, cứ biết là cái gì cũng "cổ dĩ hữu chi" (đã có từ thời xưa - dịch giả), chưa bao giờ là "không" cả. Chỉ cần anh ra một cái đề tài, loại giòi bọ này đều có thể viết một mớ điển cố về "có" từ thời cổ. Bởi "cái gì cũng có" đã ăn sâu vào tiềm thức, dân tộc Trung Hoa dần dà trở thành một dân tộc nông nổi và kiêu căng hão huyền. Tóm lại trò của các ngươi, ông bà tôi ngày xưa đã chơi chán, có gì mà nhắng cả lên ? Thế là tự mình bê hòn đá tảng bịt lối đi của mình, rồi tự mình lại chui trong cảnh bồng lai, nhắm nghiền mắt mà mơ tưởng ra chán vạn tiên nương mỹ nữ - Nhắm mắt mà mơ tưởng gái đẹp, là một thứ "ý dâm", nói như vậy còn là "triết học trực bát" (hai chữ trực và bát ghép thành chữ chân, ý là khéo mồm, xu thời - dịch giả), nếu nói thẳng nói thật thì, đúng cái kiểu mân mê ma cà rồng ấy là thủ dâm hẳn hoi, hao tổn nguyên khí lắm.

Hiện tượng thứ hai so với hiện tượng đầu tiên còn khiến người ta tức đến "nộ phát xung quan" (tức đến nỗi tóc dựng ngược, bật cả mũ - dịch giả), đó là "thời xưa cái gì cũng tốt". Nếu chỉ là cái gì cũng "có" thì không lạ lắm, bắt buộc cái gì cũng "tốt" thì mới đủ tầm cỡ. Quan niệm méo mó ấy, ở thời kỳ Tần vương thống nhất Trung Quốc đã cực kỳ nặng nề, đại hoàng đế Doanh Chính bởi vậy mà nổi giận, cộng thêm bản tâu hớt của ngài tể tướng Lý Tư, nên bật ra ý nghĩ càn quét. Ô hô, không phải ngài Bách Dương đây vỗ tay tán thành đốt sách diệt Nho của vua Tần đâu, mà muốn nói quan niệm "thời xưa cái gì cũng tốt" cũng là "cổ dĩ hữu chi", không phải lực lượng ganepho mới dấy lên. Hai nghìn năm nay, tính khí của con người như bị a-xit ăn mòn, chỉ cần mỗi ngày nhỏ xuống một giọt thôi, cũng có thể chọc thủng núi Himalaya, huống hồ đó là cả một luồng tư tưởng.

Gọi là "tốt", có lẽ không phải chỉ đồ vật thuần túy, kể cả con giòi vĩ đại đến mấy đi nữa cũng biết ngượng nếu khen đôi hải xảo tốt hơn giầy da, phóng lao tốt hơn bắn súng máy, cưỡi con la con bò tốt hơn ngồi máy bay. Cho nên thời cổ cái gì cũng tốt nhưng chỉ hạn chế trong bốn hạng mục (bốn hạng mục này đều là hạng mục cỡ lớn cả, đủ khiến người Trung Quốc sắp đứt hơi rồi), ấy là: "người tốt","việc tốt","sách tốt","tên tốt".

Kể về "người tốt", thì khỏi giới thiệu, câu thiền cửa miệng của mọi người là : "Nhân tâm bất cổ", đúng là câu thiền cửa miệng, chỉ cần khẽ chạm vào thôi, câu thiền cửa miệng ấy như ăn phải khoai sống lập tức phóng uế, không qua khối óc, cũng chẳng qua trái tim. Tóm lại ngài ấy đã một mực khẳng định cổ nhân tốt đến đỉnh điểm, không bao giờ lừa ngài hại ngài cả, thậm chí ngược lại, khi ngài lừa ngài hại người xưa, người xưa còn phải cảm ơn ngài một cách đôn hậu dịu dàng. Nói đến người tốt ở thời xưa thì phải đong bằng đấu chở bằng xe, kể không hết, dùng không cạn. Người mà ngài Khổng Khâu kính phục đến sát đất, chắc không thể hơn được Ðường Nghiêu đế, kể cả nguyên thủ quốc gia ông ta cũng không làm, mà đem cả ngai báu nhường cho Diêu Trọng Hoa tiên sinh như nhường củ khoai nướng, Diêu tiên sinh cũng là đấng tốt nghiệp trường đại học Người tốt, sau khi làm bốn mươi tám năm vua, lại tung cái trò chơi ấy cho Di Văn Mệnh tiên sinh hứng. Dù như thế họ vẫn chưa ghê gớm, thực sự gớm ghê phải kể Hữu Do tiên sinh, hốt nghe thấy có người bảo ông làm vua, cứ như là nghe ai đó đọc " Tam tự kinh " vào lỗ tai "Làm cái mẹ..." vội vàng chạy đến bờ sông Amazôn rửa sạch màng nhĩ.

Quyền lực có chất độc đấy, người cầm quyền cầm mãi không tránh khỏi ngộ độc đâu. Ðế vương thời cổ, đại khái cũng na ná như Mao vương gia của đầm Nhật Nguyện (địa danh ở Ðài Loan - dịch giả), tộc trưởng của một bộ lạc, cho đến thời Hạ, ít nhiều cũng thiết lập được một số quy tắc, bắt đầu cảm thấy dễ chịu phần nào, nên sau khi ngài Tự Văn Mệnh vào quan tài thì con trai là Tự Khải không chịu rời quyền. Sự kiện đó khiến mặt mũi lũ giòi bọ kém hào quang, họ đành phải dùng đến chiến thuật lừa văn tự, nói lấy được là do dân chúng đòi đi theo ông ấy. Cha con Cơ Phát nổi dậy binh biến, thiêu sống vua Ân Trụ. Nếu theo nguyên tắc và lô-gích của lũ giòi bọ thì hành vi này đáng đẩy xuống mười tám tầng địa ngục cho ăn cứt Diêm vương. Khốn nỗi cổ nhân đều tốt cả, mà ngài Khổng Khâu lại trót trát vàng lên mặt hai cha con nhà ấy rồi, thì bắt buộc phải ỷ vào xảo thuật của chữ nghĩa thôi. Ngài Mạnh Kha nói rất văn nghệ rằng khi ngài chinh phạt phía đông thì tiểu dân ở phía tây lại trách móc: "Tại sao không đến đánh chúng tôi trước ?" Khi Nam chinh thì thứ dân ở phía Bắc lại trách móc rằng: "Tại sao không đến đánh chúng tôi trước?". Nghe thật sướng tai. Tóm lại cổ nhân khéo hết lời, thì cứ mặc cho họ khéo vào con mắt bão đi.

"Người" của thời xưa đã nói là rất tốt rồi, dĩ nhiên các "việc" của người xưa, như pháp lệnh quy định v.v., cũng phải tốt đến mức không biết nói thế nào, đụng cũng không được đụng. Nếu to gan lớn mật, muốn sửa đổi một chút, là như dí khẩu súng vào lỗ trôn lũ giòi bọ, sẽ nghe họ thét đến trời cũng phải long, đất cũng phải lở. Ngài Vương An Thạch là nhà chính trị kiêm nhà tư tưởng lỗi lạc, vương triều nhà Tống bấy giờ như bọc bằng giấy, nếu không có cuộc chỉnh đốn mạnh mẽ của ngài e rằng sớm đã bị đế quốc Tây Hạ tiêu diệt rồi, còn đâu đến lượt nước Kim đụng dao đụng súng? Ngài Vương An Thạch từng nói một câu đập thẳng vào lũ giòi vại tương rằng : "Thiên mệnh bất túc úy, tổ tông bất túc pháp" (mệnh trời không đủ khiến ta lo sợ, tổ tiên không đủ khiến ta lấy làm mực thước - dịch giả). Lũ giòi bọ mặt mày bị đập sưng tấy kia, căm ghét ngài đến tận xương tủy. (Có một điều xin dâng các ngài độc giả tham khảo, phàm là công kích ngài Vương An Thạch dữ dội nhất, hoặc bôi nhọ đời tư và nhân cách của ngài Vương An Thạch một cách nhơ nhuốc nhất, không cần phải điều tra, lão tôi đây dám đánh cược với quý ngài một đồng tiền, trăm phần trăm là con giòi cỡ bự). Rốt cuộc ngài họ Vương vẫn phải chịu thua cuộc, quả thật lũ giòi bọ nhiều vô kể, khó mà chống chọi nổi.

Trong lịch sử, "tổ tông gia pháp" trở thành cái bồ cào của Trư Bát Giới, đối với bất cứ cuộc cải cách nào, dùng bồ cào cuốc xuống là có thể cuốc phọt cả óc người ta ra. Bây giờ, trong lớp học đều là học trò ngồi nghe, thầy đứng giảng, nếu học trò quá nhiều, mà một ngày phải đứng đến năm sáu giờ liền, thì không khéo thành chân thối mất. Nhưng tư thục ngày xưa, lại là thầy ngồi giảng, trò đứng nghe. Ðó là quy củ của một nước có lễ nghĩa như ta thường khoe khoang, nhưng quy củ này khi đến hoàng cung - nơi tính người ít tính thú nhiều ấy là biến thành kiểu khác. Lại là kiểu hoàng đế ngồi cô đơn nghe, thầy đại thần đứng ngơ ngẩn nói. Ở triều Tống, ngài Hàn Duy từng đề nghị nên cho thầy ngồi giảng, lời đề nghị xem ra cũng không quá đáng lắm, nhưng ngờ đâu ngài Lưu Bân phần tử uống nước đái kia lập tức phản đối. Sau này, ngài Trình Di cũng đề nghị cho thầy thi thoảng được ngồi (ngài ấy tuy cũng là một con giòi, nhưng vì ích kỷ, nên cũng hiểu được chốc lát), ầm ĩ được một thôi, mông vẫn không có chỗ để. Tóm lại trò chơi này là gia pháp tổ truyền, xin chớ có động vào.

Thí dụ đó chẳng qua như phát rắm mà thôi, chứ những thí dụ lớn hơn phát rắm còn nhiều vô khối, cuộc biến pháp cuối cùng của chính thể chuyên chế Trung Quốc - Bách nhật duy tân, cũng đã tan thây dưới bồ cào như thế đấy, tiếc thay ! Chiếc bồ cào năm lưỡi ấy đã cuốc bừa lên dân tộc Trung Hoa, dễ đến hai nghìn năm trời, cuốc đến gân co máu chảy, không còn ra dạng người, chỉ có thở ra, chứ không biết hít vào nữa. Ðến tận ngày nay, lũ giòi vại tương và phần tử uống nước đái ấy vẫn kiên trì chủ trương tiếp tục cào loạn xạ, thấy có người hơi né sang một bên là họ lập tức gào váng lên : "Dao động quốc bản" (làm lung lay nền tảng nước nhà - dịch giả). Ô hô, nền tảng như thế, nếu không lung lay thì sợ rằng sức sống của dân tộc Trung Hoa ắt phải lung lay thôi.

Trích từ tập " Ðâm mạnh vào vại tương "

Bài học lớn nhất

Nền văn hoá dân tộc Trung Hoa có truyền thống năm nghìn năm, tất nhiên có mặt ưu tú của nó, mặt ưu tú này, bạn bè giới thiệu đã nhiều, nói thành lời viết thành sách, càng mênh mông bể sở, không cần tôi nhúng cái mồm vào nữa, giả sử tôi có nhúng mồm vào, cũng không tăng thêm được trọng lượng ưu tú của nó. Nhưng hiện nay, chúng ta đối mặt với cuộc biến thiên chưa từng thấy trong năm ngàn năm qua, một nền văn minh phương tây cực kỳ mới mẻ, chém ngang lưng vào thời đại, ngọt như lát cắt của lưỡi dao thái khoai.

Khu bảo lưu của thổ dân da đỏ và một số chòm xóm hoang tàn của họ rải rác khắp nước Mỹ khiến ta rùng mình lo sợ. Người da đỏ hầu hết sống trong vùng bảo lưu đó, cái gọi là khu bảo tồn thì chẳng cần phải đảo mắt, chỉ cần bấm ngón tay là có thể tính được ở đó trăm phần trăm là xóm vắng, nghèo khổ. Tuy không đến mức tấc cỏ không mọc, nhưng lương thực hoa mầu ở vùng đó thường không đủ ăn trong một năm. Gay go nhất là xa cách thành thị quá, tức là xa đường giao thông, xa trường học. Thực tình xa cũng chẳng sao, đi cố nữa là tới, nhưng vấn đề là họ nhất mực từ chối nền văn minh hiện đại - văn minh phương tây.

Bây giờ, họ còn có thể tạm bợ sống qua ngày, giống như cảnh tượng trong phim ảnh Mỹ, hai ba trăm năm trước. Ông tù trưởng của họ liệu có bao giờ nghĩ đến, bỗng một hôm (một hôm đó không phải không xẩy ra), dân số nước Mỹ bỗng nhiên tăng vọt đến mười triệu - đừng nói mười triệu mà chết khiếp, chỉ tăng độ ba bốn triệu thôi. Việc đầu tiên, anh có dám đánh cược với tôi không, là sẽ đuổi người da đỏ ra khỏi vùng bảo tồn lên miền núi. Ở đó, đồi hoang vô tận, băng tuyết ngập lối. Kỹ nghệ mưu sinh ở vùng thảo nguyên của họ đã lỗi thời, không áp dụng được, rồi đói rồi chết. Còn đất đai ở vùng bảo tồn dù có cằn cỗi, nhưng nhờ kỹ thuật khoa học hiện đại, làm thuỷ lợi, chăm bón, đều có thể thành ruộng đồng màu mỡ. Trước mắt, chính phủ Mỹ còn chưa đả động đến, nhưng đến lúc đó thì rất cần đả động, chính phủ Mỹ quyết không thể cho phép người da đỏ chiếm mãi nhà cầu mà không đi ỉa, phí hoài miếng đất kia. Ấy là nghĩ xa, nghĩ xa là vì lo gần. Như trên đã nói, sự lo gần là sự duy trì văn hoá truyền thống vừa bảo thủ vừa bế tắc của họ. Thí dụ này nhé, cho đến ngày nay, họ vẫn không tuân theo luật pháp, cũng không tin vào luật pháp, vẫn tiếp diễn tập tục chém giết nhau mấy nghìn năm nay, bộ lạc này với bộ lạc nọ hận thù như biển cả, không thể kể hết. Khi chính phủ Mỹ can thiệp, ông tù trưởng nói : "Ðó là việc riêng của chúng tôi". Ðược rồi, sẽ lắng nghe, sẽ tôn trọng, miễn là đừng ảnh hưởng đến an ninh của người da trắng, các người cứ giết nhau đi, giết bằng sạch đi cũng chẳng can hệ gì, người da trắng rất hài lòng với kết quả đào thải tự nhiên như thế.

...

Tại sao người da đỏ bài xích văn minh phương Tây hiện đại? Có người nói họ vẫn căm giận tội ác của người da trắng, có người nói do tính dân tộc trì trệ bẩm sinh, cơ thể thiếu tế bào tiếp thu quan niệm mới sự việc mới. Tôi cho cả hai nguyên nhân đều kỳ lạ, vì hận thù mà từ chối tiếp nhận báu vật chiến thắng của kẻ địch, là ngu như lợn, vì bẩm sinh mà thiếu tế bào phấn đấu vươn lên, tình cảnh thật đáng thương. Nhưng có một vết thương chí tử mà ta dễ nhận thấy : do nguyên nhân sinh lý, người da đỏ nghiện rượu còn hơn trăm lần đồng bào miền núi ở Ðài Loan. Trong cuốn tự truyện, ông Forankerin viết : "Chính rượu đã hủy diệt người da đỏ, nhưng họ thà chết còn hơn không có rượu". Ngài Bách Dương không đủ tư cách để đi sâu vào phân tích, chỉ nói rõ thêm, bất kể nguyên nhân nào, đều cho ra một loại quả.

Lão già tôi khi ở lâu đài cổ Montema, thấy một đất bãi của người da đỏ bỏ hoang và những sọt thúng họ bện bằng cỏ dại. Thành phẩm của ngày hôm nay - sáu trăm năm sau, và thành phẩm của ngày hôm qua - sáu trăm năm trước, về mầu sắc đường nét, không tài nào phân biệt nổi. Tự nhiên lão nước mắt giàn giụa, tựa hồ nhìn thấy âm khí bốn bề, mây đen che phủ, mơ mơ màng màng của tháng sắp tận, ngày sắp cùng, một màn bi kịch tầm cỡ của tương lai, đang tiến đến gần trong không gian chết chóc này đây. Có thể hàng ngàn năm, có thể chỉ vài trăm năm nữa, ngày mà họ bị đuổi ra khỏi khu vực bảo lưu, cũng sẽ là ngày tận số của dân tộc cổ xưa này. Ðến thượng đế cũng không cứu nổi, trừ phi ban cho họ linh tính để hấp thụ văn hoá hiện đại. Nhưng cho đến giờ đây, thượng đế vẫn chưa ban cho, ngược lại, tựa như trong quyển Kinh thánh viết, quyết làm cho họ : "Không để lại một người nào, tất cả những ai còn thở thoi thóp, đem giết hết".

Ðọc đến đây, hẳn các ngài độc giả đến là kinh hãi : "Lão già này, chắc ba ngày nay không soi gương, nên cứ tưởng mình mọc cả ba đầu sáu tay, thành nhà tiên tri cơ đấy". Tôi chẳng muốn làm nhà tiên tri đâu, mà chỉ nghĩ đến đồng bào ở Trung Quốc, không cầm được nước mắt cá sấu, thương hại giống nòi mà thôi. Hai dân tộc lớn Trung Hoa và Anhđiêng, tuy rằng có nhiều điểm không giống nhau, nhưng cũng nhiều điểm rất giống nhau. Nhất là cả hai đều nặng về thờ cổ, thờ tổ, đó là một tình cảm khá lãng mạn, muôn màu muôn vẻ, khiến người ta dễ xúc động. Cũng do vậy mà chúng ta khó lòng đối mặt với sự thật, dẫn đến đóng cửa từ chối hiện đại hoá, và ôm khư khư trong lòng hàng đống văn hoá truyền thống đã trở thành bệnh hoạn, còn gặm nhấm với vẻ sung sướng. Những điều tương tự như vậy, đều là bệnh chí mạng.

Văn minh truyền thống của các bạn da đỏ, ít đến thảm hại, nếu họ chịu tiếp thu văn minh phương Tây hiện đại, thì dễ như trở bàn tay, đằng nào thì trong nhà cũng trống không, chỉ cần khuân vào bộ sôfa kiểu mới thì đã công đức vẹn toàn. Trong nhà của người Trung Quốc chất đầy ghế đẩu ngắn, ghế băng dài, ghế cao, ghế thấp, ghế to, ghế nhỏ, ghế mặt trơn, ghế mặt gai, nếu không dằn lòng quẳng chúng xuống hố phân, thì sôfa đời mới sẽ mãi mãi không vào được cửa.

Người Anhđiêng, dân tộc da đỏ đáng thương này là một tấm gương sống, giống loại bò lông ở vùng Tây Tạng, đầu cúi thấp, mắt lờ đờ, đi đung đưa, như không còn tự chủ, cặm cụi nhấc từng bước chân tới miền tuyệt chủng. Mỗi khi nghe thấy tiếng bước chân chán chường và tiếng thở phì phò nặng nhọc ngàn đời của chúng, trái tim muốn tan thành mảnh vụn. Có người bảo, ông sao cứ phải lo bò trắng răng, trong khi người Trung Quốc đông như kiến cỏ. Hừ, dưới sức ép của cuộc cạnh tranh sinh tồn và của vũ khí hạt nhân đang lan rộng, người đông thì nhằm nhè gì. Ðế quốc Inca cũng đông dân đấy chứ, nhưng giờ đây còn người nào nữa đâu. Có người nói người Trung Quốc thông minh như thế, đành rằng là thông minh, nhưng đem thông minh để chống lại sự phục thiện của mình, động một tí là phiên thiên ấn và cắn xé nhau trong ổ, thông minh rốt cụôc lại khổ vì thông minh.

Bây giờ phải nhanh chóng tỉnh ngộ, tự biết xấu hổ, hối cải sai lầm, mới có thể tránh khỏi đại hoạ, như người da đỏ đang bị đe doạ.

Trích từ tập "Giẫm phải đuôi của hắn"

Lấy sỉ nhục làm vinh dự

Trường Ðại học Sư phạm Quốc lập Ðài Loan được sự ủy thác của Sở Giáo dục thành phố Ðài Bắc, tiến hành cuộc điều tra về ý kiến đối với hình phạt thân thể, kết quả điều tra cho biết, 91% thầy cô giáo, 85% phụ huynh, và 80% học sinh, đều cho rằng chỉ cần đừng gây thương tổn, cũng nên có hình phạt thích đáng. Bản thống kê này thể hiện bên đánh và bên bị cũng giống như Chu Du và Hoàng Cái trong trận đánh Xích Bích, đều vui vẻ, một bên tình nguyện đánh đấm, một bên tình nguyện bị đòn. Kỳ họp liên tịch hàng năm của Hội tâm lý học và Hội trắc nghiệm tâm lý học Trung Quốc, cũng đã thảo luận về vấn đề này, một vài anh hào phái hiếu chiến, nấp dưới đám mây mù ảo thuật của danh từ phái học viện, yêu cầu khôi phục học đường hiện đại thành hình đường cổ đại. Ngay trong cuộc họp tỉnh, ngài Lâm Tường Cảng - chủ tịch tỉnh Ðài Loan, người có số phận trái ngược hoàn toàn với Bách Dương, đã dùng thuyết hiện thân khẳng định rằng chính là do bị thầy giáo đánh đòn đến kêu cha kêu mẹ thời nhỏ ở nhà trường, ngài mới thu hoạch được nhiều điều tốt lành như ngày nay. Ngài Lưu Gia Dục - thầy dạy Viện y học quốc lập Dương Minh, còn đề nghị Bộ giáo dục rằng : thầy giáo có thể sai học sinh làm một số công việc vừa phải.

Hay nhất vẫn là bài báo đặc biệt của nữ phóng viên Dương Thục Tuệ đăng trên Tự Lập Vãn Báo Ðài Bắc, tiêu đề là : "Lòng thương ư? Hình phạt thân thể ư? Quan trọng nhất là vận dụng sao cho thích đáng. Chỉ cần để học sinh khỏi lầm đường lạc lối, Sở giáo dục không nhất thiết phải đưa ra những quy định cứng nhắc". Trong bài viết có đoạn văn còn để tiếng thơm cho mãi đời sau, bà viết : "Qua tìm hiểu, tôi biết có vị thầy giáo ở một trường trung học quốc lập nổi tiếng của thành phố Ðài Bắc, 'đòn vọt' và 'dậy học' của thầy đều nổi tiếng như nhau, giờ học đầu tiên là để thầy sắp xếp ổn thỏa chỗ đặt roi mây ở trong lớp, (Bách lão nói : một cảnh tượng chờ đợi hình phạt khủng khiếp đấy chứ!). Tiếp đó, đọc vài chương giao ước với học trò, mỗi lần thi cử, so với điểm chuẩn thiếu bao nhiêu điểm thì đánh bấy nhiêu roi. Kết quả, lớp học của thầy luôn luôn là lớp thành tích khá của nhà trường (Bách lão nói : nghĩa là tỷ lệ lên lớp cao). Tên tuổi của thầy vang dội cả trường (Bách lão nói : nếu thầy bầy cả dao chém trên bục giảng, đại danh của thầy có khi còn vang xa mãi tận Luân Ðôn nữa!) Học trò đều mong được thầy dạy (Bách lão nói : cái đó cần phải mở cuộc điều tra khoa học mới được, đừng có lạm dụng bút pháp văn chương!) Sau khi tốt nghiệp ra trường, "xếp hàng đánh lòng bàn tay" lại trở thành sự hoài niệm của rất nhiều em học trò (Bách lão nói : các cậu lớn mợ lớn vừa thi đỗ, có thể nghĩ như vậy, sau này thì chưa chắc!) Ðủ thấy có thực hiện hình phạt hay không, cũng chẳng quan trọng (Bách lão nói : e rằng với thầy giáo tên tuổi vang lừng kia, thực hiện hình phạt thân thể rất quan trọng). Quan trọng chính là nằm trong ý nghĩa do hình phạt đem lại kia."

Ðoạn văn chương vừa rồi là sản phẩm đặc biệt của văn hóa vại tương, tại triều Tống năm 1068 xa xưa, đặc sản này đã bắt đầu có mặt trên thị trường. Bấy giờ ông nhãi hoàng đế lên lớp ngồi nghe thầy giảng bài, trong khi đó thầy giáo như kẻ hầu đứng bên cạnh. Tể tướng kiêm thầy dạy Hoàng gia - ngài Vương An Thạch vốn tôn sư trọng đạo, đề nghị nên sắp một chỗ ngồi cho thầy. Tin tức này loan ra, vại tương lập tức sủi bọt, một trong những nhân vật giòi bọ - đại thần Lã Hối, kêu rống lên cứ như bị giẫm phải đuôi, đằng đằng sát khí đưa ra luận tội : "Vương An Thạch mà dám mơ ngồi để giảng bài, hòng hạ bệ tôn nghiêm của hoàng đế, để làm nổi bật danh giá của người thầy. Ðã không hiểu được sự hòa thuận của trên dưới, lại càng không hiểu cái chức phận của vua tôi!"

Ô hô, thời xưa đấy, có thầy lấy việc đứng chực để hầu hạ làm vinh hạnh. Ngày nay đây, có trò lấy việc "xếp hàng đánh lòng bàn tay" làm vẻ vang. Còn nhớ những năm 1910, Trung Hoa Dân Quốc mới thành lập, có lão già làm việc cho triều đình cũ đến nằm bò ra trước nha môn huyện, thò cái mông trắng như bông tuyết ấy, kêu người nhà lấy roi vụt một thôi một hồi, sau rồi như trút được gánh nặng nói: "Sướng, sướng lắm, đã lâu chưa được biết đến mùi vị này". Hàm ý của sự việc này so với việc thích bị đánh vào lòng bàn tay lại sâu thêm một tầng nữa.

Nghĩ mãi cũng không thể hiểu nổi, tính nô bộc ở Trung Quốc tại sao không thể đứt rễ? Có mấy tập tục truyền thống tàn bạo nhất trong văn hóa Trung Quốc như tục bó chân phụ nữ, lệnh thiến nam giới, và hình phạt thân thể, đều đã bị cách được mạng rồi. Bộ giáo dục nghiêm cấm hình phạt thân thể, là một trong những quyết định đúng đắn hiếm hoi mà họ đã từng ban hành. Nhưng thật không ngờ vào thời điểm thập niên 80 của thế kỷ XX lại phải đối mặt với sự thách thức gay gắt. Vấn đề là, sỉ nhục thì là sỉ nhục, chỉ có những người để tính nô bộc ngấm tận óc tủy, thì mới đầy mình kỹ xảo, biến sự sỉ nhục thành vinh quang. Có hạng người hiếu chiến, dũng cảm, ta không lấy làm lạ; có hạng người như Lã Hối, có hạng người cam chịu "xếp hàng đánh lòng bàn tay", mới là nguy cơ thật sự của dân tộc Trung Hoa. Nếu sỉ nhục này có thể biến thành vinh dự, chắc vinh dự đã không hề tồn tại trên thế giới. Bị sỉ nhục mà cứ vui hơn hớn, nếu không phải là vô tri vô giác, thì là cố tình làm ngơ, bụng đầy toan tính, nếu không thì, chắc chắn là loài nô tài bẩm sinh hoặc là mầm mống nô tài rồi.

