Văn học hiện đại Việt nam
_______________________________________________

VŨ HÙNG www.vu-hung.com

MÙA SĂN TRÊN NÚI

( Tập truyện chọn lọc )

CÁC TÁC PH ẨM CHỦ YẾU --- TRUYỆN VÀ KÝ: Mùa săn trên núi- Giữ lấy bầu mật- Người quản tượng và con voi chiến sĩ- Phía tây Trường Sơn- Sao Sao (Giải Văn học thiếu nhi 1982)- Chim mùa- Chú ngựa đồng cỏ- Những kẻ lưu lạc- Bê (Con voi xa đàn)- Sống giữa bầy voi (Giải Văn học thiếu nhi 1986)- Biển bạc- Vườn chim- Dưới mái nhà bạt- Cămpuchia đất nước xinh tươi- Mây trôi . . . . . .---

TRUY ỆN DANH NHÂN: Hanxơ Critxehian Andeexen- Anbe Anhxtanh- Người anh hùng thầm lặng . . . . . . --- DỊCH: Jođy và con hươu con (M.K.Rawling)- Chuyện cái hòm xanh (Vassilienko) dịch cùng Vũ Cận- Nàng tiên cây ô rô (truyện dân gian nhiều nước)- Bốn viên hồng ngọc (truyện dân gian nhiều nước) –
*****

Mùa săn trên núi
BUỔI SÁNG TRÊN LÀNG KHẠ

Trên r ừng xa, một con gà eo óc gáy. Lũ gà làng Khạ(1) giật mình, vỗ cánh gáy theo. Bà Pôông ngồi dậy, búi lại mớ tóc và đi ra ngoài sân. Trời còn sớm, sương đục như sữa vương trên các ngọn cây. Bầy vượn bắt đầu nổi tiếng hú. Chúng thức giấc gọi nhau dậy sắp sửa đi ăn. Tuút! Tuút! Tu … út! Tiếng hú của chúng lanh lảnh, dù không có con gà gọi sáng, người Khạ cũng không thể ngủ quên được. Bà Pôông vác một ống tre ra suối lấy nước vềđổ vào nồi, bắc bếp hông xôi. Ở các nhà khác cũng có tiếng lục đục khe khẽ: đàn bà đang nấu nướng cho đàn ông ăn sớm đi rừng. Lửà từ các bếp hắt ra, rọi những quầng sáng mơ hồ trong sương dày. (1) Nay là người Vân Kiều. “Mùa săn trên núi” in năm 60 của thế kỉ trước, thời mà môi trường không được gìn giữ do người dân miền núi còn sống nhờ săn bắt và “du canh, du cư”. Ngày nay, họđã “định canh định cư”, nạn đốt rẫy và săn bắt lớn đã bị cấm để bảo vệ rừng và thú rừng. Đọc “Mùa săn trên núi”để nhìn lại thời đã qua.

L ũ con gái thì thầm gọi nhau xuống đâm gạo, bước nhanh trên thang gỗ, làm những bậc thang cựa mình cót két. Họ vừa vần cối, vừa rúc rích cười. Tiếng chày đâm gạo bỗng theo nhau nổi lên. Từng bọn ba cô con gái xúm quanh cái cốt khoét bằng thân cây. Họ nắm những cái chày cao gần tầm người, rướn mình giơ lên đâm xuống. Nhịp chày ba rộn rã: thịch thịch thịch… thịch thịch thịch… Xa xa, kẻng trên đồn biên phòng cũng bắt đầu khua gióng giả. Cả làng Khạ bừng tỉnh. Ông Pôông vươn vai, cất tiếng gọi con:
- B’ru! Dậy thôi! Sáng rõ mặt người rồi. B’ru nhỏm dậy, dụi mắt. Nó kéo cái lá tọa khố rủ xuống gần đầu gối, đứng nhìn bà Pôông đang xới chõ xôi. Cơm xôi vừa chín tới, bốc hơi ngào ngạt. B’ru ra sàn rửa mặt, súc miệng rồi vào nhà. Bà Pôông đã don xong bữa sáng. Bà dỡ xôi ra giỏ, nướng cho bố con B’ru vài miếng thịt gấu khô và lấy ớt dầm đỏ một đĩa muối.

ă n vơi giỏ xôi B’ru mới đứng dậy, buộc con dao rừng vào bên hông, lấy cái nỏ và ống tên nhỏ xíu của nó. Ông Pôông đeo gùi, cầm lao. Bà Pôông dồn đầy mấy giỏ xôi, bỏ vào cái gùi sau lưng ông. Dưới sàn, lũ trẻ bước rón rén, đến rủ B’ru đi rừng.
- Hôm nay mày đi đâu? – Ông Pôông hỏi B’ru.
- Tôi đi bắn con gà cỏ. B’ru đã ra đến sàn. Bỗng nó ngoái cổ lại hỏi:
- Hôm nay bốđịnh theo vết con nai phải không?
- Không.
- Thế hôm nay bốđi đâu?
- Tìm mả voi. B’ru rụt ngay cái chân đang sắp bước xuống thang, chạy vội vào nhà. Nó chẳng thiết đi với bọn trẻ nữa. Từ lâu, nó ao ước được theo ông Pôông lên tận chỗ bí mật nhất ấy của rừng thẳm. Những tối mùa đông ngồi bên bếp lửa, nghe người lớn nói về mả voi, B’ru đã mê tít. Lời người lớn đưa nó vào một thế giới kỳ lạ: trên dãy núi sau lưng nhà B’ru có một con đường thênh thang vô tận. Đó là lối đi của loài voi. Lũ voi vốn sống từng bầy, có khi đông tới cả chục con. Chúng ăn rất khỏe nên không thểở lâu một chỗ, cảđời phải kéo nhau đi, nay đây mai đó. Chúng vạch những lối rộng, hằng năm thường lui tới nơi nào thức ăn đầy đủ. Trong cuộc đi liên miên, thỉnh thoảng có những con gục chết giữa đường, hoặc vì già yếu, hoặc vì mệt nhọc. Bầy voi ngừng lại, kéo xác bạn vào rừng, mỗi con bẻ một cành lá rấp cho bạn. Chúng rống gọi nhớ thương, sục rừng đuổi bạt hết các giống ăn thịt rồi cứ quanh quẩn bên mồ bạn cho đến khi thịt rữa nát mới bỏđi. Dọc con đường chúng mở, đôi chỗ lại có một mả voi như vậy. Thợ săn Khạ quen lõng, tìm lên lấy ngà. B’ru níu ngọn lao của ông Pôông:
- Bố cho tôi đi với.
- Mày còn bé, đi sao được. Tao đi tận mươi ngày mới về.
- Tôi đi được mà. tôi đi nhanh, không bắt bố phải chờđâu. B’ru van nài. Ông Pôông chỉ tay ra xa. Trời đã rạng, vừa đủđể nom thấy nhưng mỏm núi đầy sương.
- Tao lên tít tận trên đỉnh núi. Trên đó chỉ có cây cổ thụ, voi với mây mù, không có chỗ cho mày ngủđêm. Bà Pôông âu yếm khuyên con:
- Đừng đòi đi, B’ru! Mày chưa đi đường dài, chưa ngủ cây quen. Bao giờ lớn mới đi được. Vài năm nữa thôi. Rồi chợt nhớ ra một việc quan trọng, bà vội nói:
- Mày đòi đi thì phải bỏ các buổi học đêm. Đi về không theo kịp bạn đâu!

Đ ã năm, sáu tháng nay, đêm đêm bộđội bên đồn biên phòng vẫn xuống bảo lũ làng Khạ học chữ. Bọn trẻ làng Khạ chưa có trường, ngày bận đi rừng nhưng tối nào cũng náo nức rủ nhau đến lớp theo người lớn. Chúng đua nhau học rất chăm, nay đứa nào cũng đã bắt đầu đọc được sách và chépđược bài hát. Nghe bà Pôông nhắc đến các buổi học đêm, B’ru không đòi đi nữa.
- Thôi, tôi ở nhà vậy. Bao giờ xong lớp học, bố cho tôiđi theo nhé. Lũ trẻđợi B’ru mãi, sốt cả ruột. Chúng chọc gậy sột soạt vào kẽ nứa. Bà Pôông biết hiệu của chúng, mỉm cười:
- B’ru ơi! Lũ trẻ gọi mày đi rừng kìa! Ông Pôông xuống thang. Lũ trẻ chạy tản đi, cười và mất hút sau các gốc muỗm cổ thụ. Ông Pôông gọi to:
- B’ru! Xuống đi! Lũ trẻđợi máy lâu rồi. Rồi vác ngược ngọn lao lên vai, rảo bước đi vào rừng. Từ các bờ bụi tối đen, lũ trẻ lại kéo nhau ra. Chúng sàn sàn một lứa, đứa lớn nhất cũng chưa cao bằng vai người lớn, đứa nào đứa nấy đen nhẫy, cởi trần, đóng khố, tay cầm cây ná nhỏ.
- B’ru mau lên, muộn rồi đó!
- Con gà cỏ nó không đợi mày dậy rồi mới đi ăn đâu. B’ru chạy xuống sàn, tay xách cái bu nhốt con gà trống mồi, khoe với bạn:
- Bố tao đi mả voi, tao xin đi không được. Bọn trẻ liền nhao lên:
- Bộ mày dámđòi đi mả voi à? Một đứa thè lưỡi dọa:
- Trên ấy có con cọp xámđó.
- Bao giờ mày cao đến chạc giữa cây lim kia, - một đứa chỉ tay vào bờ rừng - lúc đó hãy đòi đi theo người lớn. Bọn trẻ ùa lên đồi gianh, rẽ cỏ lấy lối chạy. Lúc chúng ngừng lại, từ bắp đùi đổ xuống, đứa nào đứa ấy ướt đẫm sương. Xa xa về phía đông, những đỉnh đồi lượn sóng bắt đầu vàng hoe như viền một dải nắng. Mặt trời chưa nhô lên nhưng đã hắt một vầng sáng rực rỡ sang các mỏm núi cao bên phía tây, Đồn tiền tiêu biên phòng đứng cheo leo nơi đó, ngọn cờ trên đỉnh cột vẫy gió. Một đoàn bộđội cưỡi ngựa ra khỏi trại, bắt đầu cuộc tuần tiễu thứ nhất trong ngày. Những con ngựa to lớn trông chỉ còn bé như con bê, bộ lông lúc thường mầu nâu nay được nắng chiếu đỏ ánh như màu lá huyết dụ. Bóng đoàn người ngựa mất vào rừng, rồi nhô ra tận trên đỉnh núi.
- Bộđội đã lên đến đỉnh đèo kia!
- Mọi hôm bằng giờ này ta ra đến nương, hôm nay tađi chậm rồi đó. B’ru nghếch mặt lên cao, gào to: “Bộ… ô… độ… ôôi…”. Trong đoàn có người dừng ngựa khua roi, vẫy lại bọn trẻ; sáng nào họ cũng thấy chúng vào giờ này, vẫy gọi nhau đã quen. Dọc hàng cây ven đường, con sóc cong cái đuôi sum sê như bông lau, nhảy thoăn thoắt làm rụng xuống những hạt sương. Con bìm bịp thỉnh thoảng lại cất tiếng kêu, đứng ló cái mình nửa nâu nửa đen ra khỏi bụi rậm. Trên cây kỳ nam, bầy khướu bạc má chuyền cành, hót say xưa. Rừng nhộn nhịp đón bình minh. Bọn trẻđi men theo bờ suối. Dòng nước róc rách dưới hàng dâu da lũng lẵng những chùm quảđỏ mọng. Một vài cây vả ngả ngọn xuống mặt nước, đưa đẩy những chiếc lá to bản. Lũ trẻ chui vào gốc hái quả chín, bửa ra hút lấy mật ngọt. Chúng ném cùi xuống suối cho trôi bồng bềnh và đứng nhìn đàn cá mương bơi lại, thoăn thoát đuổi theo rỉa mồi. Khi mặt trời lên được hơn con sào, chúng ra đến nương. Sau vụ gặt, nương trơđất màu nâu và lởm chởm gốc rạ chưa đốt. Chúng đóng cọc buộc con trống mồi, dòng dây ra xa và ném xuống mặt đất một vốc những hạt thóc vàng. Rồi chui vào nấp sau một búi mua đầy hoa tím, chúng giật dây. Con mồi vỗ cánh cất tiếng gáy o o… Tưởng tiếng gọi đàn, một bầy gà cỏ từ trong bay lại. Cả một họ nhà gà: gà trống bệ vệ, màu lông đỏ sẫm; gà mái, gà choai và gà con còn chiêm chiếp chưa bay được xa, phải vừa bay vừa chạy. Chúng đỗ quanh đống thóc, trông hoa cả mắt, vừa ăn vừa mổ nhau chí chóe. Tính nết những anh chị gà rừng này chẳng khác gì tính nết bọn gà nhà. Các chị gà mái luôn mồm kêu cục cục, cố len vào giữa đám đông, nhặt từng hạt thóc ngon đem ra nhả cho bầy con. Bọn gà trống tốt mã nhưng tham ăn, tự tiện khoanh cho mình một khoảng rộng, con nào đến gần, chúng chọi cho vài mỏ và đá vụng cho mấy đá.

