LỜI GIỚI THIỆU.. 2

CHƯƠNG 1: RA ĐỜI TỪ PHONG TRÀO CÁCH MẠNG.. 3

1.  ĐỊA BÀN TRỌNG ĐIỂM CỦA MỘT CHIẾN TRƯỜNG TRỌNG ĐIỂM. 3

2. SƯ ĐOÀN SAO VÀNG RA ĐỜI 6

4. TỪ PHỦ CŨ ĐẾN MINH LONG.. 16

CHƯƠNG HAI: ĐÁNH MỸ.. 26

1.  ĐÁNH BẠI CÁNH QUÂN LỚN NHẤT CỦA MỸ TRONG CUỘC PHẢN CÔNG CHIẾN LƯỢC MÙA KHÔ THỨ NHẤT (1965 - 1966) 26

2. THAM GIA ĐÁNH BẠI CUỘC PHẢN CÔNG CHIẾN LƯỢC MÙA KHÔ LẦN THỨ HAI (1966 l967) 38

3. MÙA XUÂN 1968 - ĐÁNH QUỴ LỮ ĐOÀN “KỴ BINH THIẾT GIÁP” 173 MỸ.. 48

CHƯƠNG 3: NHỮNG THÁNG NĂM GIAN KHỔ NHẤT.. 64

1. CHIẾN DỊCH VÙNG VEN.. 64

2. ĐÁNH SÂU VÀO LÒNG ĐỊCH.. 72

3. BƯỚC NGOẶT CỦA MỘT CHIẾN TRƯỜNG.. 81

CHƯƠNG 4: BẮC BÌNH ĐỊNH XUÂN HÈ 1972. 89

1. SỨC MẠNH MỚI 89

2. GIẢI PHÓNG HOÀI ÂN.. 95

CHƯƠNG NĂM: TRƯỚC VÀ SAU HIỆP ĐỊNH PARIS. 127

1. GIỮ VỮNG BÀN ĐẠP HOÀI ÂN.. 127

2. KHI KẺ THÙ CÒN ĐÓ.. 142

3. TRÊN VÙNG CÁT HOÀI CHÂU . 150

4. HÈ - THU 1974. 155

CHƯƠNG SÁU: XUÂN 1975. 166

1. CẮT ĐỨT ĐƯỜNG SỐ 19 TRONG CHIẾN DỊCH TÂY NGUYÊN.. 166

2. PHÁ VỠ TUYẾN PHÒNG THỦ PHAN RANG - BẮT SỐNG TƯỚNG GIẶC. 185

3. THAM GIA CHIẾN DỊCH HỒ CHÍ MINH - GIẢI PHÓNG BÀ RỊA - VŨNG TÀU.. 199

CHƯƠNG BẢY: ĐỊA BÀN MỚI, NHIỆM VỤ MỚI, KẺ THÙ MỚI. 213

1. THẾ TRẬN.. 213

3. NHỮNG ĐIỂM CAO BẤT TỬ.. 229

4. TRƯỚC CỬA NGÕ THỊ XÃ LẠNG SƠN. 239

KẾT LUẬN.. 255

LỜI GIỚI THIỆU

Lịch sử Sư đoàn 3 Sao vàng
NXB Quân đội
Số hoá và chỉnh sửa: Sao Vang

SƯ ĐOÀN 3 THUỘC QUÂN KHU 5

Thành lập tháng 9 năm 1965, hoạt động chủ yếu ở chiến trường Quảng Ngãi Bình Định, Phú Yên, vượt qua mọi thử thách quyết liệt, khó khăn, gian khổ, tích cực chủ động, mưu trí linh hoạt, tiến quân thần tốc, tiến công dũng mãnh, áp đảo quân thù lập nhiều chiến công oanh liệt, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ. Mùa Xuân 1975, sư đoàn đã nắm vững thời cơ kịp thời tiến công tiêu diệt địch, góp phần chủ yếu giải phóng thị xã và toàn tỉnh Bình Định, nhanh chóng tiến đánh Phan Rang góp phần tích cực cùng đơn vi bạn tiêu diệt gọn bộ tư lệnh tiền phương quân đoàn 3 ngụy và toàn bộ quân địch tại đây bắt nhiều tù binh, thu nhiều vũ khí.

Tiếp đó vừa hành quân vừa đánh địch, sư đoàn tiến nhanh xuống phía nam, vượt eo biển Long Hải, đánh chiếm quân cảng và thành phố Vũng Tàu...

Sư đoàn đã được khen thưởng huân chương Thành đồng hạng nhất, năm huân chương Quân công giải phóng (ba hạng nhất, hai hạng nhì). Có ba trung đoàn, một tiểu đoàn, ba đại đội và nhiều đồng chí được tặng danh hiệu anh hùng. Tất cả các trung đoàn đều được khen thưởng từ hai huân chương Quân công giải phóng từ hạng ba trở lên .

TUYÊN DƯƠNG CỦA QUỐC HỘI
VÀ CHÍNH PHỦ NƯỚC VIỆT NAM
DÂN CHỦ CỘNG HÒA
Ngày 8 tháng 9 năm 1975.

CHƯƠNG 1: RA ĐỜI TỪ PHONG TRÀO CÁCH MẠNG

1.  ĐỊA BÀN TRỌNG ĐIỂM CỦA MỘT CHIẾN TRƯỜNG TRỌNG ĐIỂM.

Cuối năm 1964, đầu năm 1965, những cuộc tiến công ở cả ba vùng chiến lược rừng núi, nông thôn, thành thị và sự kết hợp giữa đấu tranh chính trị với đấu tranh vũ trang của quân dân miền Nam đã phát triển tới đỉnh cao chưa từng có.
Nhiều trận đánh tiêu diệt lớn quân ngụy xảy ra dồn dập ở đồng bằng sông Cửu Long, miền Đông Nam Bộ Tây Nguyên, đồng bằng Khu 5.:. Phối hợp với đấu tranh vũ trang ở các đô thị lớn, hàng ngàn, hàng vạn người đã xuống đường. Sinh viên Sài Gòn tổng bãi khóa, đòi lật đồ chính phủ bù nhìn, đòi Tay-lơ cút về nước. Ở nông thôn, với khẩu hiệu : “Thôn tự giải phóng thôn, xã tự giải phóng xã”, đồng bào mang dao, cuốc, gậy gộc, bao vây các đồn bốt, trụ sở, lùng bắt bọn ác ôn, phá “ấp chiến lược”, thành lập chính quyền cách mạng. Trên các vùng cao nguyên, đồng bào các dân tộc phá rã nhiều khu đinh cư, Định điền, trở về buôn làng cũ. Vùng giải phóng không còn ở thế “da báo” mà đã tạo thành những mảng liên hoàn lớn. Hai triệu héc-ta ruộng đất . . (trong số hơn ba triệu héc-ta) ở miền Nam đã được chia cho nông dân . Chiến lược “chiến tranh đặc biệt” của Mỹ về cơ bản đã bị phá sản. Tình hình trên buộc chính quyền Giôn-xơn phải cấp tốc đưa nhanh quân đội Mỹ cùng với những phương tiện chiến tranh hiện đại vào miền Nam; song song với việc ném bom ồ ạt miền Bắc, hy vọng có thể cứu vãn được tình trạng đen tối đó.

*
*     *

Chiến trường Khu 5 hồi đó gồm chín tỉnh : Quảng Đà, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Công Tum, Gia Lai, Đắc lắc. Trong số chín tỉnh thì sáu tỉnh là vùng đồng bằng ven biển trù phú., ba tỉnh là miền rừng núi Tây Nguyên hiểm trở. Khu 5 đông dân cư, trù phú, có nhiều sân bay, bến cảng lớn như sân bay Đà Nẵng, Chu Lai, (Quảng Nam), Gò Quánh (Bình Định), Thành Sơn (Ninh Thuận)... Các bến cảng Sơn Trà (Quảng Đà), Quy Nhơn (Bình Định), Cam Ranh (Khánh Hòa) là các quân cảng lớn có thể tập kết những tàu biển hàng vạn tấn. Ba con đường chiến lược quan trọng 19 (Bình Định), 21 (Khánh Hòa) và đường số 7 (Phú Yên) là những con đường nổi liền đồng bằng ven biển với các tỉnh Tây Nguyên.
Địa hình Khu 5 hiểm trở, núi và đồng bằng xen kẽ. Nhiều nơi dãy Trường Sơn nhô ra sát biển, thuận lợi cho quân ta tập kết, chuẩn bị những trận đánh lớn chia cắt chiến trường.

Ngay từ năm 1959, đồng chí Lê Duẩn đã xác định :Khu 5 không phải là vùng kinh tế, chính trị của địch. Trọng điểm kinh tế của chúng là đồng bằng sông Cửu Long, trung tâm chính trị của chúng là Sài Gòn - Gia Định. Khu 5 là tiền tuyến của địch, là đầu cầu chiến lược để bảo vệ chế độ độc tài quân phiệt của chúng, không giữ được Khu 5, Sài Gòn sẽ bị uy hiếp1.(Chú thích 1. Theo thư đồng chí Lê Duẩn gửi Khu ủy Khu 5) Thực tế bố trí chiến lược của địch đã phản ánh rõ nhận định đó.

Sau các đợt (( tố cộng, diệt cộng )) bi thất bại, sau phong trào đồng khởi 1959 - 1960 của nhân dân miền Nam, Mỹ - ngụy lấy càn quét, gom dân  làm biện pháp chủ yếu. Chúng đã ném vào chiến trường miền Trung (kể cả Trị - Thiên) sáu sư đoàn trong tổng số chín sư đoàn quân ngụy.

Do địa bàn chiến lược xung yếu như vậy nên đảng bộ Khu 5 đã sớm chú ý tới việc xây dựng lực lượng vũ trang . Ngày 20 tháng 7 năm 1961 , sau hai năm nổ ra cuộc khởi nghĩa vũ trang ở Trà Bồng (Quảng Ngãi) Bộ tư lệnh quân khu 5 được thành lập, và đến tháng 5 năm 1964, Mặt trận Tây Nguyên ra đời. Khối chủ lực của quân khu, đến cuối mùa hè năm 1965 lên tới bảy trung đoàn. Các tiểu đoàn bộ đội địa phương tỉnh, đại đội huyện không ngừng phát triển. Các trung đội du kích được thành lập ở hầu khắp các thôn xã

Phối hợp với chiến trường toàn miền, Bộ tư lệnh quân khu 5 liên tiếp mở những đợt hoạt động lớn, điển hình là đợt hoạt động An Lão (l2-1964). Tại thung lũng dài trên 20 ki-lô-mét này, trung đoàn 2, nòng cốt của sư đoàn Sao Vàng sau này cùng với tiểu đoàn đặc công Quân khu và các lực lượng vũ trang địa phương, trong hai ngày đã tiêu diệt, bắt sống toàn bộ quân địch, giải phóng hoàn toàn huyện An Lão.

Tiếp đó là đợt hoạt động Xuân 1965. Các đơn vị chủ lực và địa phương đã đánh một số trận xuất sắc, tiêu diệt gần hết hai tiểu đoàn bộ binh, một chi đoàn xe bọc thép M113 của sư đoàn 22 ngụy tại Đèo Nhông (Bình Đinh), tập kích căn cứ quân sự Hô-lu-uây của Mỹ tại Plây Cu, diệt 300 tên, phá hủy 42 máy bay, làm chấn động dư luận cả nước Mỹ.. Trong đợt hoạt động Hè. bộ đội chủ lực và địa phương ở bắc quân khu lại thắng lợi ở Ba Gia (Quảng Ngãi), tiêu diệt gọn chiến đoàn 51 ngụy. Ở Tây Nguyên, sau khi cắt đứt các con đường chiến lược 19, 21 , 7, ta tiến hành bao vây quận ly Thuần Mẫn, phục kích đánh thiệt hại nặng một chiến đoàn dù tổng dự bi chiến lược của địch lên giải tỏa, buộc địch phải rút bỏ Thuần Mẫn, giải phóng một vùng đất rộng lớn từ Thuần Mẫn đến Cheo Reo. Khu 5 có phong trào đấu tranh chính trị phát triển cao. Trong sáu tháng cuối năm 1964, được sự hỗ trợ của các lực lượng vũ trang, nhân dân trong toàn khu đã nổi đậy phá 1.080 “ấp chiến lược” ở đồng bằng và 292 ấp ở miền núi, chiếm 50 phần trăm tổng số “ấp chiến lược” toàn khu, giải phóng hoàn toàn 123 xã, đưa số dân làm chủ lên. tới 1,5 triệu người.

Tháng 8 năm ấy, cuộc nổi dậy của đồng bào Đà Nẵng chống tập đoàn Khánh - Hương kéo dài liên tục trong tám ngày, làm tan rã tinh thần binh lính ngụy. Trong đợt hoạt động xuân và Hè, đồng bào ở các huyện Hoài Nhơn, Hoài ân, Phù Mỹ, Phù Cát, Tuy phước (Bình Định) đã đồng loạt nổi dậy, giải phóng huyện Vân Canh thị trấn Tam quan, làm chủ đoạn đường số 1 từ Tài Lương tới Bình Đê, nơi tiếp giáp giữa quân khu 2 và quân khu 1 ngụy.

Ở Quảng Ngãi, 10 vạn quần chúng ở các huyện nam, bắc sông Trà Khúc kéo vào thị xã Quảng Ngãi đòi quân Mỹ rút về nước, đòi xác chồng con bị chết trận. Ở các huyện Bình Sơn, Sơn Tịnh, Tư Nghĩa, Nghĩa Hành, Trà Bồng... đồng bào liên tục nổi dậy, phá “ấp chiến lược” ở 27 xã, 20 vạn đồng bào đã giành được quyền làm chủ. Những cuộc tiến công của bộ dội chủ lực, địa phương kết hợp với phong trào nổi dậy của quần chúng trong những đợt hoạt động trên đã hình thành một hình thức hoạt động mới ở Khu 5 : hình thức tiến công tổng hợp. Trước những thất bại liên tiếp của quân ngụy, tháng 3 và tháng 5 năm 1965, hai sư đoàn lính thủy đánh bộ số 1 và số 3 Mỹ đồ bộ vào Đà Nẵng, Chu Lai (Quảng Nam), lữ đoàn 1 sư đoàn dù 101 đến Cam Ranh (Khánh Hòa). Tháng 9, sư đoàn (( kỳ binh không vận )) đến An Khê (Gia Lai): Tháng 10, sư đoàn (( Mãnh Hổ ) Nam Triều Tiên vào Quy Nhơn, Nha Trang. Lữ 1 sư đoàn (( RồngXanh )) đổ bộ vào Tuy Hòa (Phú Yên). Cùng với quân lính, một khối lượng vũ khí, trang bị khổng lồ gồm 1200 máy bay, 600 khẩu pháo, 855 xe tăng, xe bọc thép

Việc quân Mỹ đổ bộ ồ ạt vào chiến trường Khu 5 làm cho so sánh lực lượng giữa ta và địch thay đổi. Tình hình đó đặt ra cho Bộ tư lệnh Quân khu phải có những trận đánh tập trung lớn hơn vào cả quân Mỹ và quân ngụy, phải có những đơn vị lớn hơn. cụ thể phải có  những quả đấm của các sư đoàn chủ lực cơ động hoặc cắm sâu ở các địa bàn trọng yếu. mới có thể đáp ứng kịp đòi hỏi cửa phong trào cách mạng.

Tháng 8 năm 1965. Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương chỉ thị cho Khu 5 : Cố gắng xây dựng lực lượng vũ trang, tập trung xây dựng chủ lực là chính, chú ý chăm sóc phong trào chiến tranh du kích và chỉ đạo tác chiến đối với bộ đội địa phương.

Thời gian này, tuyến vận tải chiến  lược ở Quân khu 5 đã được củng cố và mở rộng. Con đường mòn chiến lược xuyên rừng, xuyên biển lần lượt đến các chiến trường. Mức độ chi viện các mặt của miền Bắc cho Khu 5 được tăng lên. Hai trung đoàn bộ binh 21 và 22, một số tiểu đoàn hỏa lực cùng một khối lượng lớn vật chất kỹ thuật được bổ sung cho Khu 5 đang trên đường vào. Ở các vùng giải phóng, sau khi quân Mỹ đồ bộ vào miền Nam, gần 5.000 thanh niên nam nữ các tỉnh Bình Định, Gia Lai, Quảng Ngãi... hăng hái xung phong nhập ngũ. Hàng vạn tấn gạo, thực phẩm cung cấp cho các đơn vị chủ lực được dân công chuyển đến các kho trạm dự trữ trên căn cứ. Những điều kiện để hình thành các sư đoàn chủ lựccủa Khu 5 đã chín muồi.

Ngày 9 tháng 8 năm l965, Thường vụ Đảng ủy Quân khu họp ra nghị quyết thành lập các sư đoàn chủ lực

Sư đoàn 2 với hai trung đoàn bộ binh 1 và 21 cùng một số tiểu đoàn trực thuộc.

Sư đoàn 3 với ba trung đoàn bộ binh 2, 12, 22, một tiểu đoàn pháo cối, một tiểu đoàn cao xạ 12,7, một tiểu đoàn công binh, một tiểu đoàn thông tin, một đại đội trinh sát.

Sư đoàn 2 phụ trách chiến trường chính của quân khu từ tỉnh Quảng Ngãi ra Quảng Nam.

Sư đoàn 3 lấy nam Quảng Ngãi và Bình Định làm địa bàn hoạt động chủ yếu.

Về quân sự, vùng sư đoàn 3 hoạt động, núi, đồng bằng ven biển xen kẽ thuận tiện cho việc triển khai lực lượng, vừa lợi thế công, vừa vững thế thủ. Nó còn là nơi tiếp giáp giữa quân khu 1 và quân khu 2 ngụy, ta có thể tạo thế chia cắt chiến lược hết sức lợi hại. Bình Định là ngã ba của hai con đường chiến lược lớn : 1 và 19 nối cảng Quy Nh n với Plây Cu, trung tâm của Tây Nguyên. Tướng Oét-mo-len đã từng nói, mất Bình Định miền Trung sẽ bị cắt đôi ở quãng giữa và sẽ mất một đầu cầu chiến lược quan trọng nuôi sống các  tỉnh Tây Nguyên.

Đứng chân ở vùng địa bàn Bình Định, nam Quảng Ngãi, sư đoàn 3 cùng một lúc phải đảm nhiệm hai nhiệm vụ quan trọng : đánh vào phía sau quân địch và cô lập chúng khi ta tiến công Tây Nguyên và tạo thế chia cắt chiến dịch khi ta tiến công đồng bằng ven biển. sư đoàn còn là lực lượng cơ động của quân khu khi cuộc tiến công phát triển về phía nam.
Sau đợt hoạt động Hè 1965., vùng giải phóng nam Quảng Ngãi và bắc Bình Định đã được Mỹ rộng. có thể dung nạp từ hai đến ba trung đoàn chủ lực đứng chân và hoạt động. Đặc biệt đồng bào Quảng Ngãi, Bình Định vốn có truyền thống kiên cường, bất khuất là nhân tố thường xuyên làm tăng thêm sức mạnh của sư đoàn: Đó là một địa bàn trọng điểm của một chiến trường trọng điểm. nơi sư đoàn Sao Vàng ra đời hoạt động trong suốt mười năm chiến đấu anh dũng, thắng lợi vẻ vang.

2. SƯ ĐOÀN SAO VÀNG RA ĐỜI

Trước ngày tập hợp trong đội hình chiến đấu của sư đoàn, các trung đoàn 2,12 đã có những trang sử chiến đấu hết sức oanh liệt.

Trung đoàn 2 là trung đoàn chủ lực đầu tiên của quân khu, thành lập tháng 5 năm 1962, hoạt động chủ yếu ở Quảng Ngãi và Công Tum. Trung đoàn gồm 4 tiểu đoàn bộ binh: 90, 95, 20, 80, một tiểu đoàn pháo, cối, một đại đội đặc công.
Ba tháng sau khi thành lập, trung đoàn đã đánh bại cuộc càn lớn bằng trực thăng của quân nguỵ tại Hà Niêu, huyện Sơn Hà, tỉnh Quảng Ngãi. Trong trận này, tiểu đoàn 90 đã bắn rơi 12 máy bay lên thẳng , diệt gần 100 tên địch và là ngọn cờ đầu đánh bại chiến thuật “trực thăng vận” trong phong trào thi đua do quân khu phát động.

Tháng 3 năm 1963, giữa lúc trung đoàn đang hoạt động ở Mò O, Trường an, Suối Loa (Quảng Ngãi) thì được lệnh quay về Long Lếch, nơi địch đang tập trung 3 sư đoàn mở một cuộc hành quân quy mô lớn nhằm tìm diệt cơ quan đầu não của Quân khu. Vừa hành quân đến vị trí tập kết, trung đoàn bước ngay vào vị trí chiến đấu, diệt một ban chỉ huy tiểu đoàn, một đại đội bộ binh, thu hai pháo 105mm, 6 xe quân sự, bẻ gãy một cánh quân càn quét của địch. Sau đó, trung đoàn được lệnh toả ra các hướng diệt kẹp, dành dân, hỗ trợ cho lực lượng nổi dấy của quần chúng.

Tháng 12 năm 1964, quân khu quyết định mở đợt hoạt động An lão do trung đoàn 2 và tiểu đoàn 409 đặc công đảm nhiệm. Đây là đợt hoạt động đầu tiên của chủ lực quân khu 5, nhằm tiêu diệt một lực lượng lớn sinh lực địch, giải phóng một khu vực hoàn chỉnh đông dân và trù phú ở vùng giáp ranh tỉnh Bình định, tạo điều kiện tiến xuống đồng bằng và đường số 1.

Trong đợt hoạt động này, trung đoàn 2 sau 2 giờ chiến đấu đã tiêu diệt 11 vị trí địch. Sau đó chuyển sang phục kích đánh quân giải toả, trung đoàn đã bao vây tiêu diệt gần 600 tên địch, bắn cháy 5 xe M113, lần đầu tiên diệt được xe M113 của địch trên chiến trường này. Quận lỵ An Lão được hoàn toàn giải phóng.

Chiến thắng An Lão đã đánh dấu sự trưởng thành vượt bật của chủ lực quân khu. Lần đầu tiên, trên chiến trường Khu 5 xuất hiện phương thức tác chiến mới của bộ đội chủ lực, kết hợp bộ đội địa phương, dân quân du kích dưới hình thức đợt hoạt động với quy mô trung đoàn.

Trong đợt hoạt động Xuân 1965, sau khi tiến công đồn Dương Liễu (bắc Phù Mỹ), diệt và bắt 195 tên địch, trung đoàn 2 lại bố trí trận địa phục kích ở đèo Nhông. Có kinh nghiệm chỉ huy đánh phục kích trong thung lũng An Lão, trung đoàn cho các đơn vị giãn thưa đội hình, nhử địch vào thế bố trí sẵn nên đã tiêu diệt gần hết chiến đoàn nguỵ, bắn cháy 10 xe M113, bắt sống 1 xe, bắn rơi 2 máy bay.

Trận phục kích vận động ở đèo Nhông đã nêu một kỷ lục mới về tiêu diệt địch ngoài công sự, Mỹ đầu cho thời kỳ đánh tiêu diệt lớn quân nguỵ trên chiến trường khu 5. Tiếp đó, trung đoàn 2 lại phục kích đánh thiệt hại nặng một chiến đàon dù nguỵ ở đường 7bis, cùng đơn vị bạn bao vây, bức rút quận lỵ Thuần Mẫn, giải phóng một vùng rộng lớn ở nam Tây Nguyên.

Lịch sử trung đoàn 2 là lịc sử bám dân, bám đất, từ những trận đánh du kích trưởng thành lên và không ngừng lớn mạnh, càng đánh càng thắng và đã trở thành nòng cốt của sư đoàn 3 Sao vàng sau này.

Khác với trung đoàn 2, trung đoàn 12 (trung đoàn 18, đại đoàn 325 thời kháng chiến chống Pháp) ra đời trên mảnh đất Bình-Trị khói lửa, hoạt động chủ yếu ở Quảng bình, một chiến trường vùng sau lưng địch, trong cuộc kháng chiến chống Pháp, gồm 2 tiểu đoàn 274 và 436.

Từ ngày thành lập (1947) cho đến khi cuộc kháng chiến chống Pháp kết thúc trung đoàn đã tham gia nhiều chién dịch, đánh thắng nhiều trận oanh liệt, điển hình là chiến dịch Lê Lai (12-1949) và trận thắng Xuân Bồ (5-1950).

Trong trận Xuân Bồ, các chiến sĩ tiểu đoàn 436 (nay là tiểu đoàn 5) và 274 (nay là tiểu đoàn 4) đã chiến đấu rất dũng cảm và táo bạo với một binh đoàn ứng chiến Âu-Phi. Trận đánh kéo dài và hết sức quyết liệt. Trong tình thế khó khăn, lực lượng ít so với địch, các chiến sĩ đã chuyển từ phòng ngự sang chủ động phản kích. Áau trận này, trung đoàn 12 tham gia chiến dịch Phan Đình Phùng (5-1950), chiến dịch Nam Đông (1952) rồi chiến dich Đông Xuân (1953-1954), dù ở chiến trường nào, trung đoàn cúng hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ.

Hoà bình lập lại, từ chiến trường hạ Lào, trung đoàn trở về Quảng bình. Tháng 2-1965, được lệnh lên đường vào chiến trường khu 5, kịp thời tham gia đợt hoạt động hè ở nam Tây Nguyên. Trong đợt hoạt động này, trung đoàn đã hoành thành nhiệm vụ cắt đứt hai con đường chiến lược số 7 và 19, tiêu diệt nhiều sinh lực địch và phương tiện chiến tranh của chúng.

Sở trường của trung đoàn 12 là đánh vận động tiến công, cắt giao thông nằm sâu trong lòng địch.

Không giống như hai trung đoàn 2 và 12 có một bề dày lịch sử và chiến công, trung đoàn 22 được thành lập ở miền bắc hè năm 1965 trong cao trào thi đua chống Mỹ cứu nước của quân dân ta thực hiện Nghị quyết Trung ương Đảng lần thứ 11. Cán bộ của trung đoàn hầu hết đã trải qua cuộc kháng chiến chống Pháp. Vào đến chiến trường, trung đoàn được bổ sung thêm tiểu đoàn 8 thuộc trung đoàn 1 chủ lực quân khu. Tiểu đoàn này trưởng thành từ phong trào cách mạng quân khu 5, đã tham gia chiến thắng ở Kỳ Sanh, Việt An và chiến thắng Ba Gia lịch sử. Có thể nói trung đàon 22 là biểu tượng của sự kết tinh giữa hai lớp người trưởng thành từ hai cuộc kháng chiến, hai miền Nam-Bắc của Tổ Quốc.

Ba trung đoàn, ba sắc thái khác nhau, khi cùng nhau tập họp trong đội hình sư đoàn là vốn quý báu để viết nên nhứng trang sử vẻ vang của sư đoàn Sao vàng sau này.

Ngày 2 tháng 9 năm 1965, ngày kỷ niệm lần thứ hai mươi nước Việt Nam dân chủ cộng hoà ra đời, tại khu rừng Bà Bơi, xã Ân Nghĩa, huyện Hoài Ân, lễ thành lập sư đoàn 3 đã diễn ra giản dị và trang nghiêm với sự có mặt của đại diện cán bộ và chiến sĩ ba trung đoàn 2, 12, 22, đại diện các đảng bộ và đoàn thể tỉnh Bình Định, huyện Hoài Ân. Bộ Tư lệnh sư đoàn gồm các đồng chí Giáp Văn Cương, sư đoàn trưởng, Đặng Hoà, chính uỷ, Huỳnh Hữu Anh, phó sư đoàn trưởng kiêm tham mưu trưởng, Nguyễn Nam Giới Phó chính uỷ kiêm chủ nhiệm chính trị.

Gần 1000 người, cả trong và ngoài hội trường đều chăm chú láng nghe, đều thấy như ý chí, tình cảm và nguyện vọng của mình đang được các đồng chí chỉ huy sư đoàn và đại diện tỉnh đảng bộ nói lên bằng những lời sâu sắc nhất, tâm huyết nhất.

Kết thúc buổi lễ, khẩu hiệu hành động: “Trung thành-Anh dũng-Ra trận là chiến thắng- Gặp địch là tiêu diệt-Quyết tâm-Quyết chiến-Quyết thắng giặc Mỹ xâm lược” được mọi người hô vang như một lời thề.

Sau này Quyết tâm, Quyết chiến, Quyết thắng là mật danh của ba trung đoàn 2, 12, 22.