Những người bạn chủ trương hình phạt thân thể, nhấn mạnh rằng chỉ cần có lòng thương là được. Nhưng khốn nỗi, lòng thương ư, thiên hạ biết bao tội lỗi, đều phủ lên tấm da mỹ miều của lòng thương. Cha mẹ bó chân cho con gái, để sau này gả được vào nhà tử tế, là lòng thương. "Vua cha" đánh thường dân đến thịt nát xương tan, chỉ vì "hình kỳ vô hình" (trong thời kỳ giam giữ không được đánh đập - dịch giả) cũng là lòng thương. Thử hỏi các ông thầy, đánh một roi là lòng thương, mười roi, rồi một trăm roi có còn lòng thương nữa không? Trên báo chí nói, thầy giáo bạt tai học trò đến nỗi chấn thương sọ não, ông cũng một mực rằng xuất phát từ lòng thương. Ranh giới ở chỗ nào? Nội dung đong đếm làm sao? Trong giáo dục lòng yêu thương tuyệt nhiên không có môn "sửa chữa học". Còn "thích đáng" nữa, thế nào là "thích đáng"? Ai định ra tiêu chuẩn? Giám định bằng cái gì? "Chỉ cần không gây nên tổn thương". Trên thực tế, bất cứ hình phạt thân thể nào cũng gây tổn thương. Ví dụ nói, chỉ cần không gây tổn thương thì có thể đưa tay vào lò lửa? Câu nói nghe ra còn vô nghĩa hơn cả tiếng xịt lốp xe. Bất cứ ai, khi sắp đánh người là vặn vẹo cơ bắp, phồng mũi trợn mắt. Cái bộ dạng hung hãn và ánh mắt dữ tợn kia, chưa động tay đã gây nên tổn thương hãi hùng rồi. Cộng thêm lối ỷ vào quyền lực tuyệt đối để giẫm đạp lên tình cảm, như bắt bọn trẻ tự động giơ tay ra để chờ chịu đòn, thì làm gì có tình thương, chỉ có lòng căm - hai bên căm ghét nhau, vì đó là sự lăng nhục đối với nhân cách.

Một khi học sinh không quan tâm đến việc "xếp hàng đánh lòng bàn tay" nữa, cảm giác hổ thẹn đương nhiên không còn, hình phạt đó cũng mất đi ý nghĩa về mặt cho là "tốt" của nó. Việc thi cử có đáp án mẫu, chuẩn mực, không đúng quy cách thì dùng bạo lực đàn áp, lòng tự trọng, linh tính, và sức tưởng tượng đáng quý của trẻ nhỏ bị tiêu diệt hết. Ðến nỗi 29% thầy cô, vì bộ giáo dục nghiêm cấm hình phạt thân thể, đâm ra "tiêu cực chán trường, thả lỏng học sinh không quản nữa". Loại người mang danh văn hóa công tác trong ngành giáo dục, một khi không được phép trình diễn việc đánh đòn học trò đến kêu cha kêu mẹ nữa thì họ khoanh tay, chểnh mảng với công việc, bộ giáo dục nên mời họ cuốn gói tìm cửa khác, hay là giới thiệu họ vào sòng bạc mà làm bảo kê.

Ngài Bách Dương không đủ sức phản đối 91%, 85%, cả 80% nữa. Nhưng lão tôi phải đề nghị với những ông bố học trò nào không cam chịu sỉ nhục một điều bí mật như thế này : nếu như đánh vào bố, bố tuy không đủ sức chống đối, nhưng bố nên theo học ngài Bách Dương tiên sinh, ghi tạc mối hận này, để làm một cuộc đại trượng phu báo thù, mười năm cũng chưa muộn. Một số thầy giáo thuộc thành phần hiếu chiến có thể nổi giận lôi đình : "Thì tôi đánh đấy, mười năm sau gặp lại!" Ðối với những loại "anh chị" như thế, bố càng mãi mãi không nên quên, hẹn mười năm gặp lại một cách thật tình.

Tất nhiên, đó không phải suy nghĩ chủ yếu của lão Bách tôi, chủ yếu là kết quả điều tra lần này, đồng ý đánh đòn và đồng ý chịu đòn đều chiếm tỷ lệ rất cao, khiến ta đau xót. Phàm mục đích của giáo dục là ở chỗ nuôi dưỡng danh dự và tự tôn của con người, mà nay mọi người lại cùng chung chí hướng, cùng say sưa việc hủy hoại danh dự và tôn nghiêm của tính người, có thể nói là một trong mười vụ xấu xa nhất của ngành giáo dục thế kỷ thứ XX. Ðiều đó nói lên cái vại tương không những thâm sâu mà còn nồng đặc, chính phủ dù có ra tay giúp đỡ, vẫn có người không sao rút chân ra khỏi. Mà cũng nói lên con đường phát triển ngành giáo dục của ta, đến mức trái khoáy và giật lùi, càng nghĩ càng rùng rợn, than ôi!

Trích từ tập "Giẫm phải đuôi của hắn"

Khoe bàn chân nhỏ

Trước thời kháng Nhật, ngài Bách Dương từng đọc bài báo phỏng vấn của một vị phóng viên, vị này chắc lớn lên ở khu phố Tây vùng đất Thượng Hải, cho nên khi đi đến Hành lang Hà Tây tỉnh Cam Túc thì bỗng sửng sốt trước đôi chân nhỏ thó của các quý bà. Nguyên văn bài báo tôi không nhớ, đại để là vị ấy phỏng vấn một bà cụ chân nhỏ, bà lão ấy nhắc đến cảnh ác liệt trong chuyện bó chân, hăng hái kể rằng: "Ở làng tôi, có cô vì bó chân mà bị chết, có cô bó đến nửa chừng không chịu bó tiếp." Vị phóng viên tả : "Khi bà ta nói đến đấy còn cố tình thò bản chân nhỏ ra cạnh giường, như khoe khoang chiến tích." Lời bình đó cứ lởn vởn trong óc tôi. Trời! Lũ giòi bọ vại tương khoe văn hóa truyền thống, và bà cụ khoe bàn chân nhỏ tàn tật ấy, anh thử nói xem, có gì khác không?

Bà lão khoe chân nhỏ là một kiểu đến chết cũng không tỉnh ngộ. Con giòi khoe vại tương lại cũng là một kiểu chết cũng không tỉnh ngộ, kèm theo cả tính vênh vang hão nữa. Tuần trước ngài Tôn Quan Hán có ghi mấy chữ trên một trang in cắt từ tạp chí Chân Thật : "Người Trung Quốc trong lúc 'gặp hạn' mà tâm lý còn lắm thứ tự kiêu tự mãn, thì tôi thật sự khiếp sợ khi 'vận may' nó đến!"

Hiển nhiên ngài Tôn cảm thấy lo buồn đối với tương lai, nhưng "Muốn biết hậu quả kiếp sau, thì hãy nhìn vào nguyên nhân của kiếp này!" Kiếp này tràn đầy tự mãn tự kiêu, thì không bao giờ thành được nước lớn chân chính sau này, xin hãy yên một trăm hai mươi năm cái tâm đi. Nhưng nỗi lo buồn của ngài Tôn lại đánh thức người ta ngẫm nghĩ, Trung Quốc sa sút đến nông nỗi này, đáng ra cha mẹ anh em phải biết đau đớn, phải biết khóc thương, đem tất cả quá khứ ra kiểm điểm. Sau đó, ai hút thuốc phiện cai thuốc phiện, ai nghiện hêrôin cai hêrôin, ai cờ bạc bỏ cờ bạc, ai ăn cắp chừa ăn cắp, ai bao gái thì rũ sạch đi, ốm thì vào viện, mắc bệnh giang mai thì tiêm ngay thuốc 606, cụt chân cụt tay thì lắp ngay chân tay giả; sau đó, cùng nhau xuống đồng, người nào cày thì cày, người nào gieo mạ thì gieo mạ, gánh đất thì gánh đất, tưới tiêu thì tưới tiêu, gia đình như thế mới vượng lên được. Nếu mọi người chỉ biết ngoác miệng ra gào thét, rằng là trước đây chúng ta sướng thế, hay thế, thì sợ rằng chỉ dừng lại cái tốt của ngày xưa, chứ giờ đây không tốt nổi, ngày mai càng không thể tốt nổi nữa.

Trích từ tập "Ðâm mạnh vào vại tương"

Trận mạc giầy thối

Thứ mà các nước khác không có, độc chỉ một Ðài Loan có, là "Mặt trận giầy thối", bất kể đến nhà ai, đều phải công phá trận mạc giầy thối, rồi mới có thể bước vào trong. Bước lên cầu thang, điều đầu tiên gặp phải là mỗi nhà một đống giầy thối bầy ngay trước cửa. Tôi nói giầy thối, chỉ trên cảm quan, chứ ai lại nhất nhất đưa lên mũi ngửi, tất nhiên cũng không dám vơ đũa cả nắm giầy, nói chiếc nào cũng thối. Nhưng nếu nói là thơm, cũng không đủ chứng cứ để luận bàn.

Trước cửa mỗi nhà có một đống giầy thối, quả thật là một trong mười kỳ quan thế kỷ XX, có mới, có cũ, có nam, có nữ, có người lớn, có trẻ con, có gót cao, có gót thấp, có gót không cao không thấp, có lỗ thủng đằng mũi, có lỗ thủng đằng sau, có lỗ thủng bên phải bên trái, có lỗ thủng khắp nơi như bị chuột gặm, có loại rẻ tiền như của ngài Bách Dương mua một trăm đồng một đôi, có đôi mũi rộng như của ngài Trần Nghĩa Thu, nghị sĩ tỉnh Ðài Loan mua bốn ngàn chín trăm đồng. (Ngài Trần Nghĩa Thu còn có đôi mũi rộng giá bốn trăm năm mươi đồng, đó lại thuộc phạm vi đáng nể khác, bụng biết vậy, không cần phải nói kỹ). Tập hợp toàn giầy dép, phong phú lạ mắt, đáng mặt kỳ quan.

Trận mạc được sắp xếp bởi giầy thối, cách bài binh bố trận như cửa trời tại cửa Tam quan của ngài Tiêu Thiên Tá đế quốc Gioócđan : đường tiến đường lui, đường mai phục, bí hiểm khó đoán. Cho nên, có đôi ngửa mặt lên trời, có đôi bò sát mặt đất, có đôi nở như hai bông hoa liền cuống, có đôi mỗi đường mỗi ngả, có đôi phồng má trợn mắt, có đôi khổ sở muôn chiều, có đôi ân ái chồng chéo, có đôi trấn ải cầu thang, trông như cọc buộc ngựa tân thời. Khi gia chủ bước ra, thò gót sen trước, như cây trượng trừ ma của nữ sĩ Mục Quế Anh bạn tôi, lật trái lật phải trong đống giầy thối, gẩy đằng trước, móc đằng sau, cho đến mồ hôi trên mồ hôi dưới cùng đổ, mới gọi là tìm đúng đối tượng. Lại nói khách khứa bước vào, có phần đơn giản, nhưng nếu gặp phải đám bè bạn như Bách lão, đôi bí tất thường có tầm vĩ mô lỗ thủng, thì phải can đảm thế nào mới dám cởi bỏ. Còn có bạn đi giầy buộc dây, thì phải chịu khó ngắm cảnh chổng mông của họ, nếu thuộc diện yểu điệu mỹ miều, tất nhiên ngắm nhìn không biết chán, nếu thuộc loại già lão hoặc bọn chuyên nghề đòi nợ gì đó, thì không thể không lộn mửa, đặc biệt khi có chuyện may hoặc không may, khách khứa đông quá, cứ nối nhau chổng ngược mông tĩ, lúc đó mới tỏ rõ oai phong của mặt trận thối giầy.

Nhưng uy lực lớn nhất của trận mạc giầy thối không phải ở chỗ buộc người ta thò gót sen hay chổng mông tĩ. Thi thoảng thò gót sen, chổng mông tĩ, cũng như hoạt động thể thao co giãn gân cốt, là động tác có ích cho sức khỏe. Vấn đề là thứ mùi lạ từ thông điệp đôi giầy thối kia, quả là một tai họa. Ngày xưa phía Nam có vùng đất Man di, bốc mùi xú khí, không ai hiểu được xú khí là gì, có người nói là hơi thở của loài rắn rết cầm thú, có người cho là tấm lưới trời lồng lộng, do lũ yêu ma quỷ quái buông thả. Tôi thì nghĩ, rõ ràng là không khí bị ô nhiễm, tự nhiên mọi người đều chui vào, nhẹ thì đau đầu chóng mặt, nặng thì đã có âm phủ. Mà các khu chung cư ở Trung Quốc, nhà nhà đều dàn trận giầy thối, làm cho cầu thang từ gốc đến ngọn, không chỗ nào không khiến người ta buồn mửa, có thể gọi là xú khí kiểu chung cư. Một người đi từ tầng một lên tầng mười, ít nhất phải băng qua thập bát bố trận giầy thối, mà mùi thối của mỗi trận đều có tính bức xạ, nó chui qua lỗ mũi thở như trâu ấy, thâm nhập cuống họng và lá phổi, tích tiểu thành đại, dần dà thành ung thư, e rằng giờ đây bệnh có chiều hướng gia tăng, hình ảnh đông như chợ phiên ở trước cửa bệnh viện, có mối liên quan này. Mắc bệnh cũng chẳng quan trọng, cùng lắm là chết mất ngáp. Cái nghiêm trọng là tại sao ở nước ngoài lại không có cảnh tượng này, mà chỉ Trung Quốc có? Lần theo thang gác, một đống giầy thối lại tiếp một đống giầy thối nữa, kể cả không bị mắc bệnh đi chăng nữa, cũng bị bệnh ung thư mũi họng. Bước ra từ thang máy nhà lầu hiện đại, đập vào mắt đầu tiên là đống giầy thối, thật không sao giải thích nổi. Ðặc biệt có nhà nội thất trang hoàng như cung điện Mácxây, sơn son thếp vàng, mà lại đang tâm chất đống giầy thối ở trước bậu cửa. Ðiều đó hình như hàm chứa một mệnh đề hẳn hoi - ích kỷ tuyệt đối và tự ti tuyệt đối. Ích kỷ đó là, đem những thứ mà bản thân mình không thể chịu nổi đẩy ra ngoài cửa, để người khác chịu cho. Ðem những thứ mà bản thân mình nhìn thấy là sốt ruột, đẩy ra ngoài cửa để người ta sốt ruột cho. Ðem những thứ mùi vị quái đản mà bản thân mình ngửi là ngộ độc, đẩy ra ngoài cửa, để người khác bị ngộ độc.

Nhất nhất chỉ nghĩ đến bản thân, không nghĩ đến người khác, chỉ vì lợi ích của bản thân, không vì lợi ích của người khác; chỉ cần nhà mình không có một hạt bụi nào, không cần quan tâm nơi công cộng bẩn thỉu ra sao; chỉ biết mình thoải mái, người khác có ngất xỉu, thậm chí bỏ mạng giữa trận mạc giầy thối trước cửa, cũng không hề động lòng.

Tự ti là, đối với những việc không giải quyết nổi, coi như "mắt không thấy, lòng không phiền", là thủ pháp truyền thống của bài học "cưa cán mũi tên", chỉ cần biết nhà mình giống như cái động tiên là ổn. Người xưa còn quét tuyết trước cổng nhà (không cần quan tâm đến hàng xóm ở bên - dịch giả), bây giờ chẳng những không quét, còn đem cả tuyết trong sân nhà đổ ra ngoài cổng nữa. Có bài thơ cổ chẳng viết thế sao: "Hai tay đẩy trăng ra ngoài cửa, dặn dò hoa mai tự liệu lo." Còn bây giờ thì: "Một chân quẳng ra trận giầy thối, mặc cho thiên hạ loét dạ dày". Còn câu chuyện này nữa, đã sáu mươi năm nay rồi, ngày ấy ngài Bách Dương còn trẻ trung lắm, có lần đến thăm nhà một anh bạn, anh bạn hào phóng khảng khái, trên đời khó có ai sánh nổi, mua ngay bốn lạng xương sườn mời cơm, định cho Bách lão một bữa đã đời. Vợ anh ta không biết thế nào lại làm rơi miếng sườn to tướng xuống hố tiêu. Anh ta không nói không rằng, dùng cây tre, khó nhọc lắm mới vớt lên được, rửa sạch xong vẫn cứ vào nồi ngon lành. Cho đến khi cơm no rượu say, bạn mới cho biết chân tướng, Bách lão thời ấy học qua môn vệ sinh trường Tây học cũng thuộc dạng thông minh, muốn oẹ ra liền, anh bạn nhẩy lên bóp chặt cổ lão, quát lên: "Nuốt vào, nuốt vào, mắt không thấy là sạch, điều đó mà không biết thì học trường Tây làm gì".

Lần đó tôi đành nuốt thật sự, một là tiếc, hai là bị anh ta bóp chặt quá không nôn được. Câu chuyện này lão quên đã lâu, gần đây bắt gặp nhiều trận mạc giầy thối rất hiện đại, nhà nhà cũng : mắt không nhìn thấy là sạch. Lão mới cảm thấy bụng dạ khó ở.

Trích từ "Ðáng để hắn uống bơ sữa"

Nghĩ cho người khác

Chỉ một mực nghĩ cho bản thân mình, coi người khác như không tồn tại, hiện tượng đó ở Trung Quốc nhiều như lông con lừa. Nếu đối phương dám ngang nhiên chứng minh rằng hắn cũng tồn tại, hơn nữa lại có phẩm cách khác biệt nữa thì phiền phức lắm, nhỏ thì cãi vã, lớn thì đánh nhau, còn lớn hơn nữa, là tức thì một chiếc mũ chụp xuống, cho rằng anh việc bé xé ra to, cho rằng anh cà khịa gây gổ; không trách cứ anh là không chịu an phận thủ thường, thì trách anh không đôn hậu nhã nhặn, trách anh hay cáu kỉnh, hay mắng chửi lung tung. Mà vị nào hay cáu kỉnh hay chửi mắng lung tung, nhất nhất đều vào sổ sách hồ sơ, hậu quả thật khôn lường.

Ngài Bách Dương an cư trong gian nhà để ô-tô gần mười tháng nay, trên đầu toàn là các nhà phú quý, nên phía ngoài lan can tầng hai, chủ nhà dựng thêm giá sắt, đặt hàng dẫy chậu hoa. Nhìn chậu hoa vừa thích chí vừa vui mắt, đương nhiên khoái không thể tả. Khốn nỗi gia chủ ấy mỗi ngày phải tưới tắm hai lần, hơn nữa mỗi lần đều lâm ly chứa chan. Một hôm nắng chói gay gắt, Bách lão mua một bát đậu hoa (chè óc đậu - dịch giả), đang ngồi xổm trước cửa xì xụp khoái trá, bỗng mưa như trời đổ, đầu tóc ướt như trôi, nửa bát đậu hoa ăn dở bỗng thành bát đầy bự, bụng nghĩ : "Không biết thần thánh phương nao, thí trận mưa kiểu Tống Giang kịp thời đến thế." Ngẩng đầu mới hay nguồn nước đến từ hoa cảnh, còn chủ nhà biến thành con rùa, rụt cổ không còn tông tích. Tôi định mắng cho hả hê, nhưng sợ bị đòn, lại không mắng nữa. Vẫn muốn lên gác tìm người lý sự, nhưng nghĩ, loại người như tôi không có nhãn mác, không phải đối thủ, lại đành thôi. Cho nên tôi mới tập luyện công phu, học môn nhảy tam cấp từ đó, chỉ cần thấy ông ta tay nâng vòi phun, xuất đầu lộ diện, thì tôi một phát nhẩy vào, hoặc một phát nhẩy ra, người không dính hột nước, thật là giỏi!

La liệt chậu cảnh dọc lan can, thành kỳ quan ở khu nhà tập thể, gặp đâu cũng thấy, có nhà còn tiền hậu giáp công, hàng hiên phần mông gian buồng cũng bầy la liệt một dẫy, quần áo phơi phóng nhà dưới chắc chắn gặp hạn không tránh nổi. Lại còn hết ngày dài lại đêm thâu, khung sắt han rỉ thế nào cũng đến ngày rơi xuống, bộ óc của ông bạn vàng nhà dưới làm sao mà không trổ hoa! Cứ cho là không rơi, nhưng giá sắt để lỗ hổng to vậy, ngộ nhỡ chỉ một hòn đá một hòn ngói vỡ thôi, rơi xuống thì hộp sọ nào chịu nổi. Nghĩ mãi mà không thông, thằng cha ở trên tầng kia, vì sao không nghĩ cho người ở dưới cùng? Kỳ quan nói trên cũng có đồng môn, là máy lạnh treo cao cao ở các nhà lầu. Ô hô, nhà lầu trông thật nguy nga, bẩy tầng này, tám tầng này, chín, mười, mười một, mười hai, mười ba, mười bốn tầng này, cao, đẹp, văn vẻ, đường nét, hàng lối, hoàn chỉnh như cung điện ấy, nhưng mỗi cửa sổ lại nhô ra một cục đen đen như cỗ quan tài nhỏ. Ðã to nhỏ không đều, kiểu dáng khác nhau, mỗi quan tài lại thò ra một ống dẫn nước giải, lắc la lắc lư, đung đưa theo làn gió. Hệt như một bà mệnh phụ cao sang, đĩnh đạc, nhưng mụn nhọt khắp người, cảm giác cái đẹp bị phá hủy toàn phần. Ðành rằng cái mà ta quan tâm không phải là cái đẹp, mà là ngộ nhỡ một hôm, cái giá đỡ của chiếc quan tài con lại giống như giá đỡ chậu cảnh, lão hóa rồi han rỉ, han rỉ rồi gẫy gục, bỗng nhiên rồi lật đổ, lăn lộn rồi rơi xuống, rơi đúng quý thủ của người qua đường, thiết nghĩ, hiệu quả này so với trận mưa như trút ấy xem chừng lợi hại hơn nhiều. Một lần nữa ta nghĩ mãi vẫn không thông, các cụ giầu có kia, vì sao không nghĩ cho những người qua đường?

Sự đe dọa của chung cư, không chỉ là quan tài nhỏ và mưa nhân tạo của hậu thiên, cũng có cả nọc độc trong bào thai tiên thiên nữa. Ngài Bách Dương vì phải kiếm sống, mỗi ngày đều đi qua đoạn số bốn đường Trung Hiếu Ðông Ðài Bắc ít nhất là hai lần, mỗi khi giá lâm đến một vật khổng lồ có tên là : "Quốc Thái Bảo Thông Ðại Lâu" ấy, thì tim đập thình thịch. Tim đập không phải muốn dọn vào ở, tôi chưa bao giờ nghĩ như thế, cũng như tôi chưa bao giờ nghĩ đến dọn vào ở trong cung điện của Êlidabet Nhị thế bạn tôi. Tôi tim đập thình thịch là vì cửa sổ của nó. Trên những tòa lầu khác, cửa sổ là cánh lùa sang hai bên phải trái, chỉ có cửa sổ của "Quốc Thái Bảo Thông Ðại Lâu" là cánh mở ra phía trước thôi.

Phàm là cửa sổ cánh mở ra phía trước, lượng lưu thông của không khí, tất nhiên lớn gấp đôi cửa sổ cánh lùa sang hai bên, cụ chủ ở trong đó, có thể bởi thế mà sống thêm ba ngàn năm tuổi. Nhưng từ cái đó lại nẩy ra một vấn đề. Hiện tượng cánh mở ra phía trước là, mỗi cửa sổ đều giống cổng nha môn - mở thành hình chữ bát, bản lề kim loại là trụ đỡ duy nhất, trụ đỡ có to mấy cũng không hơn cây sắt giá đỡ chậu cảnh và máy lạnh. Kể cả bằng thép đi nữa, thép cũng có ngày mọt rỉ... ừ thì bản lề của tao làm bằng kim cương, cứ cho là như thế. Nhưng khung cửa sổ, hèm cửa sổ không thể làm bằng kim cương chứ, bản lề không hỏng trước thì khung cửa, hèm cửa cũng phải hỏng trước. Khi hỏng rồi, rủi ro vẫn thuộc về các bạn qua đường. Nếu nó không rơi theo thế thẳng đứng, mà theo kiểu tiên nữ rắc hoa, rắc xuống đường cái, quý bạn ngồi trong ô-tô, cũng khó lòng thoát hiểm.

Chủ yếu nhất là, cường độ sức gió tỷ lệ tăng theo độ cao. Con số của tỷ lệ, ngài Bách Dương một lúc nghĩ chưa ra (cái đó không liên quan đến trí nhớ, nếu ai nợ tiền bạc, tôi nhớ rất rõ ràng), chỉ nhớ mang máng, tòa lầu Ðế Chế ở Niu Oóc. Nếu mặt đất gió cấp một, trên nóc là gió cấp tám, mà gió cấp tám có thể cuốn một người tung lên trời như cuốn một cọng rơm. Cho nên khách tham quan không thể không bắt chước trường mẫu giáo, "tay nhỏ xíu dắt tay xinh xinh". Hoặc là bám chặt lan can, người nào yếu bóng vía còn lấy dây thừng buộc ngang bụng.

Tòa lầu Quốc Thái Bảo Thông ở Ðài Bắc tất nhiên không cao bằng tòa lầu Ðế Chế ở Niu Oóc, nhưng quy luật gia tăng của sức gió thì đâu cũng như nhau. Tòa lầu này mới xây xong, chực chạm trán với ông gió bão. Hơn nữa nếu có chống chế được một hai lần, Bách lão cũng không tin cái bản lề nhỏ xíu kia có thể cầm cự lâu dài với gió mạnh thổi suốt đêm ngày trên tầng cao, ngộ nhỡ một màn trình diễn pháo hoa nổ, thái độ người khác thế nào không biết, tôi thì tự nhủ thề không dám hứng. Lại vẫn cứ nghĩ mà không thông, các cụ công trình sư thiết kế ngày nào kia, vì sao không nghĩ cho những người ngoài khung cửa? Viết đến đây, cô cháu gái đem vào một tờ khai biểu mẫu, cho lão tôi điền vào. Tờ khai là tờ khai gì, không cần nói, cứ biết nhìn thấy tờ khai là nước mắt lưng tròng, chẳng biết vì sao. Nhưng khiến nước mắt người ta sầm sập đổ mưa ấy, là vị trí cho phép điền vào các mục trên tờ khai. Như mục "Nơi ở", các ô trống bên "Ngõ", "Phố", "Ðường", "Huyện", "Thành", "Tỉnh", nhỏ đến mức... có thể nói là tổ chức kiểm tra thị lực. Cũng có ô trống rộng rãi một chút, chỗ để viết cũng to hơn, nhưng cũng chỉ to đến mức nhìn thấy bằng mắt thịt, nếu muốn điền chữ chen vào, e rằng phải sử dụng đến cây bút nhọn nhất thế giới, ngoài ra còn phải dùng thêm kính hiển vi nét nhất thế giới. Mục "Tên sách đã đọc" vừa hẹp lại vừa ngắn, điền vào ba cuốn sách mà tên sách chỉ hai chữ thôi cũng vã mồ hôi, người nào nếu từng đọc ba mươi cuốn sách, thì chỉ cần điền tờ khai là đủ khả năng mắc bệnh cận thị rồi. Càng nghĩ càng không thông, người nghĩ ra biểu mẫu kia, vì sao không nghĩ cho người điền mẫu biểu?