Đợ i chúng xúm xít lại, bọn trẻ lên ná, cùng bắn một lúc năm, sáu mũi tên. Một con mái tơ lăn ra đất giãy đành đạch. Đàn gà hốt hoảng kêu quang quác rầm rĩ, vừa chạy vừa đập cánh bay là là mặt đất. Bọn trẻ hò hét chạy ra. Chúng ôm lấy con gà đang ngắc ngoải và cãi lộn, không đứa nào chịu nhận tên trượt là tên của mình. B’ru gỡ con trống mồi và cuộn dây lại. Rồi đeo gùi lên vai, nó dẫn lũ bạn tìm đến một bờ rừng khác… NHỮNG MÓN QUÀ CỦA RỪNG NÚI

Bu ổi chiều, nắng ngả. Cây dừa cao lênh khênh nghiêng cái bóng dài trên mái nhà B’ru. Những tấm phên vây quanh khu vườn nhỏđổ xuống thành một mạng lưới mắt cáo phủ lên các luống rau. Nắng hắt vàng vào các bồn gỗ trồng mấy cây hành hoa đặt trên sàn. Bà Pôông vừa thu dọn xong mọi việc. Bà đã kín nước đầy các ống tre, cất các tấm da thú phơi ngoài sàn và đã nấu xong bữa ăn chiều. Được lúc rảnh tay, bà lấy cuốn sách tập đọc, ngồi đánh vần cạnh cửa sổ. Bà đánh vần rất chậm, từng chữ, từng chữ. Cứ mỗi lần tự mìnhđọc được một chữ khó, mắt bà chợt sáng lên và bà ngừng lại để nghỉ như vừa làm xong một công việc nặng nhọc. Lác đá đã thấy vài người đàn ông vác lao mải miết đi về bản. Đàn trâu tìm về chuồng, vừa đi vừa gạt sừng vào dãy cà dại mọc bên đường, làm những trái cà tròn vàđỏ rực như lửa rụng xuống, lăn bon bon. Chúng đủng đỉnh bước, lúc lắc khua mỏ. Trên lưng những con trâu mộng, mấy đứa trẻ ngồi choãng chân hát véo von. Ông Pôông còng lưng thồ cặp ngà voi, hai tay cố giữ chặt quai gùi, nặng nề bước lên thang. Nghe tiếng bước rung mạnh, bà Pôông biết chồng đã về. Bà nhặt một mảnh nứa mỏng đặt vào trang sách đang đọc đểđánh dấu, rồi cẩn thận gấp cuốn sách lại, đem cất lên chiếc giá gỗ nhỏđóng trên vách. Bà chạy ra ngoài sàn.
- Úi! được cặp ngà dài đẹp quá! Bà Pôông kêu to, mắt bà cứ như hoa lên. Bà phủi hai tay vào váy, đỡ cái gùi nặng xuống, mừng rỡ:
- Được cặp ngà này, mùa rét không sợ thiếu cái chăn cái áo nữa rồi. Ông Pôông vuốt những giọt, mồ hôi đọng trên khuôn mặt màu nâu gỗ gụ, xách cặp ngà dựa vào vách. Hai cái ngà gác chéo nhau, nom như hai thanh gươm. Đoạn ông kéo cái lá tọa khố, ngồi xổm cạnh cửa sổ, lấy thuốc nhồi vào ống điếu. Bà Pôông cứ thỉnh thoảng lại nhìn vào cặp ngà, món thu hoạch lớn của gia đình. Từ ngày hòa bình, máy bay Pháp thôi bắn phá, chợ dưới xuôi lại họp đông nhưng bà chưa có dịp xuống đó vì suốt mấy năm qua ông Pôông chưa kiếm được món hàng nào to. Năm nay thì bà muốn tự mìnhđi sắm sửa, bà muốn lo đủ thứ cần dùng cho từng người trong nhà.
- Mùa rét này phải mua cho B’ru cái quần dài với cái áo sợi, ông bằng lòng không?
- Bằng lòng.
- Phải mua thêm cho nó mấy cuốn sách, sách cũ nó đọc đi đọc lại mãi rồi.
- Ừ.
- Ông cũng phải may thêm bộ quần áo vải dày.
- Ừ. Ông Pôông ngồi nghe vợ bàn tính, quên hết mệt nhọc. Ngoài xa, trên lõng gỗ, những con trâu mộng nối đuôi nhau kìn kìn kéo nốt chuyến gỗ cuối cùng của một ngày. Mỗi lúc cây gỗ tụt xuống ổ gà, thợ gỗ hò nhau lấy gậy bẩy đỡ sức trâu. Đàn trâu gò lưng, rướn cổ, cổ kéo. Trên bờ suối xếp đống những lim, gụ, táu, sến, giổi, gié… vết chặt còn mới. Giữa dòng, một bè gỗđang trôi xuôi, nước gầm thét hắt bọt trắng lên những người chân sào. Lũ con gái ngừng tay dệt. Các khung cửi lại nằm yên một chỗ dưới sàn, con thoi đã im tiếng lách tách. Tiếng hát từ trên nương bay về lâng lâng. B’ru và lũ trẻ đang lững thững đi trên dốc đồi thoai thải. Ông Pôông nhìn ra xa, chỗ B’ru đangđi.
- Mấy hôm nay B’ru có kiếm được gì không?
- Được vài con gà, vài giỏ mộc nhĩ. – Bà Pôông trả lời.
- Hôm nay nó lai đi bắn gà à?
- Chưa hết thịt gà, nó đi kiếm nấm. Nó bảo cũng phải dành con mồi, bắn hết, lần sau còn gì mà bắn. B’ru tuy bé nhưng đã đỡđần ông bà Pôông được khối việc. Nó là tay đi rừng thành thạo nhất trong bọn trẻ. Đời nó gắn bó với rừng ngay từ thuở lọt lòng. Vài tháng sau khi đẻ, bà Pôông đã địu nó đi nương. Suốt ngày nó nằm như con nhái trên lưng mẹ, phơi mình dưới nắng gió trong lúc bà Pôông cúi lom khom làm cỏ rẫy. Đến khi chập chững, B’ru đã biết lần ra bờ giậu nhặt quả mâm xôi, quả lạc tiên. Ăn chán, nó lễ mễ bưng giỏ quả lên sàn, thả dần từng quả xuống cho đàn lợn. Lên năm, lên sáu, B’ru đã biết đi rừng. Nó kiếm măng nấm, mộc nhĩ, mùa nào thức ấy. Dần dần đi xa, B’ru kiếm được cả sa nhân, cánh kiến, củ nâu. B’ru còn đi chặt nứa, vầu, kiếm bẹ móc để khâu tơi nón, chặt dây cóc làm dây cày, dây gắm để xe dây nỏ, dây buộc bè. Có năm, nghềđan mây dưới chợ mở mang, B’ruđi kiếm mây. Rồi B’ru đủ sức theo người lớn vào tít tận rừng sâu tìm quế, trầm, gỗ mun. Đâu đâu cũng nức tiếng khen: quế Trường Sơn tốt, hương trầm thơm, gỗ mun đen bóng.

Đế n mùa ong, B’ru dẫn người Nguồn đi lấy mật. B’ru không phải là thợ mật, không đuổi được con ong, nhưng B’ru biết hết những nơi chúng làm tổ. B’ru dẫn họ tìm đến các vách đá có đeo những bầu ong lũng lẵng. Ai nấy đều vác những ống nứa, lưng giắt dao cùng những bó bùi nhùi. Họ buộc bùi nhùi vào ngọn sào dài, đốt rồi vung cho khói bốc cao. Đàn ong hoảng sợ, bay rào rào như một thúng trấu đổ vào giữa cơn lốc. Họ ném thừng móc lấy mấu đá, leo lên vắt mật rồi đem chia phần cho B’ru. …Lũ trẻđã vào đến làng. Chúng ngừng dưới một gốc dừa, chia nhau những thứ kiếm được rồi về nhà. B’ru lên sàn, mang theo mùi nấm hương. Từ khi B’ru vào, gian nhà thoang thoảng mùi nấm, thơm như có bát canh ngọt đang bốc khói. B’ru chạy đến bên cặp ngà bóng lộn. Nó quỳ xuống, vòng hai chét tay đo gốc ngà, cái gùi nặng, bên ngoài treo mấy xâu nấm, vẫn nằm yên trên lưng nó. Gốc ngà to lắm, phải thêm một chét tay nữa mới vòng kín. B’ru vần ngửa một chiếc ngà. Cái ngà đặc và trắng như cái măng tre khổng lồ, giữa có một lỗ nhỏ.
- Cái ngà đặc quá. B’ru nói. Bố nhặt ởđâu thế?
- Xa lắm. Tận trên đỉnh núi mặt trời vẫn lặn.
- Bao giờ bốđưa xuống chợ?
- Chờđến khi đi kiếm nhung con nai về.
- Lần này bố cho tôi xuống chợ với. Nhà ta còn thiếu nhiều thứ quá, phải sắm cho đủ. Ông Pôông chậm rãi buông một tiếng ừ. Ông rít hơi thuốc và nhìn theo đứa con đang vui mừng qua đám khói. Cả gia đình ông trông vào cặp ngà, hy vọng một chuyến sắm sửa to. Khu B’ru đặt cái ngà vào chỗ cũ, bà Pôông hỏi nó:
- Xem hôm nay mày kiếm được gì nào? B’ru nhanh nhẹn đặt gùi xuống, lấy ra một con rùa to như cái cối, để ngửa giữa sân. Con vật ngọ nguậy bốn chân, thò cổ chống xuống giát nứa, lập úp người lại, thong thả bò vào một xó tối. Ông Pôông gắt:
- Hết con mồi rồi hay sao mà mày bắt con rùa? B’ru cười, đôi mắt đen lấp láy. Nó lắc cái gùi. Còn những gì lục đục trong đó nữa.
- Đố mẹ biết có gì trong này? Bà Pôông lắc đầu. B’ru nghiêng cái miệng gùi rộng và tối như miệng hang. Dăm con cuađá lảo đảo bò ra, bốn cặp chân dài ngêu, kềnh càng đỡ cái mai to màu xám. Chúng giương hai con mắt đen và nhỏ như hai hạt cườm, ngơ ngác tìm một kẻ hởđể lấy chỗ nấp. Mấy quả xoài thơm và mươi củ khoai mài to bằng vốc tay lăn theo đàn cua. Từ trong nhà đã nhìn thấy vầng trăng non lơ lửng ngoài trời. Vài ngôi sao tím biếc bắt đầu lấp lánh trên những đỉnh núi xa. Muộn rồi. B’ru cất ná, đem con rùa xuống nhốt dưới cối gạo ở gầm sàn, dành cho bữa ăn ngày mai. Bà Pôông đốt ngọn nến trám và dọn cơm trên chiếc mâm mây. Cả nhà ông Pôông ăn vội bữa cơm tối để kịp giờđến lớp học.
XỨ SỞ LOÀI NAI