Ra đời trong bối cảnh quân nguỵ đang tan rã, quân Mỹ và chư hầu đang vội vàng nhảy vào miền nam, các sư đoàn chủ lực của quân khu 5 có nhiệm vụ tiếp tục đánh cho nguỵ quân, nguỵ quyền sụp đổ và đánh phủ đầu quân viễn chinh Mỹ, quân chư hầu vừa mới nhảy vào cho đến khi thắng lợi hoàn toàn. Sự ra đời của các sư đoàn chủ lực của Khu 5 không chỉ phản ánh sự phát triển tất yếu của chiến tranh nhân dân mà còn đáp ứng rất đúng lúc, rất kịp thời cuộc chiến tranh giải phóng đang trên đà thắng lợi.

Riêng với địa bàn Quảng Ngãi – Bình Định, việc xuất hiện một sư đoàn chủ lực chứng tỏ sự lớn mạnh của phong trào cách mạng. Đêm ngày 2 tháng 9, đảng uỷ sư đoàn họp phiên dầu tiên để thảo luận, quán triệt tính chất và nhiệm vụ của sư đàon. Hội nghị nhất trí với trên xác định sư đoàn 3 là sư đàon cơ động của quân khu 5. Trước mắt sư đoàn nhận nhiệm vụ chiến đấu chủ yếu ở các tỉnh Bình Định, Quảng Ngãi, Gia Lai, Đắc Lắc, lấy Bình Định, Quảng Ngãi làm hậu cứ.

Để luôn nhớ tới lời thề thiêng liêng của cán bộ chiến sĩ trước quốc kỳ, đảng uỷ sư đoàn đề nghị quân khu cho sư đoàn được mang tên “đoàn Sao Vàng”. Lấy hình ảnh “Sao Vàng”, đảng uỷ muốn nhắc cán bộ chiến sĩ hãy dũng cảm chiến đấu vì lá cờ vinh quang của Tổ quốc, vì một nước Việt Nam độc lập và thống nhất.

3. Cuộc giáp mặt đầu tiên với sư đoàn “Kỵ binh bay” - Lời giải đáp từ trận thắng Thuận Ninh

Tháng 9 năm 1965, sư đoàn không vận số 1 Mỹ, còn được gọi là sư đoàn “kỵ binh bay” bắt đầu đổ bộ vào bờ biển Quy Nhơn. Sư đoàn này có trên 1 vạn quân, 455 máy bay, biên chế thành 3 lữ đoàn. Mỗi đại đội có 180 lính được trang bị vũ khí hiện đại như AR15, cối cá nhân M79...Chỉ huy sư doàn là tướng hai sao Ki-na, người đã từng tham gia cuộc đổ bộ ở Nooc-man-di và được phong quân hàm đại tá lúc 24 tuổi.

Trong cuộc họp đầu tiên với ban chỉ huy quân khu 2 nguỵ, Ki-na yêu cầu quân nguỵ phải nối cho được các con đường chiến lược số 1, 19, 14 để cho quân Mỹ triển khai lực lượng. Nhưng sau khi nghe Vĩnh Lộc, tư lệnh quân khu báo cáo về tình trạng bi đát của quân nguỵ, Ki-na đành đồng ý với đề nghị của Vĩnh Lộc: quân Mỹ sẽ đánh thông đường 19, 14 còn quân nguỵ đánh thông đường số 1 từ Quy Nhơn đi Quảng Ngãi.

Chỉ với nhiệm vụ đó cũng đã quá nặng nề đối với quân khu 2 nguỵ. Lộc vội vã kéo toàn bộ sư đoàn 22 ở Tây Nguyên xuống và xin thêm một số tiểu đoàn biệt động và lính thuỷ đánh bộ, liên tiếp Mỹ các cuộc càn quét vào các thôn ấp dọc hai bên đường số 1. Đi đến đâu chúng cũng tuyên truyền ầm ĩ về sức mạnh của quân Mỹ và không ngớt rêu rao về thế chủ động chiến trừng đã thuộc về chúng. Chúng lập ra nhiều cụm chiến đấu hai đến ba tiểu đoàn ở Phù Cát, Phù Mỹ, Bồng Sơn, từ đó bung ra đánh phá. Thấy chỉ đụng độ với bộ đội địa phương và du kích, chúng huenh hoang tuyên bố: “Việt Cộng không còn đủ sức tập trung quân để tiến công nữa. Quân lực Việt nam Cộng hoà sữ đánh tới tận sào huyệt của chúng.”

Chính lúc bọn địch đang hò hét thì tại một địa điểm ở vùng căn cứ phía tây tỉnh Quảng Nam, Bộ tư lệnh quân khu 5 đã phát lệnh chiến đấu số 1 về chiến dịch Đông 1965 trong toàn quân khu. Lúc này, lực lượng vũ trang quân khu đã tổ chức những trận đánh phủ đầu quân Mỹ. Ngày 28 tháng 8, các chiến sĩ đại đội đặc công Quảng Nam dùng lê tiêu diệt gọn một đại đội lính Mỹ trên núi Thành. Các chiến sĩ trung đoàn 1 sư đoàn 2 tiêu diệt gần một ngàn tên Mỹ trên bãi biển Vạn Tường (Quảng Ngãi): Đây là hai trận đánh mở đầu báo hiệu khả năng chiến đấu to lớn của lực lượng vũ trang ta đối với quân Mỹ - một quân đội mà chúng cho là (( mạnh nhất thế giới )). Tuy vậy, mục tiêu chủ yếu trong chiến dịch Đông 1965 của các lực lượng vũ trang quân khu vẫn là quân chủ lực ngụy. Hội nghị Khu ủy và Quân khu ủy họp hồi tháng 8 đã phân tích rõ: Sau đợt hoạt động Hè, tình hình trong khu đang hết sức thuận lợi cho ta về mọi mặt. Nhưng rõ ràng không thể phát động toàn quân, toàn dân tiến công đồng loạt như chủ trương hồi tháng 5 được nữa. Việc quân Mỹ ồ ạt nhảy vào đã củng cố lại thế và lực của địch ở các vùng xung yếu. Hội nghị quyết định trong chiến dịch Đông 1965, ta chỉ tiến hành tiến công kết hợp với nổi dậy của quần chúng, tranh thủ tiêu diệt ngụy quân, ngụy quyền, triệt chỗ dựa của quân Mỹ đồng thời kiên quyết đánh phủ đầu quân Mỹ.

Đối với các đơn vi chủ lực, Bộ tư lệnh Quân khu chỉ thị : Phải đánh tập trung tiêu diệt chủ lực địch, hỗ trợ cho phong trào nổi dậy của quần chúng, song song với việc xây dựng đơn vị trưởng thành về mọi mặt. Triệt để thực hiện phương châm đánh điểm, diệt viện, kể cả diệt viện bằng đường không. Từ đó phải đánh vận động giỏi, đánh căn cứ giỏi, diệt địch ngoài công sự là chính.

Ngay sau khi kết thúc đợt hoạt động nam Tây Nguyên. nắm bắt được ý định quân khu, với kinh nghiệm vẫn có của mình, bộ tư lệnh sư đoàn đã ra chỉ thị và hướng dẫn các đơn vị tổ chức huấn luyện chiến thuật, kỹ thuật, đồng thời tập luyện cách đánh địch đồ bộ đường không. Mỗi thôn xóm, mỗi khu rừng đều được giả định là một trận địa. Cả bộ đội chủ lực và các lực lượng dân quân dư kích đều lập phương án chiến đấu. Nơi cắm chông, gài mìn, nơi lập thế trận phục kích; suốt ngày mồ hôi không lúc nào khô trên lưng áo các chiến sĩ. Cùng thời gian đó, tỉnh ủy Bình Định ra nghị quyết về đẩy mạnh đấu tranh chính trị, tăng cường xây dựng lực lượng, đẩy mạnh chiến tranh du kích phối hợp với bộ đội chủ lực trong toàn tỉnh. Tiểu đoàn 50 và 52, các đại đội của huyện, du kích xã đều được củng cố và huấn luyện.

Đồng chí bí thư tỉnh ủy Bình Định Trần Quang Khanh người cán bộ lão thành trước cách mạng tháng 8 và trong cuộc kháng chiến chống Pháp đã từng đóng khố, xâu tai để hoạt động ở các vùng cao trong những năm đầu xây dựng căn cứ địa, hôm nay là thành viên trong Bộ chỉ huy mặt trận đã cùng đồng chí chủ tịch tỉnh và chủ tịch hội đồng chi viện tiền phương chia nhau xuống vùng ven biển kiểm tra lực lượng dân quân du kích và tổ chức lực lượng đấu tranh chính trị, lực lượng hậu cần.

Gần hai ngàn dân công được huy động chuyển gạo, đạn và sau đó lập thành các đội tải thương phục vụ chiến dịch. Đồng bào các thôn ấp giải phóng hết đêm này qua đêm khác xay lúa, giã gạo làm lương khô. Ở đâu cũng nghe nói để dành cho sư đoàn Sao Vàng ăn no đánh thắng.

Các chiến sĩ mỗi lần đi lấy gạo, thực phẩm lại có dịp trở về những miền đất, gặp lại những người dân. những người mà họ thường nói “được nuôi cách mạng thì ít, chịu ơn cách mạng thì nhiều”, lại gặp những sự phẫn nộ đáng kính của các chú, thím, luôn níu áo cán bộ mà hỏi : Nhà tui không đi lính, không ác ôn, mắc chi mấy chú không cho bộ đội tới lấy cá, lấy gạo, Bộ đội chê tụi tôi không nhiệt tình sao

Mùa thu năm 1965 tươi mát với những trận mưa đầu mùa, những ngày nắng ráo và những đêm trăng trong suốt không gian. Rồi sắc cỏ, lá cây thẫm dần, báo hiệu mùa chiến dịch sắp bắt đầu. Các thao trường luyện quân trở nên yên ắng. Các đơn vị bí mật lần lượt xuất quân. Trung tuần tháng 9 năm ấy, sư đoàn Sao Vàng và các đơn vị phối thuộc được lệnh chuyển dần vào sát khu vực hoạt động. Quân đi cuồn cuộn thâu đêm Trung đoàn 2 từ Vĩnh Thành vượt đèo Bồ Bồ qua Phù Cát Bình Khê. Trung đoàn 22 từ nam Quảng Ngãi tiến vào tây Hoài Nhơn. Trung đoàn 12 từ Hoài ân dịch xuống Phú Mỹ. Các tiểu đoàn 50, 52 của tỉnh từ ven biển thọc lên ém sát đường số 1. Một thế trận dài hơn 50 ki-lô-mét được hình thành kéo dài từ bắc Bồng Sơn đến nam Phù Cát.

Lần đầu tiên, toàn sư đoàn ra quân Hầu hết các đơn vị đều được bổ sung súng đạn, từ CKC, AK đến trọng liên 12,8, DKZ. 75, cối 120-82: Rồi bộc phá, lựu đạn, con lăn bằng rơm, bao tải đựng đất làm công sự... tất cả dầy cộm trên vai, trên lưng người chiến sĩ. Kỷ luật hành quân lúc ấy được đặt ra hết sức nghiêm ngặt. Đơn vị nào cũng phải mang theo chiếu, ni lông, lá chuối để lót chân khi vượt qua những con đường lớn. Vào làng, bộ đội  phải tháo dép đi chân đất. Qua chỗ lội, có du kích địa phương lót ván làm cầu. Tới vị trí tạm dừng, dù chỉ nửa ngày cũng phải có ngay phương án tác chiến tại chỗ. Theo phương án đã được thảo luận kỹ, trước khi chiến dịch Đông của quân khu bắt đầu, sư đoàn SaoVàng sẽ mở đợt hoạt động đánh phá giao thông của quân ngụy trên trục đường số 1, đoạn từ Bồng Sơn đi Phù Cát... Các đơn vị bộ đội tỉnh hoạt động từ nam Phù Cát trở vào, có nhiệm vụ kéo lực lượng của sư đoàn 22 ngụy ra ngoài khu vực trọng điểm. Bộ đội địa phương huyện, du kích xã hỗ trợ cho quần chúng đấu tranh bao vây quận lỵ Bồng Sơn, chi khu Gò Bồi (Tuy Phước) và quận lỵ Phù Mỹ. Trong chiến dịch Đông. Sư đoàn sẽ chuyển ra nam Quảng Ngãi tiêu diệt địch ở Mộ Đức, Đức Phổ, cắt đứt đường số 1, diệt viện binh địch. Như vậy, đối tượng tác chiến chủ yếu của sư đoàn SaoVàng trong thời gian này là quân chủ lực ngụy chứ chưa phải quân Mỹ.

Địch đánh hơi được sự di chuyển lực lượng của ta. Trinh sát mặt đất của chúng báo cáo: “Có một lực lượng chưa từng thấy đang tràn ngập vùng giáp ranh trung phần tỉnh Bình Định”. Máy bay trinh sát điện tử của Mỹ cũng xác nhận : Có nhiều dấu hiệu cho thấy lực lượng của đối phương đang di chuyển vào sát các con đường chiến lược và đang ẩn náu ở thung lũng Thuận Ninh, có thể làm phương hại tới sự chuyển quân của sư đoàn không vận số 1”

Nhận được tin, Ki-na, tư lệnh sư đoàn không vận số l tức tốc phái tên trung tá tình báo dùng máy bay đi kiểm tra ngay thung lũng Thuận Ninh. Vài tiếng đồng hồ sau khi nhận được báo cáo : “Ở Thuận Ninh chỉ có một lực lượng nhỏ, đủ cho năm trăm lính kỵ binh bay cất vó”, Ki-na quyết định phải phá ngay từ trong trứng mọi cuộc tiến công của đối phượng. Nửa giờ sau, lữ đoàn 1 sư đoàn dù 101 được lệnh báo động1 (Chú thích 1. Để giải tỏa cho trại “lực lượng đặc biệt” của Mỹ ở Dục Cơ bị ta bao vây suốt từ tháng 6 đến tháng 8, Oét-mo-len phải đưa lữ 1 sư đoàn dù 101 và lữ 173 từ Biên Hòa và Vũng Tàu lên Gia Lai. Nhân dịp đó Ki-na yêu cầu Oét-mo-len dùng lữ dù 1 làm nhiệm vụ bảo vệ trục đường 19 Quy Nhơn - PlâỵCu cho sư đoàn không vận đổ xuống An Khê. Bởi vậy, trong thời gian nay, lữ dù 1 trực thuộc tư lệnh sư đoàn không vận)

Để bảo đảm ăn chắc, Ki-na quyết định tung 2000 lính dù (gấp hơn bốn lần số quân đối phương theo phán đoán của y) hành quân bằng đường không với 60 trực thăng. Chỉ huy hành quân là tên trung tá Xmít. Chúng dự định dùng trực thăng bất ngờ đổ quân Mỹ chụp xuống Thuận Ninh, sau đó cứ 15 phút lại đổ tiếp một đợt trên một khu vực dài 500 mét. Xmít quy định cho quân đổ bộ phải chiếm bằng được hai ngọn đồi và một gò đất ở phía bắc, một ngọn đồi ở phía nam Thuận Ninh. “Phải tạo được bất ngờ cao nhất, phải áp đảo dối phương về binh hỏa lực”. Ki-na và Xmít khẳng định quân Mỹ phải thắng trong cuộc hành quân này để gây thanh thế cho sự có mặt của sư đoàn không vận tại An Khê.

Ngày 18 tháng 9 năm 1965, đúng bảy ngày sau khi sư đoàn không vận đặt chân lên đất nước ta và là ngày thứ 3 tiểu đoàn 2 trung đoàn 2 sư đoàn Sao Vàng tới Thuận Ninh, chuẩn bị bước vào chiến đấu. Dự kiến của sư đoàn Sao Vàng là sau khi quân ngụy bị đánh đau ở đường số 1 , quân Mỹ buộc phải nhảy vào cứu, lúc đó các trận đánh Mỹ mới có thể bắt đầu

Không ai ngờ cuộc chạm trán đầu tiên của sư đoàn với quân viễn chinh Mỹ lại xảy ra sớm hơn ở một địa bàn chật hẹp như thế.

*
*     *

Thuận Ninh là một thôn nhỏ, nằm gọn trong một thung lũng dài và hẹp thuộc xã Bình Tân, huyện Bình Khê, tỉnh Bình Định. Buổi sáng hôm ấy, mới 5 giờ 30 phút, trời còn mù sương và lấm tấm mưa bụi, hai chiếc trinh sát L19 đã bay đến quần lượn trên đầu. Tiểu đoàn trưởng tiểu đoàn 2 Lương Văn Thư quay điện thoại báo cáo với trung đoàn trưởng Đỗ Phú Đáp xin hoãn buổi ôn tập chiến thuật và ra lệnh cho các đại đội vào vi trí chiến đấu theo phương án đánh địch đổ bộ đường không.

Trên đầu, hai chiếc L19 vẫn bay lượn. Chúng nghiêng cánh dòm ngó. Toàn bộ trận địa của tiểu đoàn 2 vãn yên ắng. Bỗng “bụp, bụp”. Hai quả đạn khói từ chiếc L19 phóng xuống bìa làng, bốc lên hai cột khói cao ngoằn ngoèo. Liền sau đó, hàng chục chiếc máy bay phản lực từ phía biển bất thần ào tới, bám đuôi nhau trút bom xuống thung lũng. Trong chốc lát, thung lũng Thuận Ninh biến thành thung lũng khói và lửa. Nhân dân trong thôn được sự giúp đỡ của bộ đội đã rút hết xuống các hầm trú ẩn và các hào giao thông. Tiểu đoàn trưởng nhắc các đại đội bám chắc trận địa, chuẩn bị đánh phủ đầu quân địch.

Tiếng bom nổ chưa dứt, từng bầy trực thăng vũ trang đã thay nhau lao tới, xối xả bắn đạn rốc két và súng liên thanh xuống những lùm cây, mô đất còn sót lại trên những khu vực chuẩn bị đổ quân của chúng. Nửa giờ sau, 45 chiếc trực thăng chở đầy lính ào ào bay tới, đáp xuống các gò đồi và bãi bằng xung quanh thôn Thuận Ninh. Càng máy bay vừa chạm đất, bọn lính đã xô nhau nhảy ra, mắt hấp háy vì nắng sớm, hò hét; chỉ trỏ.

Trong công sự, các chiến sĩ tiểu đoàn 2 ngơ ngác hỏi nhau :

- Lính nào thế nhỉ Mỹ hay Đại Hàn các cậu,

- Mỹ đấy đúng thằng Mỹ rồi. Đại Hàn mũi đâu có lõ

“Bình tĩnh, để chúng nó vào thật gần mới được nổ súng”. Tiếng tiểu đoàn trưởng nhắc qua máy điện thoại.
Nghe nói Mỹ, các chiến sĩ nhô đầu khỏi công sự nhìn với sự hồi hộp, tò mò. Trước mắt họ những tên lính to, cao mặc quân phục xanh, tay áo xắn quá khuỷu, ngực mở phanh để lộ đám da đỏ như ức gà chọi đầy lông lá. Chúng dàn đội hình theo hàng ngang, thận trọng tiến về phía bìa làng. Trước mũi súng của chúng, tất cả vẫn chìm trong yên lặng, tưởng chừng như không còn một sự sống nào nữa.

Bỗng ở trung đội Đỗ Xuân Thiệu, chiến sĩ mới Đỗ Thiềm quá hồi hộp, sơ suất để khẩu trung líên cướp cò lia một loạt dài. Ba tên Mỹ đi đầu ngã vật xuống. Tình huống trên buộc trung đội trưởng phải ra lệnh cho trung đội nổ súng. Bọn Mỹ chết hàng loạt. Những tên còn lại hấp tấp nằm rạp xuống bám chặt sau các bờ đất. Lúc ấy tiếng súng đánh dịch cũng nổ vang lên xung quanh thôn Thuận Ninh.

Được trinh sát báo cáo địch đang đổ thêm quân ở Vườn Xoài, bãi sông Quéo, đồi Đại Liên và đồi Thao Trường, tiểu đoàn trưởng Thư quyết định phải đánh chiếm các điểm cao khống chế thung lũng bằng được. Anh giao nhiệm vụ đánh đồi Thao Trường, mỏm đồi lớn nhất ở phía đông Thuận Ninh cho đại đội 1. Nhận lệnh. đại đội trưởng Thụ dẫn một cánh quân xuất kích ngay,

Lúc đó bọn Mỹ vừa đặt chân xuống đỉnh đồi đang dàn đội hình theo bài bản chiến thuật thì tiếng hô xung phong của chiến sĩ ta đã vang lên. Hàng chục tên Mỹ bị diệt ngay từ loạt đạn đầu. Cứ thế bất chấp lưới đạn dày đặc của địch. Thụ đến anh em xốc tới, đầy lùi bọn địch về một mé đồi. Xạ thủ trung liên Hà Viết Luận vừa chiếm được đỉnh đồi đã ôm súng quỳ một chân bắn trúng tên Mỹ lái chiếc trực thăng ngay trên đỉnh đầu. Bọn chỉ huy Mỹ đang hò hét thúc quân lính xông lên ở mé đồi bên kia bỗng kêu rú lên, chạy chúi vào các bờ bụi khi chiếc trực thăng cứ lao thẳng xuống phía chúng nổ bùng như một quả bom. Bọn sống sót chạy giạt xuống sườn đồi, gặp một mũi khác của đại đội tiến theo mương nước đánh xốc tới. Tên chỉ huy đại đội này bị bắn chết tại chỗ. Bộ đội ta tràn lên truy kích, dồn địch vào rừng gai quýt dày giặc để tiêu diệt.
Cũng thời gian trên, ở mỏm đồi Đại Liên, phó đại đội trưởng Quang đang chỉ huy một trung đội đánh một cánh quân đổ bộ khác. Khi chiếc trực thăng đầu tiên vừa hạ xuống, Quang ra lệnh bắn. Những tên Mỹ cao lớn vừa nhảy ra khỏi máy bay bị bắn chết tại chỗ. Tuy vậy, những chiếc trực thăng khác, không chờ đủ 15 phút như quy định vẫn tiếp tục đổ quân. Chúng đổ vội vàng rồi cất lên

Ở trận địa của trung đội Đỗ Xuân Thiệu, sau khi bị đánh phủ đầu, bọn giặc lùi ra, gọi máy bay tới ném bom. Tiếp đó hàng chục chiếc trực thăng vũ trang đến quần lộn bắn phá trên đầu. Trước tình thế ấy, chiến sĩ giữ trung liên Đỗ Thiềm có phần lúng túng. Thấy vậy, Thiệu quay sang bảo: “Nó làm dữ vậy chứ không nhìn thấy mình đâu, cứ bình tĩnh mà bắn. Thôi, cậu đưa súng đây cho tôi”. Thiệu cầm khẩu trung liên của Thiềm, nhìn bầy trực thăng, lấy đường ngắm rất nhanh rồi liên tiếp nhả ba loạt đạn. Lập  tức, một chiếc chùng lại, chùng chiềng  rồi đâm đầu xuống đất thành một đám cháy lởn. Thiệu lau mồ hôi,  trả lại cây súng cho Thiềm: “Đấy, cứ vậy mà đánh”  Thiềm nhận súng và chỉ một lát sau đã bắn cháy một chiếc trực thăng khác rơi cách công sự của trung dội năm chục mét. Cả trận địa nghe thấy tiếng reo khích lệ của trung đội trưởng “Đồng chí Thiềm đã hạ được máy bay Mỹ. Hoan hô”

Một quả rốc két bất ngờ nổ trên bờ hào, khẩu trung liên của Thiềm bị gãy một chân, Thiềm bị thương. Nhưng người chiến sĩ trẻ vừa nhập ngũ ấy vẫn giữ chặt cây trung liên, cùng trung đội đánh lui mấy đợt tiến công của bọn bộ binh Mỹ mới chịu giao súng cho người khác.

*
*     *

8 giờ 30 phút sáng hôm ấy, sở chỉ huy sư đoàn nhận được điện của trung đoàn 2 báo cáo: Tiểu đoàn 2 đang đánh Mỹ ở Thuận Ninh. Nhiều câu hỏi được đặt ra trong bộ tư lệnh sư đoàn.Vì sao bọn Mỹ lại tung quân sớm như vậy?. Lực lượng nào đang ở đó? Liệu có phải chúng đã bắt đầu chiến dịch phản công chăng? Sau khi trao đổi phân tích, bộ tư lệnh kết luận : Đây chỉ là một trận tập kích chớp nhoáng của sư đoàn không vận do một sơ hở nào đó của tiểu đoàn 2, nhằm bảo vệ sườn phải cho cuộc chuyển quân của chúng lên An Khê. Nhưng dù thế nào đi nữa, đây cũng là thời cơ đánh phủ đầu quân Mỹ tốt nhất đối với sư đoàn. Phải tập trung chỉ đạo đánh thắng. thắng thật giòn giã. Qua đó có thể rút được nhiều kinh nghiệm cho đợt hoạt động tới.

Tinh thần đó được truyền đạt ngay cho trung đoàn 2; đồng thời sư đoàn cho phép trung đoàn 2 sử dùng thêm một đến hai tiểu đoàn nếu thấy cần thiết.

Lúc đó, cuộc chiến đấu ở Thuận Ninh ngày càng diễn ra ác liệt. Bọn địch bị đánh bật khỏi các ngọn đồi. Chúng điên cuồng gọi máy bay phản lực đến trút bom xuống những vị trí các chiến sĩ vừa chiếm được. Ở đồi Đại Liên, địch, ta chỉ cách nhau năm chục mét. Thấy địch ném một loạt hỏa mù tím và đỏ, có chiến sĩ vội vã hét to “Hóa học, Đạn hóa học” Phó đại đội trưởng Quang nhảy bật khỏi công sự quan sát và ra lệnh: “Chúng nó phân tuyến cho máy bay đến ném bom đấy. Tiếp cận nhanh lên”

Đã từng “bám thắt lưng” ngụy mà đánh ở Đèo Nhông đường 7 để tránh bom nên vừa nghe lệnh Quang, các chiến sĩ di chuyển ngay về phía địch. Mới tiến lên được ba chục mét, một loạt bom bi đã nổ rền sau lưng. Lính Mỹ thấy bom nổ gần quá vội lủi qua chỗ khác. “Bám sát nữa”. Quang nhắc. Anh nhằm vào gáy một tên Mỹ đeo khẩu Côn trễ bên hông, bóp cò. Bỗng anh thấy cánh tay trái lạnh toát. Biết mình đã bị thương, Quang bình tĩnh tự băng bó rồi dùng cánh tay còn lại hạ tiếp hai tên Mỹ nữa.

Ở khu vực đồi Thao Trường, đại đội 1 tạm rút xuống mương nước để tránh bom. Sau loạt bom bi, bọn giặc đổ thêm một tiểu đoàn ở đồi tranh phía sau, chia làm hai cánh tràn lên đánh chiếm lại. Giữa lúc chúng đang lộn xộn thì từ mương nước, chính tri viên Nguyễn Bốn dẫn đại đội đánh thốc tới. Với khẩu CKC, chiến sĩ Vũ Văn Đề bắn bảy phát diệt bảy tên Mỹ. Tiểu đội trưởng Bông dùng trung liên quét ngã 10 tên. Chiến sĩ Phạm Hiền diệt 15 tên. Hai xạ thủ trung liên Tam và Bình bắn hai loạt đạn, hạ ba trực thăng Mỹ. Xác giặc ngổn ngang trên mặt đồi. Một trung đội địch hoảng sợ dồn vào chiếc hầm giữa đỉnh đồi cố thủ. Tiểu dội trưởng Nguyễn Ba dẫn một mũi đánh vào sườn căn hầm. Địch ném lựu đạn ra tới tấp, các chiến sĩ nhặt lựu đạn ném trả. Cả trung đội Mỹ chết chồng lên nhau trong hầm.

Trước tình trạng dẫm chân tại chỗ của lính dù, Ki-na vội ra lệnh cho 50 trực thăng chở bọn lính không vận tới cứu viện. Bọn này đổ xuống Thuận Phong, cách Thuận Ninh ba ki-lô-mét định kéo lực lượng ta giãn về phía đông bắc, giải vây cho Thuận Ninh nhưng không được. Điều này làm cho bọn chỉ huy sư đoàn không vận rất lúng túng. Thấy tình hình phát triển thuận lợi, tiểu đoàn trưởng Thư ra lệnh cho các đơn vi tổ chức xuất kích nhỏ. Từ đó cho đến chiều, thung lũng Thuận Ninh không lúc nào ngớt tiếng súng. Đường dây điện thoại xuống các đại đội bị đứt, chiến sĩ Lê Thưa trên đường đi truyền đạt mệnh lệnh cũng bắn rơi được máy bay Mỹ. Nắng chiều tím dần trên thung lũng bề bộn xác Mỹ và ầm ĩ tiếng trực thăng, tiếng máy bay phản lực.