Những thứ đó đều là chuyện nhỏ, nhưng từ những chuyện nhỏ đó, có thể nhìn thấy ổ bệnh trong tâm lý. Nước tưới hoa hắt vào người anh, máy lạnh rơi vào đầu anh, cửa sổ đè nát anh, đến viết chữ cũng không xong, đấy là việc của anh. Nguyên chủ kia, sức mạnh tiền nhiều, thì cứ làm như thế đã sao. Khi chưa xẩy chuyện, có gào lên cũng chẳng ăn thua, mà gào to có khi mang vạ. Khi chuyện đã xẩy ra rồi, thịt nát xương tan, quan phủ tấp nập, hội họp liên miên, hô hào truy cứu trách nhiệm, kết quả truy đi cứu lại, trừ người chết ra, chẳng ai có trách nhiệm cả. Ô hô, ổ bệnh này giống như trận mạc giầy thối trước cửa nhà nhà, nhác qua cũng rõ, ích kỷ và tự ti quá, khiến đầu óc u mê, mắt cũng mù lòa...

Trích từ tập "Ra quân bài theo luật chơi"

Ðộng vật không biết cười

Còn nhớ vài năm trước, người ta rất ngạc nhiên về vẻ mặt lạnh lùng trên sân khấu của diễn viên múa dân tộc, người chủ trì giải thích : "Ðó là vở Cung nữ oán, dĩ nhiên vai cung nữ là phải mặt mày ủ rũ rồi." Nhưng sau đó diễn đến vở Hỷ tương phùng, Vạn thọ vô cương vẫn ủ rũ mặt mày như xưa, không hiểu người chủ trì giải thích thế nào đây. Trước kia tôi đã từng nghĩ có lẽ người da vàng bẩm sinh là không biết cười, và không thích cười. Nhưng khi đến nước Nhật nhìn thấy người da vàng ở đó không những biết cười mà còn rất thích cười. Ngoài cô lái xe biết cười ra, nhìn các cô trực thang máy, làm việc đơn điệu như đứng trong quan tài ấy cũng biết cười thì tôi giật nẩy mình. Nên quay lại tìm hiểu nguyên nhân tại sao nụ cười của người Trung Quốc hiếm hoi đến thế, có thể do hàng trăm năm chiến tranh liên miên, họ khóc quá nhiều. Theo định luật "tiến dùng thoái bỏ" (chọn lọc tự nhiên) trong sinh vật học, cộng thêm suốt ngày lo chạy gạo lo thiếu muối, đến nỗi không cười được nữa.

Người Trung Quốc thiếu vắng nụ cười, là mối đe dọa đối với ngành du lịch tham quan. Nhưng mối đe dọa lớn nhất lại là thái độ dân Trung Quốc cư xử trước mặt người lạ, ngài Bách Dương vì mưu sinh đã đi khắp các tỉnh, phát hiện ra ngoại trừ một nơi là Bắc Bình, hầu hết chỗ nào cũng "bắt nạt ma mới".

Con người là loài động vật biết cười, nhưng ở Trung Quốc, cô y tá và cô lái xe lại là ngoại lệ, về điều này, mọi người đã gào thét mười mấy năm nay, nguyên nhân đại để là lãnh đạo của phòng quản lý xe công cộng và bệnh viện Ðài Bắc (Bệnh viện Ðài Bắc cũng rất hay) đang bận xoay phong bì, không còn thời gian để cải tiến, cho nên nó đông cứng lại, đến nay rất khó thay đổi. Tình hình này, nếu không ném tiền vào mặt các ả ấy, thì đến ông trời cũng không bảo được các ả nhe răng cửa.

Ngoài ra, bộ mặt các cô bán hàng, hình như cũng nên xếp vào nội dung cần cải tiến, khi anh bước vào cửa hàng, cứ như con mèo già xô vào ổ chuột nhắt, các con mắt ti hí nhìn anh đầy xoi mói, nếu anh cầm hàng lên xem thử, họ cân nhắc bộ dạng ăn mặc của anh trước tiên, sau rồi bảo : "Ðắt lắm đấy". Anh mà hỏi : "Còn có loại tốt hơn không?", bảo : "Còn đắt nữa."

Tôi có anh bạn, học trường ngoại ngữ, đã vì mua một chiếc áo len giá năm trăm đồng ở tiệm ký gửi nhìn sang bảo tàng Trung Sơn Ðài Bắc, mà bị móc máy đến khổ. Ông chủ tiệm thò mắt nhìn vào phù hiệu được gắn trên cổ áo anh bạn một cách kỹ lưỡng, khinh khỉnh nói : "Anh tốt nghiệp trường ngoại ngữ, làm phiên dịch, một tháng kiếm giỏi lắm cũng không quá năm sáu trăm, theo tôi tiết kiệm vẫn hơn." Nhưng kết quả lại khiến ông chủ tiệm bất ngờ, bạn tôi nghiễm nhiên bỏ tiền mua chiếc áo.

Nhưng khổ tâm nhất lại là, khi khách hàng xem xong vài thứ, không mua mà cáo lui, thì trên từ ông chủ, dưới đến nhân viên, không ai là không tức bực nhìn theo, mồm thì lẩm bẩm câu gì, mặt mũi như vừa bị con gà hiếp, chiềng hết cả ra. Thấy vậy có người nói : không sao đâu, họ mà gặp các Tây đại nhân thì, tươi tỉnh ngay đấy mà, không sao! Tuy biết rằng sau này ngành tham quan du lịch phát triển, Tây đại nhân như cá bơi qua sông, sẽ dần dần không hiếm hoi nữa, hơn nữa Tây đại nhân cũng có kẻ nghèo người hèn, lâu dần lâu dần, thói tật bẩm tính lại tái phát, khó tránh khỏi sẽ đến một ngày Tây, Ta đều bị như rứa hết.

Ở Trung Quốc, ngồi tắc xi không cần cho tiền thưởng, là việc duy nhất đáng quảng cáo rùm beng, nhưng chỉ vẻn vẹn một việc này, chẳng thể hấp dẫn được mấy du khách. Nên tìm cách triển khai cuộc "vận động không nói thách", phàm người mua hàng ở đường Trung Hoa Ðài Bắc, chắc chắn đều có sự đồng cảm, đúng là nói thách đến tận mây xanh, giá trả sát đến đất mùn, có bị mắc lừa hay không là nhờ may rủi. Ngài Bách Dương ngày xưa còn phát hiện ra một định luật là : "Hãy mặc cả với giá anh không muốn mua, đảm bảo sẽ không bị hớ." Nhưng kết quả lại không vậy, hôm kia đi mua một chiếc va-li, họ đòi ba trăm, tôi cho chỉ đáng giá một trăm năm mươi thôi, nhưng còn chê nó kiểu chưa đẹp lắm, bèn lớn tiếng trả : "Bẩy chục." Cứ tưởng rằng họ thà tự tử chứ không đời nào bán, ai ngờ họ còn lớn tiếng hơn tôi : "Thôi được rồi, cầm đi đi." Ô hô, làm thế nào để người Trung Quốc mang thiện chí và sự thành khẩn cư xử với người lạ, không những chỉ là đạo của du lịch, còn là đạo làm người.

Trích từ tập "Lợn hay"

Lễ nghĩa chi bang

Tu dưỡng của một con người và phẩm chất của cả dân tộc hoàn toàn lộ rõ khi giao tiếp, dù chỉ trên bề mặt quan hệ giữa người với người. Quý ngài còn nhớ Kính hoa duyên không? Ông Ðường Ngạo khi đến "Nước quân tử", có định nghĩa về lễ nghĩa chi bang (Nước có lễ nghĩa - dịch giả) là: "Thánh thánh tương truyền" (Ðược sự truyền thụ của bậc thánh hiền - dịch giả), "Lễ nhạc giáo hóa" ( Ðược sự giáo dục bằng lễ nghi, âm nhạc - dịch giả), "Bát hoang cảnh ngưỡng"(Vùng đất nhiều cảnh đẹp thiên nhiên - dịch giả). Kỳ thực ông ta chỉ trông thấy một việc người già trẻ nhỏ đều không bị lừa gạt khi mua đồ ở cửa hàng, đã bái phục sát đất. Mà ở nước A-mê-ri-can, việc không ai lừa gạt người già trẻ nhỏ đã trở thành việc bình thường, không những giá cả không bị lừa, còn thái độ phục vụ thì không còn chỗ để chê. Bách Dương phu nhân đến một cửa hàng nhỏ tại Látx Vêgátx, thấy một chiếc áo gilê, đề giá là mười hai đôla Mỹ, hai bên tiền trao cháo múc, chuẩn bị đóng gói, mới phát hiện phía dưới nách bên phải chiếc gilê có một nốt đen bằng hạt gạo, vợ lão hỏi : "Ô, cái gì đấy?" Bà lão bán hàng giơ áo lên soi, ngượng ngập nói : "Ðúng là vết khô của giọt mồ hôi, giặt có thể sạch, cũng có thể không sạch. Nếu bà đồng ý, tôi đi hỏi ông chủ xem có thể hạ giá cho bà không?" Bà lão lập cập chạy lên thang gác, rồi lại lập cập chạy xuống, nói có thể giảm hai đôla.

Không ngờ sự việc này đối với tôi, như bị một đòn giáng vào đầu, tóm lại là bị nhân viên cửa hàng ngược đãi vốn thành thói quen, một khi gặp mưa thuận gió hòa, đâm ra không chịu được phải chạy đến ôm chầm bà lão hôn một cái. Nếu thay vì là Ðài Bắc, hoặc Hồng Kông, chắc chắn sẽ diễn ra một tiết mục tử chiến như cảnh sát hình sự săn bắt cướp. Mẹ già kia dám cả gan bới lông tìm vết, thì nhân viên cửa hàng ắt phải phồng má trợn mắt, cho đòn phủ đầu : "Cái gì, bà nói gì, nốt đen hả? Chuyện đùa, sao tôi lại không nhìn thấy? ừ thì nhìn thấy đấy, cơ mà ở dưới nách có hề hấn chi, chẳng nhẽ bà vừa đi vừa giơ nách lên à? Thích bới móc thì nói sớm đi, người mua cũng còn khối kẻ sống thật thà, bây giờ hóa đơn cũng viết xong rồi, bà đòi trả lại? Bớt tiền? Ðúng là dớ dẩn, lần sau đi mua đồ hãy chui vào xó xỉnh kiểm tra lại vốn liếng đã, không đủ hào thì đừng có đóng vai sĩ. Sao, oan lắm hả, người ta là nước năm nghìn năm văn hóa truyền thống "Lễ nghĩa chi bang", xưa nay đối xử "khách đến như về nhà mình", bà không dám không "về nhà mình" chứ? Còn bĩu môi rồi thì ca cẩm, cứ như là bị ai ăn hiếp ấy, công ty chúng tôi lớn như thế, trông chờ gì mấy đồng cắc lẻ của bà. Loại Tây bánh bao đất như các người, văn hóa nông choèn choẹt ấy, thừa hơi cũng chẳng đi báo cảnh sát. Chung quy một câu, không mua nổi chứ gì? Thôi đưa đây".

Látx Vêgátx là một thành phố cờ bạc tham quan du lịch thuần túy, 99% là khách du lịch, mà trong số du khách ấy 99% chỉ đến đây có một hai lần trong đời, có bắt chẹt số người này cũng không xẩy ra hậu họa. Nhưng họ vẫn cư xử như các cửa hàng khác, đứng đắn, thân thiết.

Trích từ "Giẫm vào đuôi của hắn"

Ba câu nói

Lễ phép, lịch sự kiểu người Mỹ, là phiền hà lớn nhất đối với người Trung Hoa mới đến sinh sống ở nước Mỹ. Rảo bước trên đường phố, sượt qua vai người khác, hình như chạm phải, cũng hình như chưa chạm phải, họ vẫn cứ ngại ngần rồi "xin lỗi". Nếu là trận giáp lá cà, da thịt đụng chạm thật sự, thì lời "xin lỗi" của họ càng giống như lời ai điếu vậy. Dù biết là anh cắm đầu cắm cổ mải đi mà va phải giời động phải đất ấy, họ cũng cứ "xin lỗi" anh lia lịa. Tình trạng động một tí là "xin lỗi" thật khó mà đương đầu nổi. Nhưng ở Trung Quốc, cảnh tượng thì khác hẳn, một khi hai người va đụng như con rùa rơi xuống tảng đá, cứng lại gặp rắn, thì phản ứng nhanh như chớp, mắt mũi ai nấy đều nứt toác ra, còn biểu diễn nhẩy cao cho mà xem nữa chứ, câu đầu tiên hẳn là: "Mù đấy hả ?". Phường kia lập tức nhẩy cao hơn cãi trả: "Này, tôi không cố tình đâu nhé, anh cũng đụng vào tôi, tôi đã không nói thì thôi, anh la cái gì ?" Ðối phương lại dài giọng ra : "Ðâm phải người ta còn hung hăng cái gì, anh là người có giáo dục không đấy ?" Phường kia cũng dài giọng không kém : "Ðụng vào anh chứ có phạm tội giết người đâu, anh muốn gì, muốn tôi quỳ xuống chắc. Anh bảo tôi đụng vào anh hở, hừm, lạ thật đấy, sao tôi lại không đụng phải người khác, rõ là xô vào người ta trước, còn vu vạ". Câu chuyện phát triển đến nước này, yếu thế một chút thì vừa đi vừa chửi, vừa chửi vừa đi, gọi là khua chiêng rồi thu quân kéo về. Rắn rỏi một chút, thì cho cú đấm thẳng thừng, gọi đâm gọi chém, lập tức xúm đen xúm đỏ, hô hoán ầm ỹ.

Xin các ngài độc giả lưu ý, từ cú va đụng đầu tiên cho đến cảnh cuối cùng tan tác như lợn gà ấy, tôi chưa hề nghe thấy một tiếng "xin lỗi" đâu nhé. Học thuyết uyên thâm - Chết cũng không chịu nhận lỗi được phát huy cao độ và đầy đủ trong màn tiểu phẩm đầu đường xó chợ này. Bởi thế Bách Dương tôi cho rằng đồng bào của chúng ta đã đánh mất khả năng nói lời "xin lỗi", mỗi người Trung Quốc cứ như là một vòi phun lửa, chỉ có can trường dốc sức lực để đua tranh.

Một trong những đặc trưng của văn minh phương Tây là sự thừa nhận người khác với mình cùng tồn tại như nhau, cùng được tôn trọng như nhau, cho nên họ mới thể hiện sự tôn kính ấy một cách cẩn trọng như vậy. Giẫm phải bàn chân vàng của quý ngài, họ "xin lỗi" là chuyện đương nhiên, nhưng thực tế chưa chắc đã giẫm phải, chẳng qua suýt nữa giẫm phải thôi cũng "xin lỗi". Vô tình ho lên một tiếng, họ "xin lỗi" cũng bình thường thôi, nhưng hắt hơi một cái nhẹ như tiếng muỗi kêu cũng "xin lỗi". Ðang dở câu chuyện buồn đi tiểu "xin lỗi" đã đành, nhưng thấy bếp bị cháy, họ vội đi dập lửa cũng "xin lỗi".

Khách du lịch thường xuyên được nhìn thấy một tiết mục là anh đang chăm chú chụp ảnh, có người vô tình đi ngang qua tầm ngắm, nhất định họ phải "xin lỗi" anh. Mà đa số người phương Tây, một khi thấy anh giơ cao máy ảnh, thì lập tức đứng dừng lại cười ngô nghê như những chàng ngốc, chờ cho đến khi anh bấm nút xong rồi họ mới đi tiếp. Người chụp ảnh nếu là bà con Trung Quốc của tôi, thì bệnh tê dại đã thành tập quán, không bao giờ có phản ứng gì. Nếu người chụp hình là những Tây đại nhân, thì họ chẳng chịu nín tiếng đâu, thế nào cũng hắng ra một điệu. Lúc này thì không phải điệu "xin lỗi" nữa, mà là "cảm ơn".

Cảm giác bị đe dọa từ "cảm ơn" và cảm giác bị đe dọa từ "xin lỗi", đối với tôi đều nặng nề như nhau. Trên thế giới sao lại có người chịu phung phí nước bọt cho hai câu nói này đến thế, thật khó mà hiểu nổi. Bách Dương tôi dù rằng tinh thông những mười tám môn võ nghệ, nhưng đến nước Mỹ, muốn chạy trốn khỏi tấm lưới bủa vây của hai câu nói này, thật tình còn khó khăn hơn cả lên trời. Anh càng chạy trốn, họ càng "cảm ơn" anh. Anh đợi cho người ta chụp xong hình mới đi ngang qua, tất nhiên người ta "cảm ơn" anh. Nhưng cả khi mua sắm, hàng đến tay xong rồi họ vẫn quay sang người bán hàng để nói "cảm ơn" (thử hoán vị ở Trung Quốc xem, đừng nói là khách hàng nữa, nếu nhân viên bán hàng mà nói được câu "cảm ơn", thì trần nhà cũng sập xuống vì cảm động). Ðến ngân hàng rút tiền, bà lão ngồi quầy trực ban mắt trân trân nhìn anh ôm đống tiền ra đi cũng "cảm ơn" anh (quý ngài độc giả nếu có thể lượn một vòng ở ngân hàng Trung Quốc thử coi, chắc có thể tường tận mọi nhẽ). Nếu có việc phải vào cửa quan, khi ra về trao lại giấy tờ cho anh, họ cũng lại "cảm ơn" (quý ngài độc giả thử vào các cửa quan ở Trung Quốc mà xem, bảo đảm quý ngài lập tức nổi cơn hoài niệm phương Tây da diết). Khi lái xe trót tăng tốc hoặc rẽ sang đường không đúng quy định, ông cảnh sát vừa giao biên lai phạt tiền vừa nói "cảm ơn" anh (nếu ở Ðài Bắc, kết quả nhận biên lai phạt ở đầu đường thì e... sẽ là : một bộ mặt sưng tấy như dì ghẻ, một lỗ miệng lẩm bẩm Tam tự kinh [câu văng tục - dịch giả]"). Khi ở Lốtx Angiơlétx, tôi cùng ông bạn Chu Quang Khải vào nhà gửi xe, khi đánh xe ra cổng nộp tiền lấy biên nhận, bạn tôi cũng bật ra một câu "cảm ơn", tôi trách khéo : "Lễ phép không phải lối, ông anh thử không đưa tiền liệu hắn có tha cho nước này không, có gì mà phải cảm ơn ?" Ông ta nghĩ mãi cũng không trả lời được lý do tại sao không đừng được mà phải "cám ơn". Nhưng lần thứ hai đi lấy xe, ông bạn vẫn "cám ơn" như cũ, làm tôi tức chết đi được.

Bách Dương tôi có ấn tượng sâu sắc nhất với câu "cảm ơn" là do vụ "kỳ án cửa lò xo". Mọi khi lão tôi đi qua cánh cửa lò xo, thường là đẩy cửa đi khỏi rồi buông tay bỏ mặc nó. Sang tới nước Mỹ, hồi đầu vẫn như thế. Có bạn nhắc nhở : "Ông ơi, đây là bang mũi lõ, ông đừng đem văn hóa truyền thống năm ngàn năm của Trung Quốc nhà ông sang cả bên này, cần phải xem đằng sau có người hay không đã, rồi từ từ buông tay". Ðùa ! Tôi đến Mỹ tham quan du lịch, chứ có phải đến trông coi cửa nẻo cho các người đâu, tôi đi qua cửa lò xo còn nhiều hơn cửa lò xo mà ông nhìn thấy đấy, chẳng nhẽ còn phải mượn ông lên lớp giảng dạy nữa sao ! Cứ như thế một lần, tôi vừa buông tay, cánh cửa bật mạnh ra phía sau, ông già da trắng đứng sau lưng hét lên một tiếng, tôi và ông bạn suýt nữa phải quỳ xuống xin được tha thứ (đáng lẽ tôi định bôi mỡ dưới chân, nhưng oái oăm thay lúc ấy toàn những người rách việc ở đâu mà đổ xô đến lắm thế, tôi không thoát nổi). Rất may cho tôi là ông ta chưa đến mức bị chấn thương sọ não, qua tướng mạo và cách ăn mặc của tôi, chắc ông ta nhầm với một nhân vật quan trọng của bộ lạc ăn thịt người Tân Ghinê, nên không dám truy cứu. Sau chuyện đó bạn tôi lại nhắc nhở : "Ông chưa ăn qua thịt lợn, cũng phải xem qua con lợn nó đi đứng thế nào chứ, học hỏi Tây đại nhân, mới là đạo yêu nước chân chính đấy ông ạ". Ô hô, hóa ra là khi Tây đại nhân bước qua cửa, đều phải dừng chân giữ cánh cửa, chờ đến khi người sau bước vào suôn sẻ, hay có người nối tay đón lấy mới từ từ buông tay mình ra. Không kinh qua sự việc, không lớn nổi trí khôn, không bao lâu lão Bách tôi đã thuộc làu quy luật này. Cũng vì vậy mà không ngừng được nghe các ông Tây bà Ðầm "cám ơn" rối rít, kể ra cũng khoái.

Về đến Ðài Bắc, tôi vẫn tiếp tục kiểu sính Tây như vậy. Nhưng không được ba ngày, lại đâu vào đấy, không phải vì tôi thiếu kiên trì, mà là mỗi khi tôi dừng chân xin hầu các vị thì các vị bạn hữu da vàng đứng sau tôi, như bị cứt khô nhét đầy mồm, không có một người nào biết nói "cảm ơn" cả. Thế là tôi rút tay bỏ mặc, cánh cửa đập vào sống hay đập vào chết, kệ mẹ nó. Than ôi, nếu muốn moi một câu "cám ơn" từ lỗ miệng người Trung Quốc, khéo phải trưng dụng đến chiếc bồ cào của bạn tôi Trư Bát Giới mới xong.

Sự thực câu "cảm ơn" và câu "xin lỗi" ở nước Mỹ đều giống nhau, đều đã trở thành một bộ phận sinh hoạt của người dân nước Mỹ, khiến nó phát triển đến mức tràn lan. Ngay cả đứa trẻ mới tập tọe, khi bà mẹ chùi đít cho nó, cũng biết nói "cám ơn mẹ". Các ngài có xem đoạn phim quay cảnh cướp nhà băng chưa, bọn hung đồ cao to chĩa súng ngắn, đang buộc mụ đứng quầy nhà băng xếp hết tiền bạc, xong rồi ngả mũ "cám ơn" rồi mới tháo lui. Theo ý Bách lão, thà để tràn lan còn hơn, chứ đừng để cứt khô nhồi đến ngạt thở.

Còn phải nhấn mạnh một điều rằng, khẩu ngữ "xin lỗi" và "cảm ơn" đều bật ra đồng thời với nụ cười nở miệng. Cho nên, một câu nói khác được nối đuôi rất hồn nhiên là "Tôi có thể giúp ngài được không) ?" Lão già tôi sống đến từng này tuổi, từ Ðại lục đến Ðài Loan, từ miền núi đến thành thị, từ thôn Ba nhà đến trường Tây học, từ bi bô tập nói đến hùng biện như sấm, câu "xin lỗi" hoặc câu "cảm ơn" dù hiếm hoi như vẩy rồng lông phượng, cũng còn thi thoảng được nghe thấy. Chỉ duy có câu "Tôi có thể giúp ngài không?" thật tình chưa hề nghe ai xuất khẩu bao giờ.

Ngày thường, chúng tôi đều được bạn bè đánh xe đưa đón, oai phong lắm, điệu bộ lắm, nhưng có một lần thì đúng như cặp đui mù, tôi và bà lão từ khu trung tâm Oasinhtơn đáp tàu điện ngầm đến thị trấn Xuân Ðiền, Xuân Ðiền là ga cuối, phải đi tiếp một đoạn bằng tăcxi nữa, mới tới được quý phủ của ông bạn mời cơm. Không ngờ xe tắcxi ở nước Mỹ lại ít ỏi đến mức ít hơn cả số tiền trong túi của Bách lão, ngoài trời lại sẩm tối dần, chúng tôi chạy ngược chạy xuôi quanh khu nhà ga để vẫy xe, thảm hại như hai con chó mất chủ. Một bạn trẻ người Mỹ đi ngang qua, chắc đoán ra sự cố, anh ta đến hỏi chúng tôi có thể cho phép anh ta giúp đỡ được không? Ðúng là ngốc ngếch, còn gì phải hỏi. Thế là anh ta trút bỏ tay nải, ra giữa đường cái, mắt đảo tứ phía, tai ghếch tám phương, cuối cùng cũng chặn được một chiếc xe. Hình như lái xe vội về nhà trước bữa tối, không chịu chở, thấy ông bạn cúi xuống cửa xe nói năng mãi mới vẫy chúng tôi sang. Chờ đến khi tôi tỉnh đòn, muốn hỏi thăm đại danh của vị cứu tinh ấy, thì anh ta đã khuất nẻo đường xa, nếu không có anh ta kịp thời giúp đỡ, vợ chồng tôi khéo phải nằm đất qua đêm ở đó.

Trích từ "Giẫm phải đuôi của hắn"

Ðất nước xếp hàng

Người Mỹ là một dân tộc hay giúp đỡ người khác, "Tôi có thể xin được phục vụ ngài?" không phải chỉ là câu nói giao đãi sáo rỗng đưa đẩy, mà là hành động giúp ngay làm ngay. Trừ Niuoóc và một vài nơi có bến cảng, chỉ cần thấy khuôn mặt bạn lộ ra vẻ lo lắng suốt ruột, thể nào cũng có người đến đặt câu hỏi này. Nếu bạn là người có hoài bão, trả lời : "Ðúng rồi, mình đang cần giúp đỡ, cho mình vay khoảng năm mươi tỷ đô-la quay vòng trong hai mươi năm, được chứ?" Tất nhiên là không được rồi. Nhưng giả sử bạn chỉ lạc đường thôi, thì e rằng họ phải bận bịu một thôi một hồi, thế nào cũng giải thích cho bạn biết một cách tỷ mẩn; nếu chẳng may trình độ Anh văn của bạn cũng ngang tầm với ông Bách Dương thì, dù họ có nói giời nói đất đi chăng nữa, bạn vẫn không hiểu, lúc ấy có thể họ kéo bạn chạy ngược chạy xuôi, trông bạn cứ như vương tôn công tử mà họ lại như thằng lái buôn chạy cờ ấy.