Tháng tám, tr ời mát mẻ dễ chịu. Nắng đã dịu bớt cái gay gắt, không còn làm rộp da bọn trẻ như ngày hè. Rừng vắng vẻ. Mùa quảđã hết. Bầy vẹt ngày nào còn kêu ầm ĩ trong các rừng quả, nay đã bỏđi tìm nơi khác kiếm ăn. Gió lùa qua những ống bương trên mái nhà, ngày đêm hát vi vu. Gió làm mặt suối gợn những vết lăn lăn, làm đồi gianh cuộn sóng rồi lướt trên ngọn cây, cuốn những chiếc lá úa để rắc vàng lả tả. Bọn trẻ bồn chồn chờđợi dịp này từ bữa nắng còn oi ả. Khi đi dưới gốc cây, ngửa mặt thấy những chiếc lá úa đang rơi, chúng reo lên vui sướng. Cả năm quanh quẩn bên những đồi nương gần nhà, vào dịp này chúng mới có một chuyến đi dài. Chúng theo người lớn lên núi, vượt đèo, lội suối, đến tận xứ sở của loài nai để kiếm nhung. Chẳng những bọn trẻ, ngay cả người lớn và người già cũng đợi mùa nhung: người lớn mong kiếm ít tiền cho những món chi tiêu cuối năm; người già mong được dịp bồi bổ, lấy thêm sức, sống với con cháu. Có những ông bà già gầy xác ve, tưởng có đắp mỡ và người cũng chẳng béo, thế mà sang mùa nhung, chỉăn vài bát cháo nhung, mặt mũi họ đã trở lại hồng hào khỏe mạnh. Vào dịp này, làng Khạ ngừng mọi công việc thường lệ. Bộđội trên đồn biên phòng cũng đã thôi xuống làng vì cả làng còn bận chuẩn bị cho mùa nhung. Lớp học ban đêm tạm đóng cửa, chờ sau mùa nhung mới mở lại. . . . Đêm hômấy, bon trẻ thao thức. Chúng dậy trước cả con gà ít ngủ. Đồi núi vẫn vằng vặc ánh trăng. Con gầm ghì kêu “thủ thỉ. . . thù thì. . .” ngoài bờ bụi. Mãi một lúc lâu sau, người lớn mới thức giấc và chim chót bóp mới khắc khoải gọi sáng trên rừng xa. Làng Khạđỏ rực ánh đuốc. Mọi người í ới, giục giã nhau. Cả làng kéo đi, chỉ còn những ông bà già và người có con mọn ở lại trông nhà.

Đ oàn người đeo gùi, mang theo gạo muối, nồi niêu lên đường. Những con dao rừng lúc lắc, vỏ dao đập chàn chạt vào hông; nồi niêu chạm nhau loảng xoảng; tiếng cha mẹ gọi, đếm lại con cái. . . tất cả hòa thành một thứ tiếng hỗn độn, thường chỉ thấy trong buổi rời làng. Dưới chân họ, đàn chó chạy quấn quít, thỉnh thoảng vượt lên trước người, đứng ngửi hơi mồi còn vướng trên các lùm cỏ. Hôm sau, đoàn người bắt đầu vào đến rừng già. Những cây cổ thụ mấy người ôm mới xuể mọc rải rác. Bóng mát trùm kín trên đầu. Vắng vẻ và rất mát. Lũ trẻ không thấy vướng víu như khi còn đi trong rừng rậm. Chúng chảy nhót, đuổi nhau chạy quanh các gốc cây. Chân chúng bước sột soạt, làm im bặt mọi tiếng côn trùng đang rì rầm. Một bầy vượn má trắng như bông, từđâu đến đu bay ngang mặt mọi người. Trên một ngọn cây, con công xòe cái đuôi sặc sỡ. Từ vách núi, ngọn thácđổầm ầm xuống vực, nước trắng tung tóe. Một con hoẵng mảnh khảnh lần ra uống nước, bước nhẹ ru trên mặt đất bừa bộn lá khô.

Đ àn bà ngừng lại đóng trại. Họ chia nhau, người đi lấy nước thổi nấu, người đi dọn những khoảng đất bằng, vơ lá trải đệm nằm. Đàn ông còn đi nữa. Chẳng mấy chốc họđã đến chổở của loài nai. Đó là một dải rừng phẳng và rất rộng. Xa xa, vài con cà tong đi lại trước mặt họ, trông từa tụa những chú hươu, lông vàng tươi đốm sao, như có ai vung vãi trên lưng chúng những đồng tiền trắng. Chúng quen sống ở nơi quang đãng, không có bụi rậm cho beo cọp rình rập, và xa biệt nơi lui tới của loài người. Thấy lũ làng Khạ, chúng đứng nhìn mắt cứ ngây ra như mắt trẻ dại, cái mũi phập phồng có ý hỏi: “Người các anh mà cũng vào được chốn này sao?” Rồi sực tỉnh, chúng quay ngoắt đi vào lao vút như mũi tên bay. Lát sau họđến bờ rừng. Mọi người ngồi nấp sau những búi cỏ, nhìn qua kẽ lá. Sau lưng họ, bầy chó khôn ngoan nằm dán bụng xuống đất, không dám thở mạnh. Một đồng cỏ bát ngát trải trước mặt B’ru. Ngoài mấy hòn núi ven bờ, mặt cỏ không gợn một vệt cây, một vệt đá. Rộng mênh mông là rộng. Có cả chân trời phẳng như căng chỉ, lấy chỗ cho ông mặt trời lên xuống. Thú vật tìm ăn rải rác ngoài đồng. Chúng chia khu vực với nhau. Góc này là mấy con hú lông đen sẫm. Góc kia có bầy thú to, lông vàng mượt. Thoáng trông cái mình to lớn. B’ru lầm chúng với lũ bò rừng. Mãi khi chúng nghển cái đầu bé nhỏ mang cặp nhưng vừa nhú, B’ru mới nhận được đó là loài nai. Xa một chút nữa, một bầy hươu sao đang đứng nhìn trời. Cái áo chúng mặc màu vàng tươi hoặc vàng pha lẫn một chút màu đen và chi chít những ông sao. Một vài con còn khoác tấm áo nhung phơi phớt tím, điểm những bông cúc trắng nhỏ. Một con lợn độc ởđâu bỗng xồ ra, rất hung dữ, vừa chạy vừa hộc. Đầu nó lởm chởm lông, hai răng nanh dài và nhọn hoắt thò ra khỏi mồm. Lũ hươu nai thấy nó tới vội giãn ra, nó đi khỏi mới dám trở về chỗ cũ. Tít xa xa còn thấy một đàn trân rừng, lưng màu xám trông như những tảng đá nhô lên khỏi mặt cỏ. Nhiều con mang cặp sừng dài nghênh ngang, tưởng chỉ riêng mang sừng cũng đã đủ nặng. Lũ hươu nai sống rất thảnh thơi. Cả ngày chúng ăn chơi, chạy nhảy, hệt như bọn trẻ vô tư làng Kha. Thoáng thấy bóng thú dữ, chúng chạy vung ngoài đồng cỏ, sừng gạc không sợ bị vướng cây rừng. Nhờ bốn cái cẳng dài, chúng chạy như gió, beo cọp chỉ quen nhảy vọt một bước rồi lại len lén đi rình thì làm sao đuổi kịp được chúng. Chúng còn được nương bóng các bác trâu già, các anh lợn độc. Họ không hề gây sự với các loài ăn cỏ. Nhưng hễ có thú dữ đến, họ nổi nóng, họ húc, họ vạng, họ lồng lộn kỳ cho chúng phải bạt vía bỏđi mới thôi. B’ru ngẫng đầu nhìn lên núi đá. Vách đá xám đục vì dầm mưa dãi nắng, đôi chỗ phủ từng mảng rêu xanh. Chót vót tận trên đỉnh núi, một con sơn dương đứng ngất ngưởng, in bóng lên nền trời. Đôi lúc nó nhảy thoăn thoắt qua các mỏn đá, cúi xuống nhấm vài ngọn lá. B’ru mải ngắm cánh đồng, say sưa như người du lịch gặp được cảnh đẹp. Nó nhấp nhổm, muốn cùng lũ trẻ ùa ra đó, chạy nhảy với bầy hươu nai hiền lành cho thỏa thích. Ông Pôông phải ấn nó ngồi xuống mấy lượt và rỉ vào tai nó:
- Mày làm con thú chạy hết bây giờ. Nếu lũ làng phải về tay không, họ sẽđuổi mày đi làng khác đó. Ông Pôông và các tay săn men theo mép rừng, lần đến những vũng nước. Họ tìm một vũng có nhiều dấu chân và dốc xuống nước một ống bột thuốc xám như tro. Vũng thì nhiều, nhưng họ không dám bỏ thuốc khắp, còn dành con mồi cho chúng sinh đẻ. Lát sau, mặt nước vừa vẩn đục đã lắng trong. Lại thấy bóng mây soi đáy nước, và làn hơi mát dịu tỏa lên từ mặt vũng trông đã phẳng phiu ngon lành. Ông Pôông và vài người đàn ông rình suốt đêm bên vũng nước. Khi thấy con mồi mắc thuốc đã đủ, bọ xua bầy nai đi xa để dành mồi cho những mùa nhung sau và dốc ngay xuống vũng một liều thuốc giải độc. Sớm hôm sau cả làng kéo ra bờ rừng. Họđóng trại mới ngay cạnh đồng cỏ. Lũđàn bà nhặt cành cây dựng vội mấy cái giàn sấy thịt.