Bị thiệt hại nặng và biết không thể làm gì được đối phương, tên trung tá Xmít, chỉ huy cuộc hành quân đành báo cáo với Ki-na là đã “hoàn tất việc tảo thanh thung lũng Thuận Ninh’ và xin lệnh rút. Tối hôm ấy, địch phải dùng máy bay C130 thả đèn dù và bắn trọng liên yểm trợ cho trực thăng tiếp tục vớt lính, vớt xác. Một giờ sau khi địch rút, ánh trăng đầu tháng rải đều trên thung lũng. Các chiến sĩ tiểu đoàn 2 thu dọn chiến trường và chuẩn bị hành quân bước vào đợt hoạt động theo kế hoạch.

Ở đầu thôn, có tiếng hỏi của tham mưu trưởng trung đoàn: “Thế nào, bọn Mỹ xài có gay lắm không, các cậu”, “Cũng không khó mà cũng không dễ. Nhưng đánh được thủ trưởng ạ” - Tiếng một chiến sĩ đáp. Chưa kịp tìm hiểu về đối tượng tác chiến mới, các chiến sĩ Sao Vàng đã đánh thắng chúng trong một cuộc chạm trán bất ngờ ở thung lũng Thuận Ninh.

Hơn 200 tên Mỹ bị tiêu diệt, 11 máy bay bị bắn rơi, 40 chiếc khác bị trúng đạn. Tên trung tá trưởng phòng tình báo bị cách chức. Còn tên trung tá Xmít thì bị gọi về Sài Gòn khiển trách. Hắn thanh minh: “Vì tình báo không phát hiện được nơi đổ quân là khu vực đóng quân của Việt cộng”. “Lính dù đã rơi vào một tổ ong vò vẽ của Việt cộng”. Hắn thú nhận: “Quân giải phóng và du kích đánh rất giỏi, được tổ chức tốt, rất có kỷ luật” và ngày hôm đó đã “qua đi như  một cơn ác mộng” trong đời hắn1 (Chú thích 1. Những tư liệu về địch trong mục này chúng tôi tham khảo báo Quân giải phóng Khu 5 số ra ngày 30-10- 1965. 15-11-1965 ;báo Quân đội nhân dân ngày 10, 17, 19 tháng 10 năm 1965.)

Đối với sư đoàn Sao Vàng, trận Thuận Ninh còn những nhược điểm về tổ chức, chỉ huy, về đánh tiêu diệt và bảo đảm thông tin. Nhưng ở Thuận Ninh, cán bộ. chiến sĩ tiểu đoàn 2 đã thể hiện một tinh thần chiến đấu rất cao. Mặc dù chỉ tạm trú quân ở một thôn nhỏ trên đường hành quân và quân Mỹ đã xuất hiện hoàn toàn bất ngờ cả về thời gian, quy mô lực lượng, số lượng máy bay và bom đạn. Cũng chưa trận nào, các chiến sĩ tiểu đoàn 2 cùng một lúc phải đánh trả với nhiều máy bay, nhiều bộ binh địch đến thế. Nhưng do được rèn luyện, lăn lộn trong nhiều tình huống phức tạp ở chiến trường, họ đã khắc phục nhanh chóng hết bất ngờ này đến bất ngờ khác. Từ trạng thái bị động, họ đã chuyển sang vận động tiến công tiêu diệt địch. Từ phương án đánh quân ngụy, họ không do dự, lúng túng trước sự xuất hiện của quân Mỹ, một đối tượng tác chiến cho đến lúc đó, đối với tiểu đoàn vẫn còn là một dấu hỏi lớn, nhất là chiến thuật “trực thăng vận” và các thủ đoạn tập kích đường không của chúng.

Chiến thắng Thuận Ninh chứng tỏ quân chiến đấu Mỹ không phải ghê gớm như bộ máy tuyên truyền và bọn tướng tá cửa chúng tâng bốc. Nó không những là đòn giáng vào đầu bọn lính dù Mỹ mà còn là đòn cảnh cáo nghiêm khắc đối với sư đoàn không vận số 1 Mỹ vừa đặt chân lên mảnh đất Khu 5. Tuy vậy, qua trận Thuận Ninh, các chiến sĩ Sao Vàng đã nhận thấy khả năng chiến đấu của quân Mỹ so với quân ngụy. Chúng có khả năng cơ động rất nhanh, tạo bất ngờ lớn do được chuẩn bị hành quân từ xa, có khả năng nhanh chóng cân bằng hoặc tạo ưu thế về binh hỏa lực khi trận đánh kéo dài. Nhưng các chiến sĩ cũng nhận ra những hạn chế và nhược điểm của quân Mỹ. Chúng có khả năng cơ động nhanh, nhưng một khi đã trút quân xuống, lập tức bị cô lập hoàn toàn với phía sau. Chúng dễ tổ chức những mũi vu hồi, nhưng do không thông thạo địa hình nên dễ bị các lực lượng ta đánh chặn, chia cắt và tiêu diệt. Chúng đến nhanh chóng nhưng rút khó nếu bị hỏa lực ta khống chế đường không chặt chẽ...

Sau trận Thuận Ninh, các chiến sĩ tiểu đoàn 2 bảo nhau : Cứ tích cực hạ trực thăng và xáp thật gần quân Mỹ mà đánh là có thể tiêu diệt gọn từng trung đội, đại đội. Đối với cán bộ, vấn đề được đặt ra lớn hơn, thận trọng hơn. Đó là việc phải đặc biệt chú ý tới tính cơ động, phản ứng nhanh và hỏa lực của quân Mỹ. Từ đó dẫn tới việc chuẩn bị chiến trường, dự kiến các vi trí địch đổ quân để bố trí vật cản hoặc nghi binh. Mặt khác, phải tập trung huấn luyện bắn máy bay và trong tác chiến phải “nắm thắt lưng Mỹ mà đánh”

Điều quan trọng là sau trận đánh đầu tiên đó, những băn khoăn về quân Mỹ đã được giải đáp. Và câu giải đáp là: “Cứ đánh, dám đánh, ắt sẽ tìm ra cách đánh”.

Đối với chiến trường Quân khu 5, sau chiến thắng Núi Thành, Vạn Tường, Thuận Ninh được ghi nhận là một chiến công xuất sắc. Nếu như Vạn Tưởng là “ấp Bắc” của Quân khu 5 thì Thuận Ninh là trận mở đầu cho khả nặng đánh bại sư đoàn kỵ binh bay Mỹ - niềm hy vọng của Nhà trắng và Lầu năm góc trên chiến trường Việt Nam. Nó còn là tiếng súng mở màn giòn giã cho phong trào thi đua lập công “Quyết chiến,- quyết thắng giặc Mỹ xâm lược” đang dấy lên trên chiến trường Quảng Ngãi -Bình Định.

4. TỪ PHỦ CŨ ĐẾN MINH LONG

Mặc dù xảy ra cuộc chạm trán bất ngờ với quân viễn chinh Mỹ ở thung lũng Thuận Ninh, phương án tác chiến cơ bản của sư đoàn vẫn không hề thay đổi. Đêm 22 rạng ngày 23 tháng 9, cùng một lúc, sư đoàn tiến công vào hai đồn bảo an chốt giữ ở đèo Phủ Cũ và cầu Phù Ly trên trục đường số 1

Sau bốn giờ chiến đấu giành giật quyết liệt, tiểu đoàn 4 và tiểu đoàn 3 đã hoàn toàn làm chủ mục tiêu. Tin chiến thắng của hai trận đánh trên bay nhanh vào các thị trấn, thôn ấp nằm dọc hai bên đường số 1. Ở đâu cũng nghe nhân dân bàn tán: “Chui cha, cách mạng lớn mạnh hung rồi. Súng to, súng nhỏ chi chi cũng có hết. Bây giờ nẫu (Chú thích 1 Tiếng địa phương, đại từ chỉ ngôi thứ ba, số nhiều, giống từ ‘họ” ở miền Bắc ) đánh đâu được đó, lấy đồn mà cứ y như trở bàn tay vậy”.

Đang giữa chiến dịch nối giao thông , lại bị cắt giao thông, bọn chỉ huy quân khu 2 ngụy lồng lên. Mất đèo Phủ Cũ, hai huyện Hoài Nhơn, Hoài ân bi cô lập. Mất cầu Phù Ly, huyện Phù Mỹ bi chia cắt. Nửa  tỉnh phía bắc Bình Định đông dân, nhiều của có nguy cơ mất trắng. Không còn cách nào khác, chúng phải tung quân viện từ hai đầu, bằng mọi giá chiếm lại những vị trí đã mất. Ngày 23 tháng 9, hai tiểu đoàn lính cộng hòa, một chi đoàn xe bọc thép được tung vào cuộc hành quân giải tỏa. Nhưng cả hai cánh quân từ Bồng Sơn vào, từ Phù Cát ra đều bị chặn đánh tan tác. Hàng trăm tên bị diệt, bảy xe M113 chở đầy lính bị bắn cháy, buộc chúng phải co về vị trí xuất phát

Phối hợp với tiến công quân sự, lực lượng đấu tranh chính trị của quần chúng từ các xã kéo vào thi trấn Phù Mỹ, Bồng Sơn vây chặt các đồn bảo an. dân vệ, kêu gọi binh lính địch bỏ ngũ, trở về với gia đình, vợ con. Bọn chỉ huy ngụy quân ra lệnh cho bọn lính ngồi lì trong đồn, không tiếp xúc với dân, mặt khác, chúng xin máy bay ném bom dữ dội vào các vị trí đã mất. Chúng hiểu rằng, chỉ có đẩy lùi được các mũi tiến công quân sự mới có thể dập tắt được các mũi đấu tranh chính trị.

Những ngày sau đó, từ sáng đến tối. máy bay các loại lồng lộn theo trục đường số 1 trinh sát, bắn phá. Từ Phủ Cũ Đèo Nhông. đến Phù Ly, Chợ Gồm, bom nổ không lúc nào dứt, rồi chất độc hóa học rãi bừa bãi dọc theo các vùng giáp ranh. Pháo biển được huy động bắn vào các làng ven biển từ Tam Quan, Phú Thứ đến Tân Phụng, Đề Di... Lính giải tỏa tăng từ năm lên 12 tiểu đoàn. Lính thủy đánh bộ, biệt động, cộng hòa, bảo an nhốn nháo chật ních trong các điểm xuất phát hành quân. Tên tư lệnh vùng 2 chiến thuật ra lệnh cho sư đoàn 22 ngụy phải “tái chiếm bằng được Phủ Cũ để giải tỏa đường số 1”.

Phán đoán âm mưu của địch. bộ tư lệnh sư đoàn một mặt chỉ thị cho các đơn vị tranh thử rút kinh nghiệm, chuẩn bị đánh lớn hơn, mặt khác tổ chức một số bộ phận kết hợp với lực lượng địa phương phá banh một số “ấp chiến lược” nằm sát quận lỵ Bồng Sơn, tiếp tục tạo thế cho quân chúng đấu tranh chính trị.

Sau năm ngày dùng phi pháo đánh phá, thăm dò, tiểu đoàn biệt động số 22 biệt danh “Cọp đen” mới điều từ Phú Phong về được ném vào cuộc hành quân. Tiêu đoàn này có bốn đại dội bộ binh, là một tiểu đoàn tác chiến độc lập trong lực lượng dự bị của quân khu 2 ngụy. Bọn tưóng tá quân khu 2 rất cưng lính “Cọp đen” bởi sự hung hãn và khả năng luồn rừng như hổ đói của chúng. Tên thiếu tá tiểu đoàn trưởng thường huênh hoang rằng lính “Cọp đen” chưa hề biết run sợ trước bất cứ đối thủ nào, rằng không có sắc lính nào kỷ luật nghiêm như tiểu đoàn lính Cọp của hắn.

Sáng ngày 28 tháng 9, tiểu đoàn “Cọp đen” bắt đầu xuất quân. Chúng chọn đường sắt làm hướng tiến quân chủ yếu. Mục tiêu trước mắt của chúng là phải đánh chiếm bằng được ấp Diễn Khánh, lấy ấp Diễn Khánh làm bàn đạp để giải tỏa toàn bộ khu vực đèo Phủ Cũ.

8 giờ sáng, tiểu đoàn 6 trung đoàn 12 được lệnh để ngỏ cửa cho dịch vào ấp Diễn Khánh. 8 giờ 10 phút, từ ven dồi, toàn tiểu đoàn bất ngờ đổ ra. Những vành lá ngụy trang rùng rùng như một rừng cây đang chuyển động. Hai chiếc L19, từ nãy vẫn như hai chiếc lá thả trôi giữa trời, bỗng hốt hoảng vọt lên rồi nhào xuống ném hỏa mù nhưng không kịp nữa. Bộ đội đ ang phân thành nhiều mũi chia cắt địch ra mà đánh, 15 phút sau, đại đội 1 báo cáo đã chiếm được Vườn Xoài, chặn đường rút về phía Phủ Cũ, đại đội 2 đánh chiếm làng Văn Công khóa chặt đường chạy về Bồng Sơn, đại đội 3 đánh thẳng vào ấp Diễn Khánh.

Địch ỷ quân đông, chống trả quyết liệt. Các chiến sĩ đại đội 3 đang đà truy kích cứ tràn tới. Nhiều chỗ, các chiến sĩ nhảy xuống hào là cưỡi luôn lên đầu giặc. 10 giờ, địch bị dồn vào giữa ấp cố thủ. Lập tức đội dự bị được điều lên cùng với đại đội 3 tiếp tục tiến công, không để cho địch hồi sức.

Trận đánh đang tiếp tục thì chính trị viên đại đội Trần Tửu bị thương nặng, cánh tay trái của anh rời ra lủng lẳng. Giữa lúc đó, xạ thủ trung liên hy sinh. Bộ đội đang bị ghìm lại trên một khoảng vườn trống. Không do dự. Trần Tửu tới bên người xạ thủ dùng cánh tay còn lại áp báng súng vào vai nghiến răng bóp cò. Có hỏa lực chi viện, bộ dội lại tràn tới đánh giáp lá cà với giặc. 12 giờ, địch bật khỏi ấp, chiếm khu Mả Vôi và đường số 1 chống trả.

Trong đợt tiến công cuối cùng của đại đội 3 kết thúc số phận của tiểu đoàn “Cọp đen”, chính trị viên Trần Tửu trúng đạn hy sinh. Nhưng các chiến sĩ trong đại đội của anh và các đại đội bạn đã tràn lên khu Mả Vôi. Đến 14 giờ, toàn bộ bọn chỉ huy tiểu đoàn địch bị tiêu diệt. Tên thiếu tá tiểu đoàn trưởng bị bắn chết tại chỗ. Số tàn binh sống sót chạy thục mạng về phía Bồng Sơn cũng bị bộ phận khóa đuôi của tiểu đoàn 6 bắt sống và tiêu diệt.

Ở bộ phận chặn đầu, đại đội 1 tiêu diệt gọn một đại đội Cộng hòa tại khu vực Cầu Chui - Vườn Xoài. Chiến sĩ Tạ Đình Viết, mặc dù bị thương nặng vẫn đứng thẳng người dùng đôi vai lực lưỡng của mình làm giá súng cho đồng đội bắn rơi một máy bay phản lực Mỹ. Trận tiêu diệt gọn một tiểu đoàn biệt động khét tiếng gian ác và một đại đội Cộng hòa trong ngày 28 tháng 9 của tiểu đoàn 6 1à một chiến công xuất sắc. Để tiêu diệt gọn tiểu đoàn này, chiến sĩ ta đã áp dụng chiến thuật phục kích vận động, bao vây, chia cắt, tiêu diệt từng bộ phận quân địch rất có hiệu quả. Cán bộ, chiến sĩ tiểu đoàn 6, từ chính trị viên Trần Tửu đến các trung đội trưởng Hoạt, Cương, các chiến sĩ Phạm Lới, Nguyễn Như Kính. . . đã chiến dấu với một tinh thần dũng cảm tuyệt vời. Họ đánh áp đảo quân địch, không cho chúng kịp trở tay. Sau này, tiểu đoàn 6 trung đoàn 12 còn lập được nhiều chiến công vang dội hơn, nhưng chiến công tiêu diệt tiểu đoàn “Cọp đen” ở Diễn Khánh - Văn Công là chiến công lớn đầu tiên, từ khi tiểu đoàn đặt chân vào chiến trường

Đối với địch, việc mất gọn một tiểu đoàn quân tinh nhuệ ngay sát quận ly Bồng Sơn đã gây ra sự tranh cãi gay gắt tròng nội bộ bọn chỉ huy tỉnh Bình Định và vùng 2 chiến thuật ngụy. Chúng muốn gia tăng lực lượng nhưng không còn lực lượng để gia tăng. Rốt cuộc, thủ đoạn chiến thuật hành quân “sâu đo” lại được chúng áp dụng. Thăm dò, đóng chốt, hành quân Lại thăm dò, đóng chốt, dồn quân từ một đến ba ki-lô-mêt. Ban đêm chúng cụm lại từng tiểu đoàn, dùng hỏa lực pháo binh làm hàng rào bảo vệ xung quanh vị trí đóng quân.

Trước thủ đoạn đó của địch, trung đoàn 2 từ phương án phục kích nhanh chóng chuyển sang tập kích liên tiếp vào bọn địch vừa ra líp cầu Phù Ly, diệt gọn ba đại đội bắt sống 28 tên. Lực lượng pháo binh sư đoàn tổ chức  những trận bắn phá dữ dội vào sân bay Thiết Đính, khu vực quận lỵ Hoài Nhơn, hỗ trợ cho quần chúng đấu tranh kìm chế các trận địa pháo của địch ở Bồng Sơn hỗ trợ cho trung đoàn 2 chiến đấu.

Ngày 1 tháng 10, địch buộc phải rút chạy khỏi hàng loạt vi trí dọc đường số 1 Đệ Đức, Thánh Giá, Tân ốc. Bình Dương, Chóp Vung, Núi Núng. Chợ Gồm... Quận ly Hoài Nhơn và Phù Mỹ hoàn toàn bị cô lập như hai hòn đảo chơ vơ giữa vùng giải phóng.

Tình hình trên buộc quân Mỹ không thể đứng ở vòng ngoài được nữa. Chúng tìm mọi cách đối phó với nguy cơ bị cắt làm đôi ở Bình Định. Chúng thỏa thuận mở cuộc hành quân hỗn hợp Mỹ-ngụy mang tên “Lưỡi lê sáng ngời” đánh vào thung lũng Hội Sơn, một thung lũng hẹp nằm ở phía tây-bắc huyện Phù Cát, nơi bọn chúng nghi phần lớn lực lượng của sư đoàn Sao Vảng đang dừng chân tại đó.

Trong cuộc hành quân này, Ki-na quyết định tung 6.000 quân của hai lữ đoàn thuộc sư đoàn không vận số 1 có 170 máy bay lên thẳng chở quân. Bọn ngụy cũng ồ ạt dồn sáu tiểu đoàn thuộc lực lượng tổng dự bị chiến lược từ Sài Gòn ra. Chúng định áp đảo đối phương, tạo nắm đấm lớn giáng vào “cái sư đoàn mang tên Sao vàng” và du kích Việt cộng đang ẩn náu ở một thung lũng không đầy bảy ki-lô-mét vuông, hy vọng có thể mở rộng được một hành lang an toàn ở phía bắc đường số 19.

Hơn một tuần lễ trinh sát, ném đủ các loại bom (riêng B.52, trung bình ba lần trong một ngày). bắn đủ các loại đạn vào Hội Sơn, sáng ngày 10  tháng 10, bọn địch bắt đầu tiến quân. Hàng trăm chiếc trực thăng chở quân Mỹ từ trên trời chụp xuống. Gần 10 tiểu đoàn ngụy "bủa lưới” từ dưới đất lên, tưởng giang tay ra là có thể vây kín được từng hốc cây, từng khe suối. nhưng trớ trêu thay, ở cái thung lũng hẹp đó, chúng đã không gặp sư đoàn Sao Vàng mà lại vấp phải một đối thủ lúc ẩn, lúc hiện và những trận đánh nhỏ, lẻ, đánh nhanh, rút nhanh của bộ đội huyện, du kích xã và một tiểu đoàn của sư đoàn Sao vàng. Ngày thứ nhất, 33 tên Mỹ bị chết, vì mìn, súng cối và đạn bắn tỉa. bốn trực thăng và một L.19 bị bắn rơi tại chỗ. Ngày thứ hai, hai máy bay lên thẳng bị bắn rơi. Bọn Mỹ hấp tấp gọi pháo. Pháo bắn quá gần làm tan xác thêm hai chiếc trực thăng khác.

Đêm ngày 12 tháng 10 , tiểu đoàn 1 trung đoàn 2 tổ chức một trận tập kích vào vị trí đóng quân của quân Mỹ ở suối Ngang, tiêu diệt một đại đội. Những ngày tiếp theo, bộ đội huyện Phù Cát, du kích Hội Sơn, Long Định tiếp tục luồn lách từ trong đánh ra, tiểu đoàn 1 trung đoàn 2 từ ngoài đánh vào, đánh khắp nơi, đánh cả ngày lẫn đêm làm cho quân Mỹ buộc phải bốc đổ lung tung. Cho đến ngày 15 tháng l0; ngày thứ năm của cuộc càn, chúng vẫn chưa đánh được một trận nào ra trò

Biết đã bị hẫng, nếu tiếp tục kéo dài cuộc hành quân chỉ thêm tốn kém và thiệt hại, Ki-na đành ra lệnh lui quân. Khi đó, tổn thất của sư đoàn không vận đã lên tới con số 433 lính chết, 17 máy bay lên thẳng bị bắn rơi, 23 chiếc khác bị trúng đạn. Phóng viên AFP đi theo trận này đã phải chua chát thừa nhận: “Cuộc hành quân ở suối La Tinh (Hội Sơn) chứng tỏ du kích Việt cộng cơ động hơn nhiều so với lính Mỹ thuộc sư đoàn kỵ binh bay do ông bộ trưởng quốc phòng Mắc Na-ma-ra lập ra”. Như vậy là nửa tháng, hai lần xuất quân, Ki-nạ tư lệnh sư đoàn không vận chưa làm nên trò trống gì đáng kể. Quân ngụy bị tiêu diệt, những con đường chiến lược số 19, số 1 liên tiếp bị cắt đứt. Thực chất về sức mạnh của quân viễn chinh Mỹ đã lộ rõ. Từ Thuận Ninh đến Hội Sơn tuy mới là bước đầu nhưng cán bộ, chiến sĩ Sao Vàng và quân dân địa phương có thể nói : Quân Mỹ không có gì đáng sợ.

Mùa mưa ở miền Trung thường. kéo dài liên tiếp hết tháng này sang tháng khác. Những trận mưa lớn làm những vách núi sụt lở, nước sông suối dâng lên cuồn cuộn. Bấy giờ đang là tháng 10, tháng cao điểm nhất của mùa mưa năm ấy. Đội hình sư đoàn Sao Vàng hành quân trong mưa gió dữ dội. Chiến sĩ đi kiên nhẫn, lầm lũi mũ tai bèo lót đòn khênh pháo, dép cao su dắt thắt lưng. Mồ hôi trộn lẫn nước mưa mặn chát. Sau ba ngày đêm lặn lội. vùng đồng bằng Mộ Đức, Đức Phổ (nam Quảng Ngãi) đã trải rộng trước mặt, trắng xóa trong màn mưa mù mịt. Cũng như Bình Định, Quảng Ngãi là một trong những tỉnh đông dân trù phú của miền Trung. Nói đến Quảng Ngãi, người ta nghĩ ngay đến đường phổi, đường phên, quế Trà Bồng, những đặc sản quý hiếm của miền quê giàu có. Người dân Quàng Ngãi có truyền thống cách mạng bất khuất. Nhiều cuộc khởi nghĩa lớn, nổi tiếng của miền Nam nói chung, của Khu 5 nói riêng trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ như khởi nghĩa Ba Tơ (3- 1945), khởi nghĩa Trà Bồng (8- 1959) đều nổ ra ở miền tây Quảng Ngãi. Cùng với Bình Định. Quảng Ngãi là địa bàn hoạt động quen thuộc của sư đoàn Sao Vàng.

Bước vào chiến dịch Đông 1965, Bộ tư Lệnh quân khu giao cho sư đoàn Sao Vàng cùng với các lực lượng vũ trang Quảng Ngãi đảm nhiệm một trong năm hướng tiến công của quân khu. suốt hai tuần qua, các đơn vi bạn trong quân khu đã dồn dập nổ súng. Sư đoàn 1 ở Gia Lai, sư đoàn 5 ở Phú Yên, sư đoàn 2 ở Quảng Nam... .Đồng bào ở khắp nơi đã nổi dậy đồng loạt, bao vây các đồn bốt, kéo vào các thành phố, thị trấn, tố cáo tội ác của quân ngụy, đòi quân Mỹ rút về nước...

Trong khí thế chung đó, mặc dù vừa trải qua một cuộc hành quân gian khổ trong mưa lũ, bộ tư lệnh sư đoàn Sao Vàng vẫn hạ quyết tâm tiến công các mục tiêu đúng thời hạn quy định, hỗ trợ cho lực lượng nổi dậy của quần chúng Quảng Ngãi, phối hợp với chiến trường quân khu.

Mở đầu đợt hoạt động là những trận đánh vào ấp Mỹ Trang, căn cứ Núi Thụ và đồn cây số 7. Nhưng ở cả ba trận đánh. do trời mưa tầm tã, nước tràn ngập các vị trí chiếm lĩnh nên không dứt điểm. Trong khi đó, trên chiến trường toàn quân khu chiến dịch Đông đang thu được những thắng lợi giòn giã ở Plâyme, ở thung lũng Ia-drăng nam Tây Nguyên.

Một câu hỏi lớn đặt ra cấp bách đối với bộ tư lệnh sư đoàn: Nên tiếp tục tiến công dứt điểm các vì trí hay chuyển hướng mục tiêu, tiến công các vị trí khác? Sau khi phân tích tình hình địch, ta và địa hình, thời tiết, bộ tư lệnh sư đoàn nhận thấy nếu tiếp tục tiến công ấp Mỹ Trang, căn cứ núi Thụ vẫn có khả năng dứt điểm nhưng bộ đội sẽ tổn thất nhiều vì bọn lính thủy đánh bộ Mỹ từ Chủ Lai đã nhảy vào và quân Cộng hòa cũng đã kịp thời tăng cường cho khu vực. Căn cứ vào mục tiêu chủ yếu của chiến dịch là tiêu diệt sinh lực địch, giải phóng đất đai kết hợp với xây dựng đơn vị, bộ tư lệnh sư đoàn quyết định chuyển hướng tiến công lên miền tây Quảng Ngãi. Mục tiêu được chọn là quận ly Minh Long một căn cứ kiên cố, lớn hơn nhiều so với Núi Thụ, nhưng hoàn toàn bị cô lập bởi nằm sâu trong vùng giải phóng. Đối với bọn lính đi viện, sư đoàn có thể tập trung lực lượng tiêu diệt chúng ở một khu vực nằm rất xa căn cứ xuất phát của chúng.

Đây là một quyết định chính xác, làm chuyển biến hẳn tư tưởng của cán bộ, chiến sĩ. Mấy ngày sau. được sự đồng ý của Bộ tư lệnh Quân khu, toàn bộ đội hình sư đoàn lặng lẽ hành quân về phía tây để lại nỗi day dứt không nguôi đối với vùng đồng bằng Mộ Đức, Đức Phổ.

Không giống những chi khu quận lỵ dưới đồng bằng, quận lỵ Minh Long có thành cao, sông sâu bạo bọc, có hệ thống “ấp chiến lược” và các cứ điểm bảo vệ dày đặc. Gọi là quận lỵ nhưng từ lâu nó đã biến thành một cụm cứ điểm bố trí theo kiểu một “mẹ”, hai, ba “con” (mẹ cỡ từ một đại đội, con từ một đến hai trung đội). Nằm lọt giữa lòng chảo một thung lũng rộng khoảng 24 ki-lô-mét vuông, quận có đồn Gò Quang cao 175 mét và Gò Găng 26 mét, án ngữ ở đông-bắc và tây-nam như hai vọng gác rất lợi hại. Bọn bảo an đóng giữ ở đây là lính người Nùng, người Hoa bị nhồi sọ trở nên hung ác, man rợ. Chúng bắn giết khủng bố nhân dân bất kể Kinh, Thượng. Chỉ cần một cớ rất nhỏ cũng có thể bị mổ bụng, moi gan uống rượu. “Các người nên nhớ rằng ít năm nay vùng đất này là của chúng tao, cái sông, cái suối cũng của chúng tao...”. Mỗi lần sục càn vào dân. bọn lính đứa nào cũng nhai đi nhai lại câu nói của tên thiếu tá quận trưởng Vi Phương - một tên phản động khét tiếng hung bạo. Cơ sở ta bị chà đi, xát lại tổn thất bao lần. nên mặc đầu đã tăng cường cán bộ từ Sơn Hà, Ba Tơ, Nghĩa Hành tới mặc dù vùng giải phóng bao bọc bốn phía, phong trào ở Minh Long vẫn không nhích lên được. Địch vẫn duy trì quận lỵ như một bán đảo làm điểm xuất phát hành quân, càn quét đánh phá vùng giải phóng của ta.