Bách Dương phu nhân, vì vết thương ở lưng chưa khỏi hẳn, khi lên đường phải mang theo một tấm mây đan chuyên dụng để dựa lưng. Dùng tấm mây đan ở Ðài Loan đến nửa năm mà chẳng có điều tiếng gì, nhưng khi đến nước Mỹ, nó gây ra bao nhiêu sóng gió. Bất cứ đến đâu, đều có một ông da trắng lo lắng cho tấm lưng của bà, bao giờ họ cũng tưởng tượng nó kêu răng rắc và gẫy đôi bất cứ lúc nào thì phải. Trên máy bay, trên tàu hỏa, bà cứ như khoác long bào trên người, đứng cũng không dám đứng, hơi nhấc mông lên là họ nhún vai cười, đon đả : "Tôi có thể xin được phục vụ bà không ?" Tất nhiên là không thể rồi, bà ấy muốn đi cầu, có ai đi ỉa thay bao giờ ? Bà ta khổ đến nỗi đành phải nhịn, không thì thịnh tình của họ khó từ chối.

Trong quan hệ xã giao của người Trung Quốc, từ trước không sính trò này, mà ngược lại, những người hay giúp đỡ kẻ khác đều được đặt một cái tên hoa lá cành là "những người rách việc". Ngưòi nào mà thấy việc bất bình xẩy ra ngoài đường, dám cả gan rút dao tương trợ, thì lập tức những viên đạn hình dung từ bay vèo vèo đuổi theo găm vào hắn : "Cứ hay nhúng vào chuyện người khác", hành vi cử chỉ "ngược đời", ắt "có ý đồ gì đây". Cho nên, thay vì ở Ðài Bắc, ngay cả bạn mắc chứng thượng thổ hạ tả gục ngay đầu đường, tôi dám đánh cược với bạn là bảo đảm không ai đến dìu bạn đâu.

Còn nhớ năm ngoái, ông Bách Dương vào xem phim ở Ðài Bắc cùng với ông bạn người Mỹ, có ông khán giả tự nhiên sủi bọt mép, từ ghế ngồi ngã vật xuống, hai nhân viên ở rạp chiếu bóng đến khiêng ông ta ra ngoài, không cần phải hỏi, tất nhiên là họ đưa vào bệnh viện rồi. Ai ngờ khi tan rạp, ông tiên sinh nọ vẫn nằm nguyên trên sàn xi-măng bên lối đi cổng phụ, hình như ông ta không phải "con cháu nòi rồng", mà là tù binh vừa tóm được ở bộ lạc man di mọi rợ đâu đây, dòng người ra về ùn ùn như nước, tuyệt nhiên không một người vì thế mà dừng chân, ông bạn Mỹ kinh ngạc vô cùng, than rằng : "Người Trung Quốc với người Niuoóc chẳng khác nhau là bao, vô tình và lạnh lùng quá".

Ông bạn Mỹ của tôi không nói vô tình lạnh nhạt như người Mỹ là chỗ khôn khéo của ông ta, bằng không, lão già Trung Quốc thiết tha yêu nước như tôi đây, có thể cho rằng ông ta ví dụ không đúng, nói năng sọc sía, còn "chia rẽ tình cảm giữa người dân và chính phủ". Sở dĩ ông cố tình nêu ra Niuoóc vì Niuoóc là đại bản doanh của những nhân vật "không mất gốc", nghe nói người nước ngoài chiếm bốn phần năm tổng dân số Niuoóc, đến nỗi hễ nhắc đến Niuoóc là người Mỹ không chịu nhận là thành phố của mình.

Mặc dù vậy, là một người Trung Quốc, đẻ trên đất Trung Quốc, muốn giúp đỡ người Trung Quốc, cũng không phải chuyện dễ dàng. Ông Bách Dương ở trong tập "Ðâm mạnh vào vại tương" đã nói tung vấn đề này, người nào mà không có phẩm chất cao quý, mãi mãi không hiểu được phẩm chất cao quý của người khác, cũng chẳng thể tin rằng người khác có được phẩm chất cao quý đó. Những mũi tên tẩm thuốc độc - "Những người rách việc", "Cứ nhúng vào chuyện người khác", "Hẳn có ý đồ" đã lên cung nỏ từ lâu, chỉ cần đối phương hé ra ý định đòi giúp người khác, thì sẽ bắn ra loạn xạ. Bạn tôi - Dương Hy Phượng, là người lái tăcxi (ông thường xuyên chở hai chúng tôi đi dạo phố). Một buổi chiều mưa, ông chở một phụ nữ ướt như chuột lột, ngồi trên xe vẫn run cầm cập, hai hàm răng đánh vào nhau kêu cách cách, ông Dương động lòng trắc ẩn, vừa vặn bà vợ ông nhờ đi hiệu giặt lấy về bộ quần áo len, ông ta đề nghị : "Tiểu thư, cô có thể thay tạm bộ quần áo ướt ra, đợi khi về đến nhà rồi cô trả cho tôi cũng được." Chị ta nghe thấy nói cởi quần áo, lập tức trợn tròn con mắt, gào lên : "Dê cụ, muốn tôi báo cảnh sát hở ?" Ông tức đến mức phải nguyền rủa chị ta sẽ bị ho lao thối phổi. Còn một ông bạn khác là Lý Thụy Ðằng, giáo viên của Ðại học đường văn hóa Trung Quốc, một lần lên xe buýt, nhìn thấy tay nắm chiếc ô của một phụ nữ (xin lỗi, lại là phụ nữ) bị rơi xuống sàn, suýt nữa bị giẫm nát, ông ta vội nhặt lên, chen chúc mãi mới đến được ghế ngồi phía sau trả cho cô ấy. Ðội ơn Quan Thế Âm Bồ Tát, cô nàng này xem chừng có văn hóa hơn, không chửi "dê cụ", nhưng lại không biết "cám ơn", chỉ giương đôi mắt như cá ươn, nhìn chằm chằm, chẳng nói lấy một lời. Thế là Lý tiên sinh đại thất bại, đến kêu với tôi rằng : "Ông này, ông nói thử xem, người Trung Quốc nhà mình bị làm sao ấy nhỉ ?" Ôi, người Trung Quốc hình như vẫn dừng ở thời đại ăn hang ở lỗ, khoác tấm áo giáp như gai nhím trên mình, chỉ thò ra hai con mắt lạnh lùng, nghi kỵ, tâm thần bất ổn, nhìn thiên hạ bằng con mắt hổ vồ.

Bây giờ trở lại giới thiệu tiếp tấm mây đan của Bách phu nhân, tấm đan ấy thế mà tác dụng lắm, không những khiến các Tây đại nhân hầu hạ mọi chốn mọi nơi, thậm chí gặp cảnh xếp hàng cũng được mọi người nhường lên đằng trước. Nói về chuyện xếp hàng, có thể coi là chiếc nhiệt kế đo nền văn minh bề ngoài của nhân loại. Quan sát trật tự hàng lối của một đất nước, có thể phán đoán trình độ văn minh của họ một cách chuẩn xác. Tôi ở nước Mỹ chỉ hai tháng giời, đã muốn đổi tên Hợp chúng quốc A-me-ri-can thành Xếp hàng quốc A-mê-ri-can, nhưng tóm lại ở nước Mỹ, việc xếp hàng không những quá mức, còn trở thành tai nạn nữa, không thể không tiếc thay cho các bạn da trắng da đen trên hai hàng lối kia, lãng phí bao nhiêu là thời gian trong việc này. Lên máy bay xếp hàng, xuống máy bay xếp hàng, kiểm tra hành lý xếp hàng, xuất trình hộ chiếu xếp hàng, mua tem xếp hàng, gửi thư xếp hàng, nộp tiền, rút tiền xếp hàng, chờ xe buýt xếp hàng, đi vệ sinh xếp hàng, nhưng khiến người ta suốt ruột nhất, là bất cứ cửa hàng ăn nào to hay nhỏ cũng xếp hàng.

Về chuyện xếp hàng, không phải nói khoác đâu, nhưng tôi chẳng đếm xỉa làm gì. Chẳng phải mình tôi đâu, toàn thể người Trung Quốc cũng chẳng ai đếm xỉa làm gì. Nhưng phải phân biệt xếp hàng ở Mỹ và xếp hàng ở Trung Quốc, cả hình thức và nội dung, đều không giống nhau. Nó cũng giống như vạch ngang cho người đi bộ sang đường ở Mỹ và ở Trung Quốc đều không giống nhau. Tóm lại, người Trung Quốc xếp hàng chỉ là một học thuyết, còn người Mỹ xếp hàng lại là một cách sống. Ở Ðài Bắc, xếp hàng chỉ áp dụng được nửa đoạn, mọi ngưòi chờ xe buýt xếp hàng, đang yên đang lành đùng một cái xe đến, là cứ như Mục Quế Anh xông vào trận Thiên Môn, lập tức liểng xiểng gạch ngói, xô trước đẩy sau. Kẻ yên hùng mở đường máu, nhẩy lên chiếm chỗ trước, còn già yếu thương phế binh cứ đâm nháo đâm nhào mãi đằng sau, bươu đầu sứt trán. Trời ơi, thật không biết lúc đầu xếp hàng để làm gì ? Nhằm kiếm một chỗ ngồi, hay sợ không chen được lên xe, đành cho một cái trâu húc mả còn dễ hiểu. Nhưng ngay cả tàu hỏa, ô-tô đã ghi rõ số ghế, mà ghế ngồi thì hàn bằng sắt, chẳng bay mất được cũng chẳng sợ mông người ta cắm đinh, thật sự không hiểu tại sao còn phải tranh cướp nhau ? Còn người Mỹ, hình như đẻ ra số là xếp hàng cả đời, cho nên họ cứ bình tĩnh như không. Hay là Trung Quốc người đông, đến khi xếp hàng thì gáy đằng trước chạm mũi đằng sau, kẻ ôm người đẩy, quần áo người nọ dính chặt người kia, đứa hổn hển, đứa hở cả thịt da, trông xa thân mật như những người bạn chiến đấu. Chỉ Tây đại nhân xếp hàng là uể oải, thưa thớt, gặp lúc có xe qua lại, hoặc đến đầu đường đầu ngõ, họ còn tự động ngắt quãng, trông xa có vẻ thương tâm, nhìn vận nước của họ thế kia mà tự nhiên lâm ly cảm khái.

Ở Niuoóc, một người bạn bảo tôi cùng đến một ngân hàng nổi tiếng chen chúc để rút tiền. Tôi tự nhủ, anh này chắc được nghe nói tôi giỏi võ chen xe buýt ở Ðài Bắc, bèn bảo tôi đem chuông đi đấm nước người, mà bản thân tôi cũng thích diễu võ dương oai. Khi bước vào cửa, thì thấy các quầy xếp thành một hàng thẳng tắp, mỗi quầy chỉ có một khách hàng đứng xì xồ ở đó, bụng đã mừng thầm, nhanh như chớp tôi nhảy phắt vào xếp sau một vị đứng trước quầy, không ngờ ông bạn túm lấy tôi như bắt được thằng ăn cắp, còn chơi chiến thuật khóa họng nữa, lôi xềnh xệch tôi ra ngoài, không những không xin lỗi về hành vi lỗ mãng của ông ta, còn trách móc: "Ông làm gì đấy?" Tôi nói không ra hơi nữa: "Tôi xếp hàng chứ còn làm gì nữa, từ ngày đặt chân đến quý quốc của các ông, làm gì vướng đấy, xếp hàng cũng phạm pháp chắc?" Ông ta nói : "Phạm pháp thì không, phạm quy thì có". Hóa ra trước quầy giao tiền ở ngân hàng, dưới đất có một vạch - giống vạch ở quầy soát hộ chiếu trong nhà ga sân bay, người đến sau đều phải đứng chờ ở dưới vạch đó, chưa đến lượt gọi thì không được vượt ra tùy tiện. Mà ở đó đã xếp đến năm sáu chục người rồi, họ đều phải chờ đến vị khách đứng trước quầy đi khỏi, bàn tay ngọc của ông bà ngồi sau quầy vẫy khẽ, mới được phép nẩy như hạt đỗ, vào trong bổ khuyết. Ôi dào, nước Mỹ thành lập chưa được bao lâu, sao mà lắm quy củ thế, thủ tục lễ nghi thế này, không hiểu có ảnh hưởng đến sĩ khí, lòng dân ?

Thế nhưng, cái đáng sợ còn là, ở mọi cửa hàng cơm lớn nhỏ, cũng phải xếp hàng, điều đó vượt quá xa phạm trù học vấn vĩ đại của tôi, từ thời Bàn Cổ khai thiên lập địa, chưa từng nghe nói vào hàng cơm phải xếp hàng cả. Bách lão lần đầu ăn cơm ở cửa hàng San Francisco, mới bước vào đã bị bà nhà kéo ra. Ô hay, có hàng đâu mà xếp cơ chứ, đương nhiên là sải bước vào trong rồi, lôi lôi kéo kéo gì thế ? Ai mà biết được rằng, dù chẳng có bóng ma nào cũng phải đứng đấy đã, chờ cho cô phục vụ dẫn vào ghế ngồi như dẫn hồn ma ấy. Nếu không có ai đến chỉ dẫn, thì có chết đói ngay tại chỗ cũng không được vượt lôi trì dù nửa bước.

Ấn tượng mạnh mẽ nhất là một đêm ở Thung lũng, vất vả lắm mới tìm được một quán trọ còn mở cửa, quán trọ ấy lại rộng lòng đặc ân, miễn xếp hàng, nhưng khách trọ phải đến đăng ký quý danh tại quầy trực ban trước, sau đó ngồi ngoài cửa chờ người ta gọi. Bà hầu phòng hễ xuất hiện, là trở thành Ðức Mẹ cứu khổ cứu nạn, đại từ đại bi của mọi người. Tất thảy giương đôi mắt như con chiên đang cầu Chúa, lo lắng nhìn về hướng bà ta. Nghe bà ta phun vàng nhả ngọc, truyền gọi mỗ mỗ tiên sinh có thể vào được rồi, cả gia đình lớn bé của ông mỗ mỗ, hô vang như sấm, kêu hét ầm ĩ. Ừ nhỉ, hà tất phải tốn thêm lần thủ tục như vậy!

Ở Ðài Bắc thì không có cảnh này, một lũ ma đói kéo đến hàng cơm, rõ ràng khách đã ngồi kín cả hầm cả hố, vẫn cứ xông vào hang hùm, chọn một bàn đoán là sắp ăn xong vì bát đĩa chổng chơ, cốc tách ngang ngửa, rồi đứng vây kín xung quanh. Khách ngồi ăn dở trên bàn cũng chẳng lạ lẫm gì với thế trận này, mặc cho lũ ma đói giận dữ nhìn chằm chằm vào quý miệng của họ, quý miệng ấy vẫn nhai vẫn nuốt rất từ tốn, thở không bị ngạt, nuốt không bị nấc, mặt không biến sắc. Cuối cùng, chán chê mới chịu rút lui. Lũ ma đói được thăng cấp, trở thành thượng khách. Lại một tốp ma đói khác ào vào, lại vây kín mặt bàn, nhìn ngó tứ phía. Một cảnh chó sói đất Phi châu đang ngoẹo cổ nhìn cá sấu nhai nhồm nhoàm được tái diễn, quả là dễ sợ!

Chuyện đau lòng nhất là nhiều hàng cơm Trung Quốc ở nước Mỹ dần dần cũng nhiễm phải thói xấu thế này, bỏ rơi nền văn hóa "xem ăn" truyền thống của chúng ta. Mọi người đều nói nước Mỹ là một nước tự do, ý kiến của tôi có điều ngược lại, chỉ cần xếp hàng thế thôi, cũng đủ khiến người ta xếp đến phân liệt tinh thần.

Trích từ "Giẫm phải đuôi của hắn"

Rốt cuộc là cái bang gì

Chỉ theo dõi tác nghiệp trên giấy bút, thì Trung Quốc quả là bang lễ nghĩa. Nhưng xét trên hành vi, thì chúng ta lại đi giật lùi về thời hoang dã.

Nguyện vọng lớn nhất của tôi là mong Trung Quốc sớm trở thành một nước lễ nghĩa. Câu nói này nghe ra hơi chối tai, có ông bạn liền khích bác : "Theo ý ông thì Trung Quốc bây giờ là một nước lễ nghĩa giả sao ?" Ông Bách Dương nói : "Ý tôi không phải thế, mà ý tôi là Trung Quốc hiện nay còn chưa đủ tư cách là một nước lễ nghĩa giả, mà là một nước man dại nguyên thủy thật sự". Một câu thế là hết, tôi tiện tay xê chiếc ghế đẩu lót dưới mông ông ấy, may mà ông ấy không ngất xỉu lăn đùng xuống đất, mà chỉ ngồi hổn hển thôi. Tôi nghĩ, sĩ phu yêu nước đến hổn hển như thế, chắc chắn là đếm không xuể, nói thế thì khẩu chứng vô bằng, bây giờ xin các quý ngài chớ có phán đoán trực giác theo kiểu cảm tính, hãy để lão già này dẫn các ngài đi tham quan, tham quan.

Xin mời tham quan tiết mục đầu tiên: Lễ cưới.

Ðến cả ngôi sao màn bạc có số lần ly hôn nhiều nhất, cũng phải thừa nhận, kết hôn là một việc to lớn trong đời người, nếu không thì đã ly nó rồi, tại sao lại kết nó cơ chứ? Tóm lại, kết hôn là một trang nhẩy vọt và đột phá trong lịch trình của cuộc sống. Một trai một gái rời bỏ môi trường xưa nay vốn thân quen, nhảy lên một chiếc thuyền khác, hợp thành một gia đình lấy đôi lứa làm trung tâm, cùng tay chèo tay lái, đưa chiếc thuyền tình vào đại dương vừa xa lạ vừa hứng khởi. Ðó là sự thay đổi quan trọng biết nhường nào, cho nên bất kể nghi thức cổ truyền của Trung Quốc hoặc nghi lễ tôn giáo ngoại nhập từ phương Tây, đều rất trang nghiêm, sự trang nghiêm và sung sướng tràn đầy qua những lời chúc cho cuộc đổi thay này. Cổ xưa quá thì thôi không nhắc nữa, chỉ nói về lễ cưới ở nhà quê trong suốt thập kỷ bốn mươi gần đây, đều rất long trọng, chú rể thân chinh đến tận nhà gái xin đón dâu, hoặc ngồi xe hoặc ngồi kiệu, về đến nhà trai, một lạy giời đất, cảm ơn sự an bài đôi lứa của tạo hóa, hai lạy cao đường, cảm ơn ân đức nuôi dưỡng của mẹ cha, ba là, cô dâu chú rể cúi lạy nhau. Ba lần quỳ lạy rồi mới thành vợ chồng. Lễ cưới ở trong nhà thờ đạo cũng mang ý nghĩa tương tự, chú rể đứng trước bục thánh, cùng với tiếng nhạc đệm trang nghiêm, cô dâu khoác tay người cha hoặc người anh của mình từ từ bước ra, đến trước thánh đường, người cha trao con gái, người anh trao em cho chú rể, sau đó mục sư hoặc cha cố, nhân danh Chúa, Thượng đế, tuyên bố họ đã kết hợp thành một.

Rồi thì, không biết bắt đầu từ khi nào, có lẽ một thời gian sau khi triều đình nhà Thanh sụp đổ, người Trung Quốc chê bai tục cúi lạy cũ kỹ, rồi lại chê bai lễ cưới nhà thờ kiểu cách Tây, bèn phát minh ra kiểu "văn minh kết hôn" tứ bất tượng (chẳng biết giống thứ gì - dịch giả), mà đến bây giờ vẫn thịnh hành. Lễ cưới chẳng ra lễ cưới mà thành ra phường chèo. Lễ đường không ra lễ đường mà thành ra lễ hội. Khách khứa đến chúc mừng đám cưới thì ít, đến như trẩy hội thì nhiều. Họ chạy tới chạy lui để kiếm bạn, trong mắt họ thật ra không hề có lễ cưới, chỉ là gặp gỡ xã giao. Tóm gọn lại là mọi người tuy ở cùng một thành phố, nhưng thường hai ba năm, bốn năm năm, không gặp nhau một lần, chỉ còn cách biến phòng cưới thành cao lâu nhà hàng. Cho nên, chi chi chô chô, ầm ào sôi nổi, người thì hẹn xong tiệc cưới ở lại chơi vài ván mà chược, người thì hẹn mấy hôm nữa sẽ tổ chức gặp lại nhau, rồi kể lể quãng ngày xa cách, rồi hỏi han tin tức, rồi cảm thán nuối tiếc thời son trẻ, lôi cả chuyện ra chê trách ông Hai, bà Ba, chú Tư, cô Năm... là chuyện thường tình. Ông chủ hôn thì đầy bụng luân thường đạo lý, gào khản cả tiếng ở trên bục, không một người nào trên thế giới này nghe thấy ông nói gì, đến cả ông ta cũng không nghe thấy tiếng gào của mình. Còn người giới thiệu chương trình, thường là nhổ củ hành tại chỗ, nước đến chân mới nhảy, đã không biết cô dâu họ tên gì, cũng chẳng biết công việc của cô đang đảm nhiệm thánh thiện đến mức nào, thỉnh thoảng trà trộn vai diễn, lôi chuyện động phòng của người ta ra trước quan viên hai họ, lời vang vọt tuôn ra nhảm nhí, thô thiển hạ lưu đến mức ngài biên tập tờ báo Hoa hoa công tử (Playboy) của Mỹ, cũng không chịu nổi phải báo cảnh sát. Hề già hề trẻ, va bên nọ đụng bên kia, nói là cái chợ còn phúc đức đấy, đúng là nơi người dại để truồng, người khôn xấu hổ.

Xin mời tham quan tiết mục thứ hai: Lễ tang.

Việc chết, so với cưới xin trong đời người, còn trọng đại hơn nhiều, một người có thể cưới rất nhiều lần, nhưng chết thì chỉ được một lần thôi, đó là chấm dứt của đời người, chấm dứt vĩnh viễn. Bỏ lại thành quả cả đời phấn đấu vất vả, và người thân yêu dấu, xuôi tay về cõi cực lạc. Nhà tang lễ là trạm cuối cùng cuộc hành trình cuả con người đó. Bước qua trạm cuối, là mãi mãi ở lại trong nhà mồ. Không khí tang lễ, không chỉ nghiêm trang, mà còn vô vàn bi ai. Cổ nhân nói : Ðiếu giả đại duyệt (người viếng rất mừng - dịch giả) là nói mừng cho tang lễ tổ chức đúng phép tắc lệ bộ, chứ không có ý mừng cho người chết, chết được ổn, chết được may. Nhưng bây giờ, các đám tang thường có hiện tượng thế này, khách viếng bước vào nhà, là vào ngay thắp hương vái lạy trước bài vị linh cữu, người nhà quỳ bên linh cữu khấu đầu lễ tạ, có lúc bật ra tiếng khóc thương xót, nhất là mẹ già con dại, bà góa con côi, tiếng kêu khóc càng đau lòng đứt ruột. Nhưng tiếng khóc còn chưa dứt, khách viếng kia vừa xoay người, y đã lao ra như mũi tên, nhẩy ngay đến trước mặt một người khách khác, reo lên mừng rỡ: "Ái dà, lão Bách đấy hở, lâu lắm chẳng trông thấy đâu cả, mặt mũi phương phi như tỷ phú ấy, quên bạn rồi hả." Ông Bách Dương kia cũng vẻ phấn khởi: "Tôi cũng đang tìm ông đây, nhưng mẹ nó, cứ bị những tờ thiếp trắng thiếp đỏ nó bám đến nhức cả đầu, đi, ta tìm một chỗ để đánh chén". Vừa ra đến cửa, lại gặp cái của này tiến vào, hai con động vật máu lạnh kia lập tức cất mông chào: "Dạ, chào bộ trưởng, bộ trưởng vẫn khỏe chứ ạ". Bộ trưởng đại nhân ắt là gật đầu mỉm cười, bắt tay thả bước, hai con động vật máu lạnh kia không buồn đi nữa, bám đuôi đon đả, những người khác cũng ồ vào theo, thế là nhà quàn trở thành câu lạc bộ xã giao. Kỳ thực mà nói, kể cả không có cái của này giá lâm, đám tang cũng chỉ là bản sao của đám cưới, không mấy khách đến viếng mang lòng thương tiếc xót xa, hầu hết cũng là đến để xem hội hè. Thế là cảnh quay ở đám cưới lại được tua lại trong đám tang: chi chi chô chô, ầm ào sôi nổi, người thì hẹn xong đám rước ở lại chơi vài ván mà chược, người thì hẹn mấy hôm nữa sẽ tổ chức gặp lại nhau, rồi kể lể quãng ngày xa cách, rồi hỏi han tin tức, rồi cảm thán nuối tiếc thời son trẻ, lôi cả chuyện ra chê trách ông Hai, bà Ba, chú Tư, cô Năm... là chuyện thường tình. Bà góa con côi đập đầu kêu khóc, gào khản cả tiếng bên linh cữu, không một người nào trên thế giới này nghe thấy tiếng khóc của họ, đến bản thân họ cũng không nghe thấy tiếng khóc của mình. Sự thật, nhà tang lễ đã trở thành phòng giao dịch, rồi tự nhiên gặp bạn gặp bè. Gặp bạn gặp bè rồi tự nhiên đất khách gặp cố tri, rồi tự nhiên tay bắt mặt mừng... Tây đại nhân hay công kích người Trung Quốc lạnh lùng vô cảm, giận quá mất khôn lắm cũng chỉ nổi cơn hen suyễn hổn hển mà thôi. Than ôi, mảnh đất nhà tang lễ, mảnh đất thương tâm của bà góa con côi, mảnh đất đau lòng của ông trời đó!

Xin tham quan tiết mục thứ ba: Nhà hàng.

Nhà hàng là nơi lễ nghĩa Trung Hoa phát triển sum suê nhất, cũng có thể nói, tất cả tinh hoa của lễ nghĩa chi bang tập trung trong "hai trận chiến" ở nhà hàng như thế này. Trận đầu tiên là "lảng tránh chỗ ngồi", kẻ có đủ tư cách ngồi vào ghế số một là thượng khách, đa số thuộc các bậc có địa vị, có nhiều tiền. Nhưng trên ghế có con rắn phục ở đó hay sao mà hắn ta thề không chịu ngồi vào, thế là gia chủ và đủ các mặt người xúm vào lôi, xúm vào đẩy, xúm vào hò lơ hắn. Hắn ta miệng thì sùi bọt, nhưng chết cũng không chịu ngồi. Nhưng có người lại hết sức nhanh nhảu, chơi kiểu "mạnh ai đặt đít trước là được", đặt đít ngồi xuống rồi la lên: "Ghế số một đây rồi." Cũng có người sau cuộc đùn đẩy, ngồi xuống ra vẻ muôn chiều oan ức. Chờ khi ghế số một sắp xếp xong, ghế số hai, số ba, số bốn, ghế nào cũng phải một trận náo động thiên cung hơn mười phút hay mười phút hơn, thì bụi bặm mới chịu lắng xuống.