Đồ ng vắng tanh. Trừ con nào trúng thuốc phải nằm lại, bầy hươi nai sống sót đã bỏđi từđêm. Không có bóng một loài gì, ngoài mấy bác trâu già đang đứng lúc lắc cặp sừng ở tít bên kia cánh đồng. Bọn trẻ theo người lớn xuống vùng. Ba bốn con nai nằm khụyu trên bờ, mõm còn nhúng xuống mặt nước, cái đầu mang cặp nhung mới nhú ngả vào vệ cỏ. Chúng nằm thản nhiên, khép hờ cặp mắt nhưđang ngủ sau bữa ăn no. Ông Pôông rút con dao nhọn, khía một vòng quanh gốc nhung, gỡ cái nhung ra, bọc vào giấy bản. Tất cả huyết bổ của con nai dồn lên những cặp gạc non này. Ông Pôông khéo tay đến nỗi khi rút cái nhung, gốc nhung vẫn lành lặn, chỉ rớm một vài gợn máu. Ông lấy trong gùi ra một miếng da, một đầu thắt vào ngón chân, một đầu lấy tay căng cho thẳng, cúi xuống liếc đi liếc lại con dao.
- Bổ lắm nhưng chúng mày không ăn được, cái nhung kỵ bọn trẻ ông Pôông chậm rãi nói. Các cụ kể lại: ngày xưa có anh thợ săn trẻ săn được con nai nhung. Nó gầy như cái que, muốn kéo bèn cắn ngập răng vào cặp nhung mọng những máu. Nó không biết cái nhung chỉ hợp với tạng người già. Về nhà ít lâu sau thịt nó nứt ra như quả dưa chín. Bọn trẻđã nghe câu chuyện hoang đường đó bao lượt nhưng vẫn thấy lạ tai. Chúng đứng ngây ra nhìn chiếc nhung đặt trong gùi, mảnh giấy bản bọc dưới gốc thấm một vài vết máu đỏ tươi. Những con nai uống ít nướt còn đủ sức bỏđi, nằm rải rác trong các bờ bụi. Ông Pôông giục bọn trẻđi tìm. Chúng chạy tản ra như bầy sẻ, rúc qua những đám cỏ vượt đầu. Một lúc sau, đã nghe tiếng chúng gọi:
- Lại đà… ây…!
- Lại đây, mau lê… ên…! Chúng kiếm những cành củi dài, buộc một ngọn lau dựng vượt trên mặt cỏ, đánh dấu từng chỗ có con mồi cho người lớn trông thấy. Chúng sục tìm khắp nơi, không bỏ sót một con mồi nào. Mùa nhung năm nayđược to, mỗi người đàn ông đã cắt được hai ba cặp. Họ cúi mình, hai cánh tay vạm vỡ xốc từng con nai còn nóng hổi lên vai đem về vứt giữa trại. Đàn bà nhặt củi, nhóm những đống lửa ngùn ngụt. Đàn ông xả thịt. Họ cắt ra từng tảng thịt đỏ tươi, thớ còn rần rật. Cả trại nom như một cái chợ bán thịt kỳ lạ, đầy những đùi, lườn, bắp, vai, móc lủng lẳng vào giàn sấy cạnh ngọn lửa. Những giọt mỡ nhỏ xuống than, cháy xèo xèo, tỏa lên một mùi thơm ngậy. Khói bốc nghi ngút làm màu đỏ ám dần và thịt quắt lai. Lũđàn bà gỡ những tảng thịt đã khô cong xếp bỏ gùi và treo thay vào đó những tảng thịt tươi. Những cái gùi cứđầy lên. Khi đi, gùi của họ rỗng không. Đến khi tàn mùa nhung, trở về bản, lưng ai cũng trĩu xuống vì gùi thịt đầy ụ.
VÀO PHƯỜNG SĂN

Th ấm thoát đã qua ba mùa rẫy. B’ru và các bạn cao vổng lên, chắc nịchi như cây lim ngoài rừng. Lũ trẻđã lớn. Chúng đã thay đổi. Mọi công việc cũ, chúng coi là trẻ con tất. Chúng ghét đi nhặt nấm, kiếm măng, bắn con gà cỏ. Trưa nghỉ, chúng chẳng còn thèm đi bứt quả sim hoặc đi dính con ve sầu, con cồ cộ nửa vàng nửa đen, cả ngày kêu inh ỏi trên cành cây. Chúng nghĩđến những chuyện to tát. Một con nai chạy vụt qua đồi gianh, cái cảnh quen thuộc ấy ở quanh làng Khạđã bắt đầu làm lòng dạ chúng bồn chồn. Chúng thèm được như con đại bàng, suốt buổi liệng những vòng thật rộng, cái đầu ngó nghiêng từ trên trời cao nhòm xuống con mồi. Ông Pôông đã kịp nhận thấy những thayđổi của B’ru. Có lúc ông bắt gặp B’ru cùng các bạn lấy cái ná to của ông, cố sức gương thử, hoặc lấy ngọn lao của ông tập phóng vào bụi chuối dại sau nhà. Có lúc bọn chúng ngồi trên bờ cỏ, nhìn lên dãy núi lam, tai lắng nghe con thú gào trong rừng, tâm trí bay nhảy trong các cuộc săn lớn tưởng tượng.
- Mày đã đến buổi vào phường rồi, B’ru ạ! – Một bữa ông Pôông bảo nó như vậy. Ông mời người làng đến nhà ông uống hớp rượu, xin cho thằng B’ru vào làng săn và mừng cho ông có thêm bạn nghề. Già làng, các tay săn lão luyện và bọn trẻđều có mặt. Bà Pôông thổi xôiđổđầy mấy cái mâm đan bằng mây. Trên mấy cái mâm khác, bà xếp những vụm thịt nai khô nướng và những đĩa muối ớt. Ông Pôông đãi khách cả rượu cần lâu năm. Rượu làm bằng nếp thơm trộn men, bỏ vò và chôn sâu dưới đất. Trên làng Khạ nhà nào cũng sẵn dăm vò, khách đến mới đào lên. Ông Pôông lấy nước đổ vò, đợi vài phút cho ngấm rượu. Ông cắm vào vò những ống sây cong vút buộc ngù xanh đỏ. Khách ngồi bốn bên, vít ống sậy hút lấy rượu thơm. Rượu vơi, ông Pôông lấy cái sừng trâu đong rượu đổ tiếp vào vò. Thỉnh thoảng mọi người nhả cái cần rượu, cười nói ầm ỉ. Một cụ già hít xong hơi rượu dài, lấy tay quệt hai bên mép rồi vỗ vaò B’ru cười ha hả:
- Mày khéo chọn được làm con ông Pôông đó, cháu ạ. Vài năm nữa mày sẽ thành thợ săn tài. Già làng bằng lòng cho mày vào làng săn. Một bác thợ săn có ba vệt sẹo dài trên má vung tay:
- Ông Pôông! Chúng tôi cũng bằng lòng nhận thằng B’ru. Ông dạy nó nghề cho giỏi. Ngay thường nó theo ông; bao giờ có săn lớn nó theo làng. Hàng năm, làng săn nhận vào phường một lứa con trai đến tuổi. B’ru là đứa đầu tiên được nhận trong năm nay. Vài ba hôm nữa sẽđến lượt mấy đứa trẻ khác. Bố mẹ chúng đang giã thêm gạo, hong thêm thịt, sửa soạn mời mọi người đến uống một bữa rượu mừng như ông Pôông hôm nay. Chúng đến dự tiệc với B’ru, mặt mũi đứa nào đứa ấy hớn hở. Duy chỉ có bọn trẻ nhỏ là không vui. Từ nay chúng như quân mất tướng. Bọn trẻ lớn sẽ tung hoành trong các cuộc săn với phường, bỏ mặc chúng với bầy gà cỏ, với bụi tre măng đầy gai, với những thân gỗ mục phủ kín nhĩ nằm trong các xó rừng ẩm. Chúng buồn rầu bảo nhau:
- Thằng B’ru thành thợ săn của phường rồi. Nó sẽ quên chúng mình. B’ru khấp khởi mừng. Nó nhìn ông Pôông và liếc nhìn khắp mặt làng săn. Rượu cần nhuộm mắt họđỏ lừ. Những cặp mắt đó nằm dưới hàng lông mày xếch ngược và những vết sẹo ngang dọc làm họ lúc nào cũng có vẻ dữ tợn. Một cụ già chếnh choáng đứng dậy chỉ vào các vết sẹo trên người ông Pôông:
- B’ru, mày trông nè toàn những sẹo. Cái sẹo tuy xấu, nhưng người mà nhẵn trơn thì còn gì là dáng thợ săn. Mày có biết cái sẹo này là gì không? – Ông cụ chỉ tay vào vết sẹo trên vai ông Pôông. – Đó là vết con beo ngoạm. Còn những sẹo suốt ngực này là vết gấu cào… Lại một ông già nữa đến cạnh B’ru, tay xoa lên hai cái vai nhẵn nhụi của nó:
- Cụ chúc cho mày mười lần rơi vào nanh con thú, mười lần giết được chúng. Lúc đó người mày sẽđầy sẹo như người ông Pôông và mày sẽ thành thợ săn tài. Ông già nói sang sảng giữa tiệc rượu. Mọi người gật gù, cười ha hả, tán thưởng lời chúc mừng dữ tợn đó. B’ru lặng yên ngồi nghe làng săn cười nói thao thao. Từ miệng họ, hơi men tỏa nồng cả gian nhà bé nhỏ. Rồi bữa tiệc tàn và sau đó, mấy tuần trôi nhanh qua. Cả ngày hai bố con B’ru chỉ vác rìu đi chặt rẫy. Ông Pôông chưa đảđộng gì đến nghề săn. Ngày ngày đi nương, ông cặm cụi chặt cây. Trưa đến, ông nằm ngủ lăn dưới bóng mát. Thức giấc ông lại vác rìu đi chặt, phơi cái đầu trần và cái lưng màu gỗ gụ dưới nắng gắt.