Sau một tuần lễ đi nghiên cứu thực địa, sư đoàn trưởng Giáp Văn Cương quyết định chọn quận lỵ làm mục tiêu chính trong trận đánh sắp tới. Phương án cơ bản dứt điểm quận lỵ ngay từ trận đầu. Đánh đêm không xong, đánh tiếp ban ngày. Các mục tiêu khác sẽ bao vây. diệt gọn từng điểm và sẵn sàng diệt quân viện nếu có. Trung đoàn 22 và trung đoàn 12 đảm nhiệm mục tiêu quận ly.Trung đoàn 2 làm lực lượng đánh viện.

0 giờ 45 phút ngày 29 tháng 12  năm 1965 thung lũng Minh Long đang chìm sâu trong giấc ngủ, chợt  vang lên một loạt đạn ga-răng ở phía nam quận ly. Mấy chiếc pháo sáng từ các ấp xung quanh bắn vọt lên đung đưa trong sương đặc. Cạnh sân bay dã chiến, một quả mìn sáng nổ. Những tia lửa xanh lóa lên như lửa hàn. Một phút sau tất cả lại chìm trong im lặng. Lúc đó ở sở chỉ huy, trưởng ban tác chiến báo cáo với sư đoàn trưởng là bộ phận hỏa lực cửa  tiểu đoàn 7 vào chiếm lĩnh vướng mìn. Một khẩu đội cối bị thương gần hết. Trung đoàn 22 có thể chiếm lĩnh chậm.

Nghe báo cáo, sư đoàn trưởng bình tĩnh nói “Nhắc trịnh sát theo dõi địch thật chặt. Chưa lộ đâu”. Nhìn các mũi tên đỏ, biểu thị hướng đánh của từng trung đoàn trên bản đồ, sư đoàn trưởng thấy trung đoàn 22 phải vượt qua nhiều quãng đồng trống và luồn lách giữa hệ thống “ấp chiến lược” dày đặc. Đó là hướng sơ hở nhất của địch và là hướng có thể thọc vào quận lỵ gần nhất nhưng cũng khó khăn nhất. Vì thế trong phương án, sư đoàn ưu tiên trung đoàn 22 nổ súng trước. Nếu hướng của trung đoàn 22 bị lộ, trung đoàn 12 phải kịp thời nổ súng kéo địch về phía bắc và phía tây, tạo điều kiện cho trung đoàn 22 đột phá dưới sự chi viện của hỏa lực sư đoàn.

1 giờ 18 phút, trưởng ban tác chiến lại báo cáo, tiểu đoàn 4 vấp quả mìn sáng thứ hai. “Lộ rồi” - Sư đoàn trưởng nói. Lập tức anh ra lệnh cho trung đoàn 12 nổ súng mặc dù lúc đó trung đoàn 22 còn cách hàng rào thứ nhất 300 mét. Trận đánh diễn ra ác liệt ngay từ đầu. Tranh thủ kết quả của hỏa lực, mũi chủ yếu của tiểu đoàn 4 trung đoàn 12 phá tiếp được hai lớp rào nữa, nhưng đến lớp rào cuối cùng, tiểu đội bộc phá gặp lưới lửa dày đặc phải ùn lại. Đội hình đại đội 1 bị ghìm trước cửa mở. Đại đội trưởng Kiên đưa ĐKZ, B.40 lên tiêu diệt các hỏa điểm địch. Một lát sau, trong tiếng nổ dữ dội của đạn ĐKZ và B.40, các chiến sĩ lao lên phá nốt hàng rào cuối cùng. Địch tập trung hỏa lực bắn rát. Toàn bộ tổ bộc phá hy sinh. Đội hình đại đội 1 vẫn bị ghìm lại trước cửa Mở, chưa phát triển được. Ở mũi thứ hai của tiểu đoàn 4, tình hình còn khó khăn hơn. Bộ đội phải đánh từ hàng rào thứ hai, vượt qua một bãi mìn mới tới hàng rào thứ ba. Trung đội trưởng Bình, một mình dùng cả trung liên, AK, B.40 kiềm chế địch cho các chiến sĩ vượt hào lên phá rào, nhưng cả Bình và các chiến sĩ đều hy sinh.

Bộc phá hết. Đội bộc phá chỉ còn lại một chiến sĩ. Anh quay trở ra tìm bộc phá thì gặp đại đội trưởng Khiết đưa “đột kích 1” tới. Có bộc phá, anh chiến sĩ liền lao lên. Khiết nằm lại bắn chi viện. Một lát sau, bộc phá nổ. Khiết và “đột kích 1” cùng lao tới “Chú ý chúng nó thả lựu đạn”. Tiếng một người nào đó thét to. Khiết nhìn xuống, thấy anh chiến sĩ đánh bộc phá gãy nát một chân nằm ép vào cọc sắt rào bùng nhùng. Thì ra khi đặt bộc phá sát bờ thành, anh bi bọn giặc phát hiện, chúng đáp lựu đạn xuống ; anh vẫn cắn răng giật nụ xòe rồi bò ra, được một đoạn, bộc phá nổ hất anh tới sát hàng rào thứ tư.

Trung đội trưởng trung đội 1 theo lệnh Khiết lên đánh chiếm lô cốt đầu cầu, vượt tường thành vào bên trong nhưng lại bật ra ngay vì luồng đạn đại liên bắn từ lô cốt trung tâm. Địch ở các hầm tràn ra chiếm lại đầu cầu. Từ đó chúng bắn như đổ đạn xuống đường mở. 3 giờ sáng, tình hình vẫn hết sức căng thẳng. Tất cả các mục tiêu của sư đoàn đều đã nổ súng nhưng chưa chỗ nào làm chủ được trận địa. Trung đoàn 22 chưa liên lạc được với tiểu đoàn 9 ở Gò Găng. Tiểu đoàn 4 chưa liên lạc được với đại đội 53. Ở mục tiêu chính, địch đánh bật các mũi tiến công của ta ra hào phản xung phong. Các lô cốt bị bắn sập, có cái tưởng như đã tê liệt nhưng khi bộ đội vượt qua, địch lại trỗi lên nổ súng. Phán đoán địch có lô cốt ngầm hoặc hầm ngầm, sư đoàn trưởng ra lệnh cho các đơn vị phát huy hỏa lực đi cùng, đánh chắc, bám chắc. Đánh tới đâu, tảo trừ tới đó

Vừa lúc trung đoàn 12 báo cáo tiểu đoàn 4 đã bắt liên lạc được với đại đội 53, cho biết đại đội 53 đã chiếm được lô cốt đầu cầu bắt được tù binh, nó khai có hầm ngầm. nhưng khi đánh xuống lại không thấy địch đâu cả Như vậy là chúng có nhiều đường ngầm chứ không chỉ có hầm ngầm. Sư đoàn trưởng cho phép trung đoàn 2 tung dự bị vào. Trung đoàn trưởng Trần Soạn xuống tiểu đoàn 4, qua kiểm tra, anh điều thêm một trung đội của đại đội 3 tiếp sức cho đại đội 1

5 giờ 45 phút, đợt tiến công thứ hai vào quận lỵ Minh Long bắt đầu. Hai khẩu ĐKZ.57 theo mũi chủ yếu của trung đoàn 12, cùng với cối, ĐKZ.75 của trung đoàn, sư đoàn bắn liên tiếp vào khu trung tâm. Trong đêm, đạn vạch lên từng làn sáng rực, phá vỡ từng lô cốt, dập tắt từng hỏa điểm địch. “Lô cốt hai tắt rồi. Đại đội 1 theo tôi”. Đại đội trưởng Ngọc Kiên hô lớn. Anh dẫn đầu đơn vị vượt qua hào phản xung phong. Phó đại đội trưởng Cận đứng làm thang cho chiến sĩ nhảy qua vai mình. Tới bờ thành, Cận gặp đội hình đại đội 1 của Ngọc Kiên đang dồn lại. Biết giặc lợi dụng bờ thành bên kia làm chậm bước phát triển của đại đội 1 . Cận nhanh chóng dẫn đơn vị đánh vòng về bên phải. Bọn địch đang đối phó với mũi của Ngọc Kiên vội giãn ra đối phó với Cận. Kiên ra lệnh cho bộ đội công kênh nhau, vừa câu lựu đạn, vừa lao qua bờ thành. Chớp thời cơ, tiểu đoàn 4 đưa thêm hai trung đội còn lại của đại đội 3 tăng cường cho đại đội 1. Tham mưu trưỏng đưa “đột kích 2” tăng cường cho đại đội 2.

Trời tối, địa hình bên trong rất phức tạp. Ngoài các hầm hào, ụ súng kiên cố, còn nhà ngang, nhà dọc, mỗi gian đều biến thành ổ đề kháng. Bọn địch thông thạo địa hình luồn lủi như chuột. Ngọc Kiên ra lệnh cho bộ đội tiến thật chắc, bám thật chắc. Đánh tới đâu, tảo trừ tới đó. Trên hướng của tiểu đoàn 7, bộ đội đã đánh chiếm được hào bảo an, bắt sống tù binh, nhưng đại đội 1 chỉ còn bảy chiến sĩ. Biết nếu tiếp tục đánh trực diện sẽ không thu được kết quả, đại đội trưởng liền chia bảy người thành hai tổ, bắt hai tên bảo an dẫn đường, bất ngờ đánh thọc vào sau lưng lô cốt đầu cầu. Đội hình địch lập tức rối loạn. Chúng lúng túng quay lại đối phó. Từ bên ngoài, tiểu đoàn trưởng Nguyễn Văn Luyện cũng kịp thời tung đại đội 2 vào tiếp sức cho đại đội 1 . Địch chết ngổn ngang trong các đường hào. Số sống sót xô nhau chạy về khu trung tâm
Cũng trong thời gian ấy, ở phía bắc, tiểu đoàn 4 đưa thêm hai khẩu ĐKZ vào trong thành. Đại đội trưởng Bính, chính trị viên Cừ dẫn đầu hai bộ phận của đại đội 53 đánh từ phía tây tới. Tất cả các mũi đều dồn về. phía chiếc lô cốt hai tầng ở khu trung tâm,

Một tốp sĩ quan ác ôn theo đường ngầm định tẩu thoát ra phía cổng chính, nhưng khi chúng ló đầu lên thì ba mũi súng của các chiến sĩ tiểu đoàn 7 đã chĩa vào

- Hết đường rồi. Thằng Vi Phương quận trưởng của chúng mày đâu?- Một chiến sĩ quát

- Dạ, ông còn tử thủ ở lô cốt trung tâm -.Dạ các anh tha chết, em xin dẫn đường.

Bộ đội đổ dồn về phía lô cốt trung tâm. Từ những lỗ châu mai đã vỡ nát, những loạt đại liên vẫn bắn ra quyết liệt và lựu đạn vẫn ném xuống liên tiếp. Các mũi đều dừng lại. Không nén nổi căm thù, Khiết ôm quả bộc phá khối nhảy qua hào giao thông, dùng chân đá bay hai qua lựu đạn địch vừa thả xuống, tiến sát tới lô cốt. Bộc phá nổ nhưng chỉ phá được một mảng nhỏ Khiết chạy lộn trở ra. Một mảnh đạn xiết qua tay. Anh nhổ ra một ngụm máu rồi xông vào một lần nữa. Lần này, anh chập hai quả bộc phá lại. Một tiếng nổ dậy đất. Chiếc lô cốt hai tầng đổ sụp. Lúc ấy là 5 giờ 30 phút sáng.

Ở các vị trí vây bức Gò Quang. Gò Găng và đồn cộng hoà, bọn giặc nằm câm lặng, không dám nổ một phát súng. Chúng cuống quýt xin tăng viện, nhưng tên trưởng tiểu khu Quảng Ngãi đã ra lệnh cho chúng rút chạy. Số này bị các tổ đón lõng và du kích tóm gần hết.

Chiến thắng Minh Long đã kết thúc chiến dịch Đông 1965 của sư đoàn Sao Vàng.

Lần đầu ra quân, cũng là lần đầu tiên đụng đầu với quân Mỹ, sư đoàn Sao Vàng chứng tỏ khả năng có thể đánh thắng các đối tượng địch trong mọi điều kiện. Qua hai trận đánh ở thung lũng Thuận Ninh và thung lũng Hội Sơn, cán bộ và chiến sĩ sư đoàn Sao Vàng cơ bản đã nắm được cái mạnh cái yếu của quân viễn chinh Mỹ. "Quân Mỹ không còn là một ẩn số, một dấu hỏi như khi chúng mới ồ ạt đổ bộ vào chiến trường Khu 5 nữa.

Tuy vậy, việc tìm hiểu về chiến thuật và thủ đoạn hành quân tác chiến của quân Mỹ, đặc biệt đổi với sư đoàn không vận số 1 còn là vấn đề đòi hỏi sư đoàn phải nghiên cứu. Bởi vì có hiểu thấu đáo được kẻ thù mới có thể tìm ra cách đánh thắng được chúng. Qua hai thất bại ban đầu ở Thuận Ninh và Hội Sơn, nhất định quân Mỹ sẽ rút kinh nghiệm, rồi đây chúng sẽ điên cuồng hơn, thủ đoạn của chúng sẽ xảo quyệt hơn. Điều quan trọng là ta phải phán đoán, nắm bắt được những thay đổi đó.

Vừa ra đời, sư đoàn Sao Vàng đã góp phần cùng quân và dân Khu 5 đánh bại chiến lược “chiến tranh đặc biệt” của Mỹ trên chiến trường Quảng Ngãi – Bình Định. Hàng loạt vị trí phòng ngự cơ bản của quân ngụy trên các trục giao thông chiến lược bị đánh chiếm, nhiều quận lỵ, chi khu bị tiêu diệt. Đã đến lúc quân ngụy buộc phải lui về phía sau giữ nhà để quân viễn chinh Mỹ nhảy ra phía trước. Chiến lược “chiến tranh đặc biệt” với công thức quân ngụy + trang bị, cố vấn Mỹ đã thất bại rõ rệt. Chiến lược “chiến tranh cục bộ” do chính lực lượng quân sự của Mỹ và chư hầu được bắt đầu một cách chật vật. Phải hành động trong thế của một chiến lược ra đời một cách bị động, các sư đoàn quân viễn chinh Mỹ không thể nào dành được thế chủ động trên các chiến trường.

Lần đầu ra quân, đảm nhiệm một hướng hoạt động của quân khu, sư đoàn Sao Vàng đã thành công bước đầu trong việc tổ chức chiến dịch và chỉ huy chiến đấu. Việc vận dụng các hình thức chiến thuật của các cấp chỉ huy trung đoàn, tiểu đoàn, đại đội trong chiến dịch có tiến bộ rõ rệt. Điều này chứng tỏ sở trường và truyền thống của các đơn vị tiền thân đã được phát huy và được nâng lên một bước. Do ra đời và hoạt động trên một vùng dân cư và vùng đất có nhiều đặc điềm, nên ngay chiến dịch đầu tiên này, sư đoàn Sao Vàng đã phải hoạt động độc lập xa sự chỉ đạo của quân khu xa sự chi viện của hậu phương lớn, có lúc là một đơn vị chiến thuật (trận Minh Long) có lúc làm nhiệm vụ của đơn vị chiến dịch (đợt 1 ở Bình Định). Hầu hết lương thực đều dựa vào dân, lấy mục tiêu giải phóng dân, giải phóng đất làm mục tiêu chủ yếu. Từ khi còn là những trung đoàn độc lập hoạt động dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Bộ tư lệnh Quân khu, không có chiến dịch nào, trận đánh nào các đơn vị không phối hợp, hiệp đồng chặt chẽ với các lực lượng vũ trang địa phương, đặc biệt với phong trào nổi dậy của quần chúng.

Trong lúc bộ đội chủ lực đánh vào các cứ điểm lớn thì quần chúng bao vây những cứ điểm nhỏ. các chốt nhỏ. Bộ đội chủ lực nổ súng tiêu diệt sinh lực địch thì đội ngũ đấu tranh chính trị làm tan rã tinh thần; tư tưởng chúng. Sự phối hợp đó từ nay đã trở thành nguyên tắc để tồn tại và phát triển của sư đoàn Sao Vàng trong những điều kiện mới với trình độ và quy mô ngày càng được mở rộng và nâng cao. Chiến dịch Đông kết thúc thắng lợi đã đẩy phong trào cách mạng của quân dân hai tỉnh Bình Định, Quảng Ngãi lên một bước mới, củng cố lòng tin đánh thắng ‘chiến tranh cục bộ” của đế quốc Mỹ, nâng cao quyết tâm giải phóng miền nam, thống nhất Tổ quốc.

Đầu năm 1966, sư đoàn được lệnh gấp rút trở về Bình Định, chuẩn bị bước vào một chiến dịch mới. Các trung đoàn 2, 12, 22 lần lượt rời vùng rừng núi miền tây Quảng Ngãi, trở về đồng bằng. Dọc hai bên đường, đồng bào H’re, Co đứng chật ở các đầu bản lưu luyến tiễn đưa. Mới gần một tháng trời chiến đấu ở Minh Long mà vùng đất này đã trở nên gắn bó, thân thiết biết bao. Người dân miền tây Quảng Ngãi nói ít, cười nhiều. Những ngày bộ đội chiến đấu là những ngày đồng bào đi cõng gạo, gùi đạn cho cách mạng. Có nơi cả làng, cả bản cùng đi. Gạo nộp không tính cân mà tính gùi. Người lớn có gùi lớn, người nhỏ có gùi nhỏ. Tới kho, chờ lượt bản làng mình vào nộp, nộp xong về ngay, không cần giấy biên nhận, không cần lấy muối thưởng, chỉ biết về báo cáo với cán bộ “đã đem gạo đến nơi cho bộ đội rồi, bộ đội nó nhận đủ rồi”. Tối đến, đồng bào thường tụ tập ở nhà rông. Khi bếp lửa bén lớp củi đầu tiên thì những câu chuyện về bộ đội Giải phóng cũng bắt đầu nổ râm ran. Người kể, kể say sưa. Thỉnh thoảng lại cười rũ quanh một câu chuyện lạ. Chuyện anh giải phóng trước khi về xuôi đòi đổi kẹp tóc lấy chiếc vòng của một cô gái trong bản làm kỷ niệm: “Không biết kỷ niệm đâu” “Kỷ niệm là nhớ mãi nhau. Đồng bào có nhớ Giải phóng không”, “Nhớ lắm nhưng không biết kỷ niệm”

Lòng dân ở vùng núi cũng như ở vùng xuôi, từ chiến dịch đầu tiên đó đã trở thành niềm tin thành điểm tựa vững chắc của sư đoàn Sao Vàng. Tất cả mọi cán bộ chiến sĩ trong sư đoàn đều hiểu rằng, một khi họ đã dựa được vào dân dựa được vào đất thì không một kẻ thù nào, dù đông, mạnh đến đâu có thể quật ngã được họ.

CHƯƠNG HAI: ĐÁNH MỸ

1.  ĐÁNH BẠI CÁNH QUÂN LỚN NHẤT CỦA MỸ TRONG CUỘC PHẢN CÔNG CHIẾN LƯỢC MÙA KHÔ THỨ NHẤT (1965 - 1966)

Đến tháng 9 năm 1965, những cuộc đổ bộ ồ ạt của quân viễn chinh Mỹ và quân chư hầu vào chiến trường Khu 5 cơ bản đã chấm dứt. Thế bố trí lực lượng của chúng trên địa bàn chiến lược này như sau: Sư đoàn 1, sư đoàn 3 lính thủy đánh bộ và liên đoàn không quân số 1 ở Đà Nẵng và căn cứ Chu Lai. Lữ đoàn 1 , sư đoàn dù 101 ở Cam Ranh. Lữ đoàn dù 173 ở Plây Cu. Sư đoàn kỵ binh không vận ở An Khê. Sư đoàn “Mãnh Hổ” Nam Triều Tiên ở Quy Nhơn, Nha Trang và Cam Ranh. Đến tháng 10, tổng số quân viễn chinh Mỹ và chư hầu ở chiến trường Khu 5 đã lên tới 120.000 tên, chiếm hai phần ba tổng số quân chiến đấu Mỹ trên chiến trường miền Nam. Điều này chứng tỏ bộ chỉ huy quân sự Mỹ coi chiến trường Khu 5 như một chiếc đòn bẩy có thể giúp chúng xoay chuyển tình thế một khi chiến lược “tìm và diệt” do Oét-mo-len đề xướng được thực hiện trên địa bàn này. Oêt-mo-len chia kế hoạch tìm diệt làm ba giai đoạn : Giai đoạn một, ngăn chặn chiều hướng suy sụp quá nhanh của quân ngụy, giai đoạn hai, mở các cuộc tiến công liên tiếp trong 6 tháng đầu năm 1966 ở các vùng trọng điểm để tiêu diệt Quân giải phóng, hộ trợ cho ngụy quyền, ngụy quân tiến hành “bình định nông thôn”. Giai đoạn ba nếu gặp trở ngại sẽ kéo dài thời gian từ một đến một năm rưỡi để đánh bại hoàn toàn Quân giải phóng, triệt tiêu toàn bộ các vùng căn cứ của quân dân miền Nam.

Cuối năm 1965, với 20 vạn quân chiến đấu Mỹ và quân chư hầu, với những phương tiện chiến tranh hiện đại nhất, bộ chỉ huy quân sự Mỹ ráo riết chuẩn bi cho cuộc phản công chiến lược mùa khô lần thứ nhất (1965 - 1966). Trong cuộc phản công này, chúng chọn năm hướng tiến công. mỗi hướng tiến công biểu thị bằng một mũi tên. Trên chiến trường Khu 5 chúng chọn ba mũi. Mũi thứ nhất đánh vào nam Phú Yên mang tên “Van-bua-ren”. Mũi thứ hai đánh vào nam Quảng Ngãi mang tên “Diều hâu đôi’. Mũi thứ ba, mũi lớn nhất đánh vào bắc Bình Định với ba cuộc hành quân lớn: “Cái chày, “Cánh trắng”, “Ngựa đen”. Hai mũi tên khác chúng nhằm vào vùng đông-bắc Sài Gòn và khu vực Củ Chi (Gia Định).

Trong cuộc phản công chiến lược mùa khô lần thứ nhất và trong kế hoạch “tìm diệt”, bộ chỉ huy quân sự Mỹ hết sức chú trọng vùng bắc Bình Định vì đây là vùng trọng yếu tiếp giáp giữa quân khu 1 và quân khu 2 nguy. Con đường số 1 qua Tam Quan, vượt đèo Bình Đê sang nam Quảng Ngãi là đoạn đường dễ bị cắt đứt nhất ở miền Trung. Bắc Bình Định còn là nơi ra đời, đứng chân, là hậu cứ của sư đoàn Sao Vàng, một sư đoàn vừa ra quân đã đánh cho chúng thua đau ở Thuận Ninh, Hội Sơn. Mặt khác, ‘tìm diệt” được sư đoàn Sao Vàng ở bắc Bình Định, quân Mỹ có thể “tìm diệt” thắng lợi ở các vùng khác trong tỉnh và giữ vững được tuyến hành lang vận chuyển chiến lược từ Quy Nhơn đi các tỉnh Tây Nguyên. Chính vì lẽ đó mà chúng cho đổ vào ba huyện phía bắc Bình Định hơn hai vạn quân Viễn chinh Mỹ và Nam Triều Tiên, 500 máy bay, hàng chục tiểu đoàn thiết giáp, pháo binh. Cho đến ngày nổ ra cuộc phản công vào cuối tháng 1 , lực lượng địch ở đây đã lên tới 34 tiểu đoàn, gồm 24 tiểu đoàn bộ binh, 10 tiểu đoàn các binh chủng.

Trước âm mưu của địch, tháng 12 năm 1965, Thường vụ Khu ủy Khu 5 và Đảng ủy Quân khu 5 ra nghị quyết kêu gọi quân và dân Khu 5 “ra sức tiến công và phản công địch, kiên quyết tiêu diệt quân Mỹ và chư hầu đánh bại kế hoạch phản công chiến lược của chúng”. Nghị quyết nhấn mạnh tư tưởng chỉ đạo tác chiến: “chủ động tiến công, tích cực phản công, chú trọng kết hợp tác chiến và xây dựng ba thứ quân, nhất là quân chủ lực...”.

Về kế hoạch tác chiến, Bộ tư lệnh Quân khu chủ trương mở chiến dịch Xuân 1966. Hướng bắc quân khu, sư đoàn 2 hoạt động ở phía tây Sơn Tịnh (bắc Quảng Ngãi), cắt đứt đường số 1 từ căn cứ Chu Lai đến thị xã Quảng Ngãi. Các lực lượng vũ trang địa phương và đặc công đánh địch tại hậu phương của chúng ở Quảng Đà, Quảng Nam, các sân bay lớn như Đà Nẵng, Chu Lai, Quảng Ngãi... phá vỡ vành đai an toàn xung quanh các căn cứ quân sự Mỹ. Hướng Tây Nguyên, sư đoàn 1 bộ binh cùng với đặc công quân khu hoạt động. Ở bắc Buôn Ma Thuột, tiến công sân bay Plây Cu. Hướng nam quân khu, sư đoàn Sao Vàng và trung đoàn 10 phối hợp với các lực lượng vũ trang địa phương, hoạt động ở bắc Bình Định và Phú Yên. giải phóng những quận lỵ, chi khu còn lại, sẵn sàng phản kích, đánh bại các cuộc hành quân “tìm diệt” của địch. Như vậy, chiến dịch Xuân 1966 của Quân khu 5 chủ yếu nhằm vào quân Mỹ, lấy quân Mỹ làm đối tượng tác chiến chủ yếu .

Khu vực bắc Bình Định do sư đoàn Sao Vàng và quân dân Bình Định đảm nhiệm được quân khu xác định là một trong những địa bàn trọng điểm có thể tiêu diệt được nhiều quân Mỹ nhất. Tháng giêng năm 1966 , Bộ chỉ huy Mặt trận Bình Định được thành lập gồm các đồng chí trong bộ tư lệnh sư đoàn Sao Vàng và thường vụ tỉnh ủy tỉnh Bình Định do đồng chí Giáp Văn Cương, sư đoàn trưởng làm chỉ huy trưởng, đồng chí Trần Quang Khanh bí thư tỉnh ủy làm chính ủy

Thời gian ấy, ba huyện phía bắc Bình Định còn xanh rợp bóng dừa. Vừa chuẩn bị ăn tết, nhân dân các huyện Phù Mỹ Hoài ân, Hoài Nhơn vừa khẩn trương chuẩn bị cho chiến dịch. Đêm đêm, du kích cùng với các đơn vị trinh sát đi điều tra đồn địch, chôn mìn, dựng vật chướng ngại. đánh sập các cầu đoạn từ bắc Bồng Sơn đi Sa Huỳnh...

Phối hợp với các lực lượng vũ trang địa phương, sư đoàn Sao Vàng khẩn trương chuẩn bị những bước cuối cùng của phương án tác chiến. Đội hình sư đoàn bố trí trên một địa bàn khá rộng theo thế chân vạc. Trung đoàn 22 ở Hoài Nhơn. Trung đoàn 2 ở Hoài ân. Trung đoàn 12 ở bắc Phù Mỹ, cả ba trung đoàn đều có thể cơ động theo trục đường số 1 tiến đánh quận lỵ Bồng Sơn bằng cả hai hướng bắc và nam, hoặc lật đội hình giải phóng quận Phù Mỹ, hoặc dễ dàng khống chế địch, thực hiện chia cắt chiến dịch. Trường hợp địch chủ động mở cuộc tiến công trước, các trung đoàn đã sẵn sàng ở những địa bàn quân Mỹ có thể đổ bộ đường không và sẵn sàng chi viện cho nhau. Đồng thời với đội hình trên, toàn bộ sư đoàn có thể kết hợp chặt chẽ với lực lượng quân sự và chính trị của cả ba huyện để đánh dịch, bảo vệ nhân dân, có đủ điều kiện về địa thế và lương thực để đánh địch nếu đợt hoạt động phải kéo dài.