Trong bữa tiệc, anh chuốc rượu, tôi chuốc thức ăn, lại một trận hỗn chiến xẩy ra, khiến người ta mệt muốn chết, nhưng chuyện đó không kể ở đây. Chỉ kể chuyện tàn cuộc hết vở thì nổ ra cuộc chiến thứ hai, đó là trận "lảng tránh ra cửa", tất cả đứng chen ở cửa như đàn chim cánh cụt, những tưởng bên ngoài bậu cửa là một cái bẫy khôn lường, chỉ bước ra khỏi một bước thôi, thì lập tức sập xuống làm mồi cho chó sói. Bởi vậy ông không chịu ra tôi cũng không chịu ra, cả hắn ta ngồi ghế số một nữa, cũng cầm chắc chủ ý quyết không tiến thêm một bước. Thế là lại một trận náo loạn thiên đình xẩy ra, cuối cùng hắn ta đang giẫy thì bị một cái hất ra ngoài. Kẻ nào suy nhược già yếu đứng không vững mà bị hất ra ngoài như thế khéo quý mồm phải cắn đất gặm cỏ!

Trên đây, những chuyện tôi kể chẳng qua là những thứ ra tấm ra miếng, còn những thứ vặt vãnh, kể ra cũng chưa hẳn là không gây kinh hoàng cho các quý ngài đâu!

Trích từ tập "Con sâu dậy sớm"

Tầm nhìn bằng hạt đỗ

Mọi người đều nói Trung Quốc có năm nghìn năm văn hóa. Vâng, thì đúng là có năm nghìn năm văn hóa, nhưng tất cả vinh quang đều đã thuộc về quá khứ, đúng như vị danh tướng nước Ðức Luđentô sau khi đọc Tôn tử binh pháp nói: "Tôi khâm phục người Trung Quốc, nhưng tôi khâm phục người Trung Quốc cổ đại, không khâm phục người Trung Quốc hiện đại".

Lại nói ông Lutsige, quốc vụ khanh nước Mỹ quyết định không đến Ðài Bắc nữa, đối với lời mời hau háu của chính phủ Trung Hoa Dân Quốc, cách từ chối uyển chuyển không chê vào đâu được, nhưng sự thực của cái không muốn đến thì hùng hồn vô cùng. Ðiều đó khiến người ta liên tưởng đến một câu chuyện trước đây... Năm ấy ngài Kennơđi mới nhậm chức tổng thống, đi chu du khắp thiên hạ, ông Lutsige ngày ấy chỉ là một tiểu dân không mấy thân thiện với Dân Quốc chúng ta, tiểu dân mà dám bàn đến việc nước đã là chuyện hoang đường rồi, nhưng còn hoang đường hơn là ông ta dám viết thư cho một ông ủy viên lập pháp tại Ðài Bắc, yêu cầu sang thăm phỏng vấn Ðài Bắc, đúng là không biết điều. Ông ủy viên lập pháp nọ đưa bức thư sang bộ ngoại giao, sau đó có thật người ta cười rụng cả răng hay không, chúng ta không được biết, nhưng kết quả biết chắc là, nếu như đối với anh nào nói ngược cũng tỏ ra hoan nghênh thì chẳng phải tất cả đều nói ngược ? Cái ý mà ta đoán vậy, tất nhiên không lời giải đáp. Ai tưởng tượng được thời thế xoay vần, một ngày ngài Lutsige được bầu làm quốc vụ khanh, các quan lại của Trung Hoa Dân Quốc, không thể không cung trước kính sau, không biết có nên liệt vào một nét đẹp của văn hóa truyền thống?

Cho nên, người ta lại liên tưởng đến một câu chuyện khác, mười năm vế trước, ông Ngô Ðình Diệm với danh nghĩa thường dân đi qua Ðài Bắc về Việt Nam, ông Trương Quân Lệ có viết một lá thư gửi một vị cấp cao nhà nước, cho biết ông Ngô có khả năng nắm chính quyền ở Việt Nam, để đặt nền móng cho quan hệ hợp tác sau này, ông đề nghị chính phủ nên mở tiệc tiếp đãi. Song kết quả còn thê thảm hơn ông Lut-si-ge. Một là, mở tiệc chiêu đãi không có vấn đề gì, nhưng chẳng may tương lai của ông Ngô không sáng sủa thì chúng ta quan hệ với loại người này còn ra cái thể thống gì ? Hai là, dựa vào bức thư của một thường dân không có chức vụ gì, nếu tiếp đãi thịnh soạn, chẳng phải đi đề cao địa vị đối ngoại của anh thường dân này sao ? Do vậy, ông Ngô Ðình Diệm một mình một bóng ngồi lại trong sân bay Tùng Sơn, chờ cho hết giờ trung chuyển, không có một ma nào đến hỏi thăm ông cả.

Giờ đây, những con mắt vụ lợi chỉ còn cách cầu xin ảo giác của mình, hy vọng rằng các ông lớn đều có được một đức hạnh không thù dai. Các ông lớn không thù dai ư ? Có những ông lớn cố nhiên là rộng lòng cao thượng, nhưng cũng có ông không mấy dễ quên tình cũ nghĩa xưa. Sau này, ông Trương Quân Lệ sang Việt Nam giảng dạy, Việt Nam tiếp đãi ông bằng quốc lễ long trọng (nước ngoài thiết lễ đãi ngộ học giả Trung Quốc như vậy, trăm năm nay mới là lần đầu, là vinh hạnh lớn cho đất nước, nhưng báo chí Ðài Loan không nhắc đến một lời. Than ôi!).

Ðại sứ quán Trung Hoa Dân Quốc vì tình thế bắt buộc, không thể không mở tiệc tiếp xúc sứ giả các nước và một số nhân vật danh tiếng, họ đến rất đông, chỉ trừ có hai người không dự, một người là tổng thống Ngô Ðình Diệm, một người là ông Trương Quân Lệ, làm cho bữa tiệc lấn cấn mãi. Ðó còn chưa kể, nghe đâu Tổng thống Ngô ra lệnh xóa bỏ quốc tịch người Hoa là có yếu tố tình cảm riêng tây ở trong đó, ảnh hưởng ấy mới lớn làm sao!

Không cần bê nguyên học thuyết Khổng Mạnh ra lần nữa để chứng minh người Trung Quốc hiếu khách như thế nào, đối nhân xử thế ra làm sao. Bài ca ấy đã tuyệt chủng lâu rồi, nó và hành động tư tưởng của người hôm nay hoàn toàn là hai chuyện khác hẳn. Các quan viên còn hơn thế, mải xoay sở kiếm chác đến mức hiện thực như thế, nông nổi như thế, đối với người không tiền của, không quyền thế đều không coi ra gì, đợi đến khi coi ra gì rồi thì không kịp nữa. Lutsige đi qua mà không vào, trách thế nào được ông ta.

Trích từ tập "Con lợn hay"

Không bàn phải trái, chỉ bàn "chính lộ"

Ðặc điểm của chủ nghĩa "Thế lợi" là không bàn đến phải trái, chỉ lấy thế lực và lợi lộc làm thước đo đúng sai.

Ông bạn Ðồ Hồng có kể với tôi, chuyện xẩy ra ở Triết Giang quê ông ta : trong kháng chiến, có một người họ hàng in tiền giả lưu hành trong khu địch tạm chiếm, dùng để mua sắm vũ khí đạn dược thuốc men cho đội du kích đánh Nhật. Người họ hàng kia không may bị quân Nhật bắt, hành quyết trước ngày kháng chiến toàn thắng. Khi tin loan về đến quê nhà, các vị "chính nhân quân tử" nghe thấy không ngớt lắc đầu than phiền : "Thằng này tốt đủ mọi mặt, chỉ mỗi tội không chịu tìm việc làm chính đáng, đi con đường chính đáng, để bây giờ sa vào kết cục như vậy." Than ôi, đó là lời bình phẩm đánh giá từ thâm tâm người Trung Quốc đối với một vị hảo hán chống ngoại xâm : "không làm việc chính đáng", "không đi đường chính đáng", tỏ ra vô cùng nuối tiếc, nhưng không hề có chút kính cẩn. Ðó chính là một sự lạnh lùng, một sự tàn nhẫn. Trong văn hoá Vại tương, chỉ có công danh phú quý mới là "chính lộ" (con đường chính đáng). Phàm những hành vi không giành được công danh phú quý, thì đều là "không chịu làm việc chính đáng", đều là "không chịu đi đường chính đáng". Cho nên cái linh thiêng trong cõi người đã tiêu tan biệt tích, thước đo thị phi đã lẫn lộn nghịch đảo, sự khác biệt giữa người và thú gần như không thấy. Duy chỉ "Con mắt Thế lợi" trân trân tồn tại như ánh ngày.

...

Hỡi ôi, nếu mỗi một người Trung Quốc đều gắng gỏi đi con đường "chính lộ", thì xã hội Trung Quốc không biết sẽ trở thành ra sao ? Chẳng cần vào đền Quan thánh để bốc quẻ cũng thừa biết rồi. Nhưng cho đến giờ này, vẫn có hàng đống người đang hô hào đi theo "con đường chính đáng" công danh giàu sang, ông bảo như vậy có chết người không !

Ông Do Nhân Hoa, lưu học ở Trung Quốc, từng chỉ trích người Trung Quốc tuy giàu tình người nhưng thiếu công đức. Tôi cho rằng ông Do chỉ nhìn thấy bề mặt, mà không thấy trong cốt tủy của sự việc mà thôi. Nếu nhìn tận trong xương tuỷ, thì chắc chắn ông không còn thấy tình người của họ nữa, mà chỉ thấy toàn những ánh mắt Thế lợi - lạnh lùng, tàn nhẫn, nghi kỵ, hả hê và ngày ngày mong người ta đổ bể, vì công danh, vì sang giàu mà mất hết tính người, mà như say như ngố, mà như cuồng như điên.

Trích từ "Ðập mạnh vào vại tương"

Một chậu cát tơi

Bất kỳ một xã hội và bất cứ một người nào, đều có chút sùng bái quyền uy. Nhưng hầu như không có một xã hội nào, một dân tộc nào, sùng bái uy quyền đến chí cốt, đến cuồng dại như người Trung Quốc. Bất luận một xã hội hay bất kể một người nào, ít nhiều cũng có tính ích kỷ. Nhưng cũng không có một xã hội nào và một dân tộc nào tính ích kỷ bền vững như người Trung Quốc. Nói như vậy, nghe có vẻ hậm hực với đời, mà nói ra vậy, chưa biết chừng nguy cơ đến nơi, nếu chọc tức đội trọng tài yêu nước, họ sẽ huýt còi loạn cả lên chưa biết chừng. Nhưng đã là lý lẽ thì ta nên bàn bạc, chẳng nên tức tối làm gì.

Có một hiện tượng, chắc mọi người đều vui vẻ thừa nhận, rằng người Trung Quốc là một dân tộc thông minh. Lưu học sinh Trung Quốc ở nước ngoài, bất kỳ ở Mỹ, ở Anh, ở Pháp, ở Nhật, thành tích đều nổi trội so với học sinh bản xứ. Ông Cô Hồng Minh học trường hải quân ở Anh, điểm trội hơn cả lưu học sinh người Nhật - Y Ðằng Bác. Ông Tưởng Bách Lý học trường lục quân ở Nhật, môn học kiêm cả môn thuật, đều đứng đầu khóa học. Người Nhật hồi đó chưa được như bây giờ, còn nhỏ nhen lắm, không chịu được người ta hơn mình, tìm cách đè bẹp ông Lý. Ðấy là những thí dụ xa xôi, còn thí dụ gần mà lại kinh thiên động địa nữa là "Ðại vương" môn thể thao cờ vi Ngô Thanh Nguyên và "Tiểu vương" Lâm Hải Phong thi thố dọc ngang ở ngay nước Nhật, đối thủ đổ như rạ. Ðương nhiên là do môi trường ưu việt của môn cờ vi Nhật Bản, nhưng cũng do cả trí tuệ bẩm sinh của người Trung Quốc nữa chứ. Nếu khăng khăng nói người Trung Quốc thông minh hơn Tây đại nhân, quả là hơi khoác lác một chút, nhưng chí ít phải nói, thông minh của người Trung Quốc tuyệt nhiên không thua kém Tây đại nhân - Ðồng bào Trung quốc sẽ được vui mừng lây, đương nhiên là khỏi bàn cãi, đến Tây đại nhân, thậm chí đến đảng 3K, cũng không thể nói người Trung Quốc tính thông minh kém cỏi, cùng lắm chỉ phàn nàn người Trung Quốc tính tập thể kém cỏi mà thôi. Ông bạn Tây hay ví người Trung Quốc là Do Thái phương Ðông, tất nhiên là khinh miệt rồi, nhưng đồng thời cũng có ý sợ, nể. Người Do Thái nổi tiếng là xương xẩu, khó gặm, đừng hòng nhổ được tơ hào của họ. Nhưng về mặt cống hiến của họ, ví như tôn giáo, khoa học, nghệ thuật, chẳng tiếng tăm lẫy lừng sao. Thử coi, giờ nắm quyền kinh tế lớn nhất trên thế giới là người Do Thái chứ đâu? Ngài Giêsu khai sáng ra Cơ đốc giáo, chẳng phải là người Do Thái đó ư? Nhà khoa học cự phách Anhxtanh, cũng người Do Thái cả đấy !

Người Trung Quốc thông minh, nhưng sự thông minh ấy lại phải kèm theo một tiền đề hệ trọng, đó là "một chọi một". Trong cuộc đọ sức cá biệt, một người Trung Quốc đối chọi với một người phương Tây, người Trung Quốc thông minh là chắc chắn rồi. Cũng như ông Ngô Thanh Nguyên, và ông Lâm Hải Phong, đơn thương độc mã, triệt tiêu kỳ thủ vào bảy là ra cả bảy. Nhưng một khi đọ sức tập thể, hai người Trung Quốc đọ với hai ông Tây, hoặc hơn hai người Trung Quốc so đọ với hơn hai ông Tây thì người Trung Quốc không lại được, không chịu nổi. Ngài Tôn Trung Sơn từng than vãn, ví người Trung Quốc là: "Một chậu cát tơi"...

Một chậu cát tơi có nghĩa là không liên kết hợp tác. Ta nói không hợp tác chứ không nói rằng người Trung Quốc không biết cái hay của sự hợp tác. Ơ này, không những biết, mà còn biết một cách triệt để. Các con giòi tiên sinh ở trong vại tương bỗng tức khí, chúng có thể viết hẳn một cuốn sách, trích dẫn toàn kinh điển, rao bán hàng lô huấn thị về hợp tác của các thánh hiền xưa và thánh hiền nay. Ngài Bách Dương đây nếu mà cũng tức khí, cũng có thể viện dẫn kinh điển viết thành cuốn sách - không những viết được một cuốn sách, mà có thể viết hẳn một đoàn tàu sách. Nhưng vấn đề ở chỗ, dù rao giảng về hợp tác rôm rả đến mấy chăng nữa, thì rao giảng cũng chỉ dừng lại ở con chữ in trên trang sách mà thôi, còn hành động thì lại là chuyện khác hẳn.

Trích từ "Ðập mạnh vào vại tương"

Phố người Tàu - ổ quỷ nuốt chửng người Trung Quốc

Ða số người Trung Quốc vẫn đang gắng sức "không mất gốc", gắng sức không đoàn kết, gắng sức đấu đá nhau. Bất cứ chân trời góc bể nào, chỉ cần thấy người Trung Quốc, là thấy đấu đá nhau ác liệt. Nghe đâu, ở nước Mỹ, có một cơ quan chuyên nghiên cứu những đặc trưng này của người Trung Hoa - vì sao đối với người da trắng họ thần phục đến thế, đối với đồng bào của mình lại như đao phủ ? Từ dạo Bang Hoa Thanh làm mưa làm gió, nhiều cửa hàng phố người Tàu gay go vì cơn lốc phương Ðông chuyển sang Tây này, bèn trả lương cao, mời hẳn một ông da trắng ngồi án ngay ở quầy hàng như dùng viên thuốc trừ tà ma, Bang Hoa Thanh không dám bén mảng nữa. Ðấy là phạm vi tầng lớp tri thức thấp. Còn ở tầng lớp tri thức cao, có lẽ gừng già vẫn cay hơn, biểu hiện càng nổi bật xuất chúng hơn. Cùng giảng dạy ở một trường đại học, lại cùng đến từ bản quán Trung Hoa, thói thường thì phải tương thân tương ái, như thể chân tay. Nhưng đến khi chính Bách lão lâm vào cảnh huống, mới phát hiện chuyện trên đời lại không tình không lý chút nào. Tên của trường Ðại học và tên của người đương sự ở đây không xưng ra nữa, xưng ra có thể lão bị chôn sống có ngày. Các vị "học giả chuyên gia" kiêm "chuyên gia học giả" này, khi viết văn hoặc khi diễn giảng, hô hào đoàn kết, cơn xúc động bốc lên, đến thượng đế cũng nước mắt lưng tròng. Nhưng kỳ thực, họ không đội trời chung ! Ông A mời lão tôi vào quán, quyết không mời ông B tham dự. Ông C nghe nói tôi ngả lưng ở nhà ông D thì lập tức tuyên bố không đánh bạn với loại "mắt thế lợi" (quan hệ với người có thế có lợi, ý nói ghê gớm - dịch giả) như tôi nữa. Từ cửa nhà ông E bước ra, toan tiện xe ông ta đi nhờ một quãng đến nhà F... Ông nói gì ? Ði tìm thằng cha ấy à ? Ông đi bộ cho khoẻ gân nhé !

Phố người Tàu đã trở thành ổ quỷ, nơi người Trung Quốc cắn xé, nuốt chửng người Trung Quốc, số bà già và trẻ em không được quyền cư trú đều bị tống vào xưởng may mặc ở đó, tiền lương hàng ngày chỉ đủ húp cháo. Chẳng khác bọn nô lệ da đen hồi xưa là bao, cả cuộc đời bị chôn vùi vào đó, không có chỗ để khóc than. Kể cả kiếm được chỗ để kêu khóc cũng không dám kêu khóc. Hầu như tất cả hắc điếm (tiệm, hãng lậu), là để ra oai với bà con người Hoa, nhưng với các ông da trắng thì chớp mắt cũng chẳng dám. Người Hoa trong các học đường và cả trong nha môn công sở cũng không ngoại lệ, nếu anh gặp phải ông sếp là người Trung Quốc, thì hãy cẩn thận đấy, chớ có mơ lên chức nữa nhé, đến khi giảm biên, khéo anh lại là người đầu tiên cuốn gói đấy, vì sếp của anh đang ra sức chứng tỏ với Tây đại nhân rằng : "Tôi hết sức vô tư". Sự thực thì "tư" của ông ta đựng bằng tàu vũ trụ cũng không hết. Vì muốn để lại ấn tượng tốt cho đại nhân da trắng, người Trung Quốc chém giết đồng bào của mình không tiếc tay, dùng xác của đồng bào làm bậc thang cho y thăng tiến. Tính sợ hãi mang chất thần kinh của truyền thống Trung Quốc, khiến bản thân họ khi đẻ ra đã phải chịu đựng đe nẹt, lừa gạt, đánh, chửi vô hạn độ. Chỉ nói riêng vụ án - bọn Liên bang kiêm ác ôn lừa gạt tài sản gần đây thôi, thoạt đầu mụ ta còn bám lấy tôi kể lể kêu oan, nhưng khi nghe nói tôi định viết ra vụ việc này, mụ ta bỗng hoảng hốt đến nỗi dung nhan không còn giọt máu, nước mắt nước mũi đầm đìa : "Ông hay thật đấy, ông vẫn còn ở Ðài Bắc, tất nhiên chẳng hề hấn gì đến cái cẳng chó của ông, nhưng cậu em tôi đang ở San Fransisco, ông muốn hại nó à, chỉ thích gây sự, cái ông lão chết tiệt !" Mụ ta còn quệt hết cả nước mũi lên người tôi rồi buộc tôi thề độc, nếu động đến giấy mực, lao xuống chén trà mà chết đuối.

Than ôi, trên đời này có lẽ chỉ người Trung Quốc thiên bẩm nhu nhược, chưa bao giờ dám "giành giật theo lý lẽ". Các cuộc giành giật như thế, đều bị các đấng giòi bọ vại tương tiền bối coi là phần tử quá khích, không chịu yên phận. Mọi người đều sống trong "thôi đi thôi đi, cái gì qua rồi thì cho qua đi", để rồi chờ đợi ông Ngọc Hoàng thượng đế đột nhiên mở hốc mắt, đưa lên tin tức thời sự đầu trang một : "Người ác sẽ có kẻ ác trị" - tráng sĩ khởi nghĩa chống cường bạo, bỗng đồng cân đồng lạng với "người ác". Sau rồi "người hiền" ư, chẳng qua thuộc loại bong bóng tức hơi và nhát chết, đã không có dũng khí, lại không có phẩm hạnh. Bang Hoa Thanh sở dĩ không dám động vào lão da trắng ngồi ở quầy hàng kia là vì họ thừa biết, bắt nạt người Trung Quốc như bắt nạt lũ kiến cỏ, họ nhát chết, quen nín nhịn, thấy bọn ngược ngạo im re như con ve sầu mùa đông. Nhưng một khi chạm lên ông Tây da trắng, luật sư xuất hiện thì xong thế nào được. Trước khi Bách lão sang Mỹ, bạn bè đưa tiễn chúc rằng : "Khi ông trở về, mong rằng ông đừng nói câu 'Người Trung Quốc ở đâu cũng là người Trung Quốc' đấy nhé". Mà giờ đây, dằn giữ mãi vẫn phải buột miệng thở ra câu nói này. Hỡi ôi, tính xấu gốc rễ đã tạo nên tiền đồ vô cùng khó khăn của người Trung Quốc. Trong xã hội nước Mỹ, dân đen trắng hỗn tạp như thế kia, mà người Trung Quốc thì đơn thương độc mã. Bởi không có sức mạnh tập thể, cho nên dù họ leo cao đến mức nào, nhưng rồi cũng tự nhiên bị kẹt lại, đừng nói là mãi mãi không thể đuổi kịp người Do Thái, chỉ nói đến khoảng cách với người Nhật, người Hàn Quốc thôi cũng phải quãng mười vạn năm ánh sáng. Di dân Nhật Bản ít hơn một nửa so với di dân Trung Quốc, nhưng họ bầu ra được hai nghị sĩ quốc hội. Bách lão có thể dự báo rằng (lại hành nghề bói toán mất thôi) thêm một trăm năm nữa di dân Trung Quốc cũng chẳng bầu ra được một vị nào, không tin thì ta đánh cược một đồng tiền nhé !

Tù trưởng người Anhđiêng - "Thượng úy Jack" từng nói một câu thật đau đớn : "Dân da trắng các người có đánh bại được tôi đâu, mà đánh bại tôi chính là dân tộc của chúng tôi đó". Người da trắng cũng không bài xích người Hoa, mà chính là người Trung Hoa đã khiến người Hoa lâm vào cảnh khốn khổ này.

Trích từ "Giẫm vào đuôi của hắn"

Xuân thu trách cứ hiền giả

Một hiện tượng trong văn hoá Trung Quốc khiến người ta đau lòng đứt ruột là "Xuân thu trách cứ hiền giả", đề xướng môn học thuyết này là ngài Khổng Khâu. Ngài hiểu biết sâu sắc về đời sống, đối với đạo lý làm người, đều có cống hiến không thể phai mờ, toàn bộ Luận ngữ của ngài chất đầy cách ngôn. Ngài kiến nghị nhà đương quyền sử dụng thuật "Thống ngự", còn cam đoan rằng nếu dùng thuật này thống trị bàn dân, giang sơn sẽ vững chắc như sắt thép.

Luận thuyết này ở vào thời điểm đó chẳng nhằm nhè gì, nhưng được ông Ðổng Trọng Thư ra sức hô hào tuyên truyền, và sau kết quả ứng dụng của hoàng đế Tây Hán Lưu Triệt nữa, quả nhiên có tác dụng mạnh mẽ. Nhưng trong lý luận của ngài, điều quái gở nhất là "trách cứ hiền giả". Tại sao ngài ấy lại có những quan niệm méo mó đến vậy, thật tình không hiểu nổi, hay là ngài muốn khích lệ "hiền giả" cánh thượng nhất tầng lâu (leo lên một tầng cao nữa - dịch giả).

Các vị không nhìn thấy cha mẹ đánh con sao, con thì khóc đến đứt cả hơi, mà ông bố lại ra vẻ khí phách : "Mày là con tao thì tao mới đánh chứ, con của người ta có ba quỳ chín lạy đòi tao đánh, tao còn chẳng thèm, rỗi hơi". Không chỉ có ông ta, tục ngữ chẳng cũng nói thế sao : "Ðả thị thân, mạ thị ân, bất đả bất mạ thị thù nhân" (Có thân mật mới đánh, có yêu thương mới chửi, không đánh không chửi mới là kẻ thù - dịch giả). Vị là hiền giả ư, thì ta mới thoải mái chứng tỏ tấm lòng vô tư, cùng với luận điểm ham muốn trừng phạt, nếu vị không phải hiền giả, mà là bọn lưu manh côn đồ đầu đường xó chợ kia, có thỉnh ta đến trách cứ, ta cũng chẳng hơi đâu.

Trách cứ hiền giả có sẵn ý nghĩa như thế hay không, chưa dám khẳng định, mà cứ cho là như thế đi, rốt cuộc cũng không thoát được vận đen đủi "trên đời không có một người nào là tốt cả". Khuyến khích "hiền giả" leo thêm tầng cao mới đương nhiên là thiện chí. Nhưng trên thực tế, thoải mái bầy tỏ tấm lòng cộng với luận điểm ham muốn trừng phạt bùng nổ cùng lúc, chắc chắn sinh ra chứng bệnh khó chữa "trách nhân vô tỵ thì" (Chê bai người ta không biết giờ giấc mà dừng - dịch giả). Chứng bệnh nan y này là tật bới móc không thôi, giống như chiếc răng nọc của con rắn hổ mang, cắn phải người nào là người nấy chân tay lạnh toát, chỉ còn có khiêng vào nhà vĩnh biệt mà lo làm lễ.

Nói chung, con người vốn tính mềm yếu, đều có lúc phạm sai lầm, đều có khả năng mắc phải tội tầy trời, đều có những phút giây không vững tâm, ngài Liễu Hạ Huệ cũng có lúc tơ tưởng đến những người đàn bà khác, ngài Mạnh Kha cũng có lúc không tiếc thủ đoạn để đạt mục đích cơ mà.