Đ ã có lúc B’ru thấy ngán, trong bụng thầm giân ông Pôông. Nó đã vào làng săn, phải cho nó học nghề săn, đâu phải để bắt nó đi chặt rẫy hoài. Chiều chiều ở rẫy về, bước chân lên sàn, B’ru càng thấy chán khi nhìn những cặp gạc nai, sừng bò tót, những giò lợn rừng phơi khô, những vuốt hổ, những tấm da beo đẹp như gấm cất trong nhà. Nhất là các đồng tiền xanh vàng trên những túm lông công, trông chúng hệt như những cặp mắt tinh nghịch, nhìn B’ru chế nhạo:
- Này cái thằng kia! Mày cứ chặt rẫy mãi vậy, đến đời nào mới bắn nổi một con thú. Một tháng nữa lại trôi qua. Công việc dần vợi. Nhiều cây gỗđã ngả dưới tay B’ru. Một sớm đi nương, Ông Pôông mang theo cái ná lớn và một ống tên. B’ru hỏi:
- Bốđem ná đi làm chi?
- Xem có con chim con sóc, bắn lấy thịt. Nhưng suốt buổi sáng chim sóc đến, ông Pôông vẫn dửng dưng gác ná một xó, cặm cụi chặt cây chan chát. Trưa ông mới gọi B’ru lại, vỗ vào bắp vai, bắp tay nó:
- Mày chặt rẫy quen, bắp thịt đã rắn, bắn cái ná của tao không rung tay nữa. Ông Pôông cười, hai hàm răng lóe sáng trên khuôn mặt nâu bóng:
- Lâu nay mày chặt rẫy có sốt ruột không?
- Sốt ruột, nhưng rồi quen. Ông Pôông vừa lòng:
- Đúng đó. Làm nghề săn, trước tiên phải học cho bền. Hôm đó, ông bắt đầu dạy B’ru bắn cái ná to. Ông gương ná, chỉ tay lên một cành cây:
- Mày nhìn cái đồng tiền đen trên kia. Chưa kịp nhìn theo, B’ru đã nghe “vút” và thấy mũi tên cắm phập vào đích. Ông Pôông rút con dao rừng, phạt một khoanh tròn như trôn bát trên thân cây, đẩy B’ru ra ngoài nắng chói:
- Mày tập ngắm đi. Tập sao ngắm giữa trời nắng mà nhìn vào đích không nảy hoa lúc đó mới bắn được con mồi. Ông đặt B’ru cách cái đích dăm thước. B’ru coi thường lắm. Nó bắn giỏi, quãng cách lại gần vậy, chỉ giúi cái ná là đầu mũi tên chạm vào đích, làm gì bắn chẳng tin. Nhưng khi B’ru bật lẫy, tên bay vù đi đâu mất. Thấy B’ru chưa ngắm đã bắn, ông Pôông nổi giận:
- Mày tưởng cái ná này dễ bảo như cái ná con của mày sao. Có ngày mày sẽ chết vì con thú đó, tao nói thật. Ông Pôông giằng các ná trong tay B’ru:
- Mày về làm gỗ với thợ gỗ còn hơn. Nghề gỗ không nguy hiểm. Làm nghề săn mà như mày thì không được đâu. Nhưng hôm sau B’ru không đi làm gỗ. Ông Pôông vẫn dẫn B’ru đi nương và B’ru vẫn tập bắn như mọi ngày. Chỉ khác lượt này B’ru tập bắn cẩn thẩn lắm. Nó phơi mình ngoài nắng, mắt mũi đỏ bừng và đẫm mồ hôi, hai con mắt quắc lên, đóng đanh vào cái đích. Nó giơ cái nỏ không lên ngắm, rồi buông xuống, rồi lại giơ lên. Khi B’ru ngắm đã vững vàng, Ông Pôông cho nó bắn phát thứ hai. Dần dần ông bắt nó đứng xa và thu hẹp cái đích. Hơn một tháng sau, B’ru đã bắn hết mươi ống tên. Ông Pôông buộc quả xoài non trên cành cây, dắt nó ra xa ba chục bước.
- Bắn đi! – Ông Pôông nói – Xem mày đã đáng đi bắn con thú chưa. B’ru gương ná. Các bắp thịt của nó hằn lên. Nó đưa ná ra trước mặt, ngắm vào đích. Cái cánh ná bật mạnh, như muốn vùng khỏi tay B’ru: mũi tên xuyên vào quả soài, ngập gần đến cánh. Ông Pôông mừng rỡ. Thằng B’ru đã khác xa ngày mới đi tập. Ông dặn nó:
- Mày bắn đã có cữ tay. Từ nay tập đưa ná lên là bắn ngay, vừa khỏi rung, vừa để con mồi không kịp chạy. Ngày ngày mặt trời vẫn nhưđổ lửa xuống nương. Cây ngảđa khô nỏ̉. Ông Pôông nhờ người giúp sức bẩy những cây gỗ quý xuống chân núi để kéo về làng. Rồi hai bố con ông đốt rẫy. Ngọn lửa bốc ngùn ngụt, tre nứa nổ ran. Nhìn lửa bốc, ông Pôông nói:
- Mùa săn đến rồi. Mai tao đưa mày đi săn buổi đầu tiên. Cây dại chặt mấy tháng trước đã cháy hết, để lại những tàn tro trên nương. Trong tro thoang thoảng có chất mặn. Thú rừng thèm muối, ban đêm lần ra liếm tro. Mùa săn trên Khạ bắt đầu từđấy.
CON THÚ ĐẦU TIÊN

Tro trên r ẫy vừa nguội. Lác đác chỉ còn vài thân cây to đang cháy âm ỉ và nhả những sợi khói mảnh lên trời. Thú rừng mon men ra bờ rẫy. Ông Pôông đưa B’ru lên nương. Ông bảo B’ru:
- Đầu mùa nhiều thú lắm, không phải đi rình đâu cho mệt. Họ làm bẫy mởđầu cho mùa săn. Ông Pôông bày cho B’ru đủ các cách đặt bẫy. Nào bẫy lao đặt ngang tầm ngực, nào bẫy hầm phía dưới thắt hẹp, con thú rơi xuống, bốn chân như bị buộc túm, không có cái thếđể lấy đà nhảy lên. Họ gài các bẫy lao trong những bụi cây rậm bên rìa nương để bẫy con beo, con cọp. Bọn thú độc ác đến đây để săn mồi, có bị lao xuyên thì cũng đáng. Chúng chẳng mấy khi mắc bẫy hầm vì chúng đi rón rén nhẹ nhàng, và khi bắt đầu nghe tiếng động khác thường dưới chân là chúng đứng sững lại ngay. Nhưng chúng lại thường mắc bẫy lao vì chúng hay len lén rình mò sát những bụi cây rậm. Còn bẫy hầm để bắt con mang, con hoẵng. Loài này chẳng bao giờ mắc bẫy lao vì chúng quen đi các lối rộng, nhưng lại mắc bẫy hầm vì chân chúng quá dài, khi mới chớm tụt chân xuống bẫy thì cả người đã nhào theo ngay. Ông Pôông và B’ru làm bốn năm cái bẫy đè, nâng thân cây sát bờ rừng, lấy gậy chống và gài máy bẫy con chồn. Loài chồn chuyên ăn hại chim chóc, thú nhỏ, có khi lần cả xuống làng bắt trộm gà vịt. Chúng bò dán bụng xuống đất, trong óc đầy mưu mẹo, lúc nào cùng sợ bị trông thấy. Bạ đâu chúng cũng chui, cũng luồn, chẳng như hươu nai gặp gì trở ngại thì phăng phăng nhảy qua. Họ còn làm một số bẫy treo để bẫy con bìm bịp. Lũ chim này thịt chẳng ngon nhưng có bộ xương quý, lấy về nấu cao chữa bệnh tê thấp. Ông Pôông đào những hố nhỏ, dưới hố rắc vài hạt ngô thật mập. Ông cắm một cần tre mềm, buộc thòng lọng vào ngọn cần, đầu thòng lọng gài máy vòng trên miệng hố. Con bìm bịp đói, thấy rẫy mới phá thì tìm đến, vục đầu xuống hốăn hạt. Khi nó chạm máy, ngọn tre bật lên và rít dây thòng lọng lại. Hai bố con Ông Pôông dành hết sức lực và sự tinh khôn của họđể làm một cái bẫy hầm. Họđào cái hầm đáy thắt rất hẹp, sâu lút đầu, đem đất mới đi đổ tận dưới chân rẫy. Họđan một tấm phên nứa gài hờ lên miệng, rải một lớp đất mỏng tang. Rồi họ rắc rất nhiều tro lên lớp đất, dọn một con đường độc đạo đi tới miệng hầm, hai bên đường là những thân cây chưa cháy hết, cành giơ tua tủa, giữa mặt đường có buông loáng thoáng vài hạt muối. Tinh mơ hôm sau, hai bố con Ông Pôông đưa nhau đi thăm bẫy. Trên những lối đi con thú mới vạch ban đêm, cỏ rạp xuống, sương đọng ướt dấu chân in. Từ xa B’ruđã trông thấy mấy con bìm bịp bị treo đu đưa ủ rũ trên trời. Có con mắc dây ở chân, bay xập xèo rối rít. B’ru vùng chạy qua các lối mòn, nhảy băng băng trên các thân gỗ cháy dở. Ông Pôông vội vã chạy theo, gọi:
- B’ru! Đứng lại! Bẫy lao xuyên thấu ngực mày bây giờ! B’ru đã chạy đến chỗ các bẫy cần. Nó vít ngọn tre, gỡ những con chim, còn nóng hổi, có bộ lông nâu mịn vàđôi cánh rộng đen nhánh. Trong khi đó, ông Pôông vội vã đi gỡ các bẫy lao. Ông sợ B’ru thấy con thú mắc bẫy, mững rồi chạy bừa, lỡ ra bị ngọn lao xuyên. B’ru nhìn ra các bẫy đè. Một cái đã sập, thoáng thấy một con thú nằm bẹp gí dưới thân gỗ. B’ru mừng thầm chạy lại, không biết được con chồn mướp, chồn bông lau, chồn cáo sao, hoặc được loài chồn to như chồn ngựa, chồn cộc? Nó ước ao: giá được con chồn hương thì thích biết mấy! Loài này thịt đã ngon, lại có xạ quý thơm lừng. Nhưng đến gần, B’ru ngửi thấy một mùi hôi thối đến buồn mửa. Dưới thân gỗ nằm chết một con thú giống con heo, bộ lông xám xù xì lởm chởm, chân đầy móng vuốt như chân mèo. Mùi thối từ mình nó bốc ra. B’ru lấy que ấn, thấy thịt vẫn mềm. Lạ thật! Con thú vừa chết sao đã thối nhanh vậy. B’ru hất xác nó vào rừng.

Đế n lúc ông Pôông đi lại, B’ru hỏi ra mới hay: đó là giống chồn heo. Ông Pôông nói:
- Mọi loài trong rừng, con thì có nanh vuốt phòng thân, con thì có bốn cái cẳng chạy nhanh như gió để thoát thân khi nguy hiểm. Nhưng loài chồn heo này chẳng có gì. Gặp nguy, nó tập tễnh chạy và xả hơi thối ra đít. Hơi thối nồng nặc, bám vào đâu mấy ngày chưa bay hết, làm mù mắt và bỏng rộp da thịt con vật nào lại gần nó. Vì vậy các loài khi trông thấy chồn heo đều ghê tởm, tránh cho thật xa. Cuối cùng hai bố con ông Pôông đến thăm bẫy hầm. Con đường độc đạo dẫn đến miệng hầm inđầy những dấu chân xinh xinh. Những hạt muối đã bị liếm hết. B’ru hồi hộp nhảy lên một thân cây cao để nhìn được xa. Cái bẫy đã sập. Con thú dưới hầm nghe động tiếng chân, gào lên một tiếng sợ hãi: “Oang!”
- Ôi! con mang rồi, bốơi! B’ru bồi hồi gọi. Họ chạy đến, kéo tấm phên đã chao nghiêng ra khỏi miệng hầm. Dưới hố, con mang đứng run lẩy bẩy. Con thú to bằng con chó, trông giống một con nai nhỏ. Đầu nó không có gạc, cái mõm xinh xinh, mịn nhưđược bóc một lớp nhung đen. Lông nó mượt như tơ, lưng vàng sẫm nhưng bụng lại trắng toát. Con vật cụp chặt cái đuôi: nó đang sợ. Nó muốn nhảy lên nhưng không được. Nó ngơ ngác nhìn người, lưng toát mồ hôi đằm đìa. Bắn được con mang nào phải chuyện dễ. Thoáng thấy người, nó nhảy phốc một bước đã mất hút. Săn nó phải có chó khôn. Nó nhảy đi rồi lộn về chỗ cũ, đánh lừa người. Thế mà nay hai bố con ông Pôông bẫy được cả một con mang còn lành lặn. B’ru mừng rỡđi bẻ vài cái măng non vất xuống cho nó. Ông Pôông đẵn ngay mấy cây nứa, đan cái lồng nhỏ. Hai bố con ông nằm rạp xuống đất, túm lấy con mang, nhấc lên nhốt vào lồng.
- Bố mang nó xuống chợ chứ?
- Ừ. Nhốt xong con mang, Ông Pôông đi thăm khắp nương, gài lại các bẫy. Chỗ có vết đi mới vạch, ông rắc loáng thoáng vài hạt muối để nhử con mồi đến tận miệng hầm. Rồi ông chặt một cành cây làm đòn khiêng.
- Tao xem vô khối lõng mới thế kia, vụ bẫy năm nay may ra được nhiều thú. Họ luồn đòn qua nan lồng, quàng xâu chim vào đó.
- Dô… ô! Lên vai này! Ông Pôông giục B’ru. Cái lồng bị nhấc bổng lên, lắc lư dưới cây đòn. Cha con ông Pôông vui vẻ xuống núi, thoăn thoắt đi về bản.
BÊN VŨNG NƯỚC TRONG RỪNG