Cùng với chuẩn bị chiến trường, một đợt tập huấn cho cán bộ cấp trưởng từ tiểu đoàn trở lên được triệu tập và một đợt sinh hoạt chính trị được tổ chức sôi nổi ở hầu khắp các đơn vị cơ sở. Đồng chí Nguyễn Đôn, Tư lệnh Quân khu 5 đã xuống trực tiếp kiểm tra công tác chuẩn bị của Mặt trận và chỉ đạo đợt tập huấn cán bộ của sư đoàn.

Cuối tháng giêng, mọi việc đã được chuẩn bị xong. Trong các vườn nhà, hoa mai, hoa cúc bắt đầu nở vàng rực. Người dân bắc Bình Định nói, chưa có mùa xuân nào mai, cúc lại nở rộ như mùa xuân năm ấy.

Ngày 28 tháng 1 năm 1966, lúc 8 giờ sáng, những loạt bom B.52 nổ rền trên đãy núi Hưng Nhượng giáp giới hai huyện Hoài Nhơn và An Lão. Đó là những loạt bom mở đầu cho cuộc hành quân “Cái chày” của sư đoàn không vận Mỹ. Dứt bom, bầu trời chưa kịp yên tĩnh thì hàng chục trận địa pháo đã giội đạn dồn dập xuống các làng mạc thuộc các xã Hoài Hảo, Hoài Châu, Hoài Sơn, Nam Quan. Sau đó, hàng trăm chiếc trực thăng kết thành từng bầy liên tiếp phóng rốc két và đổ quân xuống ba khu vực Chợ Cát (Hoài Hảo), Trường Xuân, An Thái (Tam Quan Nam) và khu vực ga Chương Hòa, Bình Đê thuộc xã Hoài Châu.

Mũi tên lớn nhất của cuộc phản công chiến lược mùa khô lần thứ nhất đánh vào bắc Bình Định đã được khai diễn. Toàn sư đoàn Sao Vàng được lệnh chiến đấu. Lúc đó, ở Hoài Nhơn, trung đoàn 22 bắt đầu nổ súng. Đội hình trung đoàn đứng thành thế chân kiềng. Tiểu đoàn 9 ở Hoài Hảo, tiểu đoàn 8 ở Tam Quan Nam, tiểu đoàn 7 ở Hoài Châu. Sở chỉ huy trung đoàn ở giữa tiểu đoàn 9 và 7. Cũng như các chiến sĩ tiểu đoàn 2 trong trận Thuận Ninh, các chiến sĩ tiểu đoàn 9 ở khu vực Chợ Cát, khu vực nổ súng đánh địch sớm nhất và cũng là khu vực địch tập trung đánh phá dữ dội nhất, thoạt đầu rất ngạc nhiên khi thấy bọn Mỹ tỏ ra ngờ nghệch và máy móc. Chỉ mấy phút đầu, năm chiếc trực thăng đã bị bắn rơi tại chỗ và toàn bộ số lính của 18 chiếc trực thăng vừa đổ xuống đã bị các chiến sĩ đại đội 93 tiêu diệt gần hết. Nhưng đó mới chỉ là khúc dạo đầu của những trận đánh quyết liệt và dai dẳng tiếp theo. Phó tiểu đoàn trưởng Bùi Tín vừa nhắc các chiến sĩ đại đội 93 giữ vững đội hình chuẩn bị đón đánh những cuộc đổ quân tiếp thì 52 chiếc trực thăng khác chở đầy lính đã ào ạt bay tới đáp xuống phía sau đội hình đại đội.

Trên các hướng đánh của tiểu đoàn 8 ở An Thái, tiểu đoàn 7 ở các thôn Gia Hưu, Chương Hòa, Hy Thế, Quy Thuận, Liễu An (Hoài Châu) và ngay cả ở Phú Lương Tân An, Trường Sơn, nơi trung đoàn đặt sở chỉ huy, những trận đánh cũng bắt đầu diễn ra quyết liệt với quân Mỹ và quân ngụy.

Trước tình hình ấy, tham mưu trưởng trung đoàn Nguyễn Duy Thương và phó chủ nhiệm chính trị Hồng Sơn, thay cán bộ chỉ huy trung đoàn đang đi tập huấn, không khỏi lo lắng. Tuy giây phút ngỡ ngàng đối với quân Mỹ của bộ đội đã qua đi rất nhanh, anh em đều diệt được nhiều Mỹ, bắn rơi nhiều máy bay nhưng kinh nghiệm chiến đấu liên tục và hợp đồng chiến đấu của trung đoàn còn yếu, lại phải chiến đấu với quân địch đông gấp bốn, năm lần, cơ động nhanh và rất mạnh về hỏa lực. Một cuộc hội ý giữa cán bộ chỉ huy trung đoàn với bí thư huyện ủy Hoài Nhơn và chính trị viên huyện đội được tiến hành gấp rút. Soát xét tình hình, các anh thống nhất đánh giá chỗ mạnh, chỗ yếu của quân Mỹ và xác định cách đánh cho từng đơn vị, kể cả bộ đội chủ lực và các lực lượng vũ trang địa phương.

Qua nửa ngày chiến đấu, thủ đoạn của bọn Mỹ đã bộc lộ khá rõ. Nếu một đơn vị Mỹ gặp lực lượng ta, lập tức chúng dùng trực thăng đổ quân bao vây, dùng hỏa lực bắn phá dữ đội rồi khép chặt dần vòng vây: Khi cần, chúng bốc quân ở những khu vực khác tăng cường đột ngột cho mục tiêu chính khiến so sánh lực lượng nghiêng hẳn về phía chúng. Chúng hy vọng sử dụng thế mạnh về quân số, hỏa lực và sức cơ động để giải quyết chớp nhoáng trận đánh. Trước thủ đoạn đó của địch muốn phá thế chủ động và làm giảm hiệu quả hỏa lực của địch, các lực lượng chủ lực cũng như du kích phải luôn luôn chủ động, táo bạo, bám trụ địa hình có lợi, đánh gần, đồng thời tổ chức nhũng trận phục kích, tập kích, đánh vào sườn, sau lưng địch, các bãi đổ bộ trực thăng... tích cực bắn rơi nhiều máy bay, tiêu diệt gọn từng đại đội tiến tới đánh thiệt hại nặng từng tiểu đoàn Mỹ.

Lúc đó, trên hướng đánh của tiểu đoàn 9 ở Chợ Cát, tiếng súng phản kích vẫn nổ dồn dập, không dứt. Các chiến sĩ đại đội 93 bám chặt từng gốc dừa, ruộng mía đầy lùi hết đợt tiến công này tới đợt tiến công khác của bọn Mỹ. Trước mặt họ, xác địch nằm ngổn ngang. Nhiều tên sợ hãi nằm ngửa mặt lên trời, làm dấu thánh lia lịa. Ngày thứ hai và ngày thứ ba, tiểu đoàn 9 không phải chỉ quần nhau với một mà là ba tiểu đoàn Mỹ. Chúng định dồn tiểu đoàn 9 vào tình thế bị cô lập và chia cắt, nhưng rốt cuộc, chúng lại phải xin thêm hai tiểu đoàn khác đến tăng viện. Hai tiểu đoàn này vừa từ đường số 1 thọc lên thôn Cự Tài, Cự Lễ đã bị đại đội 91 và 94 chặn đánh. Đại đội 92 cũng xuyên qua các bãi dừa, vườn chuối đến chi viện cho đại đội 94 và 91. Một trận đánh đẫm máu đã xảy ra trên một bãi cát gần thôn Cự Tài. Gần nửa tiển đoàn Mỹ đã bị tiêu diệt bằng cối, DKZ, tiểu liên và lựu đạn của các chiến sĩ tiểu đoàn 9.

2 giờ trưa ngày 30, tham mưu trưởng trung đoàn nhận được điện của quân khu: “Các đồng chí hãy cố gắng diệt cho nhiều Mỹ giữ vững trận địa. Số cán bộ tập huấn đang trên đường về đơn vị”. Nhận điện, tham mưu trưởng Thương lập tức điều thêm đại đội 82 của tiểu đoàn 8 từ thôn Cửu Lợi (Tam Quan Nam) lên tăng cường cho hướng chính cửa tiểu đoàn 9 ở khu vực Chợ Cát. Chiều hôm ấy, địch dùng đạn hóa học và hơi cay, lấn được một phần trận địa của đại đội 91.

Trong khi tổ chức phản kích khôi phục lại trận địa, một quả rốc két từ trực thăng phóng vào giữa đội hình trung đội 3 làm hai chiến sĩ Anh và Tô bị thương nặng. Trung đội dừng lại định dìu Anh và Tô vào hầm trú ẩn, nhưng Anh gạt đi: “Các đồng chí có thương chúng tôi thì hãy nhanh chóng chiếm lại cho được trận địa”. Nói xong, Anh rút ở thắt lưng ra hai quả lựu đạn đưa cho Tô một quả, bình thản nói: “Mình với cậu bị thương không chạy được thì nằm lại đây giữ phía sau cho trung đội”. Một lát sau, một toán Mỹ ập tới. Thấy hai chiến sĩ ta nằm thoi thóp bên vệ đường, chúng đổ xô lại toan bắt sống. Anh và Tô cùng rút chốt lựu đạn. Khi các chiến sĩ trung đội 3 chiếm được trận địa quay trở lại thì thấy xác gần chục tên Mỹ to kềnh nằm quanh thi hài của Anh và Tô. Chẳng mấy chốc, tấm gương hy sinh lẫm liệt của hai đồng chí được truyền đi khắp các đơn vị và nhân dân địa phương.

Ở trận địa của tiểu đoàn 7, những trận đánh diễn ra liên miên bắt đầu từ buổi sáng ngày 28. Dùng trực thăng và xe bọc thép không đột phá được trận địa ta, hai tiểu đoàn lính cộng hòa và một tiểu đoàn Mỹ xảo quyệt thúc ép dân đi trước che cho chúng đi phía sau. Tham mưu trưởng tiểu đoàn Nguyễn Xuân Hòa chưa biết xử trí ra sao thì đã thấy đồng bào ngồi thụp xuống các bờ đất. Một cuộc giằng co kéo dài giữa đồng bào và bọn lính đã diễn ra. Để hỗ trợ cho đồng bào, các chiến sĩ tiểu đoàn 7 được lệnh bắn chỉ thiên mấy loạt súng, được thể, đồng bào xô đẩy bọn lính chạy tản về phía sau. Rốt cuộc trên các mặt ruộng chỉ còn trơ lại bọn lính. Chúng nằm bẹp sau các gò mả, bờ đất không dám nhích lên nửa bước dưới làn đạn của quân ta.

Trên đồi 10, một ngọn đồi thấp nằm án ngữ bên con đường số 1 đoạn từ Tam Quan đi đèo Bình Đê, các chiến sĩ đại đội 71 đã nhiều lần đánh giáp lá cà với địch. Trong trận đánh chiều ngày 30, trung đội trưởng Phạm Ngọc Iểng và hai chiến sĩ còn lại, khi hết đạn đã đập vỡ súng, thống nhất với nhau: còn ba quả lựu đạn sẽ dành cho bọn giặc hai quả, quả cuối cùng dành cho mình, kiên quyết không để chúng bắt sống. Bọn giặc từ bốn phía lại tràn lên xung quanh Phạm Ngọc Iểng và hai chiến sĩ. Quả lựu đạn thứ nhất nổ. Ba tên giặc lộn từ sườn đồi xuống. Quả lựu đạn thứ hái quật ngã bốn tên ở vị trí gần nhất. Còn quả lựu đạn cuối cùng Iểng và hai chiến sĩ, bỗng đứng bật dậy trên đỉnh đồi, khoác vai nhau cùng cất tiếng hát vang bài “Giải phóng miền Nam”. Tiếng hát đột ngột làm bọn ngụy đang tràn lên chững lại sửng sốt. Chúng đưa mắt nhìn nhau rồi dần dần tụt xuống chân đồi. Từ lúc đó, không hiểu vì kết quả của hai quả lựu dạn hay vì tiếng hát hào hùng của ba chiến sĩ mà cho đến chiều tối ngày hôm đó, bọn giặc không dám xông lên ngọn đồi đỏ quạch ấy nữa.

Dưới chân đồi, chiến sĩ nuôi quân Vũ Văn Mã đang xếp cơm vào gùi, chuẩn bị cõng lên chốt thì một trung đội địch vòng sau lưng đội hình đại đội xộc vào nhà bếp. Mã bình tĩnh đặt gùi cơm xuống xách súng vòng ra phía sau lần lượt hạ tám tên giặc. Bị đánh bất ngờ địch vội vàng rút chạy. Mã rượt theo, phối hợp với mũi của phó đại đội trưởng diệt  gọn trung đội này.

Trên hướng đánh của tiểu đoàn 8 ở khu vực An Thái, Cửu Lợi, mặc dù trung đoàn đã điều đại đội 82 chi viện cho tiểu đoàn 9 ở Chợ Cát, các đơn vị còn lại vẫn giữ vững một hướng chiến đấu của trung đoàn. Tại đây, các chiến sĩ tiểu đoàn 8 đã để cho bọn Mỹ vào thật gần mới bất ngờ nổ súng, rồi đồng loạt xung phong, dùng cả báng súng, lưỡi lê, dao găm đánh giáp lá cà với địch. Bọn lính của sư đoàn không vận rất sợ lối đánh này. Ét-út Phô-lơ phóng viên tờ Nữu-ước thời báo đi theo quân Mỹ đã viết: “Tại làng An Thái, lính của sư đoàn kỵ binh bay Mỹ đã phải sống những giờ phút hãi hùng nhất trong đời họ. Việt cộng đã xông vào quá gần. Nếu dùng máy bay, đại bác sẽ gây thương tích cho cả lính Mỹ..”.

Đó là kết quả của lối đánh gần, đánh sau lưng quân địch, khiến chúng mất cả chủ động, bắn nhầm lẫn nhau. Ngày 31 tháng 1, một đại đội Mỹ ở khu vực này đã bị bom Mỹ thả nhầm chết và bị thương 80 tên. Ngay tên đại tá Han-mo-ơ chỉ huy lữ đoàn 3 cũng chết hụt vì một quả đạn rốc két. Ngày hôm ấy, hai đại đội Mỹ thuộc tiểu đoàn 2 sư đoàn không vận số 1 đã bị các chiến sĩ tiểu đoàn 8 tiêu diệt gần hết .

Ngoài lực lượng của trung đoàn 22, đối đầu với sư đoàn không vận Mỹ còn có bộ đội tỉnh Bình Định, bộ đội huyện Hoài Nhơn, du kích và nhân dân các xã Hoài Hảo, Hoài Thanh, Hoài Châu... ngày đêm trụ bám, sống thết cùng sư đoàn. Nhiều du kích, nhiều đồng bào đã hy sinh cùng với bộ đội trong một ngách hào, trong một công sự chiến đấu. Mới có bốn ngày, giặc Mỹ đã gây ra biết bao thương tích cho đồng bào Hoài Nhơn . Hàng trăm đồng bào bị bom pháo giết chết, hàng trăm người khác bị bắt bớ, giam cầm, hàng ngàn người bị xúc tát vào các khu tập trung. Nhưng nỗi lo lắng trước hết của đồng bào Hoài Nhơn là tính mạng của gần một trăm thương binh còn đang nằm trong các làng xóm bị địch bao vây, khống chế. Làm sao có thể nuôi dưỡng, chạy chữa và đưa anh em về bệnh xá an toàn?

Trong một căn hầm ở thôn Liễu An, để cứu sống tiểu đội trưởng Nguyễn Văn Bình đang kiệt sức vì mất máu, vì đói khát, chị Hai Nhân đã vắt kiệt hai bầu sữa của mình ra một mảnh vỏ dừa rồi bón từng thìa nhỏ vào đôi môi khô bỏng của Bình. Ở Quy Thuận, bác Tư, bác Bảy, chị Hòa, chị Đức đã đặt anh chiến sĩ Hoàng Bá ngồi trong chum rồi đổ khoai khô lên trên, như những người đi tản cư, khiêng Bá vượt qua ba tầng lính Mỹ đưa về đội phẫu trung đoàn trên núi Hưng Nhượng. Hàng chục thương binh khác cũng đã thoát khỏi vòng vây của giặc bằng những mưu mẹo, bằng tình thương của đồng bào.

Nói sao hết được sự hy sinh không bờ bến và tấm lòng cao cả của nhân dân Hoài Nhơn đối với chiến sĩ sư đoàn Sao Vàng.

Suốt trong những ngày xảy ra cuộc đọ sức quyết liệt ở Chợ Cát, đồi 10, An Thái, đồng bào bắc Hoài Nhơn như một người mẹ hiền chở che cho các chiến sĩ. Thắng lợi của trung đoàn 22 chính là dựa vào yếu tố đó và sự thất bại của quân Mỹ trong khu vực này cũng chính là từ đó. Qua bốn ngày đêm liên tục chiến đấu với sư đoàn không vận số 1 , các chiến sĩ sư đoàn Sao Vàng bước đầu đã hiểu được thực chất của quân Mỹ và đã tìm ra cách đánh thắng chúng. Chúng muốn đánh bằng trận địa, bằng phân tuyến hai bên, nhưng chúng lại luôn luôn bị đánh ở thế xen kẽ, bị đánh gần bằng tiểu liên, súng trường, lựu đạn. Hiệu lực phi pháo, chỗ mạnh nhất của chúng bị giảm hẳn.

Với trung đoàn 22, sau bốn ngày đêm quần lộn với sư đoàn không vận, cán bộ, chiến sĩ đã trưởng thành rất nhanh. Trung đoàn đã phối hợp chặt chẽ với chính quyền và các lực lượng vũ trang địa phương, dựa vào thế mạnh của phong trào cách mạng quần chúng, vào làng xã chiến đấu nên đã tạo điều kiện cho bộ đội bám trụ được trận địa, đánh bại được thủ đoạn chiến đấu của quân Mỹ.

Tuy vậy, công tác tổ chức, chỉ huy của sư đoàn trong trận đánh này cũng bộc lộ khá rõ một số mặt yếu: Đó là việc bố trí lực lượng còn dàn đều nên không tập trung giải quyết dứt điểm những trận then chốt, như trận Chợ Cát. Việc điều động lực lượng đánh bọc sườn, đánh vào phía sau đội hình địch còn chậm nên không chi viện được cho nhau, chưa khống chế và phân tán được sức cơ động của chúng

Bốn ngày đêm, hơn một ngàn lính Mỹ bỏ xác, gần năm chục máy bay bị bắn rơi. Chiến công oanh liệt đó đã đi vào lòng dân, vào các bài ca mà cho đến nay, các cô gái Hoài Nhơn vẫn hát: “Ai về Bồng Sơn quê ta mà xem kìa, xác giặc còn phơi, còn phơi ngổn  ngang đầy đồng. Ai về Bồng Sơn quê ta mà xem kìa, chiến công diệt Mỹ sử vàng còn ghi quân dân ta chiến thắng/ lừng lẫy.. .cho đồng quê ta vang mãi tiếng hò khoan. ..”.

Trong lúc cuộc hành quân “Cái chày” của sư đoàn không vận đang bị các chiến sĩ trung đoàn 22 và quân dân Hoài Nhơn đánh cho tơi tả thì trung đoàn 2 và 12 đứng ở Hoài Ân, Phù Mỹ cũng được lệnh bước vào chiến đấu.

Để phối hợp với trung đoàn 22, bộ tư lệnh sư đoàn ra lệnh cho trung đoàn 2 và 12 mở một đợt  tiến công ở phía nam Bồng Sơn, đánh vào phía sau đội hình chiến dịch của địch.

Đêm 2 tháng 2, cối 82 và ĐKZ của trung đoàn 2 phối hợp với hỏa lực sư đoàn bất ngờ tập kích vào sân bay dã chiến ở Hòa Hội (Phù Cát), phá hủy 60 máy bay lên thẳng. Cũng đêm đó, súng cối của trung đoàn 12 đánh trúng cụm lính Nam Triều Tiên trên khu vực cầu Phù Ly và đêm sau làm tê liệt trận địa pháo 105 và 155 ở Đèo Nhông, Phù Mỹ.

Rạng sáng ngày 4, mười chiến sĩ công binh sư đoàn do trung đội trưởng Đào Huy Thuần chỉ huy lặng lẽ kết bè chuối, đưa thuốc nổ vào chân cầu Bồng Sơn, một cây cầu lớn bắc trên đường số 1 nằm ở phía nam thị trấn Bồng Sơn. Kế hoạch bị lộ, mặc dù mới chỉ đưa được một tạ thuốc nổ áp sát vào mố cầu, tiểu đội trưởng trinh sát Nguyễn Hữu Quang và chiến sĩ Nguyễn Văn Trung vẫn quyết định giật nụ xòe. Bộc phá nổ làm nước sông Lại dềnh lên, sôi sục. Nguyễn văn Trung anh dũng hy sinh giữa dòng nước. Một nhịp cầu đổ sập xuống. Trên mặt sông lúc ấy chỉ còn một mình Nguyễn Hữu Quang với hàng chục chiếc ca nô và hàng trăm tên lính địch đang hò hét, vây bắt. Tiểu đội cảnh giới trên bờ sông đã chiến đấu quyết liệt hơn một giờ, nhưng vì lực lượng quá chênh lệch nên buộc phải rút lui. Còn Nguyễn Hữu Quang, người chiến sĩ trinh sát sau này được tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang, đã khéo léo lặn xuống nước, luồn lách qua khỏi những hàng rào lính, ca nô và những họng súng bắn rê theo dòng nước, trở về căn cứ an toàn.

Thấy ta chỉ đánh nhỏ, phân tán ở bắc Bồng Sơn, địch cho là sư đoàn Sao Vàng đã rút về phía sau. Tên tư lệnh sư đoàn không vận số 1 dốc toàn bộ quân lính trong sư đoàn của y vào một cuộc hành quân mới “tìm diệt” lực lượng còn lại của sư đoàn Sao Vàng mà y cho rằng đang đứng ở thung lũng An Lão. Đó là cuộc hành quân mang tên “Cánh trắng”.

Trước đó một ngày, Ki-na đã phái một trung đội biệt kích Mỹ, do một tên thiếu tá tình báo chỉ huy đổ xuống thung lũng. Nhưng trung đội này vừa xuống đất đã bị du kích An Lão tiêu diệt gần hết, tên thiếu tá bị thương nặng. Sự kiện này xảy ra làm cho Ki-na có đầy đủ cơ sở để chứng minh nhận định: “sư đoàn Sao Vàng đứng ở thung lũng An Lão” của y là đúng. Để tiến hành cuộc hành quân trên, Ki-na ném vào An Lão hơn hai vạn lính Mỹ và lính ngụy.

Nhưng trớ trêu thay, giống như ở thung lũng Hội Sơn năm trước, quả đấm mà Ki-na cùng với hai vạn lính của y đã đấm vào một vùng đất trống. Sư đoàn Sao Vàng khi ấy đang chuẩn bị cho những trận đánh của mình ở các khu vực khác. Trung đoàn 22 vẫn đứng ở bắc Bồng Sơn. Quần lộn đối đầu với chúng chỉ có một đại đội công binh sư đoàn cùng với các lực lượng du kích An Lão. Con đường số 5 chạy từ cầu Bến Muồng đến quận lỵ dài hơn hai mươi ki-lô-mét dày đặc quân  Mỹ - ngụy luôn luôn bị tập kích, phục kích.. Tung quân vào một hẻm núi, khe suối nào; chúng đều vấp phải chông, thò, mìn. Các đội du kích địa phương thông thuộc địa hình, phối hợp với đại đội công binh lúc ẩn, lúc hiện luôn là một mối lo sợ đối với quân Mỹ . Riêng ngày 11  tháng 2 có tám trực thăng bị bắn rơi, hơn trăm tên lính Mỹ, ngụy bị diệt. Không đạt được mục địch tiêu diệt đối phương, lại bị thương vong ngày càng nhiều, bọn Mỹ đã trút căm uất, cay cú lên đầu những người dân An Lão. Chúng cho rằng, tất cả đồng bào Kinh, Thượng ở thung lũng trù phú này đều là Việt cộng, đều đánh lại chúng.

Cho tới cuối ngày 11 tháng 2, ngày cuối cùng của cuộc hành quân, thung lũng An Lão trở nên xơ xác,  hoang tàn. Một cuộc xúc tát dân tàn bạo đã diễn ra. Những chuyến trực thăng bốc đi từng gia đình, từng chòm nhà ném xuống các khu dồn xa lạ ở Phú Tài, An Khê, Ở Công Tum:.. Rồi những chuyến GMC, xe bọc thép lèn chặt người, những đoạn đi bộ dài dằng dặc...Hàng ngàn người dân An Lão đã bị cưỡng bức bỏ nhà cửa, ruộng vườn và đi như thế.

Sau này, một nhà báo phương Tây nhận xét rằng: “Cuộc hành quân “Cánh trắng” khổng lồ ở thung lũng An Lão chủ yếu đánh vào những người dân không cầm súng. Đó là cuộc hành quân đê tiện và bỉ ổi nhất”, rằng: “Các đơn vị tình báo Mỹ trước đó thọc vào vùng này đã bị đánh mạnh, nhưng khi chủ lực Mỹ nhảy xuống thì đối phương đã biến mất từ bao giờ” (AP 14-2- 1966).

Như vậy, trong cả hai cuộc hành quân “Cái chày” và “Cánh trắng”, sư đoàn không vận Mỹ vẫn không “tìm diệt” được sư đoàn Sao Vàng. Lần thứ nhất, chúng khẳng định toàn bộ sư đoàn ở Hoài Nhơn thì chúng chỉ gặp một trung đoàn và đã bị đánh trả quyết liệt. Lần thứ hai chúng chắc mẩm sư đoàn ở An Lão thì chỉ gặp du kích và những người dân không cầm súng. Điều này làm cho Ki-na kết súc tức tối. Chúng quyết định mở cuộc hành quân thứ ba, cuộc hành quân “Ngựa đen”, vào thung lũng Hoài Ân, và tin chắc sẽ gặp lực lượng chính của sư đoàn Sao Vàng ở đó.

Lần này, Ki-na đã phán đoán đúng. Ngay sau khi các hoạt động của quân Mỹ diễn ra ở An Lão và qua các hiện tượng trinh sát của địch, bộ tư lệnh sư đoàn Sao Vàng nhận định: Địch thế nào cũng nhảy vào Hoài Ân để cứu vãn cú đấm hụt ở An Lão. Vì thế sư đoàn quyết định không điều trung đoàn 2 từ Hoài Ân ra Hoài Nhơn phối hợp với trung đoàn 22 như ý định ban đầu mà khẩn trương chuẩn bị chiến đấu ở đông-nam Hoài Ân phối hợp với trung đoàn 12 đón đánh quân Mỹ. Phó sư đoàn trưởng Huỳnh Hữu Anh và chính ủy Đặng Hòa xuống ngay các trung đoàn trực tiếp kiểm tra và chỉ huy chiến đấu . Vào đúng lúc các đơn vị đang triển khai đội hình thì bọn Mỹ ào ạt đổ quân xuống các khu vực Nhơn Tịnh, xóm Đèo, Hội Văn, Kim Sơn và ngay cả trong khu vực dốc Bà Bơi, nơi đặt sở chỉ huy sư đoàn.

Suốt ngày hôm ấy, máy bay ném bom, trinh sát, trực thăng đổ quân, trực thăng vũ trang, trực thăng cần cẩu bay bay nhộn nhạo, đen đặc trên bầu trời Hoài Ân.  Đổ quân ở khu vực nào, điểm cao nào, chúng cũng dùng bom đạn bắn phá xơ xác những khu vực lân cận; tạo thành một vành đai lửa vây bọc xung quanh quân Mỹ. Dựa vào sức mạnh của bom đạn, từ những vị trí đổ quân, bọn lính Mỹ bắt đầu nống ra, lùng sục. Nhưng ở khe suối, mỏm đồi, khoảnh rừng nào chúng cũng đều gặp sự chống trả quyết liệt của đối phương.

Ở dốc Bà Bơi, các chiến sĩ đại đội công binh đã bí mật tiếp cận, tiêu diệt gọn một đại đội lính Mỹ, bảo vệ sở chỉ huy sư đoàn. Khu vực tác chiến ác liệt và dai dẳng nhất trong cuộc hành quân kể trên là khu vực suối Đá Tượng. Ngày 14 tháng 2, một tiểu đoàn quân Mỹ bị các chiến sĩ tiểu đoàn 1 (trung đoàn 2) bám thắt lưng tiêu diệt một số buộc tiểu đoàn này phải nằm chết gí ở hai bên bờ suối. Cho đến lúc ấy, bộ chỉ huy cuộc hành quân của địch mới khẳng định chúng đã tìm thấy lực lượng cơ bản của đối phương. Tên chỉ huy hành quân vội vã ra lệnh rút ngay quân Mỹ đang càn quét tại một số khu vực khác, tập trung quân dồn vào bao vây suối Đá Tượng, suối Sùng và suối Nước Làng, ba con suối lớn ở tây-nam Hoài Ân.