Ðối với bọn côn đồ, một tiếng húng hắng cũng chẳng dám (quân tử nào quen đắp vàng lên mặt mình thì ngại, không tiện nói "không dám", mà đành nói "không hơi đâu"), nhưng đối với "hiền giả" thì móc máy, tỉa tót không ngớt lời.

Con người là loài động vật có thể phạm sai lầm, cũng là loài động vật có thể làm những việc không dám phơi bầy trước mọi người, hiệu quả sự bới móc quá hăng hái, đã dồn mọi người thành hổ, báo, lang, sói.

Thế cho nên, những ông bạn rắp tâm hư đốn thì thật phúc tổ, mãi mãi chẳng có ai chê trách y cả, không những không chê trách, khi gặp phải phường "trộm cắp đức độ" còn tha thứ y, còn ngăn cản những người trách cứ y : "Vừa vừa thôi". Ngược lại, những bạn nào mà phấn đấu vươn lên, thì bị công kích tới tấp. Chiếc răng nọc độc địa trách cứ không thôi kia, chỉ có thể mang lại một hậu quả : khiến người ta cảm giác làm một người tốt vô cùng khó khăn so với làm một thằng côn đồ.

Xã hội Trung Quốc là một xã hội hốt hoảng đến muôn hình vạn trạng, có lúc hốt hoảng đến mức ngay chính mình đùn ra thứ phân gì cũng không biết nữa. Cuốn Hoài nam tử có câu chuyện, chỉ vài câu đơn giản thôi, xin chép ra đây để hầu các vị : "Một bà có con gái sắp gả chồng, nói rằng : 'Con mà ăn ở hiền lành thì dễ bị bắt nạt lắm'. Con gái thưa : 'Thế thì con sẽ không hiền lành nữa, được chứ ạ ?' Bà lại nói : 'Hiền lành còn chưa làm được gì nữa là không hiền lành'". Trong cuốn "Thế thuyết tân ngữ" cũng có mẩu chuyện, cũng chỉ vài câu đơn giản, cũng xin chép hầu các vị như sau : "Bà Triệu gả con gái, trước khi con về nhà chồng, bà dạy : 'Sống phải thận trọng, đừng tốt quá với người ta nghe con.' Con gái hỏi : 'Không sống tốt thì sống ác hở mẹ ?' Bà mẹ trách : 'Tốt còn không sống nổi, huống hồ ác ?'"

Nghe truyện rồi có cảm tưởng, thà đừng nghe đỡ rắc rối hơn. Nói đến nửa ngày giời, cuối cùng là nói cái gì ? Người nào hiểu được xin giơ tay, tôi sẵn sàng chịu thua một đồng tiền đây. Ấy thế mà bà vợ bé của ngài Tư Mã Ty - Huy Du nữ sĩ (trong sách sử xưng là "Cảnh Dương hoàng hậu", "Hoằng huấn thái hậu") lại than rằng : "Lời nói tuy đớn hèn, nhưng có thể truyền răn hậu thế." Ðã là đớn hèn, thì không thể truyền răn hậu thế. Mà đã truyền răn hậu thế, là phải danh ngôn chí lý, không thể cho là đớn hèn. Nhưng bất luận thế nào, kết quả mà bà lão bảo ban con gái, lại không hề chỉ rõ một con đường đáng theo. Tôi cho rằng trạng thái tâm lý không biết ỵ ra thứ cứt gì, hình như có liên quan đến "trách cứ hiền giả". Người già dạy dỗ con cái, tất nhiên không tiện khuyến khích chúng độc địa, tàn bạo. Nhưng cũng không thể che giấu lương tri mà cổ vũ chúng một mực phấn đấu vươn lên. Anh có hiền thế, hiền nữa cũng chẳng ăn thua, ta có thể thò tay vào chăn đắp của anh, hí hửng gào lên : "Mông đít nó có cái sẹo chúng mày ơi". Rốt cuộc không những anh không thể hiền nổi, mà còn bị lôi vào trận làm cho ươn cả người.

"Trách cứ hiền giả" và "đố kị" về bản chất giống nhau, đều đi bới xương trong quả trứng gà, nhưng về hình thức thì khác nhau hoàn toàn. "Trách cứ hiền giả" vì được khoác lên một bộ cánh đẹp đẽ, nên hiểm độc hơn, tai hại hơn. Than ôi, chúng ta dành cho "hiền giả" niềm yêu thiếu thốn quá, mà chỉ biết trách cứ, trách cứ, trách cứ, trách cứ.

***

Ngài Tôn Quan Hán từng nói một câu rất xúc động là : trong xã hội Trung Quốc, lời khen ngợi đều chờ đến khi người ta chết rồi mới nói. Tóm lại ở xã hội Trung Quốc, lời khen cho người đang sống hầu như tuyệt tích. Ôi, hoá ra trên đời này việc dễ nhất chẳng qua là việc chê bai, móc máy người khác. Chỉ cần mở mồm là như chiếc xe lao từ vách núi xuống vực, không dừng được, không phanh được nữa.

Các vị có xem qua bộ phim Kho báu của Sôlômôn chưa, hai tên hám vàng bị đám thổ dân bắt được, giải đến quảng trường, chờ biểu diễn chém đầu. Tên A này biết được khoảng một giờ đồng hồ nữa là xẩy ra hiện tượng nhật thực, bèn hù dọa lão tù trưởng bộ lạc nọ, tự khoe mình có phép lạ vô biên, có thể nuốt cả mặt trời vào bụng, nếu giết hắn rồi thì trái đất vĩnh viễn không còn thấy mặt trời nữa. Lão tù trưởng nửa tin nửa ngờ, tên A nói, hắn có thể lộ một chưởng cho thiên hạ biết tay. Tù trưởng ra lệnh tạm hoãn thi hành án, xem thử tài năng hắn ra sao, thế là hắn bắt đầu niệm thần chú. Trời ơi, niệm thần chú gì đâu ! Hắn chẳng qua xuất thân từ nghề thuỷ thủ, có thể chửi càn liên tục ba ngày ba đêm không lặp lại một chữ. Các vị thấy hắn không che mồm, nén âm dương chịu đựng một tiềng đồng hồ liền, đất trời bỗng u ám, mặt trời quả nhiên bị hắn nuốt chửng, không những cứu được mạng già, còn vét thêm được bao nhiêu của báu.

Mọi chứng bệnh đều bắt nguồn từ niềm yêu quá ít ỏi trong văn hoá Trung Hoa, đạo của ngài Khổng Khâu, chẳng qua là "Trung" và "Thứ" (tha thứ) mà thôi, chỉ thiếu mỗi "Yêu" - tất nhiên, khi công kênh nhau lên, không những trong đó có yêu, còn yêu đến chịu không nổi nữa. Song, hàm lượng lý trí trong "Trung" và "Thứ" nồng nặc hơn, còn hàm lượng yêu thì nhạt nhoà như khói mây vậy.

Trích từ "Ðập mạnh vào vại tương"

Kiêu ngạo hão

Có một số người mắc phải bệnh cong đuôi, hễ nghe nhắc đến nước Mỹ, đuôi lại ngóc lên, phán: "Văn hoá Mỹ nông lắm" (người phán "không có gốc", người phán "không có chiều sâu", tóm lại đó là ngón nghề của họ, chẳng sao). Văn hoá Mỹ có nông hay không, đó là chuyện khác, cứ cho là nó nông đi, ta mới càng thấy ngượng ngùng. Chẳng khác gì hình ảnh sa sút của một dòng họ có dính líu đến bút nghiên, khoác tấm áo gai, co ro ở một ngôi chùa bỏ phế, dựa vào cơm thừa canh cặn người ta sống qua ngày, nhưng lại tru lên: "Ông nội của ta từng làm tể tướng, còn ông nội hắn chẳng qua làm nghề móc cống ngầm."

Không những không biết xấu hổ, nghĩ thử xem tại sao mình nghèo, mà lại dương dương đắc ý vì đối phương xuất thân không mấy khá giả. Ôi, đúng là chuyện lạ khắp thiên hạ, nhưng chỉ Trung Quốc là lắm, câu nói này lẽ ra người ngoài dùng để móc máy ta, và ai mà nhắc đến, là cho nó một trận tức thì. Khốn nỗi bây giờ lại tự ta nhô đầu ra, nghênh ngang không phải lối, đúng là kiêu hão quá mức, giờ quay ngoắt lại không được nữa.

Kiêu ngạo hão chỉ là tự mãn một cách u mê - tự say sưa mình, tự mê mẩn mình, trùm kín chăn nghĩ ngợi lung tung. Ngài Khổng Khâu năm đó phí rất nhiều công sức mới phát minh ra các loại "cổ", rồi nhờ "cổ" để cải cách chế độ. Bây giờ, đồng bào ta không cần dùng đến hơi sức thổi tàn tro, thì đã có sẵn Hợp chúng quốc A-me-ri-ca ngay trước mắt, nhìn thấy được, sờ thấy được, còn có thể chui vào trong được, để nghiên cứu, nghiên cứu, thể nghiệm, thể nghiệm. Tại sao cứ phải tốn hơi kiêu hão, đẩy tấm gương sống sờ sờ đó ra ngoài vạn lý ?

Ta không nói nước Mỹ tốt đẹp như hoa, giả sử nước Mỹ tốt đẹp như hoa thật, thì họ còn cần gì đến thẻ Tam tác và trại giam ? Có một điều rất đáng để chúng ta học tập, là phương thức sinh hoạt của họ. Người Mỹ có một thứ vũ khí lợi hại nhất, để bịt miệng mấy anh lưu học sinh bất kỳ quốc tịch nào (kể cả từ hầm hố lưu huỳnh chui ra), chỉ bằng một câu hỏi : "Anh cho rằng nước Mỹ cái này không hay cái kia không hay, nhưng anh thử nhận xét xem, cách sinh hoạt ở nước Mỹ như thế nào ?" Nói tóm lại, nước Mỹ là một xã hội tự do, dân chủ, có sự công bằng rộng rãi, vững mạnh.

Ðiều dở nhất của tính kiêu ngạo hão là tự mình xây bức tường chắn mình. Tự cô lập mình trong thùng nước, nước vào bụng trương phình như cái bụng phệ Bách Dương tiên sinh đây, đến nỗi chẳng nhét thêm được thứ khác nữa, cố lắm cũng chỉ nốc thêm được vài khẩu súng Tây, vài cỗ pháo Tây, vài chiếc tàu sắt Tây. Còn văn hoá cơ bản nhất, lợi hại nhất - giáo dục, nghệ thuật, nghi lễ, đạo lý làm người, và tinh thần xử thế... thôi không kể nữa, kể nữa cũng chẳng nốc vào được, liếc bằng mắt còn bị dị ứng ngoài da nữa là.

Chúng ta chẳng cần thiết phải bắt chước nước Mỹ, bắt chước Pháp, Ðức, Nhật Bản, đó là con đường tự cứu. Sau thế chiến thứ hai, Ðức và Nhật khôi phục rất nhanh, nhanh đến phát sợ. Bà con Trung Quốc bèn nghiên cứu, phát hiện sở dĩ họ chồm dậy với tốc độ nhanh như thế, là do nhiều nguyên nhân. Ví dụ như điều bốn trong kế hoạch của Mácsan này, ví dụ chiến tranh Hàn Quốc này, ví dụ nền móng công nghiệp của họ này. Nghe ra đều gây ấn tượng, hình như công cuộc phục hưng của họ toàn nhờ vào vận may mắn. Than ôi, chúng ta quên hẳn một điều rằng, sau khi thua trận, nước Ðức, nước Nhật trở thành những nước loại ba là tất nhiên, nhưng quốc dân của họ vẫn nguyên là quốc dân loại một, vẫn còn nguyên tiềm lực văn hoá rộng và sâu. Tựa như một chàng hảo hán ba đầu sáu tay, đùng một cái tuy bị đánh ngất xỉu, nhưng đến khi tỉnh dần lại, bò dậy phủi bụi hai bên mông vài cái, vẫn nguyên là một trang hảo hán. Còn anh chàng Trung Quốc mắc bệnh phổi giai đoạn cuối của ta, một khi (không thể một đời) đứng trên vũ đài thế giới, gặp phải cơn gió lạnh, lập tức hắt hơi liền ba cái, sổ ra nước mũi vĩ đại, có ai khuyên ta uống aspirin, thì lập tức quy kết họ tư tưởng quá khích, nền tảng nhà nước bị lung lay, cuối cùng đầu lộn như củ hành cắm đất, hai người khiêng cũng không nổi.

***

Nhắc đến việc học hỏi người khác, là da bì trên mặt cảm giác không yên - Ðại trượng phu vốn chân đạp đất đầu đội trời, oanh liệt lắm, để chúng nó phải kỵ, phải nể chứ. Phải thừa nhận rằng, cục diện này đã từng xuất hiện vào triều đại nhà Hán, nhà Ðường. Nhưng thời vận chỉ đến vậy, vật đổi sao dời, rồi Tây đại nhân nổi lên rầm rộ, đánh không thắng nổi, chửi không hơn được, đành để cái ngày xưa theo mây khói... Giờ đây, biện pháp duy nhất chỉ có thể là học cách của họ, mà cũng chỉ có thể bằng mỗi con đường này. Nếu cứ một mực trông cậy vào tính kiêu ngạo hão, lại như bà già ở vùng Hành lang Hà tây (phía tây sông Hoàng hà), cứ duỗi mãi đôi chân bé tẹo vừa xấu xí vừa nặng mùi lên thành giường, để khoe ngày xưa bó chân giỏi, bó chân đẹp, thì chỉ còn đi mãi một con đường khác, con đường có sức đề kháng yếu ớt nhất, con đường dẫn đến vực thẳm.

Tính kiêu hão khiến chúng ta nẩy sinh một cảm giác lầm lẫn, cho rằng Trung Quốc không thể bị diệt vong. Lý do là dân tộc Trung Hoa có sức mạnh đồng hoá, chứng cớ là ta đã từng hai lần bị mất nước rồi còn gì, một lần mất cho Mông Cổ, một lần nữa mất cho Mãn Châu, nhưng cuối cùng chẳng phải lộn một phát như chiếc diều lật ngửa, đánh cho bọn xâm lăng chạy cụp cả đuôi là gì ? - Mãn Châu còn thảm hại đến mức cái đuôi còn chẳng có chỗ mà cụp nữa. Những lý thuyết và bằng chứng đó đã tăng thêm lòng tự tin cho chúng ta, song không thể bảo đảm rằng sau này sẽ không bị mất nước. Còn một điều mà ta phải lưu tâm là một dân tộc có vĩ đại đến mấy, trước khi bị diệt vong, chưa từng bị diệt vong bao giờ. Một dân tộc trước khi bị tuyệt chủng cũng chưa bị tuyệt chủng lần nào. Nhưng rồi họ vẫn bị diệt vong, vẫn bị tuyệt chủng. Tính khí kiêu ngạo hão đã bưng bít tầm mắt, đã mê hoặc con tim, đối mặt với mối nguy cơ cả trong lẫn ngoài, lại có người liên tưởng như mối thắt bện giữa tình và ý theo quan niệm của ngài Diệp Minh Sâm, cho rằng nguy cơ vốn dĩ không phải nguy cơ, thế là nguy cơ được đổi chác, rơi nước mắt chẳng phải ai khác mà là triệu triệu dân đen và con cháu của họ sau này.

Khi tổ tiên của Hy Lạp vừa mới đặt chân đến Hy Lạp, còn để truồng, còn trơ nanh vuốt, thì ở đảo Cret đã có một nến văn minh huy hoàng, dân ở đảo không chỉ biết dùng đồ sắt, còn có những thành tựu nghệ thuật cao. Nhưng thực trạng không quá hai trăm năm, dân Cret hoàn toàn mất tích dưới sự chinh phục của kẻ đến sau - người Hy Lạp ưu tú. Ở một vùng núi của đất nước Pêru, gần đây người ta phát hiện những cung điện cuả đế quốc Inca 5000 năm về trước của châu lục Nam Mỹ, từ những công trình kiến trúc tráng lệ, có thể thấy được nền văn hoá của họ đã đạt đến trình độ cao (trong lúc đế quốc Inca đăng tin gọi thầu xây toà nhà cao cấp như thế này thì người Trung Quốc còn là dân tộc mọi, ăn lông ở lỗ), thế mà giờ đây họ đã yên nghỉ tại đẩu đâu rồi.

Bách Dương tiên sinh kể những điều này, không phải để làm nhụt chí, mà chúng ta cần nhận rõ, cạnh tranh vốn hết sức lạnh lùng. Ông trời, không lẽ vì Trung Quốc vốn có năm nghìn năm văn hoá mà cử lục đinh, lục giáp, để bảo vệ Trung Quốc như hộ tống Ðường Tăng. Nhân còn sống ở trên đời này, hãy mau chóng rèn giũa, tôi luyện, thổ hết nước thối ở trong quý bụng ra (nuốt tẹo muối tẩy để hạ tả cũng được) ăn thêm một chút đồ bổ dưỡng. Giờ này chúng ta ai điếu cho những dân tộc bị diệt vong, bị tuyệt chủng trong lịch sử, không hy vọng rằng một ngày nào đó, hậu sinh của người khác lại ai điếu chúng ta, ngàn vạn lời nói thâu tóm vào một câu này : "Ðừng để ngưới đời sau lại khóc cho người đời sau đó".

Trích từ "Ðâm mạnh vào vại tương"

Loại nhân vật khủng long

Nhảy ra khỏi cái bóng của mình, có lẽ là việc quan trọng bậc nhất của người Trung Quốc.

Triệu Ninh bạn tôi từng phát biểu ở chuyên mục của ông ta rằng đa số người Trung Quốc đều sống trong cái bóng của mình. Rõ ràng chỉ là một con mèo, bỗng thấy cái bóng to lớn thế, thì tưởng mình là một con hùm vậy. Ra là ông Triệu có đôi mắt sáng như ánh đuốc thật đấy, nhưng Bách lão vẫn phải bổ sung. Nếu chỉ tưởng mình là con hùm, là vì cái bóng còn đang giữa trưa, giá mà cái bóng vào lúc mặt trời xế tây, thì không chỉ là con hùm, mà hắn tưởng mình là khủng long chứ lị. Một cái hắt hơi thôi, quả đất phải rung chuyển cơ đấy. Loại nhân vật khủng long này, hang hốc nào cũng thấy. Trên đường cái, vào cửa hàng, lên công sở, bất cứ ngành nghề, ngóc ngách nào cũng đụng phải. Ðụng nặng thì mạng toi chín suối, va nhẹ thì đau thắt bọng đái, mót đi suốt cả ngày.

Mười hai năm trước, ở Ðài Bắc chiếu bộ phim của Holywood (Mang tên Chiếc cốc thánh thì phải, không nhớ lắm). Ðoạn phim tuyệt vời nhất là màn biểu diễn người bay của một gã giang hồ. Gã ta sẵn có một bộ thiết bị tinh vi là một đôi cánh làm bằng chất kim loại nhẹ, cứng cáp, buộc vào hai vai là có thể như con chim, liệng bay trên không trung. Ðến khi gã lên khán đài, trước lời giới thiệu long trọng của nhà vua và tiếng tung hô như sấm vang của một biển người đen ngòm ở dưới, bỗng nhiên cái đuôi của hắn nở ra, không nghĩ gì đến đôi cánh nữa. Gã lao thẳng đến chân tháp, và trèo một mạch lên đỉnh. Cô vợ xinh đẹp của gã quá sợ hãi, vừa chạy theo vừa van vỉ, cho gã biết không thể bỏ đôi cánh như thế. Gã lãng tử này không những không nghe lời khuyên can của vợ, còn nghĩ rằng nàng phản mình, làm bẽ mặt mình, không chịu nổi, liền lấy chân đạp mạnh lên bàn tay ngọc ngà của nàng đang bám lên theo, suýt nữa nàng ngã lộn xuống chân tháp. Song cô nàng vẫn không nỡ bỏ mặc, vẫn theo lên tận cùng, gã lãng tử đóng sầm nắp đỉnh tháp lại, cô vợ đành ôm mặt nức nở ở dưới. Tiếp theo là cảnh tượng anh chàng sừng sững trên chót vót, sự cuồng nhiệt của dân chúng như trời long đất lở, càng làm cho chàng lòng tin như thiêu như cháy, dang rộng hai cánh tay, vác mặt lên trời, dõng dạc tuyên bố : "Không có đôi cánh, vẫn bay..." Thế rồi, dáng vẻ thật hấp hẫn, cao vút từ trên trời rơi độp xuống đất, nát như tương.

Hậu quả nát như tương ấy lại khốn khổ sang vợ, từ nhà vua đến khán giả đều cho rằng bị gã lừa gạt, tiết mục nhẩy tự tử ấy ai mà không làm được, có gì mà xem. Họ ầm ỹ lên suýt nữa thành cuộc bạo loạn, ông vua bắt buộc ra lệnh cho cô vợ phải thay chồng tiếp tục bay. Ðương nhiên là không biết bay, nhưng đứng trước họng súng, nàng đành phải gạt nước mắt trèo lên tháp, và thân nàng cũng lại nát như tương, trả giá cho sự ngông ngạo của chồng.

Ðó vẫn là câu chuyện của ngày xưa, còn thực tế gần đây nhất là: tháng hai năm nay (1980), một máy bay Hãng hàng không Trung Hoa khi hạ cánh xuống Manila, trưởng tổ lái Ngô Z, cũng lặp lại một pha diễn ngông cuồng kiểu như vậy. Ông Văn Kiến Tư có viết trên tờ Trung ương nhật báo của Ðài Bắc rằng : "Tay nghề không cao nhưng to gan", e rằng khách quan quá. Nhìn từ góc độ chủ quan, ông Ngô đã đạt tới giai đoạn của gã giang hồ nọ rồi đó, cho rằng có cánh và không có cánh chẳng khác gì nhau, chỉ cần có lòng tin kiên định, tức là có võ công cao cường rồi. Ông ta đã sớm phát hiện độ cao không ổn trước lúc hạ cánh, nhưng tính sĩ diện đã ngăn cản ông làm lại từ đầu. Mà lại còn rú ga, thả lá cánh và giá đỡ, sử dụng phanh giảm tốc nữa, khiến tốc độ hạ cánh tăng nhanh. Khi gần tới cuối đường băng, xu thế hạ cánh không hãm được nữa, bánh xe đằng mũi và hai bánh xe chính, ba điểm đó đồng thời chạm mặt đất. Một tiếng nổ gẫy cánh, máy bay bốc cháy. Chết bỏng ba hành khách, trọng thương ba mươi chín người. Tinh kiêu ngạo hão của một mình ông Ngô dẫn đến việc hơn bốn mươi người lâm nạn. So với gã giang hồ kia (chỉ đi đời có hai vợ chồng) thì giá trị hơn nhiều.

Một tháng sau cuộc biểu diễn của ông Ngô, tay lái lão làng Hứa Vạn Chi cũng có một cuộc trình diễn. Ông ta lái ô-tô du lịch, trên xe chở đầy sinh viên khoá tốt nghiệp trường đại học sư phạm Ðài Loan năm ấy. Dọc đường, cô hướng dẫn giới thiệu ông Hứa là lái xe bậc nhất của công ty. Hứa công bụng rồng khoái chí, và để chứng tỏ mình đích thị không giống mọi người, ông buông bánh lái, giữa lúc xe lăn bánh trên sườn núi hiểm trở. Ông chắp hai tay giơ cao, vừa ra hiệu cám ơn lời tuyên dương của cô hướng dẫn, vừa ra điều khoe tay lái lụa của mình điêu luyện tới mức thần kỳ, khỏi cần vô-lăng xe vẫn bon bon trên dặm đường. Trong giây phút ông ta nắm hai bàn tay, cả đoàn người trên xe thắt tim lại, có người kêu lên. Nhưng Hứa công ta vẫn bình chân như vại, còn đằng hắng bằng mũi mấy tiếng để tỏ ý dẹp mấy đứa phát ra tiếng kêu nhút nhát kia (có dùng chân đạp mấy cậu hành khách như gã giang hồ đạp tay vợ hay không, trên báo không thấy đăng, chớ có đoán mò), nếu thế thì tổn thương đến lòng tự trọng của ông ta quá. Khi đến gần núi Lê, đâm phải rồi lại đâm trái, cuối cùng đâm cả xe xuống vực thẳm, mười bẩy cậu sinh viên tử nạn.

Nhưng nói kiểu gì đi nữa, ông Hứa Vạn Chi vẫn là tay lái loại hai. Ông ta không giống ông Ngô Z, tính kiêu hão của ông Ngô chỉ mất mạng người khác. Mà tính kiêu hão của ông Hứa lại bị vùi chôn bằng chính mạng của mình.

Mấy sự kiện oanh liện kể trên, lão Bách Dương không tham trận, chỉ có một lần, lão lại trở thành nhân vật chính. Ðó là lão tôi nhờ ông Ngô Cơ Phúc chữa bệnh mắt cho, mấy tháng đầu ngày nào cũng phải tiêm vào tĩnh mạch. Tôi thấy ngại khi mỗi ngày phải đi đi về về tám trăm cây số, tới tiêm thuốc ở Cao Sung. Tôi đành đem thuốc tiêm về Ðài Bắc, tìm một phòng khám tư ở gần Bách phủ, hàng ngày đến để cho người ta đâm chích. Cô y tá ở phòng khám trông ngon lành lắm, để một ả ngon lành như thế cầm nắn tay loạn cả lên, cũng thấy cam lòng. Nhưng công lực của cô nàng này cũng ngang hàng với ông Hứa Vạn Chi, đều là bậc cao thủ cả. Hứa tiên sinh có thể không cần vô-lăng mà lái xe, y tá tiểu thư này có thể không cần để mắt mà tiêm chích. Cô ta cứ vừa tiêm vừa chuyện trò với bạn trai rôm rả, chuyện đến đoạn hứng chí còn khanh khách, khanh khách, gập đằng trước ngả đằng sau. Tôi khẩn khoản: "Cô ơi, xin nhìn vào đây hộ tôi, không phải trò chơi đâu". Dung nhan cô ta giống như tấm rèm cửa sổ, soạt một cái kéo tụt xuống khó chịu: "Qu...an trọng ! Nhắm mắt tôi cũng tiêm được". Tự nhiên bị một cú đau điếng, tôi kêu giời kêu đất lên, cô nói : "Tôi làm nghề tiêm cũng đã chục năm nay, chưa bị sai sót bao giờ, cái ông già này, cứ như trẻ con ấy, đến là khó chiều". Về đến nhà, bầm tím một mảng cánh tay trái. Ngày hôm sau đến chỉ cho cô ta xem, cô ta nói: "Không sao, không sao, dùng khăn mặt nóng chườm một cái hết ngay đấy mà". Ðành đổi tiêm sang tay phải, về đến nhà, cánh tay phải chết tiệt kia cũng thâm tím thành tảng. Một tháng ròng rã, cô ta không ngớt cười tươi hớn hở, trong khi lão gia tôi, hai cánh tay thành hai khúc than hoa.