H ết vụđặt bẫy, Ông Pôông đưa B’ru đi rừng xa. Hai bố con ông đi biền biệt, không mấy khi có mặt ở nhà. Vào giữa mùa săn, hầu như họở liền trong rừng. Họ nằm hàng buổi trong bụi rậm, rình con thú hoặc theo vết nó suốt ba bốn ngày. Dăm bữa họ mới về nhà một lượt, cất gùi thịt đã đầy và lấy thêm lương ăn rồi lại đi. Họ bắn hươu, nai, vượn, khỉ, gấu, trăn. Đôi khi họ bắn được cả những con phượng hoàng đất có cặp mở to tướng và vàng ánh, hoặc nhặt được vài cặp gạc rụng giữa núi hoang. Thỉnh thoảng phường săn mở cuộc săn lớn. Làng phát cho B’ru một ngọn lao và một cái tù và buộc bằng một sợi dây bông, hai đầu có hai quả ngù. Phường săn căng lưới ở cửa rừng. Họđưa chó đi theo, xùy cho chúng lùa từng đàn lợn từ trên đồi xuống đồng cỏ. Chó sủa rộ từng hồi. B’ru đưa cái tù và sừng trâu đặt lên một bên mép, phồng mồm rúc tu… u… ut, tu… u… út. Mọi người hò hét hỗn loạn. Đàn lợn hoảng sợ, rú hồng hộc và ùa xuống đồng, làm phấn cỏ bay tung. Trong đám bụi trắng, B’ru xách ngọn lao chạy theo chúng cùng với phường đuổi chúng vào phía cửa rừng. Chúng đâm sầm vào lưới, lồng lộn, hộc, rít trong cái đám dây lùng nhùng này. Mấy tháng ròng rã, B’ru lăn lộn trong các cuộc săn lớn như vậy. Nó mê săn, hễ cứđộng nghe mõ gọi là vác lao, cắm cổ chạy đi. Rồi đến ngày mùa. Hết vụđốt rẫy, thú rút về rừng, nay lúa ngô sắp được ăn, chúng lại ra nương. Ông Pôông bắt B’ru nghỉđi nghề, ở nhà làm chòi canh rẫy. Ngô đã nứt bẹ, lúa ngả vồng, lốm đốm vàng. Đêm đêm thú ăn hoa màu kéo đến, chúng lôi một bày thú dữ thèm thịt đi theo. Cảđêm B’ru nghe tiếng mang tác, hổ gầm. Người và thú giành nhau từng hạt thóc. Thú nhiều quá, bắn không xuể. Thâu đêm, lũ làng đánh trống đập mõ, đốt ống nứa lấy tiếng nổđuổi chúng đi. Ông Pôông dựng ở bốn góc nương bốn cây mõ gió mang cái chong chóng rất lớn, đeo mõ gỗ có con lắc bên trong. Ban đêm gió thổi mạnh, chong chóng quay tít làm mõ khua rộn rập. Thú rừng nghe động, kéo nhau bỏđi. Từ đó, đêm đêm B’ru được ngủ ngon. Nhưng ban ngàyđứng gió, mõ thỉnh thoảng mới gõ vài tiếng uể oải, nương lại yên tĩnh chẳng có gìđáng sợ cho muông thú. Đủ các loài chim rừng kéo đến, sà xuống đầy nương. Theo chúng có cả một bầy chồn rất đông. Mọi người phải cầm sào dài đi quanh rẫy xua chim. Mỗi khi ngọn sào lướt trên mặt lúa, chim bốc lên gạt cánh vào những bông thóc chín làm hạt rụng rào rào, thật xót ruột. Nhưng chim bạo lắm: bịđuổi ở góc này, chúng bay sang góc khác. Được chỗ no nên chúng lăn xả vào. Thôi thì đủ loài: từng đàn sẻ và ri đá, ri sừng ríu rít, vẹt mình xanh mỏ đỏ, gà rừng, gáy xanh mang một mảnh lông màu gạch trước ngực. Dưới gốc lúa, đa đa lủi như cuốc. Loài này ngay giữa mùa no đủ vẫn không ngớt kêu những tiếng buồn bã: “Bắt… tép… kho… cà”. Bầy ri bay như thoi đưa trên đầu, bất chợt rơi xuống như trận mưa đá, mỗi con bám lấy một bông thóc, vừa nhằn vừa kêu ri i… rrii… ích… Bông thóc bịđeo năng, chao lại rồi ngã xuống. Thỉng thoảng từ trong thảm lúa dày, một con gà đã ăn no bay lên đậu trên bụi cây, khoan khoái vỗđôi cánh đỏ rực. Vào vụ mùa, cái nương của ông Pôông biến thành chỗ tụ tập của gần khắp các loài chim ở rừng. Cả những con trĩ cũng kéo nhau lại: con màu hung, trên lưng khảm vàng lấm tấm, con màu tro lưng trắng, có con màu xám sẫm, lưng đốm sao. Chúng khoai thai tuốt lúa, cái đuôi dài vắt vẻo cong lên, rủ xuống. Rồi còn thấy cả lũ công có bộ áo diêm dúa vốn ở chỗ sâu thẳm trong rừng: chúng quen sống trên các cây to tận trong ngàn rậm, ban ngày bỏđi, chiều chiều kéo nhau về ngủ trên cành và kêu “tố hộ” rầm rĩ. Không hiểu ngửi đâu ra hơi lúa chín mà chúng đã tìm đến. Chúng bay cả bày, nặng nề vỗ cánh trên đầu. Những cặp cánh và những cái đuôi óng chuốt của chúng đan vào nhau làm thành một tấm thảm bay rực rỡ. Ngày mùa tuy vất và đôi chút nhưng sống thật sung túc, cơm mới thịt tươi lúc nào cũng ung dung. Nhưng sang đến mùa khô, lũ thú lại biến mất. Chúng đi đâu? Ông Pôông đưa B’ru đến những vũng nước còn sót lại trong rừng. Chung quanh vũng thấy đầy dấu chân: dấu của loài có vuốt giẫm đè lên dấu của loài có móng. Ông Pôông dặn B’ru phải cẩn thận. Mắt ông chăm chú nhìn khắp nơi. Một cái lá động trong bụi cũng làm ông chú ý. Mọi loài thú kéo vềđây, thú lành theo nước, thú dữ theo mồi. Thật nguy hiểm cho bọn thú lành. Nếu chúng không tinh nhanh thì sẽ gục chết trước lúc hớp được hớp nước quý báu. Ngoài ra, đây còn là bãi chiến trường của loài ăn thịt. Chúng tranh mồi, đánh xé nhau. Quanh vũng nước còn đầy dấu vết của các cuộc vật lộn, cỏ xẹp xuống từng vùng, mặt đất, thân cây nát bươm vì vết cào cấu. Ông Pôông thăm dấu chân, chỉ cho B’ru từng loại vết. Ông nhận được dấu của từng loài trong muôn nghìn dấu hỗn độn. Nhìn vũng nước bị khuấy đục, ông nói:
- Con thú xuống uống làm nước vẩn lên. Nếu nước bắt đầu lắng trong là con thú đã bỏđi xa. Nước còn sóng sánh và dấu cỏ bị rập xuống đang bật dậy là con thú ở ngay gần. Họ trèo lên một ngọn cây. Ông Pôông lấy trong túi một chiếc kèn nhỏ làm bằng ống sập, đầu ghép lá đồng. Ông rúc những hồi dài. Có lúc tiếng kèn giống nai mẹ âu yếm gọi con, khi giống con mang kêu những buổi trở trời, có lúc nỉ non như nai cái gọi đực. Tiếng kèn vọng đi các rừng xa. Có con nai kêu đáp lại. Kèn càng rúc rền rĩ, tiếng đáp càng gần. Lau động sột soạt. Con nai đủng đỉnh thò cổ vượt đám lau. Nó bước ra vũng nước, hai con mắt trong ngơ ngác. Một con nai lửa, bộ lông mịn màng màu đỏ da cam, trên lưng xòe đôi ba rẻ quạt vàng óng như tia nắng. B’ru lóa mắt, vội vàng lên nỏ, đặt tên. Những bỗng vút... một con báo gấm, lưng vàng đốm đen, từ trong bụi nhảy ra vồ con mồi của bố con B’ru. Nó xoài bốn cẳng tua tủa móng vuốt, hai con mắt nảy lửa, đuôi duỗi thẳng cứng như chiếc gậy. Nó từ sau lưng nhảy lên định bấu vào vai và cắn vào gáy con mồi. Nhanh hơn, con nai lửa ngảđầu ra sau, lấy cặp sừng che gáy rồi bốc mình qua đám lau sậy, chạy vùn vụt. Chúng đuổi nhau làm rừng lau rung rào rào. Ông Pôông lôi B’ru xuống. Săn kèn thường vẫn nguy hiểm như vậy. Gọi con nai là gọi thú dữđến theo, không tinh có khi mất mạng. Nhất là đối với con beo, càng không thể coi thường. Nó hung dữ, nham hiểm nhất loài ăn thịt, lúc nào cũng lạnh như tiền, chẳng bao giờ gầm thét như con cọp. Nó leo cây giỏi hơn mèo, đi từ cành nọ sang cành kia nhẹ lâng không một tiếng động, mềm mại, nằm rình trên cành cao làm người thợ săn rất khó nhìn thấy, rồi bất thình lình nhảy xuống. Thợ săn đi lẻ thường tránh nơi có beo. Dù trúng tên nhưng trong khoảnh khắc đợi thuốc ngấm, nó vẫn đủ sức trả thù. Muốn săn beo phải đi đông và có nhiều tay lao. Trong lúc đợi thuốc ngầm, nếu nó lồng lộn, đã có những mũi lao nhọn chờ sẵn. Ông Pôông đưa B’ru đến vũng nước khác. Đường đi vẫn đầy dấu chân. Từ sau lưng, một cơn gió thoảng phảđến một mùi hôi bò. Ông Pôông phập phồng cánh mũi:
- Chết! Con min! Họ leo vội lên cây. Một phút sau có tiếng chân rón rén trên lá. Thật hút chết, chậm một tí nữa là họ tan xương. Con min thỉnh thoảng ngừng lại, vục đầu xuống dấu chân họđi. Lông nó vàng ánh, đầu mang cặp sừng bóng nhẵn, nhọn và cong như hai ông trăng lưỡi liềm, cái trán dô ra trông rất bướng, một vệt lông đen chạy dài từ gáy xuống đuôi. Nó to gấp rưỡi con trâu mộng. Những túm lông cổ, lông bụng dài như những túm chỉ vàng rung rinh theo bước nó đi. Ông Pôông ra hiệu cho B’ru. Nhất định phải bắn con thú này. Chỉ một mình nó cũng đủđược bốn gùi thịt khô. Nói đến thịt min là đã thấy thèm. Thịt mềm và thơm vì nó sống nhởn nhơ no đủ. Nó còn bộ da quý, đem về cắt từng lát dài phơi khô và bện thừng bán cho phường săn voi. Thừng da min rất hiếm, chỉ riêng trên Khạ mới có. Một dây thừng bằng nửa cổ tay đủ sức giữ chân một con voi rừng hung hãn. Con min ung dung xuống bến. Nó vục mõm ngập trong nước mát, hít lấy hít để, ngon lành. Hai bố ocn Ông Pôông cùng bật dây nỏ. Hai mũi tên độc lao vào mình con vật, rơi xuống. Lông và da nó dày quá, quãng cách lại xa, tên không xuyên nổi. Con vật giận dữ xù lông gáy ngẩng lên, cặp mắt đỏ ngầu, vạng sừng vun vút vào không khí, hai chân sau hất vung và chạy đi như bão. B’ru nhìn theo vết nó, tiếc ngẩn ngơ...
MỘT CUỘC SĂN LỚN