Suốt từ ngày 16 đến 20 tháng 2, địch điều quân và tổ chức những trận đánh thăm dò lực lượng ta, nhưng mức độ ác liệt đã diễn ra ngay từ những trận đánh có tính chất thăm dò ấy. Ngày 18, một tiểu đoàn Mỹ vừa hành quân tới một ngọn đồi tranh đã bị các chiến sĩ trung đoàn 2 bố trí đội hình chờ sẵn diệt 30 tên. Chiều hôm sau, trên điểm cao 275 lại diễn ra một trận đánh ác liệt khác. Tiểu đoàn trưởng Nguyễn Tài Nhuệ và chính trị viên tiểu đoàn Nguyễn Ngọc Ngoạn chỉ huy tiểu đoàn 2, tập kích diệt gọn một đại đội Mỹ, khai thông con đường từ trận địa nối với hậu phương trung đoàn.

Sau mỗi lần bị tập kích, bị chặn đánh, bọn lính Mỹ lại hấp tấp co cụm và dùng bom pháo giội xuống tất cả những khoảng rừng xung quanh. 25000 quả pháo, hàng trăm loạt bom B.52, B.57 đã biến dải rừng hai bên bờ suối Đá Tượng thành những khu rừng xơ xác. Càng về những ngày cuối của cuộc hành quân “Ngựa đen”, mật độ bom pháo đổ xuống khu vực suối Đá Tượng càng dày đặc. Các đại đội đã phải thay thế hai ba đợt xạ thủ. Súng trường, tiểu liên của những người hy sinh dồn lại mỗi lúc một nhiều.

Tuy vậy, những trận tập kích chớp nhoáng của ta vẫn liên tục nổ ra. Ở đại đội 2 tiểu đoàn 1, sau khi đại đội trưởng và chính trị viên hy sinh, phó đại đội trưởng Hùng xốc lại đội hình,với hai chục chiến sĩ vẫn tiêu diệt gần hết một đại đội Mỹ ở suối Sùng. Một mình xạ thủ đại liên Lưu Đình Canh, trong một buổi chiều đã tiêu diệt 54 tên Mỹ.

Cách suối Đá Tượng không xa, trên khu đồi Nhơn Tịnh, ngay từ những ngày đầu của cuộc hành quân, tiểu đoàn súng máy 12,8 cũng giáng trả những đợt đánh phá ồ ạt của hơn một trăm máy bay trực thăng, phản lực và hai tiểu đoàn bộ binh Mỹ. Trong cùng một lúc, các chiến sĩ cao xạ đã phải xử trí mau lẹ tình huống: vừa bắn máy bay, vừa hạ nòng pháo xuống thấp, tiêu diệt bộ binh địch. Những bờ thành công sự vững chắc, đào đắp hết sức công phu, giờ đây phải phá đi để đánh bộ binh địch.

Cho tới 12 giờ trưa ngày 11 tháng 2, tiểu đoàn cao xạ, cái vốn phòng không mạnh nhất của sư đoàn bấy giờ chỉ còn lại bốn khẩu. Tám khẩu khác đã bị bom đạn địch phá hủy.

Nhận thấy đánh tập trung tiểu đoàn không phù hợp, cán bộ chỉ huy tiểu đoàn cao xạ đề xuất một lối đánh mới. Phân tán linh hoạt, phục kích đón lõng địch ở nhiều vị trí khác nhau. Việc cấu trúc công sự bắn cũng được cải tiến. Công sự súng đào thành hình vành khăn, chính giữa là một trụ đất vừa làm thế đứng vững chắc cho giá súng vừa là vật che đỡ cho các chiến sĩ khi đứng bắn.

Ngày 26 tháng 2, nửa tháng sau khi trận đánh ở khu đồi Nhơn Tịnh diễn ra, 40 chiếc trực thăng lại nối nhau bay ngang qua trận địa phục kích của khẩu đội 5 đại đội 1. Chờ cho tốp trực thăng gần nhất vào tầm bắn, khẩu đội trưởng Nguyễn Văn Đức ra lệnh nổ súng. Sau loạt đạn ngắn, bất ngờ, một chiếc trực thăng nổ tung. Đội hình trên không của địch rối loạn: Hai chiếc khác vòng lại. Hai loạt đạn như làn roi lửa quất lên. Cả hai chiếc bốc cháy trong cùng một lúc nhưng chúng đã phát hiện ra trận địa cao xạ. Mười chiếc trực thăng được lệnh bay vòng trở lại xả rốc két dày đặc xung quanh trận địa. Một chiến trực thăng Xi-núc khổng lồ liều lĩnh bay sà tới định đổ chụp quân ngay trên đầu khẩu đội 5, những đã bị chiến sĩ Nguyễn Thọ bằng bốn viên đạn CKC quật lộn cổ xuống đất. Trong khi ấy, vẫn bằng những loạt đạn ngắn, khẩu cao xạ 12,8 bắn cháy thêm hai chiếc trực thăng khác. Biết không thể dập nổi hỏa lực nhỏ nhoi của ối phương bằng đạn rốc két, bọn giặc đã cho máy bay phản lực mang bom xăng đến hòng đốt cháy ngọn đồi.

Được chiến công của chính bản thân mình cổ vũ, các chiến sĩ khẩu đội 5 đã dũng  cảm chiến đấu, bắn rơi thêm một chiếc phản lực tại chỗ, trước khi khẩu súng thân yêu của họ bị phá hủy.

Như vậy chỉ trong vòng 50 phút, bằng 127 viên đạn, khẩu đội 5 súng máy 12,8 với cách bố trí đón lõng hết sức bất ngờ, rất hiểm đã bắn rơi năm trực thăng, một phản lực, phá tan kế hoạch đổ bộ của một cánh quân địch. Từ chiến công trên của khẩu đội 5, sư đoàn đã rút ra những kinh nghiệm quý báu: Nếu có nhiều trận địa cao xạ phục kích, đón lõng, kết hợp với các trận địa nghi binh, sư đoàn có đủ khả năng phân tán, dàn mỏng lực lượng của không quân Mỹ tiến tới làm thất bại chiến thuật đổ bộ bằng đường không của chúng.

Ngay buổi tối hôm đó, sư đoàn trưởng điện xuống khen ngợi khẩu đội 5 và tiểu đoàn cao xạ: “Các đồng chí đã anh dũng, sáng tạo trong cách đánh. Lần đầu tiên cao xạ vận dụng chiến thuật phục kích, đánh nhanh, gọn, đạt hiệu suất chiến đấu cao, mở ra cách đánh mới, phù hợp với khả năng của lực lượng phòng không sư đoàn.

Đánh bất ngờ vào sau lưng đội hình tiến công của địch, buộc chúng phải co lại đối phó là một kinh nghiệm mà sư đoàn Sao Vàng cũng như các đơn vị tiền thân của nó đã áp dụng thành công trong tất cả các chiến dịch. Giữa lúc sư đoàn không vận Mỹ đang tập trung phần lớn quân vào khu vực tác chiến của trung đoàn 2 và tiểu đoàn cao xạ, bộ tư lệnh sư đoàn lặng lẽ điều một phần lực lượng của trung đoàn 12 đánh vào sau lưng cuộc hành quân “Ngựa đen” của chúng. Đêm 16 tháng 2, các chiến sĩ tiểu đoàn 5 trung đoàn 2 chia thành nhiều mũi tập kích vào hai đại đội Mỹ ở thôn Lộc Giang, xã Ân Tường. Trong trận đánh này, các chiến sĩ đã thực hiện đúng khẩu hiệu: “Sờ thấy lưng Mỹ mới nổ súng”, diệt gần hết hai đại đội Mỹ. Sáng hôm sau, một tiểu đoàn Mỹ khác đổ xuống cánh đồng Phú Ninh định giải vây cho hai đại đội trên nhưng chúng đã lọt vào trận địa phục kích của tiểu đoàn 2. Thêm 380 tên lính “kị binh bay” bỏ mạng.

Ở tây nam Bồng Sơn, đêm 18 rạng sáng ngày 19, một đại đội Mỹ bị diệt gần hết trong một trận đánh chớp nhoáng của trung đoàn 12. Tên thượng sĩ Hen-dơ-xơ bị thương, thoát chết sau trận đánh này đã kinh ngạc kể lại: “ở khắp bốn phía, Việt cộng vừa xung phong, vừa hô hét thật đáng sợ”. Để đỡ đòn cho quân Mỹ ở phía sau, sáng ngày 21 tháng 2, bộ chỉ huy cuộc hành quân “Ngựa đen” đưa hai tiểu đoàn ngụy cùng với 20 xe bọc thép đi giải tỏa. Nhưng cả hai tiểu đoàn này bị các chiến sĩ tiểu đoàn 4 trung đoàn 12 diệt 300 tên, bắn cháy năm xe bọc thép khi chúng vừa hành quân đến thôn Tân Ốc, Mỹ Lộc. Không còn cách nào khác, sáng ngày 23, địch phải điều một tiểu đoàn Mỹ đến đèo Mọi, cách Tân Ốc năm ki-lô-mét. Khi tiểu đoàn 4 vừa mới hành quân từ Tân Ốc về vị trí tập kết thì lính Mỹ đã từ hai hướng tràn tới. Đơn vị đầu tiên nổ súng là tiểu đội trinh sát. Trong một khoảnh khắc, 28 tên Mỹ đã bị tiêu diệt. Từ lúc đó cho đến tối, tiếng súng nổ không dứt trên dãy núi Cổ Chai, Đèo Sung, Đèo Mọi lính Mỹ dẫn xác đến khu vực nào đều bị tiêu diệt ở khu vực đó. Bệnh xá trung đoàn và đại đội cối 81 dùng súng bộ binh diệt hơn trăm tên Mỹ. Tổ liên lạc Đặng Đình Giáp đánh lui năm đợt tiến công của một đại đội địch, diệt 54 tên, thu 12 súng. Tổ chiến đầu Hồ Viết Khanh, Nguyễn Trọng Chính, Đậu Đình Khuân đảm nhiệm chiến đấu một hướng diệt 85 tên...

Sau mỗi đợt tiến công bị đánh lui, bọn Mỹ lại dùng đạn cối đạn hóa học giội bừa bãi xuống trận địa tiểu đoàn 4. Hơi độc làm mắt mũi mọi người cay xè, cổ họng rát bỏng, nghẹt thở. Nhưng bọn giặc vừa tới, tiếng súng lại rộ lên chính xác, quyết liệt hơn. Khẩu lệnh: “Giữ xác Mỹ lại mà đánh như trung đoàn 2” được truyền tới từng công sự. Mang tính chất một trận đánh phản kích, các chiến sĩ tiểu đoàn 4 đã bố trí đội hình hợp lý, kết hợp phục kích với xuất kích ngắn, đánh thiệt hại nặng một tiểu đoàn Mỹ, trong đó có hai đại đội bị diệt gần hết. Vài ngày sau, trung đoàn 12 lại tổ chức một trận phục kích ở khu vực Hốc Răm, Gò Thị, diệt gần 200 tên Mỹ, khiến bọn địch ở khu vực này luôn luôn sống trong trạng thái căng thẳng và sợ hãi. Ở khu vực Hoài Nhơn, trung đoàn 22 được lệnh chấm dứt đợt củng cố bảy ngày, gấp rút trở lại Hoài Châu, Hoài Hảo để bẻ gãy những cuộc tảo thanh, bình định của hai trung đoàn 40 và 41 ngụy.

Trong một trận đánh ở thôn Hy Văn, xã Hoài Châu, gần 420 tên ngụy bị tiêu diệt. Hôm sau, ngày 20 tháng 2 chúng lại bị các chiến sĩ tiểu đoàn 8 tiến công vào thị trấn Tam Quan, diệt hơn 250 tên. Trung đoàn tổ chức pháo kích vào Bồng Sơn, nơi đặt sở chỉ huy tiền phương của sư đoàn không vận Mỹ, phá huỷ 11 máy bay lên thẳng.

Cùng thời gian trên, bộ đội đặc công của quân khu và bộ đội địa phương Gia Lai tập kích vào sân bay An Khê, phá hủy 97 máy bay lên thẳng của sư đoàn này, diệt gần 500 tên Mỹ. Trong suốt quá trình cuộc hành quân “tìm diệt” của địch diễn ra, bộ tư lệnh sư đoàn Sao Vàng đã triệt để khoét sâu vào chỗ yếu căn bản của quân Mỹ là tinh thần bạc nhược, chuyên ỷ vào máy bay, đại bác, sợ đánh đêm, đánh gần để đánh chúng ở nhiều nơi, đánh cả bên trong lẫn bên ngoài, cả phía trước lẫn phía sau đội hình hành quân của chúng. Kết quả cho thấy, những trận đánh sâu, hiểm ở phía sau đã có tác dụng hỗ trợ quyết định đối với những trận đánh tiêu diệt ở phía trước. Ngày 16 tháng 3, thấy không thể tiếp tục kéo dài cuộc hành quân được nữa, bộ chỉ huy sư đoàn không vận Mỹ vội vã ra lệnh lui quân, chấm dứt 40 ngày đêm khốc liệt trên chiến trường bắc Bình Định. Sau ba cuộc hành quân “Cái chày”, “Cánh trắng, “Ngựa đen" bị thất bại, Ki-na, tên tư lệnh sư đoàn không vận số 1 , người chỉ huy cánh quân lớn nhất trong cuộc phản công chiến lược  đầu tiên của quân đội Mỹ, vì “đã để mất một phần ba quân số và 75 phần trăm trực thăng được trang bị” nên đã bị cách chức.

Cuộc phản công chiến lược mùa khô làn thử nhất của Mỹ trên chiến trường Khu 5 đã kết thúc một cách thảm hại. Cả ba cánh quân với năm cuộc hành quân lớn nhằm vào nam Quảng Ngãi, bắc Bình Định và Phú Yên đều bị bẻ gãy. Ở nam Quảng Ngãi, 2.000 quân, 28 máy bay của 10 tiểu đoàn hỗn hợp Mỹ - ngụy trong cuộc hành quân “Diều hâu đôi” đã bị tiêu diệt ở Ba Tơ, Đức Phổ. Ở Phú Yên, 3.000 tên khác của chín tiểu đoàn thuộc sư đoàn dù 101 Mỹ, lữ đoàn lính thủy đánh bộ Nam Triều Tiên “Rồng Xanh” cùng với trung đoàn 47 nguỵ trong cuộc hành quân “Van-bua-ren” đã bị tiêu diệt. . Tại phía bắc tỉnh Quảng Ngãi, từ ngày 20 tháng 2 đến 24 tháng 4, sư đoàn 2 chủ động cắt đứt đường số l từ Chư Lai vào thị xã, giải phóng khu ấp Sơn Trung, cứ điểm Chóp Chài và chặn đánh quân Mỹ, ngụy đi giải tỏa, diệt ngót hai nghìn tên địch.

Trên chiến trường Bình Định, riêng sư đoàn Sao Vàng mùa khô 1966 đã tiêu diệt 7.480 tên, trong đó có gần 4000 tên Mỹ, 330 lính Nam Triều Tiên, bắn rơi, phá hủy 187 máy bay, bắn cháy 29 xe quân sự, sáu khẩu pháo 105, 155. Nếu tính cả lực lượng địa phương, con số địch bị tiêu diệt lên tới ngót một vạn tên, 336 máy bay bị bắn ơi và phá hủy.

Bình luận về chiến thắng của quân dân bắc Bình Định, Báo Quân đội nhân dân viết: ‘Chiến thắng vang dội ở bắc Bình Định là trận chống càn lớn nhất và cũng là trận tiêu diệt nhiều quân Mỹ nhất, bắn rơi nhiều máy bay nhất từ trước tới nay. Ta không chỉ đánh từng trận, từng đợt, từng đơn vị lẻ tè, rời rạc mà đã đánh theo chiến dịch quy mô toàn diện, liên tục, không chỉ đánh từng trung đoàn mà có trận đánh với quy mô sư đoàn... Ta không chỉ có đánh phía trước mà đánh cả phía sau hậu cứ an toàn của chúng...”

Bức điện của Bộ tư lệnh Quân khu 5 gửi sư đoàn Sao Vàng nói rõ: “Chiến thắng Xuân 1966 có một ý nghĩa rất lớn. Cùng với chiến trường toàn miền, bước đầu chúng ta đã đánh bại kế hoạch phản công mùa khô của Mỹ, cũng là bước đầu quân dân ta đọ sức giành thắng lợi trong những tháng đầu của cuộc chiến tranh cục bộ. Chúng ta đã rút được những kinh nghiệm quý báu có thêm nhiều cơ sở thực tế để kiên định lòng tin tất thắng quân Mỹ trong điều kiện ác liệt và tác chiến liên tục hơn”

Trong quá trình diễn biến phức tạp của chiến dịch, sư đoàn dự kiến tương dối chính xác ý đồ và ịuc tiêu đánh phá của địch nên từng bước giành được thế chủ động trong chiến dịch. Chiến thắng 40 ngày đêm của quân dân Bình Định là một điển hình về sự hiệp đồng chiến đấu giữa bộ đội chủ lực với các lực lượng vũ trang và nhân dân địa phương. Địch tập trung sức hòng tiêu diệt và đẩy chủ lực ta ra xa nhưng nhờ bám được dân, bám được đất nên ta đã tiêu diệt được chúng. Trong suốt chiến dịch, ta và địch luôn ở trạng thái quần bám, giằng co. Nhiều vùng Mỹ đánh lướt nhưng chúng vừa giao cho quân ngụy bình định đã lập tức bị các lực lượng vũ trạng địa phương và phong trào quần chúng quật lại. Đến nỗi bọn ác ôn lưu vong, bọn nguỵ quyền vừa lăm le trở về đã phải chạy giạt vào các căn cứ lớn. Vùng giải phóng được mở rộng thêm. Tình trạng quân ngụy không kham nổi công việc “Bình Định nông thôn” đã bộc lộ rõ ngay trong mùa khô lần thứ nhất này.

Với cách đánh phong phú linh hoạt, lúc ẩn, lúc hiện, khi tiến công, lúc phản kích, có lúc kết hợp cả tiến công, phòng ngự và phản kích, đánh cả quân Mỹ tìm diệt ở phía trước, đánh cả quân Mỹ và quân ngụy giữ nhà ở phía sau, sư đoàn Sao Vàng và quân dân Bình Định đã loại khỏi vòng chiến dán một phần ba quân số, gần ba phần tư cơ số máy bay lên thẳng của sư đoàn không vận Mỹ. Chưa có sư đoàn Mỹ nào lại bị thiệt hại nặng nề, sức chiến đấu bị giảm sút nhiều như sư đoàn con cưng này của Lầu năm góc ngay trong keo vật đầu tiên. Sở dĩ sư đoàn Sao Vàng và quân dân Bình Định có sức trụ bám, đánh dịch liên tục là do công tác hậu cần được giải quyết một cách sáng tạo và có hiệu quả cao. Địch dùng máy bay, xe tăng đánh phá, chà xát mặt đất suốt ngày đêm, bộ đội ta vẫn có gạo ăn, có súng đạn bởi tất cả đã được giấu kín trong lòng đất, hầm giầu quân, giấu lương thực, vũ khí được bố trí sẵn ở khắp nơi, có khi nằm ngay ở dưới chân các vị trí đứng chân của quân Mỹ. Thương binh cũng được cất giấu, điều trị trong lòng đất. Điều này chứng tỏ công tác hậu cần tại chỗ đã hình thành rất sớm trên chiến trường Bình Định. Đó là hậu cần nhân dân, do dân lo liệu, do dân giải quyết, dưới sự lãnh đạo của đảng bộ địa phương và sự tổ chức thực hiện của cơ quan chính quyền và cán bộ các cấp. Tuy nhiên, qua 40 ngày đêm tác chiến, sư đoàn cũng đã bộc lộ khá nhiều nhược điểm. Đó là trình độ tổ chức, chỉ huy chiến dịch của bộ tư lệnh sư đoàn: Chưa kết hợp được tập trung và phân tán, chưa tổ chức hiệp đồng chặt chẽ. Việc bố trí lực lượng và xử trí các tình huống từ cấp tiểu đoàn trở lên còn chậm, bỏ lỡ cơ hội tiêu diệt địch, đội hình có rộng nhưng thiếu tập trung theo thời điểm nên diệt được nhiều nhưng không gọn đơn vị địch.

Cuối tháng 3, một đợt tập huấn rút kinh nghiệm được tổ chức trong toàn sư đoàn. Cán bộ, chiến sĩ trong sư đoàn đã trưởng thành thêm một bước, sức chiến đấu của từng đơn vị được nâng lên rõ rệt, Đặc biệt, không một chiến sĩ nào băn khoăn về quân Mỹ, về binh khí kỹ thuật Mỹ như khi Mỹ mới nhảy vào miền nam Việt Nam. Chiến thắng này đã trở thành niềm tin cho mọi người.

2. THAM GIA ĐÁNH BẠI CUỘC PHẢN CÔNG CHIẾN LƯỢC MÙA KHÔ LẦN THỨ HAI (1966 l967)

Sự thất bại của chính bản thân quân chiến đấu Mỹ trong mùa khô lần thứ nhất đã tác động mạnh mẽ đến nhân dân Mỹ. Làn sóng chống chiến tranh bung lên trên khắp nước Mỹ. Hàng chục vạn người ở các đô thị lớn đã dồn dập xuống đường chống chiến tranh Việt Nam. Cũng sau mùa khô năm ấy, phong trào đấu tranh cách mạng của nhân dân miền Nam được đẩy lên một cao trào mới. Điển hình là cuộc _đấu tranh liên tục 76 ngày đêm của nhân dân thành phố Đà Nẵng. Đây là cuộc đấu tranh lớn nhất, kéo dài nhất của nhân dân trong cuộc chiến tranh xâm lược của Mỹ ở miền nam. Mùa hè năm 1966, Quân ủy Trung ương quyết định mở chiến dịch Đường số 9 - bắc Quảng Trị. Mở một hướng tiến công mới trên chiến trường miền Nam. Bộ tư lệnh Quân khu 5, trên địa bàn xung yếu của mình, quyết định mở chiến dịch Hè - Thu nhằm tiếp tục tiêu diệt quân Mỹ .

Trong chiến dịch này, sư đoàn Sao Vàng được lệnh hành quân vào Vĩnh Thành mở một đợt hoạt động nhằm tiêu diệt quân Mỹ ở đó, đồng thời sử dụng một số đơn vị cùng địa phương tiếp tục làm nhiệm vụ phá kế hoạch “bình định cấp tốc’ của địch ở phía bắc Bình Định. Sư đoàn không thực hiện được ý đồ hoạt động ở Vĩnh Thành vì một bộ phận trinh sát pháo binh bị địch phục kích để mất sơ đồ kế hoạch dự kiến. Hướng tiến công của sư đoàn bị lộ,

Để bảo đảm hiệp đồng với chiến dịch của toàn quân khu, bộ tư lệnh sư đoàn quyết định thay đổi phương án tác chiến, lệnh cho trung đoàn 2 gấp rút quay ra bắc Phù Mỹ đánh cắt giao thông trên đường số 1, đoạn từ Phủ Cũ đi Đèo Nhông. Trung đoàn 12 thọc xuống tây Phù Cát tiến công địch trên khu vực Phù Mỹ Phù Cát. Ở bắc Hoài Nhơn, tiểu đoàn 9 trung đoàn 22 được lệnh tăng cường hoạt động, làm lạc hướng và giam chân quân Mỹ ở đó..

Cũng như cuối năm 1965, sau khi tổ chức đánh Thạch Trụ, Mỹ Trang không thành công, sư đoàn nhanh chóng chuyển hướng chiến dịch lên Minh Long và đã thu được thắng lợi lớn. Lần này, sư đoàn quyết định rời Vĩnh Thành chuyển hướng xuống đồng bằng. Đây là một quyết định nhạy bén và kịp thời bởi, nếu sư đoàn cứ bám lấy quyết tâm cũ thì không những không thực hiện được ý đồ chiến dịch mà còn sẽ bị thương vong. Mặt khác, đột ngột chuyển hướng tiến công xuống đồng bằng sẽ tạo được thế chủ động mới và gây bất ngờ lớn đối với địch.

Lúc bấy giờ, ở Hoài Nhơn, những trận đánh của tiểu đoàn 9 trung đoàn 22 vẫn liên tiếp diễn ra quyết liệt. Ngày 5 tháng 5, một tiểu đoàn của lữ đoàn 3 không vận Mỹ và một tiểu đoàn ngụy có 12 xe M113 yểm trợ đã mở một đợt tiến công ồ ạt vào tiểu đoàn 9 ở thôn Trường Sơn xã Hoài Sơn . Nhưng tám lần xông vào trận địa ta là tám lần bọn giặc bị đánh bật khỏi bìa làng, bỏ lại 80 xác lính và ba xác xe M113. Đêm đó, bọn giặc bao vây làng, định ngày hôm sau sẽ tăng quân, tiêu diệt tiểu đoàn 9 cho bằng được. Nhưng vào khoảng 3 giờ sáng, tiểu đoàn 9 được du kích dẫn đường, lặng lẽ di chuyển ra ngoài vòng vây qua xóm và xóm 2 thôn Thành Sơn cách đó ba ki-lô-mét. Trời vừa mới hửng sáng, bọn giặc đã mở đợt tiến công vào làng. Nhưng chúng chỉ gặp các bà má, bà thím đang chờ sẵn giữa làng với những ngôi nhà cháy, những con heo, con bò bị đại bác bắn chết. Một cuộc đấu tranh chính trị mềm mỏng nhưng sắc sảo đã diễn ra. Các bà má, bà thím qua bọn thông ngôn, không ngớt tố cáo tội ác dã man của quân Mỹ đòi chúng phải bồi thường tài sản và không được bắn pháo bừa bãi vào trong thôn xóm nữa. Đây là một trong những cuộc đấu tranh chính trị đầu tiên trực diện với quân chiến đấu Mỹ trên chiến trường Bình Định. Biết tiểu đoàn 9 đã rút ra ngoài vòng vây bọn địch vội vã điều thêm ba tiểu đoàn Mỹ,  hai tiểu đoàn nguy, một chi đoàn xe bọc thép kéo đến bao vây toàn bộ thôn Thành Sơn. Trận đánh không cân sức một trên bảy đã diễn ra dai dẳng suốt ngày. Tuy giặc chết mỗi lúc một nhiều trước bìa làng nhưng vòng vây của chúng vẫn cứ dần dần siết chặt. Nhận thấy sự bất lợi của trận đánh, ngày hôm sau, cán bộ chỉ huy tiểu đoàn lại quyết định phá vây bằng một trận tập kích chớp nhoáng vào gần sáng. Lực lượng chiến đấu đã ra ngoài vòng vây nhưng thương binh nặng đành phải bỏ lại trong những căn hầm bí mật của nhân dân Thành Sơn.

Liên tiếp ba ngày sau, bọn giặc dắt theo bọn chỉ điểm và chó béc giê về Thành Sơn sục sạo, tra khảo nhưng vẫn không thấy dấu vết gì. Những người dân kiên cường của Thành Sơn đã đem xương thịt của mình ra che chở cho các chiến sĩ. Em Hương, em Thành bị đánh chết đi sống lại, bác Hai Đạo bị bẻ gãy răng, đốt trụi râu, hàng chục người khác bị bắt trói ném lên trực thăng chở đi nhưng không ai hé răng khai báo một lời. Trong khi đó, các chiến sĩ bị thương vẫn được băng bó, nuôi giấu chu đáo trong các căn hầm nằm sâu trong lòng đất rồi bằng nhiều cách hợp pháp, bất hợp pháp, bà con Thành Sơn đã đưa được 18 thương binh về đội phẫu an toàn. Một buổi chiều, trong lúc trở lại xóm 3 Thành Sơn kiểm tra trận địa, chính ủy trung đoàn Hồ sĩ Lộc, bất ngờ gặp một toán lính Mỹ đang đi xăm hầm, tình huống trên buộc anh phải chiến đấu, anh vừa định rút chốt lựu đạn thì một bàn tay phụ nữ gầy guộc đã chặn lại và đẩy anh xuống một căn hầm đã mở nắp sẵn. Lát sau, khi bọn giặc la hét ập tới, chúng chỉ gặp một bà thím tay chân bẩn thỉu đang thản nhiên lao động. Người phụ nữ đó là thím Bồng. với sự nhạy bén và dày dạn của người dân sống trong lòng địch, thím đã xử trí rất linh hoạt, không cho đồng chí Lộc nổ lựu dạn,  vừa bảo đảm an toàn cho đồng chí vừa tránh được thiệt hại không cần thiết do quân Mỹ gây ra cho địa phương. Sau một số trận đánh bất ngờ khác, tiểu đoàn 9 lại biến mất. Giữa lúc địch còn đang bực bội tìm kiếm thì chúng lại bị đòn tập kích đau ở Hoài Hảo, Tam Quan, 230 tên Mỹ bị diệt, 12 trực thăng bị phá hủy. Vài ngày sau, 40 chiến sĩ xung kích và hỏa lực của tiểu đoàn lại tập kích chớp nhoáng vào bãi đậu trực thăng Mỹ ở Tân An, Hoài Châu, phá hủy 15 máy bay, nhiều lính Mỹ và sĩ quan bị tiêu diệt.