Chỉ do kiêu ngạo hão của một cô gái thôi, mà Bách Dương tiên sinh đây phải thay cô ta chuộc tội. May cho tôi, tiêm loại thuốc không phải độc dược như 606 đấy, nếu là 606 thì ngay lúc ấy đã lăn lên lộn xuống, bò lê bò toài dưới chân cô ấy rồi.

Nhân vật kiểu khủng long có đặc trưng lớn nhất là sống trong cái bóng xế chiều đó. Biết rõ rằng mặt trời sắp lặn rồi, cái bóng sắp mất rồi, nhưng vẫn cảm tưởng mọi thứ đều vĩnh hằng. Chỉ cần ngồi lên máy bay, lượn một lúc, thì cứ tưởng mình có thể cho máy bay lên ngay xuống ngay được. Chỉ cần bẻ lái một lúc trên ô-tô, là cứ tưởng rằng có thể hai tay xuôi ngược, lượn lách đông tây. Chỉ cần làm mấy năm y tá, là tưởng có thể nhắm mắt mà chọc đúng tĩnh mạch.

Cho nên, chỉ cần có chút tiền bạc, là những tưởng mình quảng đại thần thông, tất cả mọi người đều phải bái phục. Chỉ cần trong tay có được chút quyền hành, là gườm gườm như mắt hổ, chỉ chực để cho thiên hạ nếm trải các miếng võ của mình. Chỉ cần xuất bản hai cuốn sách, là trở thành đại văn hào, cả thế giới phải tung hô. Chỉ cần được làm chủ quản, bất cứ quản người loại một, hai, ba, hay người loại bốn, năm, sáu, là trình độ năng lực của mình sẽ được dâng cao như thủy triều, những tay kém chức vụ, đều trở thành cột sống của Trư Bát Giới - vô tích sự hết. Chỉ cần kiếm được một cái học vị, không cần biết học vị ếch nhái hay học vị chấy rận gì, là cứ tưởng có thể ra oai cả với bọn đồng tính luyến ái. Chỉ cần biết vài câu tiếng Anh, nếu trong khi chuyện trò không kẹp vào mấy chữ, là lỗ đít khéo bị bục ra khói um. Chỉ cần quen biết mấy ông Tây đại nhân thôi, thì còn nguy to nữa, bất cứ lúc nào cũng có thể đem chiêu bài ra lắc lư.

...

Trung Quốc có năm nghìn năm lịch sử và đất đai mênh mông, người Trung Quốc lẽ ra nhìn xa trông rộng, hiểu biết thâm sâu, tấm lòng nồng hậu khí khái. Tại sao lại có nhiều nhân vật loại khủng long lượn ra lượn vào, như là đến dự hội thi khủng long vậy. Hoàn toàn đối nghịch với nền văn hoá thâm sâu của chúng ta, sự thật càng nghĩ càng khó hiểu. Dương dương tự đắc, khoa trương nông cạn, suốt ngày say xỉn trong cái bóng của mình, làm cho người ta chán, người ta sợ, bản thân không hấp thụ được cái mới, thì làm sao tiến bộ, tiến xa được. Ðại đa số người đều như thế, Trung Quốc nguy rồi.

Dễ thường một trăm năm nay, người Trung Quốc chạy theo hai cực đoan. Không chán nản tự ti, thì kiêu ngạo mù quáng, không mấy khi biết được tự trọng. Ôi, nhảy ra khỏi cái bóng, chớ làm khủng long, bài trừ kiêu hão, là công việc quan trọng bậc nhất của người Trung Quốc hiện nay.

Trích từ "Con sâu dậy sớm"

Sùng Tây nhưng không xiểm ngoại

Bảng phong thần là Iliát của Trung Quốc, toàn miêu tả thần tiên yêu quái thần thông biến hoá như mây như gió, câu chuyện rút cuộc vẫn là chính thắng tà, nhưng quá trình huyết chiến của hai bên thì đủ các võ nghệ, thuật phép, oai phong lẫm liệt. Các bậc trong Bảng phong thần lợi hại hơn cả vẫn là Ân Giao tiên sinh, miếng võ "phiên thiên ấn" của ông vẫn là bảo bối kỳ khu bậc nhất dười gầm trời. Chỉ cần miệng khấn ra câu ra cú, hét một tiếng "hịch" thì báu vật kia được phóng lên trời, lộn một phát giáng xuống đất, khỏi bàn đến xương thịt con người, ngay cả núi Himalaya cũng bị bổ đôi. Ðấy còn chưa đáng gọi là ngoạn mục, ngoạn mục là đem cả bảo bối này truyền cho sư phụ - Quảng Thành Tử cũng không ăn thua, một khi Ân Giao giở mặt, khấn trò bảo bối này thì lập tức sư phụ cũng bỏ chạy vãi cả linh hồn.

Bách Dương giờ này được cung sao tốt chiếu rọi, nhưng bất chợt cũng gặp phải bảo bối lợi hại này, song thời đại đã đổi khác, bây giờ người ta không gọi "phiên thiên ấn" nữa, mà thay tên đổi họ, chuyển nghề tu luyện, gọi tên "sùng tây xiểm ngoại" (sùng bái phương tây xiểm nịnh nước ngoài - dịch giả). Câu sùng tây xiểm ngoại này mà được ngài Ân Giao thời hiện đại này oang oang khấn khứa thì còn lôi đình hơn cả "phiên thiên ấn" ba nghìn năm về trước.

Lần gặp mặt ở Lốtx Angiơletx, tôi đang đầu đội cối đá, đang diễn xướng hăng say, đột nhiên có ông thính giả đưa lên một mảnh giấy có ghi: "Ông nội ơi, không ngờ ông sùng tây xiểm ngoại đến thế này, ông cho rằng nước Mỹ tất cả đều tốt đẹp, nhưng nước Mỹ hoàn toàn không tốt đẹp như ông tưởng đâu". Thời báo Hoa Nam ở Lốtx Angiơletx đăng một bài văn của ông Ðạc Dân, trong có đoạn viết: "Quan niệm sùng tây xiểm ngoại, phải được phê phán kịch liệt. Ông Bách Dương cũng giống như một số ông già Trung Quốc mới chân ướt chân ráo đến nước Mỹ, bị mất phương hướng trong cái tốt đẹp bề mặt của xã hội Mỹ, đầu tiên thì tự thấy mình dơ dáy xấu hổ, sau đó tự mạt sát mình. Giả dụ họ được ở lại dăm ba năm, tin rằng cảm quan sẽ không như thế này".

Trùm bảo bối "Sùng tây xiểm ngoại" này, sau "Chiến tranh Nha phiến" khoảng thập kỷ bốn mươi, mới luyện thành chính quả chuyên để hại người. Nội dung vật báu này có thể lấy tiếng gầm rú của ông bạn già này làm tiêu biểu : "Cái lũ sùng tây xiểm ngoại chúng mày (thế là còn khách khí đấy, có lúc còn gọi thẳng là Hán gian, Bồi tây, Quân bán nước), nói xa nói gần chung quy chỉ một câu, bất cứ cái gì của Mỹ cũng tốt chứ gì ? Nếu nói khoa học công nghệ của Mỹ tốt, còn nghe được, nói cả văn hoá nước Mỹ cũng tốt hơn ta thì tôi không phục tí nào, chẳng lẽ ngay cả việc ứng xử làm người cũng phải học Mỹ chăng ?" - Gầm gào không chỉ mỗi ông bạn già này, mà rất nhiều ông già, thực tế còn rất nhiều ông trẻ nữa, cũng gầm lên như vậy, làm cho lão Bách tăng vọt huyết áp.

Ở đây, có người nghiễm nhiên dùng nước bọt dính kết vào hai vấn đề khác hẳn nhau, hai hành vi không hề có mối liên hệ nhân quả, và cũng không thông qua bộ óc nữa, đúng là nhân viên kỹ thuật bậc cao ! "Sùng tây" và "xiểm ngoại" xa nhau những mười vạn tám ngàn dặm, tựa như gió, ngựa, bò không thể gán ghép, mà đã gán ghép, dính kết cứng nhắc như vậy, lại động tí là bới nó ra để đấu tố, thì tai hoạ ắt chẳng còn xa xôi nữa. Nhưng chịu tổn hại không phải lớp người "sùng tây xiểm ngoại" bị mắng mỏ kia, mà là nhân dân của chúng ta, vì sợ mang tội "xiểm nịnh nước ngoài" nên không dám "sùng bái phương Tây" nữa.

Ý của Bách lão không có nghĩa là loại người sùng tây xiểm ngoại tuyệt nhiên không có, loài động vật này nhiều đến mức cần bao nhiêu sọt là có bấy nhiêu sọt. Chỉ muốn nói rằng, còn rất nhiều người khác nữa, họ đúng là sùng tây, nhưng không siểm ngoại chút nào. Tại hội trường Lốtx Angiơletx, lúc tôi hăng máu quá, quên mất tư cách khách mời của mình, quệt vào mặt một cái lộ hết cả chân tướng, tra khảo luôn các vị thân sĩ thục nữ ngay trong hội trường : tại sao các vị không đến gặp lão già này bằng xe một bánh mà lại bằng xe ô-tô ? Lái ô tô tức là sùng Tây rồi. Tại sao không bện tóc đuôi sam, không búi tó lên đỉnh đầu mà lại gạt tóc thành bên phải bên trái như kiểu này ? Rẽ tóc kiểu bên trái bên phải tức là sùng Tây rồi. Tại sao chư vị nữ sĩ không bó gót sen ba tấc, khi đi cứ vẹo bên này vẹo bên nọ, mà bàn chân ngọc ngà lại đi giầy cao gót ? Ði giầy cao gót tức là sùng Tây rồi. Tại sao đàn ông không mặc áo dài khoác yếm ngựa, hoặc cổ hơn nữa, mặc kiểu áo rộng, tay thùng thình như trong vở kinh kịch ấy, mà lại vận com-lê ? Vận com-lê tức là sùng Tây rồi. Tại sao không hút ống điếu nước, ống điếu khô, mà lại hút thuốc cuộn giấy, xì gà ? Hút thuốc cuộn giấy, xì gà tức là sùng Tây rồi. Tại sao nấu cơm không đun bằng than, củi, rơm rạ, bò xuống thổi lửa, mà dùng lò điện bếp ga ? Dùng lò điện bếp ga tức là sùng Tây rồi. Tại sao không nằm bục đất, mà nằm giường gỗ, giường lò xo? Giường gỗ, giường lò xo tức là sùng Tây rồi. Tại sao gặp thủ trưởng không gục đầu xuống đất cốc một cái để cúi lạy, mà chỉ bắt tay nói "chào" ? Bắt tay nói "chào" tức là sùng Tây rồi. Tại sao không đốt dầu lạc, dầu đỗ cho sáng, khêu bấc để đọc sách đêm, mà dùng đèn điện ? Dùng đèn điện là sùng Tây rồi. Tại sao gửi thư không nhờ bạn bè tiện đường đưa giúp, mà lại dán con tem rồi quẳng vào thùng kín ? Dán tem quẳng thùng thư tức là sùng Tây rồi. Tại sao không xem múa rối bóng (hình bóng của các con rối trổ bằng da thuộc - dịch giả) mà lại xem phim điện ảnh ? Xem điện ảnh tức là sùng Tây rồi. Tại sao không kéo dài cổ họng để gào thật xa, mà lại bấm điện thoại ? Bấm điện thoại tức là sùng Tây rồi. Nhưng, tôi không tin các vị nữ sĩ thân sĩ xiểm ngoại !

Về nước rồi, trong lòng nặng chịch như quả cân treo, thấy cần phải làm cho ra môn ra khoai, mới khỏi dằn vặt lương tâm, mới không sợ ma đến đập cửa.

Cuộc đại lễ duyệt binh mừng quốc khánh vừa qua, các vị độc giả chắc trí nhớ còn tươi rói, nào là súng Tây pháo Tây, trống Tây kèn Tây, gậy chỉ huy Tây, đội quân nhạc Tây, có thứ gì không phải sản phẩm của Tây ? Nhưng có cái nào xiểm ngoại đâu ? Từ kiểu tách hàng lối dưới mặt đất, đến cách chia đường bay ở trên trời, đúng là sản phẩm của Tây rồi, thế thì dính gì đến họ hàng "xiểm ngoại" cơ chứ ? Thử làm cuộc thâm nhập thực tế trong nhà xem nào, không khéo biến ngay thành "kinh cung chi điểu" (hễ nhìn thấy mũi tên là con chim sợ hãi - dịch giả) : viết thư cũng vậy, viết văn cũng vậy, viết thư kín để tố giác ông Bách Dương chia rẽ tình cảm giữa "nhân dân" và "chính trị" cũng vậy, đều sử dụng bút bi, bút máy, mà không chịu dùng bút lông. Bút bi, bút máy (cộng thêm cả đánh máy, photo nữa) cố gắng sùng Tây như thế đấy, thì liên quan gì đến xiểm ngoại ? Phòng khách này, phòng ngủ này, phòng làm việc này, công sở này, toàn ngồi ghế sô-fa vừa mềm vừa êm mà không chịu ngồi ghế đẩu ghế băng cứng queo kia nữa. Ngồi ghế sô-fa vừa mềm vừa êm cố nhiên là sùng Tây rồi, nhưng lại dính gì đến xiểm ngoại cơ chứ ?

Mới tuần trước, tôi đến chơi nhà người bạn, ông ta quát tháo "sùng Tây xiểm ngoại" ngay trước mặt, đến nỗi tôi phát khùng như rượu say, lấy luôn chiếc búa đòi ghè tan cái hố xí giật nước của lão. Vợ lão lạy van mãi tôi cũng kệ thây, thề quyết không đội trời chung với cái hố xí giật nước sùng tây xiểm ngoại này. Ðập xong hố xí tôi đòi đập tiếp ti- vi, ra-đi-ô, tủ lạnh, bếp ga, đập điện thoại, bóng đèn... Cuối cùng là do cô con gái nhà lão, sinh viên tốt nghiệp đại học, bị nhiễm nặng chất độc "sùng Tây", không biết kính lão trọng hiền, không biết nhún nhường lễ phép, mà dám tố cáo gọi cảnh sát, quẳng tôi ra khỏi cửa, mới tạm gọi là kết thúc vở kịch náo loạn. Bằng không, cứ búa này giáng xuống, mà họ lại ở tầng mười hai mới khổ chứ, khéo cả nhà nhà ấy không còn chỗ để đặt mông. Nghĩ đi nghĩ lại đến nửa ngày cũng nghĩ không ra : cô gái này có chỗ nào xiểm... ngoại ?

Than ôi, thật không dám tưởng tượng, nếu một khi ông thượng đế ra oai, đem hết đồ đạc do "sùng Tây" mà có được của dân Trung Quốc rút về thiên cung, thì không hiểu Trung Quốc còn lại thứ gì đây ? Lỗ mũi của ông bạn Phiên thiên ấn lại bốc khói : "Không nhẽ cả cách làm người, cách xử thế, chúng ta cũng phải học Tây hay sao ?" Chao ôi ! Z đúng là một lọ tương, còn phải hỏi nữa, về cách làm người xử thế, tất nhiên chúng ta phải bái phục phương Tây rồi, còn phải học tập ưu điểm của phương Tây nữa, nhưng cái điều đó lại dây dưa gì đến xiểm nịnh nước ngoài ?

Về chế độ chính trị của Trung Quốc, sùng Tây sùng đến quá mức đấy thôi, trước tiên là xoá sạch truyền thống thế tập đế vương năm nghìn năm qua, học bằng được cách bỏ phiếu bầu cử của Tây đại nhân. Tiếp đến là đá phăng cả nền chuyên chế phong kiến, học bằng được chính trị dân chủ của Tây đại nhân. Trong lĩnh vực kinh tế, vứt bỏ quan niệm coi trọng nông nghiệp, xem nhẹ thương nghiệp, học bằng được cách đặt công thương lên hàng đầu của Tây đại nhân. Còn vứt bỏ cả nhân sinh quan - bằng con đường duy nhất là làm quan suốt năm nghìn năm nay, để học bằng được một cơ chế đa phương đa tầng của Tây đại nhân. Trong lĩnh vực văn hoá, toàn bộ công cụ truyền thông đại chúng, bao gồm báo chí, phát thanh, truyền hình; toàn bộ sáng tác nghệ thuật, bao gồm tiểu thuyết, thơ ca, kịch nói, hội hoạ, âm nhạc, có mặt nào mà không sùng Tây sùng đến chóng cả mặt ? Nhưng, cả nước trên trên dưới dưới đâu có chịu một sống hai chết để nịnh bợ nước ngoài?

"Sùng tây xiểm ngoại", cái Phiên thiên ấn đầy cảm tính này, là sự lệch lạc của ngữ nghĩa học, chịu không nổi sự suy ngẫm, chịu không nổi sự phân tích.

Ông Ðạc Dân nói : "Nếu ở nước Mỹ khoảng dăm ba năm, tin rằng suy nghĩ sẽ khác đi". Cũng có thể, nhưng cũng chưa chắc.

Chúng ta mong muốn vũ khí TQ ngày càng tinh vi, cần phải học tập phương Tây. Chúng ta mong muốn ngành quản lý công thương của TQ ngày càng hiệu quả, cần phải học tập phương Tây. Chúng ta mong muốn người TQ thành một khối chan hoà, cần học phương Tây nói câu "xin lỗi", "cám ơn". Chúng ta mong muốn người TQ xếp hàng, cần học đứng thành một lối như người phương Tây. Chúng ta mong muốn người TQ tôn trọng vạch chỉ sang đường, cần học tập cách tuân thủ quy tắc giao thông của phương Tây. Chúng ta mong muốn người TQ đi khỏi cánh cửa lò xo phải buông tay từ từ, để người đi sau không bị chấn thương sọ não, cần phải học tập cách đứng lại đỡ cửa của người phương Tây. Chúng ta mong muốn người TQ có tình cảm hào hiệp, cần học tập người phương Tây sẵn lòng trợ giúp, nét mặt tươi cười. Chúng ta mong muốn người TQ thân thể khoẻ như trâu, cần học tập người phương Tây phí thời gian vào thể thao, vào vận động, đừng bỏ thời gian vào việc đấu đá, xâu xé nhau - Hàng loạt những thứ này, tại sao lại lôi tuột ngay sang xiểm ngoại?

Gặp một ông Tây lịch sự lễ phép, chẳng nhẽ chúng ta không ngượng nghịu hay sao ? Ngược lại còn phản ứng "không mất gốc" đến cùng, trợn trừng mắt mũi, cau có mặt mày đến cùng. Sách cổ có câu "tri sỉ cận hô dũng" (biết liêm sỉ tức là gần với dũng cảm - dịch giả), chết cũng không nhận lỗi, chỉ cần nổi xung, đấm ngực, lăn ra đường, là có thể vẹn toàn công đức. Mà để biết thế nào là sỉ nhục, không những cần dũng cảm, còn cần cả trí tuệ nữa.

Ông Ðạc Dân sau khi "tự thấy xấu hổ", tiếp ngay đến "tự mạt sát mình", hai câu nói này cũng không có can hệ nhân quả tất yếu. Tự thấy xấu hổ đương nhiên có thể dẫn đến tự mạt sát mình, cũng có thể dẫn đến hốt nhiên tỉnh ngộ, quyết chí vươn lên. Nhật bản Minh Trị duy tân, là bắt đầu từ chỗ như thế đấy. Sự bó buộc của tính nổi xung là chiến thuật "phong hoả luân", một trong những đặc điểm người TQ.

Một vị giáo sư ở nước Mỹ viết cuốn Nhật Bản số một, không hề có một người Mỹ nào chửi rủa ông ta sùng tây xiểm ngoại. Còn Bách lão này chẳng qua viết được mấy trang, chỉ đề cập ấn tượng lông lá ở ngoài biểu bì, mà Phiên thiên ấn đã bay tứ tung. Trời ôi, ông có bóp cổ tôi nữa, tôi vẫn cứ la : "Sùng Tây tuyệt đối, nhưng không xiểm ngoại". Còn kính mong các ông độc giả ngẫm nghĩ.

Trích từ "Giẫm phải cái đuôi của hắn"

Kỳ thị chủng tộc

Trên thế giới, chuyện thâm thù, kỳ thị chủng tộc giữa người da đen, da trắng, nay đã được khắc phục một cách tỉnh táo bằng tấm lòng rộng mở và ý nghĩa nhân quyền. Nhưng giờ này đây, người Trung Quốc vốn thông minh tuyệt đỉnh là vậy mà vẫn ngâm mình trong vại tương quan niệm địa vực hết sức cảm tính, chuyện chẳng đáng gì lại tính toán so đo, nghĩ mà thương cho số phận mong manh của mình.

Về căn bản, người Trung Quốc không đủ tư cách để phê phán, công kích sự kỳ thị chủng tộc của nước Mỹ. Hiện nay - thập niên tám mươi của thế kỷ hai mươi, nước Mỹ là một trong những quốc gia có tình trạng kỳ thị chủng tộc nhẹ nhất thế giới. Thử vòng quanh vũ trụ mà xem, nước lớn nước bé, nước mạnh nước yếu, hai chục cái bàn tay cũng đếm không xuể, e rằng chỉ còn mỗi nước Mỹ là vẫn còn tiếp nhận người Trung Quốc. Nếu không có nước Mỹ, thử hỏi những đồng bào mong di cư, muốn ra nước ngoài đến phát rồ phát dại ở đất mẹ Trung Quốc kia, còn chỗ nào để nương thân ?

Ðây không muốn nói là người da trắng ở nước Mỹ thật sự trong ngoài như một, không có kỳ thị chủng tộc; cũng không hẳn muốn nói là họ không kỳ thị dân tộc TQ. Mà muốn nói rằng nếu so sánh kỳ thị chủng tộc của người Mỹ thì không những kỳ thị khu vực của người TQ ở mức thấp kém hơn - trong bất cứ quốc gia nào có nền văn minh phát triển, quan niệm khu vực ngày một bị triệt tiêu, thay thế bằng lợi ích của các chính đảng ! Các vị có từng nghe nói người Virginia bài xích người Arizona (hai tiểu bang ở Mỹ - dịch giả) ? Và từng nghe nói người đảo Honshu bài xích người đảo Shikoku (Hai hòn đảo ở Nhật - dịch giả) ? Hơn nữa, kỳ thị chủng tộc của người TQ, so với kỳ thị chủng tộc của người Mỹ còn khủng khiếp hơn, bởi vì bản chất đã bị biến đổi. "Viêm Hoàng tử tôn" (con cháu dòng dõi Viêm đế, Hoàng đế - dịch giả) cộng với "Ðại Hán thiên uy" (tiếng tăm oai liệt của Ðại Hán - dịch giả), "Phi ngã tộc loại" (không phải giống nòi của chúng ta - dịch giả) cộng với "Kỳ tâm tất dị" (lòng dạ chắc là khác - dịch giả), thế là, chẳng còn đường sống cho thiên hạ nữa.

Mấy người bạn TQ cư trú ở nước Mỹ, rõ ràng đang ngang tầm địa vị với dân da đen, nhưng thâm tâm lại khó chấp nhận người da đen. Mỗi khi nhắc đến các bạn da đen, là cái đầu cứ nguây nguẩy như mắc bệnh sài lắc từ bao giờ, thái độ "ta không hơi đâu" kiểu như thế, không khéo làm người ta bị co giật mà chết. Không thể nào tưởng tượng, nếu trong số người TQ có mười một phần trăm là người da đen hoặc người da đỏ, thì anh em da vàng của chúng ta không biết sốt đến bao nhiêu độ ? Người ở khác tỉnh còn khó mà dung nạp, nữa là khác giống nòi.

Kỳ thị chủng tộc là căn bệnh hắc lào dai dẳng, không cần phải kinh ngạc đến thế, cái đáng kinh ngạc là cách xử lý bệnh hắc lào ngoan cố này của người Mỹ kia. Khác hẳn nước Mỹ, cách xử lý của TQ là "Huý tật kỵ y" (giấu bệnh không chạy chữa - dịch giả), kèm theo "Gia tu bất xuất ngoại truyền" (chuyện dơ dáy xấu xa trong nhà không lộ ra ngoài - dịch giả). Nhưng thật ra đó chỉ là nguyên lý, chưa phải phương pháp. Phương pháp đích thực là vừa đi ngoài ra máu vừa dùng hai tay bịt lỗ hậu môn nói tướng : "Ta có mắc bệnh trĩ đâu". Ai mà nói ta mắc bệnh trĩ thì người đó chắc là "có ý đồ", và kèm theo "ý đồ gì đây". Còn "ý đồ thứ hai" là phép bảo bối truyền thống, chỉ cần lầm rầm vài câu, khấn ra phép bảo bối này, thì đối thủ khó lòng thoát nạn, mụn trĩ tự nhiên nó khỏi - Chết, lại sẩy miệng rồi, không phải mụn trĩ tự nhiên nó khỏi, mà là bản thân mình từ có bệnh trĩ bỗng thành hết bệnh trĩ. Sự nỗ lực của những con bọ tương, bọn người méo mó, chỉ là bưng bít lỗ trôn, không phải chữa trị bệnh trĩ.

Nước Mỹ là một xã hội lành mạnh, còn là một xã hội rất cường tráng nữa, cường tráng đến mức có thể tự điều chỉnh bản thân mình. Nên phản ứng của họ không phải bưng bít hậu môn, mà lại rêu rao khắp nơi : nguy to rồi, mụn trĩ sưng tấy lên rồi, một ngày mất đến tám ngàn gallon máu đấy, phải nghe ngóng giá cả cỗ quan tài xem nào... Thiên hạ ai cũng biết chuyện, ai cũng giật nẩy mình, thót tim gan, rồi uống thuốc, tiêm, mổ, rồi thay ghế đẩu cứng bằng ghế sôfa mềm, thay lưng gù bằng sống lưng ngay thẳng.

Sử dụng văn học và công cụ truyền thông để phanh phui kỳ thị chủng tộc, làm rùm beng cho thiên hạ đều biết, khiến mọi người rùng mình thót tim. Một xã hội lành mạnh khoẻ khoắn, chỉ có thể xây dựng trên nền tảng tâm lý lành mạnh khoẻ khoắn của dân chúng, họ có trí tuệ để tôn trọng sự thực, đủ can đảm để thừa nhận sai lầm, đầy năng lực để sửa đổi chữa trị. Kỳ thị chủng tộc là một mớ thực tế, cũng là một mớ sai lầm. Người Mỹ đã dựa dẫm trí tuệ và lòng dũng cảm, tìm kiếm con đường giải quyết ổn thoả, áp dụng các bước đi tỉnh táo, khiến tình trạng kỳ thị chủng tộc thu nhỏ dần, cho đến triệt tận gốc.

Trích từ "Giẫm phải đuôi của hắn"

Phụ lục

Nói về người Trung Quốc xấu xa (thư cuả Trần Văn Hoà)

Kính gửi : Ông Bách Dương

Sau khi đọc bài "Người Trung Quốc xấu xa" của ông đăng trên tờ Tự lập văn báo, có những điều tôi không thể giữ trong mình mà buộc phải thổ lộ cùng ông. Thiết nghĩ, có thể dùng làm một phần tham khảo cho ông.