Tr ời nổi gió may. Gió xào xạc lướt trên đồi gianh và lùa qua kẽ vách. Mùa rét đã bắt đầu. Con diều hâu đỗ trên vách núi ngày ngày ó những hồi dài. Mưa phùn bay mờ mịt. che khuất đồi núi. Làng Khạ ngày đêm chìm trong sương. Mùa đi rừng đã hết. Vào những tháng lạnh nhất, con gấu tìm hang sâu ngủ một giấc dài, ngày nào hửng nắng mới tỉnh dậy đi mò ăn. Đàn ong cũng thôi tìm hoa, chúng sống bằng mật để giành từ những mùa trước. Lũ con trăn bò vào cuộn tròn trong các hốc cây kẽđá, dăm bữa nửa tháng mới một lần lê cái thân dài ngoẵng đi tìm mồi. Nhưng có loài cứđến vụ rét lại lần ra bờ rừng.Đó là bọn hươu nai, lợn độc và bò dại. Trời rét căm căm, nương rẫy vắng ngắt. Mưa bụi phủ kín và xóa sạch vết chân người. Trong rừng thiếu cỏ, chúng ung dung tìm ra các đồi gianh. Hai bố con ông Pôông không còn phải đi xa. Ngày nào nắng ráo họ rình ngay cạnh nhà, đôi bữa cũng được con mang nhỏ. Nếu đi sớm về muộn, họ vẫn có thể bắn được thú to. Nhưng họ không chịu nổi cái rét cắt da trên núi. Mùa đông con thú sống lần hồi, người cũng sống lần hồi. Vào vụđông, làng Khạ thường ngủ sớm. Gió bấc hun hút đem theo mưa phùn giá buốt xoa lên vách, làm ngấm cái lạnh thấu xương vào nhà. Gia đình nào cũng trữ sẵn hàng đống củi từ ngày còn nắng ấm. Chiều chiều, mọi nhà hạ cửa sớm vàđốt lửa rừng rực trong bếp. Rét lắm, chỉ rời cái bếp vài bước đã thấy tê tái. Ông già bà lão co ro ngồi hong than. Không ai cười, không ai nói. Mùa đông trên làng Khạ trống trải và rất lạnh. Tối nay cũng như mọi tối, Ông Pôông ngồi trầm ngâm cạnh đống lửa, tay vót tên, mồm ngậm tẩu thuốc lá. Con chó nằm xoài cạnh ông, mắt lim dim, cái mõm đặt lọt vào hai cẳng chân trước. Ông Pôông rít từng hơi làm tẩu thuốc sáng lập lòe. Thỉng thoảng ông ngừng tay, nhìn vào bóng đêm âm thầm qua những lỗ thủng trên vách. Im lặng. Chỉ thấy ngọn lửa reo bập bùng và nghe cây mõ gió đuổi thú trên nương xa quay chầm chậm,đưa về những tiếng cốc cốc rời rạc. Những đêm mùa đông, tự nhiên thấy bặt tiếng gào suông quen thuộc của con mang. Có tiếng gì rờn rợn ầm ì vẳng ra từ rừng rậm. Lắng nghe, tưởng đó là tiếng rùng mình của cây cỏ, thú vật khi đánh hơi thấy bầy beo cọp đói mồi đang lởn vởn trong bóng tối. Từ trong buồng, thỉnh thoảng bà Pôông lại trở mình làm sàn nứa chao kẽo kẹt. B’ru nằm yên nghe ông Pôông cạo con dao soàn soạt trên tinh tre. Con chó bỗng nhổm dậy đánh hơi. Nó sợ hãi ríu chân lết vào một xó tối, mình mẩy rùng rùng, cái họng khẽ rít. Ông Pôông buông dao, hối hảđứng lên nắm lấy ngọn lao.
- B’ru! Dậy! Dậy mau! Bà Pôông run sợ hỏi vọng ra:
- Gì vậy?
- Chó rít mạnh lắm. Cọp về. Chưa dứt lời đã nghe một tiếng éc thất thanh. Rồi lại im lặng như tờ. B’ru choàng dậy. Cả làng Khạ cũng choàng dậy, trống mõ nổi liên hồi, tiếng tù và sừng trâu rúc rền rĩ. Mọi người đốt đuốc chạy xuống. Cái chuồng lợn nhà bác hàng xóm cạnh nhà ông Pôông trống toang hoác, con lợn năm yến của bác đã bị cõng đi mất. Mặt đất ẩm còn hằn dấu chân cọp. Máu nhỏ cách quãng ven đường, loang trên bờ cỏ.

Đ àn bà thập thò trên sàn, hốt hoảng. Mấy đứa nhỏ cầm những ống nứa sát vào nhau, tiếng cọ tinh nứa kêu rin rít.(1) Hôm sau, phường săn đi tìm con cọp. Họ lùng giết nó để giữđàn gia súc và để cho đêm đêm lũ làng được ngủ yên. Ông Pôông dẫn đoàn người theo dấu máu đi mãi. Ông là linh hồn của các cuộc săn lớn. Mọi người bước sau ông, hăm hở như một toán quân đang trên đường ra trận, ngọn lao dài loang loáng trên vai. Họ phải qua những đồi gianh ướt át. Làng bản ở xa, rừng ở xa. Đường trơn, mưa rơi lạnh buốt. Dấu máu hoen nước mưa mất hút vào rừng sâu. Lối đi chằng chịt gai góc, đầy vết chân cọp. Cây cối toàn những vết sước: cọp thường “bắt chước”, mèo, cào vào thân cây giũa móng vuốt cho sắc. Đôi lúc cạnh đường có những đám dãi hôi hám sùi lên như một đám trứng ếch. Đó là chỗ cọp ngồi _______________________________________________ (1) Khi cọp về làng, người miền núi thường cọ những ống nứa vào nhau, tin rằng tiếng cọ tinh nứa đuổi được cọp. thè lưỡi ra thở vào các buổi đói mồi.

Đế n trưa, đoàn thợ săn thấy tiếng diều hâu và quạ kêu loạn dưới thung lũng. Chúng cứ sà thấp rồi lại hốt hoảng vọt cao. B’ru thoăn thoắt leo lên một ngọn cây nhìn xuống. Đúng như Ông Pôông đã bảo: đâu có quạ, diều, đấy có thịt chết. Nếu chúng cứ liệng vòng và kêu hoài không dám xuống tức là có thú dữđang ăn mồi. Dưới lũng có đầm nước to, ven bờ mọc đầy những cây si và lau sậy. Một con cọp quên cả rét mướt, đang lội bì bõm, loay hoay vần con lợn ăn dở lên bờ. Loài cọp rất tinh, chuyên tha mồi đến chỗ vắng.Ăn không hết, chúng quăng mồi xuống nước dành bữa sau, tránh cặp mắt xoi mói của lũ diều hâu. Chúng ung dung đi ngủ, không sợ mất trộm một mẩu thịt. Cọp đang vờn mồi, giống hết mèo khi bắt chuột. Nó vần thịt ra xa và nhào theo. Vớđược thịt, nó tung lên cao đứng dựng trên hai chân sau, hai chân trước chới với. Nghịch chán nó nằm phục xuống đất, lấy chânđè mồi, mồm rứt từng mảng xương thịt, nhai gau gáu, thỉnh thoảng liếc nhìn bọn diều bâu đang rít trên cao. Lao trong tay, đoàn thợ săn chia làm mấy ngả lần xuống thung lũng. Vữa định tìm chỗ nấp thì cọp đã kịp thấy hơi người. Nó oằn mình, vươn vai, đứng phắt dậy thế thủ. Con thú to bằng con bò đực, mình dài, lông vàng vằn đen, miệng rộng và đỏ lòm như máu. Cọp gầm vang vì thấy người dám đến phá bữa tiệc ngon lành của nó. Ông Pôông và bác thợ săn có ba vết sẹo ở má tiến ra trước. Mắt họ không rời mắt cọp. Ba cặp mắt nảy lửa hằn học nhìn nhau. Cả ba cặp mắt đều ghê gớm, không chớp. Thỉnh thoảng cặp mắt cọp đảo đi đảo lại rất nhanh, nhìn thấu mọi người. Ông Pôông rung ngọn lao để cọp dồn cả giận dữ vào mình. Nó thôi nhìn bác thợ săn kia, mắt quay cả sang phía mũi lao lấp loáng. Bác thợ săn nhanh nhẹn lên nỏ. Một tiếng vút, mũi tên xuyên vào mang tai cọp. Bịđánh bất ngờ, cọp tức giận đập đuôi xuống đất, rướn mình nhảy úp lấy ông Pôông. Ông Pôông chống ngọn lao, ngả người sang một bên. Khí cọp còn cách mũi lao độ sải tay, ông buông lao, nhảy tạt vào gốc cây và rút vung con dao rừng sắc như nước. Cọp vồđúng giữa mũi lao nhọn. Nhưng chân trước của nó cũng đã quờđược vào vai ông Poông khiến máu ông chảy ròng ròng. Bác thợ săn nhảy lại che cho ông, lao chĩa lên, chỉđợi cọp vút đến là né người, chống lao xuống đất. Vòng vây khép chặt. Từ các gốc cây, mọi người xô ra. B’ru sát cánh với họ... Họ vừa bước vừa gằn những tiếng “a! a! ô!” chắc nịch làm nhịp, mũi lao chúc thấp, hướng vào mình cọp. Cọp gầm ghè nhìn lên, máu xối thành vòi trên ức nó. Nó chồm dậy định trả thù, nhưng tên thuốc đã bắt đầu ngấm. Mọi người tới tấp phóng lao. Hàng chục mũi thép sáng trắng bay đến, cắm tua tủa vào mạng sườn con vật. Nó rũ xuống giãy giụa, cào cấu, rồi tắt thở.
LỐI ĐI TRÊN ĐỈNH NÚI