Những trận tiến công liên tục, chớp nhoáng như vậy không chỉ diễn ra trong mùa hè mà còn xảy ra trong suốt cả mùa thu năm đó. Điển hình là trận tập kích vào căn cứ chỉ huy hành quân tiền phương của sư đoàn không vận Mỹ của trung đoàn 2 ở Núi Một, Phù Cát. Thời gian ấy hỏa lực mạnh nhất của trung đoàn chỉ còn lại hai khẩu DKZ.75 và năm khẩu cối 82. Để tiến hành trận đánh thắng lợi, cán bộ chỉ huy trung đoàn đã tập trung tất cả trung liên, đại liên, 12,7, cối 60 của các tiểu đoàn, bố trí thành nhiều cụm, nhiều tầng do trung đoàn trưởng Đỗ Phú Đáp trực tiếp chỉ huy. Trung đoàn trưởng Đỗ Phú Đáp đã giả dạng làm người nông dân vác cuốc đi làm đồng, vào sát căn cứ để quan sát và xác định các vị trí đặt hỏa lực của địch. Do đó hỏa lực ta tuy ít nhưng bắn rất chính xác, đạt hiệu suất cao. Ngay từ phút đầu, Núi Một đã bốc cháy dữ dội như một núi lửa. 60 chiếc trực thăng, 4 pháo 105, 70 xe quân sự và gần 500 tên Mỹ bị tiêu diệt. Trận tập kích đã làm suy yếu sức chiến đấu của sư đoàn không vận số 1 khiến sư đoàn này, khi bước vào cuộc phản công chiến lược mùa khô lần thứ hai không còn vẻ kiêu ngạo, tự mãn như trước. Cùng thời gian trên, một trận tập kích xuất sắc của trung đoàn 12 đã diễn ra ở thôn Vạn Định, xã Mỹ Lộc. Đây là một trận tập kích không được chuẩn bị trước. Thấy địch co cụm, đảng ủy và cán bộ chỉ huy trung đoàn quyết định điều quân tiến công ngay. Các tiểu đoàn vừa hành quân chiếm lĩnh vừa làm công tác tổ chức chiến đấu. Chiến sĩ vừa đi vừa bàn cách đánh. Lúc đầu trinh sát trung đoàn báo cáo chỉ có một tiểu đoàn, đến khi nổ súng mới biết địch có hai tiểu đoàn, một ban chỉ huy trung đoàn và một chi đoàn xe bọc thép.

Trận đánh diễn ra suốt đêm. Các chiến sĩ tận dụng mọi mô đất, gốc dừa. theo ký, tín hiệu, vừa phát triển vào khu trung tâm vừa chi viện cho nhau. Trận đánh bất ngờ, táo bạo đến mức, bọn địch ở xung quanh, dù rất gần cũng không sao chi viện được. Gần 300 tên lính thuộc trung đoàn 41 sư đoàn 22 ngụy đã bị tiêu diệt trong trận đánh bất ngờ đó. Hai trận tập kích ở Núi Một và Vạn Dinh thể hiện rất rõ sự tiến bộ về trình độ tổ chức, chỉ huy và khả năng chiến đấu của các cán bộ và chiến sĩ trung đoàn 2 và 12. Bọn địch ở Núi Một không hề nghĩ rằng, đối phương lại đưa hỏa lực vào quá gần, và bọn địch ở Vạn Dinh cũng không ngờ ta có thể tổ chức được một trận tập kích nhanh đến như vậy.

Không đạt được mục đích mà còn bị thua đau trong cuộc phản công chiến lược mùa khô lần thứ nhất, cùng với quyết định tăng thêm cường độ của chiến dịch “Sấm rền” của không quân đánh phá miền Bắc, chính quyền Giôn-xơn chủ trương tiếp tục xoay chuyển tình hình chiến trường miền Nam vào mùa khô thứ hai ( l966 - 1967).

Để thực hiện mưu đồ đó, Mỹ tăng quân viễn chinh từ 20 vạn lên 40 vạn  vào cuối năm 1966. Nhiệm vụ “bình định nông thôn” trước đây ở hàng thứ yếu, giờ được nâng lên ngang hàng với nhiệm vụ ‘tìm diệt”. Quân Mỹ ‘tìm diệt” cho quân ngụy “bình định”. Mac Na-ma-ra than thở: “Chúng ta đang ở trong tình trạng bế tắc về leo thang chiến tranh”. Tuy vậy, y cũng phải thừa nhận rằng, leo thang quận sự là biện pháp duy nhất mà Mỹ buộc phải lựa chọn trong thời gian đó.

Mục tiêu chủ yếu của Mỹ trong mùa khô 1966 – 1967 là miền Đông Nam Bộ mà trọng điểm là căn cứ Dương Minh Châu của ta. Còn ở chiến trường Tây Nguyên, Khu 5 chúng sử dụng lực lượng để kiềm chế không cho ta đánh lớn.

Bước vào mùa khô thứ hai, bọn Mỹ - ngụy đã thực hiện một chiến dịch xúc tát dân hết sức thâm độc và tàn bạo. Chúng dùng xe ủi san phẳng nhà cửa, vườn tược dân không còn cơ sở kinh tế để quay trở về làng cũ được nữa, đồng thời dùng trực thăng bốc đi từng làng, từng xã đổ xuống các khu dồn quanh các thành phố, thị xã trong vùng kiểm soát của chúng. Kết hợp với chiến dịch xúc tát dân, lập vành đai trắng, là những cuộc hành quân “chài lết”1 (Chú thích 1. Từ bộ đội và đồng bào Khu 5 thường dùng để chỉ bọn địch rải quân phục kích, sục sạo dai dẳng từ một tuần đến hàng tháng ở một địa điểm, ngăn chặn sự di chuyển của ta.) dai dẳng ở các vùng giáp ranh các khu căn cứ và dùng bom B.52, hóa chất độc tàn phá núi rừng. Đánh vào hai chỗ dựa thiết yếu của Quân giải phóng là dân và vùng căn cứ, bọn Mỹ hy vọng có thể cô lập và tiêu hao lực lượng kháng chiến để giành thế chủ động trong mùa khô 1966 - l967

Do việc xúc tát dân và tăng cường đánh phá ác liệt các hành lang, cửa khẩu của địch, sư đoàn Sao Vàng, một sư đoàn mà sự ra đời và trưởng thành gắn liền với từng người dân, từng tấc đất của miền Trung. gặp nhiều khó khăn không nhỏ. Càng ngày việc tiếp tế lương thực, đạn dược càng trở nên hiếm hoi. Trong các trận đánh, hỏa lực sư đoàn, trung đoàn đã phải bắn cầm chừng, cân nhắc từng quả đạn. Đạn súng trường, đạn tiểu liên cũng ở trong tình trạng tương tự.

Tháng 10 năm 1966. Thường vụ Khu ủy và Quân khu ủy 5 ra lời kêu gọi toàn Đảng, toàn quân, toàn dân Khu 5 quyết tâm vượt mọi khó khăn, ác liệt, đánh bại cuộc phản công chiến lược mùa khô lần thứ hai của giặc. Hưởng ứng lời kêu gọi của quân khu, đảng ủy sư đoàn họp đánh giá tình hình và quyết tâm xây dựng sư đoàn thành sư đoàn tiên tiến. Các trung đoàn quyết tâm phấn đấu trở thành “trung đoàn thép”. Một đợt sinh hoạt chính tri được tổ chức sâu rộng trong toàn sư đoàn. Các chiến sĩ đang làm nhiệm vụ ở Hoài Nhơn, Phù Mỹ, Vinh Thành... thay nhau vừa tác chiến vừa rút lên các triền núi cao hoặc thọc xuống bờ biển dựa vào cơ sở địa phương, tổ chức học tập. Cuộc đấu tranh giữa đúng và sai diễn ra gay gắt, nhưng thắng thắn ở từng đơn vị. Các chính trị viên tiểu đoàn, đại đội đã phân tích những thắng lợi to lớn của ta trong mùa khô thứ nhất, trong các chiến dịch Xuân và Hè, từ đó đi đến kết luận, mặc dù quân Mỹ và quân ngụy có đông thêm, nhiều thêm nhưng chúng đã tăng quân trong thế thua, thế bị động. Sư đoàn, trước mắt có gặp một số khó khăn về đạn, gạo, về quân số, nhưng vẫn có thể chủ động đánh địch và thắng địch trong mùa khô sắp đến. Rồi quyết tâm đánh Mỹ của Đảng, niềm mong mỏi của Bác, niềm tin của miền Bắc xã hội chủ nghĩa đối với những người con ở chiến trường cũng được tọa đàm thảo luận. Có người chiến sĩ nào khi nghe nhắc đến câu nói “miền Nam luôn luôn ở trong trái tim tôi” của Bác mà không bồi hồi xúc động.

So với mùa khô thứ. nhất, lực lượng xung kích chủ yếu của địch trên chiến trường Bình Định vẫn là sư đoàn không vận số 1. Nhưng lực lượng ngụy quân, ngụy quyền, đặc biệt là bọn lính địa phương thì tăng lên rõ rệt. Do đó, việc “bình định nông thôn” cũng khốc liệt hơn mùa khô trước gấp bội. Thủ đoạn đánh phá của quân Mỹ cũng có nhiều thay đổi. Mùa khô trước, quân Mỹ ồ ạt đánh lướt khiến quân ngụy không trụ nổi ở các vùng quân Mỹ vừa “tảo thanh” để gom dân, lập ấp. Vì thế, mùa khô này, quân Mỹ chủ trương đánh phá dai dẳng ở từng khu vực. Chúng dùng máy bay chở lô cốt, rào kẽm gai, máy cưa, máy ủi thiết bị các trận địa pháo, xây dựng các cứ điểm ỉê dừng chân dài ngày, làm chỗ dựa cho quân ngụy tiến hành “bình định”. Cứ điểm Gò Loi, Chóp Chài, trận địa pháo Xuân Sơn (Hoài ân) và một loạt cứ điểm khác ở Bình Định đã được xây dựng theo ý đồ của Mỹ.

Bước vào mùa khô thứ hai, lực lượng vũ trang quân khu 5 được tăng cường và thế bố trí chiến dịch cũng được điều chỉnh lại. Ở mặt trận Tây Nguyên có sư đoàn 1 và 3 trung đoàn 24, 95 và 33. Ở đồng bằng trung đoàn 20 chuyển vào Khánh Hòa, sư đoàn 2 được bổ sung thêm trung đoàn 31. Các đơn vi pháo binh, công binh, đặc công được tăng cường trên tất cả các hướng. Tháng 10 năm 1966, Bộ tư lệnh Quân khu quyết định mở chiến dịch Đông - Xuân 1966 - 1967, nhằm đánh quỵ cả hai gọng kìm chiến lược “tìm diệt” và “bình định” của quân Mỹ và quân ngụy trên địa bàn quân khu. Xuất phát từ nhiệm vụ trên, trong chiến dịch Đông - Xuân hoạt động của sư đoàn Sao Vàng được chia làm hai đợt : Đợt một từ trung tuần tháng 12 năm 1966 đến hết tháng 1 năm 1967. Đợt hai kết thúc vào cuối tháng 3 năm 1967. Nhiệm vụ chủ yếu của sư đoàn Sao Vàng là tiến công đánh bại các cuộc hành quân “bình định” của quân Mỹ và quân ngụy, song song với việc đánh vào các căn cứ điểm tựa của chúng. Chiến trường của sư đoàn vẫn là bắc Bình Định mà khu vực chính là huyện Hoài ân, trọng điểm càn quét và đóng chốt của quân Mỹ.

Suốt trong những ngày sư đoàn chuẩn bị bước vào chiến dịch, bọn biệt kích Mỹ, ngụy, Nam Triều Tiên không ngừng thay nhau lùng sục vào các hẻm núi, đổ quân xuống các điểm cao, nhưng vẫn không sao phát hiện được hướng tiến công chính của sư đoàn Sào Vàng.

Ngày 17 tháng 12 năm 1966, trận đánh đầu tiên trong chiến dịch Đông - Xuân của sư đoàn đã nổ ra ở hai thôn Long Giang, Lộc Giang, huyện Hoài ân. Tại đây bọn lính của sư đoàn không vận số 1 cũng đã bị đánh tơi tả vào mùa khô năm trước. Bảy ngày trước khi bước vào trận đánh này, trung đoàn 12 còn đang ở Vĩnh Thành. Nhận lệnh, bộ đội lên đường ngay. Đây là một cuộc hành quân hiếm có trong lịch sử của trung đoàn . Bộ đội chuẩn bị vào chiến dịch không có một hạt gạo. Các cơ quan trung đoàn bộ phải gom góp từng lon mới đủ nấu cho tiểu đoàn 4 và tiểu đoàn 6 mỗi người một nắm cơm mang theo. Vừa hành quân cấp tốc trở lại phía bắc, các đơn vị vừa lo liệu thức ăn ở dọc đường, chủ yếu là sắn, củ mài, củ chuối và các loại rau rừng

Đến vị trí chiếm lĩnh, bộ đội vừa bám địch, vừa ra ruộng cắt lúa hoang, bới các lẫm lúa bị giặc đốt cháy hốt từng bát, từng nắm đem về bỏ vào mũ sắt giã. Nỗi đau mất dân lúc ấy thực sự ngấm vào tâm trí họ. Hai thôn Long Giang và Lộc Giang trước kia đông đúc, trù phú là thế giờ đây hoang tàn chỉ còn lại dăm cụ già ở cách xa nhau hàng trăm mét trong những túp nhà đơn sơ, hoặc những căn hầm sụt lở.

Vào một buổi chiều, các chiến sĩ trinh sát trung đoàn gặp má Diễn sống lặng lẽ trong một túp nhà xiêu vẹo. Vừa gặp, má Diễn đã òa lên khóc. Má kể cả nhà má có bảy người, thì sáu người đã bị bom đạn Mỹ giết chết Khi địch đưa trực thăng đến định xúc má đi khu dồn, má đã kiên quyết ở lại. Hàng ngày má đeo giỏ, lặn lội từ cánh đồng này sang cánh đồng khác để mò cua bắt ốc, do đó má biết rất rõ tình hình quân Mỹ hay dừng lại nghỉ mỗi khi đi qua Long Giang, Lộc Giang. Theo phương án cơ bản, dựa vào tin tức của trinh sát và ý kiến của má Diễn, trung đoàn quyết định tiểu đoàn 4 và tiểu đoàn 6 sẽ triển khai một trận phục kích, tiêu diệt từ một đến hai đại đội Mỹ ở khu vực Long Giang và Lộc Giang.

6 giờ sáng hôm ấy, một bày sáu chiếc trực thăng vũ trang và tám máy bay phản lực đánh phá dữ dội vào các hốc núi và phát quang những bãi cây rậm rạp dọc hai bên con đường từ căn cứ Gò Loi đi đi Phù Mỹ. 10 giờ, hai tiểu đoàn Mỹ, chia thành ba cánh quân, một từ ven núi Đồng Bịch xuyên đồng thọc xuống, một từ ngã ba Tân Thạnh theo đường lớn đi vào và một cánh từ thôn Trí Tường lặng lẽ thọc lên. Ba cánh quân nay định hợp điểm ở thôn Long Giang, sau đó sẽ phát triển đội hình càn quét ở phía đông căn cứ Gò Loi vì bọn trinh sát đã đánh hơi thấy sự xuất hiện của bộ đội chủ lực ở khu vực kiểm soát của chúng.

Ở sở chỉ huy trưng đoàn, trung đoàn trưởng Nguyễn Duy Hồng, chính ủy Lê Hoài Thanh cùng các cán bộ chỉ huy hết sức lo lắng. Rõ ràng, đây là một cuộc hành quân không bình thường của bọn Mỹ. Chúng không đi theo đường lớn mà chia thành ba mũi thọc thẳng vào sườn và sau lưng đội hình phục kích của trung đoàn. Trung đoàn trưởng quyết định đánh theo phương án hai. Lập tức, trận địa phục kích của trung đoàn được lệnh chuyển thành trận đánh phản kích. Các trận địa cối 82 của trung đoàn cũng hối hả lấy lại cự ly, sửa sang lại công sự. Nhưng hơn một giờ sau, bọn giặc vẫn trùng trình trước trận địa của hai tiểu đoàn 4 và 6. Lúc ấy, len lỏi trong đội hình của quân Mỹ là bóng dáng gầy buộc của má Diễn. Với chiếc giỏ đeo bên hông, đầu đội chiếc nón cời; quần xâu quá gối, má lội hết đoạn suối này sang đoạn suối khác. Đôi lúc má sục vào cả khu vực bọn địch đặt súng giả đò xin thức ăn, nước uống. Những tin tức của má Diễn về tới vị trí chỉ huy của tiểu đoàn 6 rất kịp thời. Má khẳng định, ít nhất, bọn Mỹ cũng còn ăn trưa và nghỉ ngơi chút đỉnh rồi mới đi. Vì nhiều nơi, má đã thấy chúng lôi đồ hộp, bánh mì và đốt xăng nấu nước uống. Những nhận định của má Diễn rất khớp với những nhận định của cán bộ chỉ huy trung đoàn. Chó tới 13 giờ 30 phút hôm ấy, trận đánh của trung đoàn 12 mới xảy ra.
Quân Mỹ vừa vào tới sát bìa làng, hai tiểu đoàn được lệnh nổ súng. Ở mũi chính diện, đại đội 61 đánh lui một cánh quân địch đông gấp bội, tiêu diệt 47 tên. Không đẩy bật được đại đội 61 , bọn địch đành quặt  sang đại đội 63. Các chiến sĩ đại đội 63 đã trụ bám, bẻ gãy các mũi tiến công của quân Mỹ, đánh giạt chúng ra ngoài đồng trống, Trung đội trưởng trung đội 2 Vũ Đăng Cộng xông xáo hết chỗ này sang chỗ khác. Cộng là người đầu tiên trong đại đội sử dụng súng M.79 và cũng là người đầu tiên phát hiện thấy bọn lính Mỹ rất sợ đạn M.79, Chỉ nghe một tiếng tróc đầu nòng, chúng đã la hét nằm rạp xuống. Nắm chắc được điểm ấy, Cộng nhắc anh em thu súng, đạn M.79 của địch và hướng dẫn cách sử dụng.

16 giờ, Mỹ dùng chín trực thăng đổ thêm một đại đội Mỹ xuống hướng đánh của đại đội 63. Sau những đợt bom pháo dập thẳng xuống trận địa, đại đội 63 chỉ còn lại một nửa quân số. Trước tình hình ấy, tiểu đoàn trưởng tiểu đoàn 6 quyết định tung đội dự bị chi viện cho đại đội 63.

Sự xuất hiện đột ngột của đại đội dự bị ngay cạnh sườn đội hình tiến công của quân Mỹ đã xoay chuyển được tình thế. Xạ thủ trung liên Nguyễn Văn Quý khi súng hỏng đã dùng tiểu liên diệt 21 tên.

16 giờ l5 phút, một đại đội Mỹ khác được đổ tiếp xuống phía tây trận địa đại đội 63. Chúng chưa kịp đứng vững đã bị đại đội 62 vận động tới chia cắt tiểu diệt một số lớn. Như một con bạc khát nước, vào 8 giờ, quân Mỹ lại đổ thêm một đại đội nữa, nâng tổng số quân Mỹ trong trận đánh lên tới bảy đại đội. Chúng chia thành nhiều mũi thọc thẳng vào vị trí chỉ huy của đại đội 63. Đại đội trưởng Chu Đức Liên và chính trị viên Thái Đình Hoạt đã tập hợp tất cả y tá, chiến sĩ nuôi quân, vận tải, thông tin phản kích mãnh liệt, bắn rơi và bắn cháy một chiếc trực thăng vũ trang và một chiếc Xi-núc khổng lồ chở đầy quân Mỹ. Các trung đội cũng nổ súng giòn giã. Riêng trung đội của Vũ Đăng Cộng dã  tiêu diệt hàng trăm tên, dựng lên một bức tường thép trước mặt quân Mỹ: Ngày hôm đó tiểu đoàn 6 và tiểu đoàn 4 đã tiêu diệt gần hết bốn đại đội, đánh thiệt hại nặng nhiều đại đội khác, bắn rơi 12 máy bay lên thẳng. Trong chiến công ấy, có chiến công đáng kể của một người mẹ, mà sau này , các chiến sĩ trung đoàn 12 thường gọi là “Người mẹ trinh sát” đó là má Diễn. Chiến thắng Long Giang - Lộc Giang của trung đoàn 12 đã nêu một tấm gương sáng trong sư đoàn về tinh thần khắc phục khó khăn, về khả năng tổ chức, chỉ huy của cán bộ trung đoàn, tiểu đoàn, đại đội. Trận đánh vừa chấm dứt, chính ủy trung đoàn Lê Hoài Thanh đã dẫn một đoàn cán bộ, nhân viên cơ quan  xuống hai tiểu đoàn 6 và 4. Trên lưng mỗi người mang theo một gùi cơm vắt. Đó là những hạt gạo cuối cùng của ba cơ quan trung đoàn gom góp lại. Bộ dội vừa hành quân về vị trí tập kết vừa bê cơm chia nhau ăn. Cứ ba người một vắt kèm theo dúm muối lạc. Chính ủy trung đoàn nhìn các chiến sĩ ăn cơm mà không cầm được nước mắt.

Tiếng súng ở Long Giang - Lộc Giang vừa dứt, sư đoàn đã chuẩn bị xong phương án cho trận đánh lần thứ hai, tiêu diệt căn cứ pháo binh dã chiến của Mỹ ở Xuân Sơn.

Lúc đó, chiến dịch Đông - Xuân của Quân khu 5 đang ở giai đoạn rộ. Sư đoàn 2 mở một đợt hoạt động lớn ở bắc Quảng Ngãi, tiêu diệt hàng ngàn tên địch. Trung đoàn 2, tiểu đoàn 7 sư đoàn Sao Vàng cũng hoạt động liên tục ở vùng núi nam Quảng Ngãi, đánh thiệt hại nặng nhiều đại đội Mỹ, ngụy, giải phóng một vùng đất đai bao quanh quận lỵ Ba Tơ1 (Chú thích 1. Để tăng cường lực lượng ở hướng chính của quân khu, thời gian này trung đoàn 2 và tiểu đoàn 7 (trung đoàn 22) được điều ra hoạt động ở nam Quảng Ngãi.). Ở bắc Tây Nguyên, Quân giải phóng thắng lớn ở khu vực Sa Thầy, tiêu diệt hàng ngàn tên địch.

Khác với Long Giang, Lộc Giang, Xuân Sơn là một ngọn đồi thấp. Ba phía là ruộng hoang, mưa lũ tràn về trắng xóa. Sông Nước Lương chảy ở chân đồi phía đông, nước réo sôi sục, đục ngầu. Trên đỉnh đồi, bọn Mỹ bố trí một trận địa pháo 105 và 155 12 khẩu. Ngoài lực  lượng pháo binh, chúng còn tăng cường một tiểu đoàn bộ binh (thiếu), một trung đội công binh, tất cả khoảng 650 tên Mỹ.

Dạo ấy đang vào những ngày cuối năm, trời mưa tầm tã. Từ An Lão, các chiến sĩ hai tiểu đoàn 8 và 9 phải trải qua hai ngày đêm vượt rừng. lội suối mới vào tới vị trí tập kết. Đến nơi, người nào cũng ướt sũng, mệt vì đói và mất ngủ. Một đại đội chỉ còn từ 35 đến 40 tay súng.

So với hai tiểu đoàn địch trong căn cứ có công sự, lô cốt dã chiến, số lượng ấy quả là quá chênh lệch. Nhưng biết chắc bọn địch mới ở Tây Nguyên về không thông thạo địa hình, lại chủ quan. đảng ủy và cán bộ chỉ huy trung đoàn 22 hạ quyết tâm diệt căn cứ này

Mọi việc chuẩn bị được hoàn thành vào đêm ngày 23. nhưng trưa ngày 24, trời đột nhiên đổ mưa lớn. Nước lũ tràn về ngập đầy các cánh đồng bộ đội phải vượt qua để vào chiếm lĩnh trận địa. Sau khi hội ý, thường vụ đảng ủy trung đoàn quyết định lui giờ nổ súng vào đêm 25, rạng ngày 26. Việc hoãn giờ nổ súng cũng căng thẳng quyết liệt như khi phát lệnh nổ súng. Bởi vì, bộ đội đã vào tới vị trí tập kết rồi dừng lại hai ngày liệu có giữ được bí mật trong khi máy bay trực thăng trinh sát địch thường xuyên quần lượn,. xoi mói trên đầu. Rồi bom, pháo không ngớt giội xuống xung quanh căn cứ tạo thành một vành đai chết để bảo vệ an toàn cho quân Mỹ. Cuối cùng trung đoàn quyết định chuyển đội hình vào sát căn cứ cách địch từ 200 đến 500 mét để đón thời cơ nổ súng tiến công và tránh phi pháo sát thương.

Với quyết định đó, cán bộ chỉ huy trung đoàn 22 đã tạo được thế bất ngờ lớn. Địch không thể lường được cách chúng chỉ vài trăm mét đối phương đã nằm chờ sẵn trong các khe, bụi. Chúng rất yên tâm bởi những loạt bom và pháo không ngớt dập xuống các vị trí mà chúng cho rằng, muốn tiến đánh Xuân Sơn, đối phương không thể không tập kết giấu quân ở đó.
Nửa đêm ngày 25 tháng 12 trung đoàn trưởng Sơn Diệp phát lệnh nổ súng. Từng chùm đạn cối 82, ĐKZ75 lập tức trùm lửa lên mặt đồi, Các súng máy cao xạ cũng hạ nòng, quét đạn tới tấp. vào các dãy nhà bạt căng san sát như nón úp trong căn cứ địch. 5 phút sau, đợt tập kích hỏa lực vừa dứt, từ ba hướng, các chiến sĩ xung kích chia làm sáu mũi ào lên. Tiểu đội trinh sát thọc sâu của Nguyễn Văn Bình lướt rất nhanh về phía trận địa pháo 155 đặt giữa đỉnh đồi. Quan sát trong các nhà bạt, Bình thấy xác lính Mỹ chết nằm đầy. Thì ra trời mưa làm các công sự địch ngập nước buộc bọn lính phải nằm phơi ra trên mặt đất dễ hứng những loạt đạn tập kích bất ngờ của ta.

Sáu tiểu đội thọc sâu như sáu mũi dao nhọn cắm vào đội hình của địch. Nhưng con thú bị thương bao giờ cũng là con thú nguy hiểm. Chỉ dăm phút sau, các hỏa điểm địch đã ngóc dậy bắn như vãi đạn vào đội hình mũi chủ yếu. Chiến sĩ Nguyễn Xuân Lộc, người đoàn viên thanh niên ưu tú đang cầm lá cờ “Quyết tâm lập công” xông lên bỗng lảo đảo ngã xuống. Từ phía sau, đại đội trưởng Khoa lao tới đỡ Lộc, đặt sang một bên rồi tiếp tục cầm ngọn cờ dẫn đại đội xông lên. Khoa vừa nhảy qua một đoạn hào thì trúng đạn ngã xuống. Sau lưng Khoa, phó trung đội trưởng Vũ Minh chồm tới, quật vào ổ súng máy địch hai quả lựu đạn rồi đỡ lấy ngọn cờ. Chưa kịp xốc đội hình đánh tiếp, Mình đã lại đổ xuống bên cạnh đại đội trưởng bởi một quả lựu đạn. Vừa lúc ấy, phó chính trị viên Thiệu kịp thời dẫn trung đội 3 vòng qua phía sau, lần lượt dập tắt những ổ đề kháng của địch. Lá cờ lỗ chỗ vết đạn và đẫm máu của Lộc, Khoa, Minh đã được Thiệu giương lên. Trong ánh đèn dù chập chờn, lá cờ như một ngọn lửa đỏ vẫy gọi các chiến sĩ xốc tới. Vào phút thứ chín của trận đánh lá cờ đã được cắm lên nòng khẩu pháo lớn của địch trên đỉnh ngọn đồi.