Ông mong rằng người Trung Quốc phải biết thẩm định, phải có năng lực thẩm định, thì tôi chẳng kịp tán thành nữa. Trước khi có nhà thẩm định để mà thẩm định, tôi có cảm giác người Trung Quốc thật bủn xỉn khi cho ra lời khen ngợi. Ngoại trừ khen ngợi mình, còn người ta là cứt chó cả ! Văn nhân tương khinh (nhà văn coi thường nhau - dịch giả), đồng hàng tương kị (trong ngành nghi kị nhau - dịch giả), đồng tính tương xích (trong giới bài xích nhau - dịch giả)... đã trở thành những chữ nghĩa Trung Quốc vĩ đại, không sao kể hết. Nếu người nào cũng chịu khen ngợi, mà lại công khai khen ngợi, thì đương nhiên có sự thưởng thức, có sự thẩm định. Ngạn ngữ phương tây nói : "Không nhìn thấy cái thiện của kẻ thù, mới là kẻ thù lớn nhất." Người Trung Quốc là người không nhìn thấy người ta tốt bao giờ. Người ta tốt, y lờ đi. Người ta tốt thật, y lại tìm cách chơi xỏ.

Tại sao người Trung Quốc không hay khen ngợi, không hay ngắm nghía, thưởng thức ? Tôi cho rằng liên quan đến điều : nói không thật lòng của họ. Hơn nữa, người Trung Quốc không dám tức giận công khai, cho nên mới không dám công khai để ngợi khen. Không dám yêu, cũng chẳng dám giận.

Không dám và không thể công khai ca ngợi, xuất phát từ "lòng cảm kích" vốn túng thiếu của họ. Người Trung Quốc thành đạt rồi, họ cho rằng đó là kết quả phấn đấu nỗ lực của bản thân, không liên quan đến nhân dân và xã hội gì cả. Họ cho rằng tự mình giỏi giang, chẳng bao giờ mang lòng biết ơn và nghĩ đến cơ hội do chính xã hội, đại chúng đưa đến sự thành công ấy. Do vậy họ cũng chẳng quan niệm đến trách nhiệm đối với xã hội phải ra sao.

Mặt khác, người Trung Quốc thành đạt, vinh hiển chỉ thuộc về gia đình ấy, gia tộc ấy, dòng họ ấy. Người bên cạnh chẳng được chia sẻ phần vẻ vang này. Nó thành đạt là việc của nó, mai sau ta thành công là việc của ta, không can gì đến kẻ kế bên, không can gì đến người khác.

Không có đại chúng, thì không có nhu cầu của thể chế, không có thể chế, làm sao có thể cộng tác, hiệp đồng ?

Không chịu ngợi khen, chẳng dám tức giận, hay giả tạo, thích nói dối, rất có thể dính dáng đến việc ra sức nhấn mạnh "nội tỉnh" (tỉnh nhà - dịch giả) của văn hoá Trung Quốc. Người Trung Quốc bị nền văn hoá Trung Hoa hun đúc, thấm đẫm tính cách "nhợt nhạt", tính cách đó khiến họ không dám yêu, không dám ghét, không biết cảm kích, không chịu hy sinh (vì hy sinh đến rốt cuộc phát hiện mình vẫn cứ hy sinh, mà hy sinh lại tạo nên sự thành công của người khác, sự thành công của người khác lại không thể biến thành sự thành công của mọi người, thành công không thể trở thành kết quả vượt khó, cho nên tất cả chẳng ai chịu hy sinh. Nhưng điều tệ hại là bản thân không chịu hy sinh, lại bắt người khác phải hy sinh, tôi gọi đấy là "mối tình liệt sĩ"). Nỗi khốn khổ đang tuần hoàn theo lối ác tính của người Trung Quốc là như vậy đó.

Ông chỉ ra ngần ấy thói hư tật xấu của người Trung Quốc, tôi hiểu nỗi hận "sắt không luyện thành thép" của ông. Ðiều mà tôi kỳ vọng, ngoài địa vị, thanh danh nơi hải ngoại và sự hiểu biết sâu sắc văn hoá Trung Quốc, cộng với cách soi xét tính con người một cách tỷ mẩn tinh tế của ông, ông còn phải làm sao tìm ra được cách thức và con đường cho người Trung Quốc khốn khổ, động viên thế nào để họ chịu khen ngợi, thưởng thức và thẩm định. Dân chúng quảng đại cần có người hướng dẫn, bảo ban, chỉ rõ con đường bằng phương pháp tuy thâm sâu nhưng phải dễ hiểu, có phương pháp mới có thực tiễn.

Ðương nhiên, đó hẳn là một công trình trùng tu của thế kỷ. Ông có thể hô hào bạn hữu, dốc lòng vì người Trung Quốc khốn khổ mà nghĩ ngợi, mà đề xuất những cách thức thực tế, hiệu quả, có thể mang tính giai đoạn, từng thời điểm, phân chia theo các cấp các ngành : giáo dục, văn hoá... chẳng hạn.

Ông đã đập vỡ vại tương thì ông phải hướng dẫn chúng tôi (ông xem, tôi lại mắc bệnh " mối tình liệt sĩ " rồi đấy), đành rằng, tôi cũng cố tìm cách để ảnh hưởng, truyền bá những phương pháp, ý niệm đẹp đẽ của người Trung Quốc hết khả năng của mình.

Thư viết lộn xộn, vụn vặt như vậy, tiêu hao không ít tinh thần của ông. Tóm lại, thứ cần nói tôi cũng nói hết ra rồi, tôi hy vọng có thể làm người bạn nhỏ của ông.

Kính gửi: Ông Trần Văn Hòa

Sự phân tích của ông làm tôi khâm phục, muốn nghe được một câu khen ngợi người khác từ miệng của người Trung Quốc thật tình còn khó hơn cả leo lên trời. Ðương nhiên cũng có thấy nhiều trường hợp ca ngợi người khác, nhưng mang ý nghĩa chính trị - nếu không là lời ngoa ngôn dối lòng, hoặc lời khó theo ý muốn, thì là không biết mình nói gì - chúi mũi vào ca ngợi cái sừng của con ngựa sao mà khả ái nhường kia ! Ðại đa số người Trung Quốc đều sống trong tình trạng tự ti đến buồn nôn như thế, không còn năng lực để đào bới ưu điểm của người khác, cũng chẳng còn khả năng để ngắm nghía người ta khác mình ở chỗ nào. Giả dụ trót khen ngợi ai đó, thì ngay lập tức nhận được hàng loạt phản ứng đại để như sau :

1.         Ðối phương có chút địa vị - "Sao, mày nịnh bợ nó à ?".

2.         Ðối phương không bằng mình - "Sao, mày mua chuộc nó à ?".

3.         Ðối phương là họ hàng, là bạn bè mình - "Quan hệ chúng mày, đương nhiên là mày bênh nó rồi".

4.         Ðối phương xa lạ, chẳng dính líu với mình - " Ngay cả nó làm gì mày cũng chẳng biết nữa là ! Giá mày hiểu được ngọn ngành về nó, thì chẳng loa cái miệng thế này đâu".

Tóm lại, thế nào cũng không ổn. Muốn ổn chỉ có lăng mạ nhau, người Trung Quốc mà ngồi tụ bạ, đến câu thứ ba mà không tỉa tót thị phi người khác thì trăm phần trăm không phải cháu con Hoàng đế, dòng dõi con rồng ! Cái gọi là "đại Hán thiên thanh", thiên thanh (tiếng trời - dịch giả)) là thứ gì ? Là thứ tiếng người túm năm tụm ba, say sưa công kích đời tư của người khác đến không còn mảnh giáp kia. Thực ra kiểu công kích như thế không hẳn nẩy sinh từ ác ý, mà là phản ứng tự nhiên của nọc bệnh được chắt lọc lại lên cơn tái phát. Anh không thấy các ngài chó sao ? Các ngài chó mỗi khi gặp mặt, ngài này ngửi ngửi đít ngài nọ, ngài nọ hít hít trôn ngài kia, mùi vị hợp nhau rồi thì vô cùng hân hoan hứng khởi. Người Trung Quốc tụ tập, chủ yếu là để chê trách người khác. Một khi đối phương vỗ tay hoạ theo, thì tựa như ngửi đúng mùi hậu môn của nhau, rồi mới được chấp nhận cùng thuyền.

Ông Lỗ Tấn khuyến khích chúng ta dám yêu dám ghét, "yêu" và "ghét" đều là thứ năng lực. Sợ sệt đậm chất thần kinh đã khiến năng lực yêu ghét của người Trung Quốc gần như bị hủy hoại toàn bộ. Yêu thì sợ người chê cười, ghét lại lo người trả thù. Cho nên ghét và yêu đã nung chảy thành một lực lượng tà ác. Mười năm nhiễu loạn - Cách mạng Văn hoá của Ðại lục, là tổng bộc phá của sức mạnh ác tà đã bị tích tụ lâu ngày; tính dã man, hung bạo, xảo trá, đố kị, tàn nhẫn đến tận xương tuỷ bị dồn nén bấy lâu nay, lặn sâu trong lòng người Trung Quốc, nay bộc lộ hết thảy, khiến phẩm cách người Trung Quốc xuống cấp ghê gớm. Ðừng bàn đến nâng cao, chỉ mong khôi phục được bằng mức ba mươi năm về trước thôi, e cũng phải mất chừng năm mươi năm - thời gian để xây dựng lại, thường phải tốn gấp năm lần so với phá hoại.

Chúng ta không thể trút hết gánh nặng cứu vớt dân tộc xuống đôi vai của các nhà chức trách, mà mỗi người dân Trung Quốc đều phải chia sẻ. Quốc dân loại ba tuyệt nhiên không thể sản sinh ra chính phủ loại một, nhưng chính phủ loại ba lại có sẵn những quốc dân loại một kia. Chúng ta - cả ông bạn nhỏ và già lão này nữa, hãy bắt đầu từ một chấm một phẩy trong con người chúng ta (chúng ta không thể bỗng một lúc thay da đổi thịt, nhưng có khả năng thay đổi tế bào nào, thì thay đổi ngay tế bào đó) ông thấy khả dĩ chứ ?

Trích từ "Thông giám quảng trường"

Bách Dương trong hình dung của tôi (Lý Trình)

1.         Cách đây không lâu, trong một cuộc họp mặt giới văn nghệ ở Niu-Oóc, tôi ngẫu nhiên được gặp người mà tôi kính trọng đã lâu, là ngài Bách Dương và phu nhân Trương Hương Hoa nữ sĩ.

Trong trí tưởng tượng cuả tôi, Bách Dương xanh xao gầy yếu, tóc tai bạc trắng, vẻ mặt khinh bạc, ngồi xổm trong xó nhà giam như cái lò nướng ấy, miệt mài cày bút trên những mảnh giấy vụn nát nhầu...

Nhưng, đứng trước mặt tôi lại là một Bách Dương phong độ hào hoa, tinh thần kiên định, khỏe khoắn và cứng cỏi, trông ra chỉ độ ngoài năm mươi tuổi.

Ông là một người hay chuyện. Khi cất lời, tiếng quốc ngữ sặc giọng Hồ Nam, và thái độ thành khẩn của ông có sức hút rất tự nhiên, điều đó vô tình làm thu nhỏ khoảng cách giữa ông và những người xa lạ. Nếu bà Trương Hương Hoa không cho biết là ông đã nhuộm tóc sau ngày ra tù vào năm 1977, thì chúng tôi đâu hay bây giờ ông đã là ông già sáu mươi lăm ...

Ðầu tiên, ông bị kết án tử hình, sau đó sửa lại thành án tù có hạn. Chín năm lẻ hai mươi sáu ngày giam trong nhà tù Ðảo Xanh, ông bị gẫy mất một chân, nhưng khi ra tù sống lưng của ông lại ngay thẳng hơn, trong tay còn bưng một chồng bản thảo của ba cuốn sách (Trung Quốc nhân sử cương, Trung Quốc lịch đại Ðế vương Hoàng hậu Thân vương Công chúa thế hệ toàn tập, Trung Quốc lịch sử niên biểu). Vừa ra khỏi tù, ông trở lại ngay công việc viết chuyên mục.

Ông là một nhân vật luôn đặt mình trên đường phân giới giữa thị phi, những bài viết của ông bút pháp buông thả, tự do thoải mái, bề ngoài cười cợt mỉa mai, thóa mạ dữ dằn, nhưng trong lòng đau đáu thế sự, yêu nước thương nòi, mượn lời của Bách phu nhân mà nói : "Tính cách của ông vừa phức tạp lại vừa thống nhất." Ðường đời khúc khuỷu mà ông đã vượt qua khiến ông thấu hiểu muôn dạng chúng sinh, nhưng lại giữ được bản sắc ngây thơ, hào phóng. Trong một bài viết, ông đã tự nhận là nhân vật hảo hán chốn Lương Sơn Bạc. Vừa gặp gỡ ông, tôi liên tưởng ngay đến ví dụ trên, quả nhiên xác đáng.

Ông kể sau ngày ra tù, có lần trong một cảnh huống công khai, gặp lại một nhân viên điều tra xét hỏi của trại giam trước đây đã cố ý bóp nặn sự thực ép cung ông. Khi ông chất vấn tại sao làm như vậy, thì người đó thú nhận và thành khẩn xin lỗi ngay tức khắc. Nhắc đến chuyện này, Bách Dương nói : "Dẫu rằng tôi phải chịu nhiều cực khổ vì hắn, nhưng trong lòng tôi vẫn thích hắn, vì hắn dám nhận sai lầm trước công chúng, chứng tỏ cái tử tế ở đời vẫn còn đó".

Ông là một con người quá nặng lòng, giàu tình cảm, ngay thẳng quá không quản nặng nhẹ, chính khí quá chẳng tính thiệt hơn, ông là một thành quách không võ bị. Ông bắt đầu viết tản văn từ năm 1960, trong tám năm cho ra hai mươi ba cuốn sách, đa phần là tạp văn, tùy bút, nội dung về nhân sinh, văn hóa, chính trị, văn học, giáo dục, lịch sử, xã hội, tôn giáo, gia đình, tình yêu... không thiếu thứ gì. Ông là người đầu tiên đặt ra thuyết "Vại tương", đối mặt với nếp nghĩ đường mòn, bản tính lười nhác cẩu thả không chút thuyên giảm suốt năm nghìn năm trong xã hội người Trung Hoa, và tính khí lên men kiểu đấu đá nội bộ, cùng với phản ứng thói thường để bài xích, triệt hại nhau trong cả một nền văn hóa nữa... ông chỉ trích cay nghiệt đến nơi đến chốn. Không ngại bàn tán, không sợ quyền quý, là nguyên nhân thành công, cũng là nguyên do mắc tội của ông.

Ðài Loan có hơn mười triệu người, cuốn sách Dị thành (Thành phố lạ) của ông tiêu thụ được hơn triệu bản, một tỷ lệ như thế thật hiếm có.

Là một nhân vật truyền kỳ, người yêu quý thì say mê ông, tôn vinh thiên tài, ví như một trái núi lớn, vừa có kho báu lại vừa có cảnh quan. Nhà vật lý học nguyên tử lưu trú ở Mỹ, cũng là người bạn thân của Bách Dương - ông Tôn Quan Hán khen rằng : "Năm nghìn năm nay chỉ một người này". Bởi vì con người ông tập hợp cả nhà thơ, nhà văn, nhà chính trị, nhà tư tưởng, nhà viết chuyên mục, nhà lịch sử... vào nhất thể. Người ghen ghét thì cho rằng ngòi bút ông sắc nhọn cay nghiệt, hay chửi rủa, chỉ có thể xếp vào loại "Nhà Tục văn học", không được phép bước lên đại sảnh thánh thiện của văn đàn Trung Quốc. Nhưng bất kỳ ai, dù yêu hay ghét, không thể không công nhận một sự thật : ông là một người có đảm lượng dám nói thật. Như ông đã từng nói : "Mình cũng biết giấu là thượng sách, nhưng những điều muốn nói cứ bốc hết ra ngoài không đừng được."

2.         Nhà văn đồng nội Trung Lý Hòa từng phát biểu : "Một nhà văn thành đạt chỉ vì ông ta có một thân thế bất hạnh", ông nói thêm : "Cuộc sống dễ chịu là kẻ thù của sáng tác..." Riêng với nhân vật Bách Dương, chẳng còn câu nói nào khác sát sao hơn.

Quê cha đất tổ của Bách Dương ở huyện Huy, tỉnh Hà Nam, mẹ mất từ lúc ông lọt lòng. Suốt thời ấu thơ, ông chưa hề biết thế nào là cảm giác ấm áp từ lòng mẹ, càng chưa từng nếm thử vị ngọt ngào của bàn tay người mẹ vuốt mềm mại trên má. Lưu giữ trong ký ức chỉ là lời giáo huấn ngàn lần như một và bộ mặt nghiêm nghị, lạnh lùng của cha. Sau này dọn đến tỉnh lỵ Khai Phong, tiếp theo là sự ngược đãi của bà dì ghẻ. Vào mùa đông nước nhỏ thành băng ấy, cậu bé thèm muốn một bộ quần áo lót bằng vải bông sạch sẽ, giống như các em, con của bà dì kia, nhưng, ngoài những cú đánh đập, lời mắng chửi không thương xót, trời có rét hơn nữa thì cậu bé cũng chỉ khoác một chiếc áo bông vừa bẩn vừa cứng như áo giáp vỏ dừa mà thôi. Ðôi bàn tay bé xíu rét quá mưng mủ rồi thành chai, cho đến mùa xuân ấm trở lại mới khỏi. Cha ông quanh năm suốt tháng làm ăn xa nhà, những ngày ở nhà dù ít ỏi, người cha ấy cũng không hề nghĩ đến còn có một thằng bé đang chờ đón chút ít đầm ấm của thế gian. Ông Bách Dương nhớ lại : hồi đó, để được một thoáng cười của cha, ông hay cố ý tựa vào đầu gối của người, hình như đó là giây lát hạnh phúc nhất trong cuộc đời thơ dại của ông.

Cho đến năm mười bảy tuổi, ông không thể chịu được những trận đòn của dì nữa, sau một cú trả lời bằng nắm đấm, ông ngậm giọt nước mắt nóng hổi ra khỏi cửa nhà. Hồi tưởng lại, ông nói, nhẽ ra, lúc đó chỉ cần người cha có mặt ở đó nói lấy một lời, thì ông sẽ ở lại, nhưng cha chỉ gọi tên tục của ông "Sư tử con" một cách bất lực, rồi quay đi...

Từ ấy, ông bước vào đời. Chàng thanh niên gầy yếu, kiên cường, từ bé đã mang "tính cách con lừa của người Hà Nam" ấy, vừa bước tới đầu ngã tư của cuộc sống, đã phải hứng chịu mưa to gió lớn. Quầng lửa kháng chiến chống Nhật lan rộng khắp vùng đất Trung Nguyên, ông trở thành cậu học trò lưu vong, cơn lũ thời đại xô đẩy ông tới Hán Khẩu, thi vào Ðoàn Chiến cán (cốt cán chiến đấu - dịch giả) sau đó lại xoay vần đến trường đại học Ðông Bắc của huyện Tam Ðài tỉnh Tứ Xuyên. Từ trong nhà trường, tài hoa của ông dần được hiển lộ, và lúc đó người ta đã phát hiện ông không phải là một thanh niên tầm thường.

Thời buổi lớn lao, tạo dựng được một lớp thanh niên có tài ba, có hoài bão lớn lao, Bách Dương là một trong những số thanh niên đó.

Ông là một vai diễn thật sự quan trọng trên sân khấu lớn của cuộc đời con người. Ngoài viết văn ra, ông đã từng làm quan, cũng đã từng buôn bán, thời kỳ ở Ðông Bắc, ông từng buôn nước thải hầm mỏ. Sau khi đến Ðài Loan, ông làm giáo viên tiểu học, và từng làm biên tập tòa báo, vào năm 1968, trước ngày bị bắt, ông nhiệm chức giáo sư đại học Trường Quốc lập Nghệ thuật Chuyên khoa, giảng môn Khái luận văn học. Ông đã từng thất nghiệp, đã từng lang thang. Khi nhớ lại, ông kể nguyện vọng lớn nhất lúc bấy giờ là được ăn một cái man thẩu (bánh bao không nhân).

3.         Hà Nam trồng nhiều cây Bách, và nhiều cây Dương. Cây bách lá nhỏ như vẩy cá, vỏ cây mầu nâu sẫm, có vết nứt như mai rùa, xanh biếc cả mùa băng giá, tuổi thọ đến ngàn năm. Còn cây bạch dương thẳng đứng giữa hang cùng núi cốc gặp gió kêu rào rào, lay động hồn vía người ta, đó là tính cách của Bách Dương, cũng là nguồn gốc bút danh của ông.

Trong cách sống, ông cố chấp nhưng hướng thiện, kiên trì và không ngừng theo đuổi những gì ông cho là giá trị. Trong sinh hoạt, không để ý đến tiểu tiết, không chăm chú việc ăn uống, sẵn lòng xả thân vì những người mình yêu. Ðể tăng thêm thu nhập, ông không quản ngại viết ngày viết đêm, nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu pha của vợ con. Kết quả sự nuông chiều làm hư thân họ. Bà vợ trước Nghê Minh Hoa, đã bỏ ông khi ông mới bị bắt. Tám năm sau, lần đầu được gặp cô con gái, cũng bị coi là người dưng. Tâm hồn cuả nhà văn giàu tình cảm này đã bị tàn phá vì những sự việc trên.

Nhưng ông chưa một lần gục ngã. Bách Dương nhiều lần lăn lê, bò toài, gượng dậy trên bàn cờ cuộc sống, dám yêu và dám ghét, chính hai chỗ dựa ấy đã cho ông điểm tựa vững chãi. Ðúng là trời có mắt, ra tù không bao lâu, ông đã gặp gỡ nữ thi sĩ trẻ trung và xinh đẹp Trương Hương Hoa, một người đàn bà phong thái mềm mại nhưng ý chí quật cường, hai người nhanh chóng rơi xuống biển tình, cuộc đời mưa gió của Bách Dương, cuối cùng cũng tìm được một mái ấm gia đình. Nhưng lòng dũng cảm và ngòi bút sắc nhọn của ông không hề muốn ngơi nghỉ, gần như lập tức ông lại "tấn công mạnh mẽ vào mặt trận dung tục"(lời Sêkhốp).

Nhớ đến hai câu thơ học thuộc lòng hồi nhỏ : "Thư sinh báo quốc vô tha vật, duy hữu thủ trung bút như đao" (người có học không có thứ gì khác ngoài sử dụng ngòi bút của mình thay thế gươm đao để đền ơn đất nước - dịch giả). Cây bút trong tay Bách Dương, chính là lưỡi dao sắc bén như vậy.

Nếu lật từng trang, từng quyển sáng tác tạp văn của ông, bạn có thể cảm nhận một nỗi sảng khoái khó tả, không hề rên rỉ giả tạo, không hề ngợi ca công đức, chỉ có từng câu từng chữ châm chích tệ nạn thời đại, như bức "Thư khiêu chiến" bạo dạn, đanh quánh. Ông ta khiêu chiến với tất cả những gì chướng tai gai mắt, không hề lo lắng đến hậu quả bất lợi cho bản thân mình. Mối mâu thuẫn có tính bi kịch giữa những điều đáng giận, đáng cười, cả chân tướng đáng sợ của xã hội Trung Quốc nữa, và tính khả dĩ sáng tạo to lớn đang tàng ẩn trong dân tộc Trung Hoa, trên nhiều phương diện đã bị ngòi bút của ông đụng chạm tới. Bất cứ giáo sư đại học, chủ phụ gia đình, hay là thanh niên học sinh, khi đọc bài "Tên của đàn bà, Mạnh mẽ ư kiêu kỳ ư và Trận mạc ác y" của ông, ai mà cấm được họ cười đắc ý cơ chứ. Trong bài "Trân trọng văn hóa Trung Quốc", ông viết : "Ông Bách Dương vì đề xướng ra chữ giản thể mới bị ngồi tù, nay phải bịt miệng cho đại cát, nhưng chữ Trung văn viết ngang đáng ra từ trái sang phải, vì là định luật của lịch sử... Xin được phúng khuyến các bậc đại sĩ của học vấn phản đối viết từ trái sang phải rằng, bàn học thuật thì cứ bàn vào học thuật, nếu nhất định đòi chụp mũ lung tung, thì ra đường các ngài chớ có bước nhầm chân trái trước đấy nhé..."

Ðọc xong đoạn văn trên, lại nghĩ ông ấy đã từng ngồi tù mất chín năm hai mươi sáu ngày, mà viết bài này là lúc ông vừa ra khỏi tù chưa được một năm, bạn có thể không phục dũng khí của ông ấy sao ? Ðáng tiếc rằng nhà văn Trung Quốc như ông quá ít. Ngoài ra, những bài "Ðáng đời hắn uống mứt tương", "Trận mạc giầy thối", "Văn nhân không nghề ngỗng ư, văn nhân coi thường nhau ư", "Thang thuốc bồi bổ ba ổ bệnh lớn"... Không bài nào là không công kích mạnh mẽ lối sống dung tục của tiểu thị dân và chất uế tạp của bọn gian tham xã hội. Qua giọng châm chích mỉa mai, cười cợt thóa mạ bề ngoài, ta linh cảm thấy nhịp đập lương tri của những người trí thức mang cốt cách chính nghĩa của dân tộc, mang lòng yêu đồng loại, quê hương, bản quán thiết tha, được ẩn giấu thầm kín. Hiện nay, ở Ðại lục đã xuất bản bộ sách của ông, khi bàn đến nhuận bút, ông hy vọng được sử dụng vào sự nghiệp giáo dục cho các bạn trẻ quê hương ông.

Ông Bách Dương từng viết mười cuốn tiểu thuyết lấy tên thật của mình là Quách Y Ðộng, nhưng những cuốn tiểu thuyết đó kém xa các cuốn tạp văn của ông. Không thể phủ nhận việc đọc tạp văn của Bách Dương khiến người ta rất sảng khoái, vừa lưu loát lại vừa hóm hỉnh khôi hài, như có người đã đánh giá ông có tài "giơ cao đánh khẽ", hoặc "khi nhẹ nhàng thì tựa như mây thưa trăng khuyết, lúc nặng nề thì tựa như bão vũ lôi phong", nhưng khôi hài dễ bị nông nổi, lưu loát dễ bị trơn tuột, đó là những nhược điểm của không ít nhà văn tiền bối, có lẽ cũng là nguyên nhân khiến một số người không ưa Bách Dương. Mặc dù vậy, trên quan điểm mỹ học, "cái đẹp trước tiên phải là cái thật" mà nói, ông hoàn toàn xứng đáng, hoàn toàn đủ tư cách giành một chiếu trong lịch sử văn học của đất nước Trung Hoa.

*****