M ấy hôm nay, bố con ông Pôông không đi rừng. Thường sau một cuộc săn lớn, họ vẫn nghỉ dăm ngày cho lại sức. Bà Pôông lại bận tíu tít với họ. Bà đi nhận về hai

ph ần thịt, làm những món ăn ngon cho gia đình. Lúc rảnh việc, bà còn phải vào trong núi hái ngọn lá dấu cho ông Pôông. Nhờ những món lá tài tình của bà, vết thương của ông đã se. B’ru cũng bận rộn cả ngày vì tấm da cọp. Phường săn dành cho cha con B’ru tấm da vì ông Pôông đã gánh phần nặng nhất và bị thương trong cuộc săn. Đó là phần thưởng để tỏ lòng quý trọng người thợ săn gan dạ. B’ru gạn những mẩu thịt còn dính lại và ông Pôông phết vào mặt sau tấm da một thứ bột làm bằng phèn chua, muối cùng nhiều thứ vỏ cây. B’ru căng rộng tấm da, đem phơi ngoài sân. May cho B’ru, mấy hôm nay trời hửng. Được nắng hanh, tấm da khô cong. Ông Pôông đã bằng lòng cho riêng B’ru tấm da này làmđệm nằm. Nhưng dịp nghỉ của bố con ông Pôông không được yên. Đời thợ săn vẫn như vậy. Con thú đến lúc nào, họ lên đường ngay lúc ấy, bỏ nghỉ ngơi, có lúc bỏ cả bữa cơm đang ăn dở. Một người thợ săn xăm xăm đến nhà ông Pôông. Anh ta vội vã, bước vài bước đã lên đến sàn:
- Nè ông Pôông! Có con voi độc về phá rẫy. Ông Pôông và B’ru bỏ công việc, bật dậy như hai cái cần bẫy.
- Về rẫy nào? Voi to hay bé?
- To lắm, to bằng cái chòi canh nương chớ không ít. Ông Pôông quay lại bảo B’ru:
- Đánh mõ gọi phường ngay! Có con voi độc, nhất định được cặp ngà đẹp. B’ru nhảy một bước đã ra đến chỗ treo cái mõ. Nó dang tay đánh một hồi, tiếng cốc cốc giục giã, vang động. Lát sau, phường săn đến đông đủ. Mọi người yên lặng, chờ nghe ông Pôông.
- Con voi độc về phá rẫy, bọn định sao? Ông Pôông hỏi. Tiếng bàn tán xì xào. Người Khạ vốn rất ghét voi. Nương rẫy của họ thường bị chúng phá hoại. Nhiều khi chúng kéo về cả bầy, qua đâu cây cỏ bị quần nát đó. Mỗi lượt chúng xuống núi, lũ làng phải kéo nhau ra làm chòi canh trên nương, bỏ cả làm ăn, ngàyđêm đánh trống, đập mõ, đốt lửa. Nhưng rình lúc mọi người mệt mỏi, trống mõ im tiếng, lửa cháy gần tàn, bầy voi mới kéo nhau ra. Đến khi mọi người vùng tỉnh, trống mõ lại nổi dậy, chúng bỏ chạy, lúc đó cái nương đã xơ xác. Nhưng chưa yên, lát sau chúng lại kéo đến. Cậy đông, chúng không sợ người dọa dẫm. Chỉ khi nào vài con bị sa hố bẫy hoặc bị bắn chết, lúc đó chúng mới chịu bỏđi, hoặc tìm đến rừng khác, hoặc sang sườn núi phía tây, tận nơi đất nước của người Lào...
- Kìa! Bọn định sao? Ông Pôông nhắc lại.
- Mang loại tên thật độc đi bắn.
- Không xong, phải đi mượn súng của bộđội biên phòng. Bắn cái ná chỉ bằng gãi ngứa cho nó thôi.
- Không kịp! Mượn súng vềđến nơi thì nó đi biệt rồi. Nghe mọi người bàn, B’ru lo cho con voi. Khác với người lớn, B’ru không ghét nó. Đã bao đêm được nghe chuyện loài voi, B’ru đem lòng yêu thương những con vật nặng nề nhưng khôn ngoan nhất rừng này. B’ru cũng đã có lần được xuống công trường gỗ, nơi đó người ta nuôi voi kéo nhiều như nuôi trâu. Là con thú hoang, chúng có hại nhưng được nuôi dạy, chúng sẽ trở thành có ích.
- Hay ta làm cái bẫy vậy. Bẫy nó về nuôi. Mọi người ồn ào, quay lại xem ai vừa nói.Đó là B’ru, anh thợ săn măng sữa của phường. Ông Pôông bảo con:
- Mày còn dại lắm. Có ai lại tính chuyện đi bẫy voi độc bao giờ, nó thật khôn, không khi nào dính bẫy như voi đàn. Trong rừng, ngoài lũ voi sống có bầy, còn có những con voi sống cô độc. Đó là những bác voi đực già.Thường voi đực có cặp ngà đẹp vẫn hay chết yểu vì tay thợ săn. Đời chúng rất ngắn ngủi, chúng chết giữa độ thanh xuân, khi cặp ngà của chúng bắt đầu óng chuốt, có thể dùng cho công việc trạm trổ của các bác thợ ngà. Nhưng đôi bầy thỉnh thoảng vẫn có vài voi đực sống sót. Bọn này càng về già càng hay gây gỗ. Lũ voi đuổi chúng đi để giữ không khí hòa thuận trong bầy. Ngoài ra còn có những con voi bị thợ săn bẫy về rèn, mãi không chừa được tính rừng, nhớ cuộc sống tự do phóng túng, giằng xích chạy chốn. Nhưng từđó, chúng đem theo hơi người là thứ mà voi rừng rất căm ghét và ghê sợ nên lũ bầy không nhận, đuổi chúng đi. Bị hất hủi vào cuộc sống cô độc, chúng trở nên hung hãn. Đi tới đâu chúng cũng đập phá và đánh bạt hết mọi loài thú, kể cả bầy cũ của chúng. Cuộc sống lẻ loi còn làm chúng tinh khôn hơn vì phải một mình kiếm, một mình ăn, một mình đề phòng mọi bất trắc. Sự tinh khôn đó giúp chúng tránh được cạm bẫy của người...

Đ oàn thợ săn kéo nhau ra nương. Họđem theo loại tên rất độc, định nhắm bắn vào chỗ da mềm của con vật, bắn vào cái tai, cái vòi, kẽ bẹn, sau đuôi và sẽ theo lõng cho tới khi con vật ngấm thuốc ngã xuống. Hôm ấy mặt trời mới lên được vài con sào. Tuy vừa ăn cơm xong, Ông Pôông cũng vơ vội mấy giỏ xôi nhét vào gùi. Đó là thói quen của người thợ săn già. Nhờ lương ăn, ông có thể theo lõng hàng ngày đường, cho đến khi bắt gặp con vật, không chịu để nó chết phí trong rừng. Từ xa đã trông thấy con voi đang đứng lù lù giữa nương. Nương vắng, không một tiếng chim kêu, gió động. Con vật yên trí đứng ăn, vừa lấy vòi quơ từng ôm ngô đưa lên mồm, vừa vẫy hai cái tai to tướng như hai cái quạt lúa và ve vẩy cái đuôi ngắn cũn cỡn. Thỉnh thoảng nó ngừng ăn, tung vội một mớ thân cây đang nhai dở lên trời, quay vòi ra sau lưng sì một hơi dài đuổi ruồi muỗi. Cặp ngà cong và bóng của nó lắc lư. B’ru cúi rạp cùng với đoàn thợ săn đi rón rén sau các thân cây đến gần con vật. Mọi người nhằm sẵn một cành cây vừa tầm lấy chỗđu lên khi con vật nổi giận xông đến. Ai cũng chờ lệnh ông Pôông. Tiếng nhổ cây bỗng im bặt. Con voi ngừng ăn, tung vòi đánh hơi. Ông Pôông vung tay ra hiệu. Những cánh nỏ vội giật lên: một loạt tên bay về phía con vật. Nó vùng chạy, đem theo tên rông miết lên đỉnh núi. Tiếng chân nện trên mặt đất rắn dần xa, nó mất hút như một cánh chim trời. Ông Pôông khoát tay. Đoàn người ham mồi rúc qua bụi rậm đi theo ông. Đến chiều họ lên tới đỉnh núi, bên lề một dải đường rộng. Con voi tìm vềđược dải đường đó, nằm chết dưới gốc cây cổ thụ, mình còn đeo tên, xám và to như tảng đá. Một bên ngà của nó chọc xuống đất, bốn chân co quắp, nó chết sau một cơn giãy giụa. Con vật không chịu nằm lại ở một cánh rừng xa lạ, cố tìm về nơi đồng loại của nó vẫn thường lui tới. B’ru reo to. Nó đã lên đến tận lối đi của loài voi, nơi mà ngày bé no mơước mãi. Đỉnh núi phẳng như một cái sàn. Rừng già không có cây non, chỉ thuần một loài cổ thụ, ba bốn vòng tay chưa ôm khít. Gió thổi ù ù trong những tán lá. Một con chim gõ kiến rập mỏ không biết mỏi vào thân cây, tiếng vang làm tăng thêm cái vắng lặng. Phía đông, sau lưng B’ru, trời mây bát ngát. Bên đồn biên phòng, đội tuần tiễu đang giong ngựa về trại. Bóng đoàn ngựa nối đuôi nhau, thấp thoáng in lên vách đá. Từ trên cao nhìn xuống, làng Khạ rực nắng của B’ru nằm xa tắp, lô xô những mái nhà trắng bạc. Đồi gianh xếp chồng chất lên nhau như những bậc thang. Người Khạ trèo qua những bậc thang ấy, leo lên rất cao, tìm cái nguồn no đủ không bao giờ cạn mà thiên nhiên giấu tít trên đỉnh núi. Thẳng ngay dưới chân, vài nếp sàn đang dựng, nằm chơi vơi trên một khoảng đồi vừa vỡ, chung quanh là những lùm cây nhỏ. Nơi ở của con người lấn dần vào rừng hoang: một làng mới và một đồi cây ăn quả mới đang mọc lên ởđó. Bốn bên, núi non trùng điệp, gối lên nhau lớp lớp. Màu cây xanh càng ra xa càng chuyển, ngả dần sang màu lam và lẫn vào chân trời cũng màu lam. B’ru đứng lặng nhìn. Nó muốn in mãi vào mắt cảnh bản làng nhìn từ trên chỗ những đám mây ngừng bay này. Thấm thoát mới có dăm năm, từ một đứa bé đi bắn gà cỏ, B’ru đã lớn thành anh thợ săn, đi lùng con voi tận trong rừng già trên đỉnh Trường Sơn. Nó đứng đây, đạp chân lân mình voi, con vật to, khỏe và thông mình nhất rừng. Trước mắt nó, con đường của bầy voi thênh thang chạy suốt từ bắc xuống mãi phía nam, mặt đường đầy những dấu chân, lùn sâu như vệt đằm cối đá. Rộng và dài lắm, conđường của những cuộc săn lớn.
Láng 1960