Ở nửa căn cứ bên kia, đại đội 83 cũng đang đánh Mỹ bằng tiểu liên và lựu đạn. Một chiến sĩ chợt nhìn thấy một tên Mỹ ngồi trong công sự nước ngập tới thắt lưng, giơ thẳng súng lên trời bắn hết băng này đến băng khác như một kẻ mất trí. “Giơ tay lên”, Người chiến sĩ lao đến, mũi lê chĩa vào tấm lưng to bè của nó. Tên Mỹ ngừng bắn, quay lại trố mắt nhìn, khuôn mặt bê bết bùn đất. Sực nhớ mình đã hô tiếng Việt, anh chiến sĩ hấp tấp chữa lại: “Hơ-xen-dơ” Anh hô bằng tiếng Mỹ, đã học thuộc lòng từ trước. Lúc ấy tên Mỹ mới đứng dậy, run rảy giơ hai cánh tay lông lá lên trời, khẩu AR.15 rơi xuống dưới chân nó.

Sở chỉ huy trung đoàn nhận được báo cáo: Hướng chủ yếu tiểu đoàn 8 đã chiếm được khu trung tâm chỉ huy và một phần trận địa pháo địch. Riêng mũi vu hồi đang gặp khó khăn. Hướng tiểu đìan 9 phát triển thuận lợi. Lập tức, lực lượng dự bị được tung vào hướng vu hồi. Vào phút thứ 15 của trận đánh, tiểu đoàn 9, tiểu đoàn chiến thắng Chợ Cát, Thành Sơn đã báo cáo : Toàn bộ quân địch bị tiêu diệt. Bắt sống một tên Mỹ.

20 phút sau, bọn Mỹ điên cuồng giội pháo xuống khu đồi Xuân Sơn. Cũng ngay đêm ấy , chúng cấp tốc điều lữ đoàn 3 sư đoàn 25 phối hợp với sư đoàn không vận số 1 đi giải tỏa. Suốt trong năm ngày đêm đạn đại bác, rốc két và bom đánh nát tất cả các khu rừng còn sót lại. Từng tốp trực thăng bốc lên, đổ xuống đen đặc. Những trận đánh vô cùng khốc liệt lại diễn ra. Trời vẫn mưa tầm tã. Bom pháo địch vẫn điên cuồng trút xuống đội hình của trung đoàn. Bộ đội, thương binh không còn gì để ăn nữa. Đôi lúc gặp được một tổ du kích hoặc một vài đồng bào địa phương đem cho ít gạo nhưng không thể nào nấu nổi, đành chia cho mỗi người một nắm nhai sống giữ sức.

Sang đến ngày thứ sáu, trung đoàn quyết định chấm dứt trận đánh. Chiều hôm đó, một trung đội bộ dội huyện Hoài ân tìm bắt liên lạc được với trung đoàn. Cả trung đoàn chia thành nhiều mũi, xuyên rừng, vượt qua những hàng rào bom đạn dày đặc, trở về căn cứ. Trận tập kích Xuân Sơn đã kết thúc giòn giã năm 1966. Nó đã giáng một đòn nặng nề vào chiến thuật “điểm tựa”, “đóng chốt” để càn quét dai dẳng của quân Mỹ

Trong tổng kết của Bộ tư lệnh Quân khu 5, trận Xuân Sơn được đánh giá là một điển hình về tập kích tiêu diệt gọn tiểu đoàn Mỹ, là trận đánh có giá trị chiến thuật cao, mở ra khả năng cho trung đoàn chủ lực thực hiện rộng rãi hình thức tập kích diệt gọn từng tiểu đoàn Mỹ. Để tiến hành thắng lợi trận đánh kể trên, các đội trinh sát các cán bộ chỉ huy sư đoàn, trung đoàn 22 đã lặn lội hàng tháng ròng xung quanh căn cứ địch. Các chính trị viên đại đội, tiểu đoàn, các cơ quan chính trị đã tổ chức thành công các đợt sinh hoạt tư tưởng, khơi dậy, nung nấu ý chí quyết chiến, quyết thắng của từng chiến sĩ. Hình ảnh lá cờ đẫm máu, đầy vết đạn đã được truyền qua hết tay người này đến tay người khác cho đến khi tung bay trên nòng pháo địch đã thể hiện rõ khí phách, ý chí tiến công triệt để của trung đoàn 22. Kết hợp với sức mạnh của ý chí là  việc lập phương án tác chiến chính xác, cũng như quá trình chỉ huy xử trí tình huống trước và sau trận đánh của cán bộ chỉ huy trung đoàn, việc đưa đội hình vào sát căn cứ nằm đợi và thời điểm tung lực lượng dự bị chi viện cho mũi vu hồi kịp thời là những yếu tố quyết định thắng lợi của trận tập kích.

Tin chiến thắng Xuân Sơn bay về đúng lúc Đại hội chiến sĩ thi đua và dũng sĩ diệt Mỹ toàn quân khu lần thứ hai đang tiến hành sôi nổi. Đại hội nhất trí công nhận trận tập kích trận địa pháo hỗn hợp Xuân Sơn là một kỷ lục, ngọn cờ đầu về diệt gọn đơn vị Mỹ của toàn quân khu năm 1966. Với chiến thắng Xuân Sơn trung đoàn 22 được tặng thưởng Huân chương Quân công hạng hai.

Hai mùa khô đã trôi qua. Từ những trận đụng độ đầu tiên ở thung lũng Thuận Ninh, Hội Sơn, Chợ Cát... mang tính chất chống càn đến những chiến dịch nhỏ, những đợt hoạt động, những trận hoàn toàn chủ động tiến đánh quân Mỹ như ở Núi Một, Long Giang - Lộc Giang, Xuân Sơn, sư đoàn Sao Vàng đã tiến một bước dài từ chỗ còn phải xác định quyết tâm dám đánh Mỹ đến chỗ tìm ra cách đánh thắng Mỹ trong mọi tình huống, mọi điều kiện, cả trong và ngoài công sự. Có thể nhận thấy tỉnh Bình Định, nơi ra đời và đứng chân của sư đoàn Sao Vàng là một địa bàn nóng bỏng trong số những vùng nóng bỏng ở miền Trung Trung Bộ. Tại đấy, sư đoàn Sao Vàng non trẻ vừa bước vào chiến đấu đã đương đầu ngay với một đối thủ mạnh nhất của quân đội Mỹ lúc bấy giờ là sư đoàn không vận số 1. Sư đoàn đã bước đầu làm thất bại chiến thuật đổ bộ đường không bằng máy bay lên thẳng của Mỹ. Sư đoàn không những đã đánh thắng chúng về quân sự trong cả hai mùa khô mà đã cùng cán bộ địa phương tổ chức phát động nhân dân đấu tranh chính trị thắng lợi  đối với quân viễn chinh Mỹ.

Cuộc chiến đấu với quân Mỹ, chủ yếu với sư đoàn không vận số 1 trên chiến trường Bình Định càng về cuối mùa khô thứ hai càng trở nên gay gắt, quyết liệt. Để tách sư đoàn ra khỏi dân, địch đã thực hiện một âm mưu thâm hỉêm: tàn phá nông thôn, triệt hạ mọi làng xã, dồn đẩy người nông dân vào thành phố. Với âm mưu đó, chúng đã gây không ít khó khăn cho sư đoàn. Đói, rét, bệnh tật, nhưng trong tình huống gian nan ấy. sư đoàn vẫn kiên định tư tưởng chỉ đạo tiến công, tiến công liên tục kiên quyết không phòng ngự. Có thể nói tinh thần khắc phục khó khăn trong giai đoạn này của cán bộ, chiến sĩ sư đoàn Sao Vàng thật đáng kể. Nhiều trận đánh như Long Giang - Lộc Giang. Xuân Sơn, các chiến sĩ vào trận, lương thực chủ yếu dựa vào rau rừng và nước suối. Cũng trong những ngày này, các chiến sĩ càng thấm thía vai trò quyết định của nhân dân trong chiến tranh. Không có nhân dân hỗ trợ, nuôi dưỡng, sư đoàn không thể nào tồn tại và chiến thắng quân Mỹ được.

Hai cuộc phản công chiến lược của Mỹ trong hai mùa khô, sư đoàn đã rút được nhiều kinh nghiệm về tổ chức chiến dịch cũng như vận dụng chiến thuật và thủ đoạn chiến đấu với quân Mỹ. Thời gian đầu, chúng định dùng nhiều quân, nhiềư hỏa lực, đánh ồ ạt, đánh quyết liệt để tìm diệt sư đoàn, nhưng chúng lại gặp một đối phương lúc ẩn lúc hiện, đặt chân đến chỗ nào chúng cũng bị tiêu hao, tiêu diệt ở chỗ đó. Trong mùa khô thứ nhất, các đơn vị trong sư đoàn được trải ra trên một bình diện rộng tạo thành thế cài răng lược rất hiểm hóc. Nhưng cách bố trí lực lượng như vậy chỉ tạo được bề rộng mà thiếu tập trung nên không tổ chức được những trận đánh tiêu diệt lớn

Bước sang mùa khô thứ hai, khi quân Mỹ đặt ngang kế hoạch “tìm diệt” với “bình định”, xây dựng nhũng điểm tựa vững chắc. đứng chân dài ngày, tạo thế cho quân ngụy bình định, sư đoàn đã chủ động đánh thẳng vào nhữn điểm tựa ấy bằng những trận đánh tập trung trung đoàn và đã giành được thắng lợi lớn

Kết thúc hai mùa khô phản công chiến lược của Mỹ, sư đoàn Sao Vàng đã được tặng thưởng huân chương Thành đồng hạng nhất và lá cờ truyền thống mang dòng chữ: “Trung dũng kiên cường, lập công Đông Xuân”
Làm lễ đón nhận phần thưởng cao quý này, các chiến sĩ đều cảm thấy chính nhân dân Bình Định, Quảng Ngãi, những người mẹ, người cha, người chị, những em nhỏ đã trụ bám kiên cường giành từng hạt gạo, giọt sữa, dòng máu cho sư đoàn, những chiến sĩ bộ đội địa phương. dân quân du kích dũng cảm và thủy chung, chính những người thân yêu ấy là những người xứng đáng nhất đón nhận phần thưởng cao quý đó.

3. MÙA XUÂN 1968 - ĐÁNH QUỴ LỮ ĐOÀN “KỴ BINH THIẾT GIÁP” 173 MỸ

Mùa hè năm 1967,

Mặc dù bị thất bại trong hai mùa khô phản công chiến lược nhưng với tiềm năng quân sự lớn và bằng các thủ đoạn xúc tát dân tàn bạo, địch đã lập được chính quyền bù nhìn ở hầu khắp các khu vực đông dân tỉnh Bình Định và biến vùng giáp ranh, bàn đạp cùa sư đoàn Sao Vàng thành vùng trắng.

Đó là một trong những thời kỳ khó khăn, căng thẳng của chiến trường Bình Định. Ở những vùng địch tạm thời kiểm soát, quân bình cứ ba người dân có một tên lính trực tiếp kìm kẹp. Những làng mạc. thị trấn, thành phố phút chốc trở nên chật chội bởi dân ở các vùng nông thôn và gỉáp ranh bị dồn đến. Hàng trăm khu dồn được thiết lập. Người dân sống chui rúc sau những hàng rào kẽm gai. Đi làm hoặc trở về đều phải qua trạm kiểm soát Ban đêm mỗi nhà phải đặt một ngọn đèn dầu trước cửa. Ra khỏi nhà phải lên tiếng báo trước. Nhiều người không kịp nói đã bị bọn lính rình rập, bắn chết ngay tại chỗ, ở những vùng giáp ranh, nơi trước đây là làng mạc, vườn tược, giờ chỉ còn lơ thơ một vài bờ tre, một ngọn dừa. Lính Mỹ, lính Nam Triều Tiên chài, lết dai như đỉa. Còn vùng rừng núi, thì B.52, thuốc độc hóa học đã biến những khu rừng đại ngàn thành những khu rừng khô trắng. Ngày nào cũng như ngày nào, sau mỗi đợt B52 rải thảm. từng bầy trực thăng vũ trang thay nhau, quần lượn trên những rừng cây trụi lá, sẵn sàng xả súng hoặc đổ quân xuống bất kỳ nơi nào.

Sư đoàn Sao Vàng, sau hai năm chiến đấu liên tục, quân số mỗi ngày một hao hụt, gạo, đạn mỗi ngày một ít. Những loại rau rừng, mỗi ngày một khan hiếm. đến mức sư đoàn phải ra chỉ thị cho bộ đội chỉ được ăn lá già, tuyệt đối cấm không được hái lá non và nhổ cả cây các loại rau đại ấy để khai thác lâu dài. Đói, rách, bệnh tật, bom dạn cứ bám riết lấy từng chiến sĩ. Trước tình hình đó, đảng ủy và bộ tư lệnh sư đoàn kết hợp chặt chẽ với tỉnh ủy, tỉnh đội Bình Định chủ trương phát huy mạng lưới hậu cần, tuyển quân ở các vùng địch kiểm soát và tích cực khai thác hậu cần tại chỗ. Mặt khác, chủ động phá thế kìm kẹp của dịch, cài lực. lượng xuống đồng bằng, xuống vùng sâu, dựa vào dân, bám dân để tồn tại và đánh địch. Đây là một quyết định cực kỳ quan trọng và chính xác bởi nếu cứ tiếp tục cho bộ đội đứng ở trên núi thì đến một lúc nào đó sẽ không còn đất và có điều kiện để  đứng nữa. Trong hoàn cảnh lúc đó, đưa lực lượng xuống hẳn vùng sâu là một việc hết sức táo bạo và rất nguy hiểm. Nhưng do hiểu dân, nắm được dân nên sư đoàn quyết tâm cắm trước một phần ba lực lượng xuống đồng bằng Phù Cát, Phù Mỹ, Hoài Nhơn và phát triển sâu vào phía nam tỉnh. Có dân là có tất cả. Hơn nữa khi lực lượng ta xuất  hiện và hoạt động ở giữa hậu phương địch. buộc chúng phải co và đối phó.Từ đó, những cuộc hành quân càn quét ở vùng giáp ranh và trên núi phải giảm bớt, tạo điều kiện cho các bộ phận còn lại mở rộng bàn đạp, khai thông các hành lang tiếp tế, vừa đánh địch,vừa tăng cường cơ sở sản xuất tự cấp, tự túc.

Giữa tháng ba, các đơn vị lần lượt xuyên rừng, vựợt qua vùng giáp ranh xuống đồng bằng. Hai trung đoàn 2 và 12 xuống Phù Mỹ, Phù Cát. Trung đoàn 22 xuống đông Hoài Nhơn. Chỉ sau nửa tháng hoạt động, ngụy quân, nguỵ quyền ở Hoài Nhơn đã bị quét đi từng mảng. Nhiều khu dồn bị phá vỡ. Ở các thôn xã mới giải phóng, các đội du kích gấp rút được thành lập, nhiều xã đã có trung đội du kích đảm nhiệm một mũi, một hướng trong các trận đánh phối hợp với bộ đội chủ lực.
Hoảng hốt trước sự xuất hiện của sư đoàn Sao Vàng giữa đồng bằng, bộ chi huy quân sự Mỹ vội vàng ra lệnh cho quân Mỹ kết thúc sớm cuộc càn ở hai bên bờ sông Hrê (tây Quảng Ngãi kéo về đối phó ở Bình Định, mặc dù lúc đó, sư đoàn Sao Vàng chưa tổ chức một trận đánh lớn nào.

Ngày 21 tháng 8, lữ đoàn 3 của sư đoàn không vận số 1 được lệnh đổ bộ xuống vùng đồi tranh Cát Sơn, huyện Phù Cát. Nởng vừa đặt chân xuống, lữ đoàn này đã bị hai tiểu đoàn của trung đoàn 2 đón đánh, diệt 210 tên. bắn rơi năm trực thăng, cuộc giải tỏa đồng bằng Phù Mỹ của lữ đoàn 3 chưa kịp hình thành đã bị đập tan.

Giảm hẳn lòng tin vào sự chi viện của quân Mỹ, bọn ngụy quân, ngụy quyền ở vùng đông Phù Mỹ trở nên lúng túng, bị động. Chớp thời cơ, sư đoàn chủ trương dùng đại đội đặc công, một bộ phận trung đoàn 12 cùng với địa phương tiến công quận lỵ Phù Mỹ. Sau hai tiếng đồng hồ, các chiến sĩ trung đoàn 12 đã đánh bật tất cả các ổ đề kháng của địch, làm chủ quận ly một đêm và tiêu diệt hầu, hết bọn tề điệp ở các xã Mỹ Tài, Mỹ Thọ. Sự kiện này dã gây chấn động lớn ở vùng đồng bằng ven biển Bình Định. Nhiều nơi vừa nghe tin bộ đội Sao Vàng đã về, bọn ngụy quân, ngụy quyền đã vội vã tháo chạy.

Hiệp đồng chặt chẽ với hướng nam, các chiến sĩ trung đoàn 22, trong đêm 17 tháng 8 cũng tiến công bảy ịi trí quanh thi trấn Bồng Sơn, Tam Quan và tiếp tục trụ lại ở đông đường (khu vực xã Hoài Thanh, Hoài Hương) vừa đánh địch vừa phát động quần chúng.

Thời gian này, tổ chức được một đợt tiến công vào sào huyệt địch rất công phu. Từ việc chuẩn bị chiến trường, đường hành quân đến việc giấu quân đều phải tính toán hết sức chi ly, chính xác. Đưa một tiểu đoàn chủ lực vào sát căn cứ địch, giữa một hệ thống đồn bốt dày đặc, bịt mắt được một mạng lưới tề điệp nhung nhúc của địch không phải là một điều đơn giản. Phải dựa vào dân, và chỉ có nhân dân mới làm được công việc ấy. Nhân dân phát hiện bọn tề điệp, nhân dân đi trinh sát, dẫn đường, nhân dân che giấu bộ đội.

Do tạo được thế đứng ở đồng bằng, mọi hoạt động của sư đoàn dần dần chuyển sang thế chủ động. Thắng lợi cơ bản của sư đoàn trong mùa thu năm 1967 là đã tạo được bàn đạp ngay trong lòng địch. Nhờ có dân, biết dựa vào sức dân, sư đoàn đã vượt qua được những khó khăn tưởng chừng như không thể nào vượt qua nổi. Ngược lại, nhờ có sự hoạt động của sư đoàn, phong trào địa phương cũng phát triển lên một bước mới. Hàng loạt các thôn xã ở Hoài Nhơn, Hoài ân, Phù Mỹ, Phù Cát... đã giữ được phong trào.

Thời cơ chuẩn bị cho những trận đánh tập trung lớn hơn, tiêu diệt sinh lực địch lớn hơn đã mở ra trước mắt sư đoàn.

Cuối mùa đông năm 1967 , trên chiến trường toàn miền, chiến lược “chiến tranh cục bộ” của Mỹ đã bị thất bại thêm một bước nghiêm trọng. Ở miền Bắc, đế quốc Mỹ vẫn đang ra sức đẩy cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân và hải quân lên những nấc thang mới, nhưng chúng vẫn không xoay chuyển được tình thế. Tháng 12 năm 1967, Bộ Chính trị, Ban chấp hành Trung ương Đảng quyết định động viên những nỗ lực cao nhất của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ở cả hai miền, đưa cách mạng miền Nam lên bước phát triển mới bằng cuộc Tổng tiến công và nổi dậy đồng loạt vào mùa Xuân năm l968

Ở Khu 5, quyết tâm thực hiện chủ trương nói trên, Khu ủy và Quân khu ủy chủ trương sử dụng cả ba thứ quân tiến công liên tục, mạnh mẽ cả xuân và hè 1968, đánh sập ngụy quân, ngụy quyền, tiêu diệt nặng sinh lực Mỹ, kết hợp với những cuộc nổi dậy rộng khắp và quyết liệt của quần chúng, giành chính quyền về tay nhân dân. Sư đoàn Sao Vàng, mặc dù đang gặp rất nhiều khó khăn, vẫn xác định tháng 12 năm 1967 phải là tháng chuyển biến mạnh mẽ về tình hình đơn vị và địa bàn hoạt động vùng sâu.

Một đợt sinh hoạt chính trị sôi nổi được tổ chức trong toàn sư đoàn. Trung đoàn 12 ở sâu nhất (giáp Quy Nhơn) dấy lên phong trào: “Tình nguyện vào đội quyết tử”. Đội “Xung kích Ngô Mây”1 (Chú thích 1 . Ngô Mây quê ở Bình Định, người anh hùng ôm bom ba càng lao vào đội hình địch trên đường số 19 trong cuộc kháng chiến chống Pháp.) do trung đoàn trưởng Nguyễn Duy Hồng làm đội trưởng. Các chiến sĩ muốn trở thành chiến sĩ xung kích Ngô Mây đều phải viết đơn và tuyên thệ trước cờ Đảng. Kết hợp. với sư đoàn Sao Vàng, tỉnh ủy và tỉnh đội Bình Định cũng tích cực chỉ đạo củng cố lực lượng vũ trang và các tổ chức quần chúng, chuẩn bị vũ khí, chờ ngày xuống đường đấu tranh, diệt ngụy, cô lập Mỹ

Không khí chuẩn bị náo nức như sắp bước vào một ngày hội lớn. Song song với việc củng cố lực lượng, sư đoàn liên tiếp tiến công địch để giành địa bàn ở vùng sâu. Ngày 5 tháng 12, các chiến sĩ tiểu đoàn 6 trung đoàn 12 đã táo bạo đột nhập trường huấn luyện Gò Trạm tiêu diệt 150 tên sĩ quan và học viên sĩ quan. Tiểu đoàn 5 bất ngờ tiến công thị trấn Đập Đá (An Nhơn) diệt gọn một trung đội dân vệ, bắt sống một trung đội khác. Chiến sự loang ra nhiều nơi uy hiếp trực tiếp phía bắc và tây-bắc thị xã Quy Nhơn.

Để ngăn chặn những cuộc tiến công tiếp theo của đối phương, bộ chỉ huy quân sự Mỹ vội vã đưa sư đoàn “Mãnh Hổ” Nam Triều Tiên vào hoạt động. Bọn lính đánh thuê Nam Triều Tiên rất tàn bạo. Đi đến đâu chúng cũng thực hiện chính sách đốt sạch, phá sạch, giết sạch. Đội quân đánh thuê này đã gây ra biết bao tội ác ở các thôn xã dọc hai bên đường số 19. Ngày  1 5 tháng 5 năm 1967, một tiểu đoàn lính Nam Triều Tiên dồn đồng bào xã Bình Quang, huyện Bình Khê ra bờ sông Côn  tàn sát rất dã man hơn năm trăm người dân, cả cụ già, em nhỏ, phụ nữ có thai đều ngã gục dưới làn đạn tội ác của chúng.

Sáng ngày 24 tháng 12, một tiểu đoàn Nam Triều Tiên phát hiện được bệnh xá và một bộ phận trung đoàn bộ trung đoàn 12 ở dãy núi Bà, chúng liền bu ngày lại. Tiểu đoàn 5 , lúc đó đang ở một khu vực lân cận được lệnh hành quân cấp tốc tới bảo vệ cho cuộc di chuyển của bệnh xá ra khỏi vòng vây của giặc.

Nhắc tới những ngày hoạt động gian khổ ở phía nam Bình Định, các chiến sĩ trung đoàn 12 không sao quên được núi Bà. Đó là một dãy núi lớn nằm giữa vùng đồng bằng ven biển Phù Cát. Với những hang đá lớn kế tiếp nhau, nơi đây đã trở thành một căn cứ vững chắc của các~ lực lượng địa phương, tỉnh, huyện đồng thời cũng là nơi xuất phát của những trận đánh vào vùng đông của trung đoàn 12. Suốt bốn, năm năm nay, bom đạn và thuốc độc hóa học Mỹ không ngừng trút xuống dãy núi hiểm trở này, nhưng vẫn không sao hủy diệt được màu xanh trong các hốc núi. Núi Bà thường xuyên là đối tượng càn quét của bọn lính Nam Triều Tiên. Trong nhiều cuộc càn, chúng dùng xăng, hóa chất độc phun xuống các hang hốc. Nhiều thế hệ cán bộ, chiến sĩ và đồng bào đã hy sinh dưới đáy hang vì bệnh tật, đói khát, đã nói lên tấm lòng kiên trung bất khuất của chiến sĩ và đồng bào vùng đông Bình Định.

Ngày hôm lấy, tiểu đoàn 5 vừa hành quân đến một cánh rừng non dưới chân núi thì gặp địch. Lập tức bộ đội triển khai đội hình chiến đấu. Phó chính trị viên tiểu đoàn Nguyễn Hữu Thiềng và đại đội trưởng Đoàn Liên như hai con thoi chạy đi, chạy lại tổ chức cho đại đội 52 đánh địch. Trận đánh nhanh và gần đến mức các trận địa pháo Nam Triều Tiên ở Phù Cát. An Nhơn đã có sẵn tọa độ cũng không kịp phản ứng. Toàn tiểu đoàn địch bị đánh tan tác, trong đó có một đại đội bị tiêu diệt gọn và năm tên bị bắt sống.

Trận núi Bà là một trận đánh xuất sắc của một đại đội ta diệt gọn một đại đội Nam Triều Tiên. Trong điều kiện gặp địch đột ngột giữa đường, không có công sự, các chiến sĩ đại đội 52 đã lợi dụng địa hình, đánh gần, đánh nhanh, hiệp đồng giữa các trung đội rất chặt chẽ. Cán bộ đại đội chỉ huy vững vàng, linh hoạt. Trong điều kiện chiến đấu bất ngờ, cán bộ đại đội, trung đội, tiểu đội đều nắm rất chắc đơn vị. Trước khi xảy ra trận đánh. tiểu đoàn 5 đang ở vào tình trạng thiếu gạo, thiếu thuốc nghiêm trọng. Từ chỗ mỗi người mỗi ngày một lon gạo, tới chỗ mười người một lon. Riêng đại đội 52, hôm đó chỉ còn một lon gạo rang dành cho những đồng chí đau yếu. Trong điều kiện thiếu đói, các chiến sĩ vẫn đánh thắng đối tượng địch vào loại sừng sỏ. Điều đó nói lên phẩm chất chính trị vững vàng, tinh thần hy sinh không bờ bến và bản lĩnh chiến đấu của cán bộ, chiến sĩ sư đoàn.

Sau trận đánh xuất sắc kể trên, đại đội 52 được vinh dự nhận lá cờ lưu niệm của nhân dân Triều Tiên gửi tặng. Lá cờ thêu dòng chữ: “Mặt trận tổ quốc Triều Tiên tặng đơn vị khá nhất tiêu diệt bọn lính đánh thuê Pắc Chung Hy”. Thời gian đó, ở phía bắc Bình Định, trung đoàn 22 vẫn cùng các lực lượng địa phương bám chắc địa bàn đông Hoài Nhơn. Ngày 13. tháng 12 , bọn địch ở thi trấn Tam Quan bị tiến công chỉ sau 30 phút, 20 tên ác ôn khét tiếng bị diệt cùng với hai trung đội dân vệ. Nhà tù thị trấn bị phá vỡ; 600 đồng bào, cán bộ bị giam cầm được giải phóng. Địch đưa một tiểu đoàn Mỹ đến giải tỏa. Tiểu đoàn này đã bị trung đoàn 22 đánh thiệt hại nặng.

Trung đoàn 2 sau một thời gian ra nam Quảng Ngãi được lệnh trở lại Bình Định diệt gọn hai đại đội Mỹ và một đại đội bảo an, giải phóng thêm một số thôn xã nằm dọc ven biển huyện Phù Mỹ. Đến đây. chiến trường Bình Định đã chuyển sang một thế mới. Nhũng trận tập kích chớp nhoáng cũng như những trận đánh kéo dài liên tiếp diễn ra sát các quận lỵ, thị trấn. Sôi động nhất vẫn là những trận đánh tiêu diệt bọn Nam Triều Tiên ở khu đông nam tỉnh.

Ngày 19 tháng 1 năm 1968, các chiến sĩ tiểu đoàn 6 trung đoàn 12 được lệnh tiến công thị trấn Đập Đá (An Nhơn) lần thứ hai và tiêu diệt bọn địch giữ cầu Xi-ta trên đường số 1.

Mất Đập Đá, Quy Nhơn bị uy hiếp trực tiếp. Vì thế, ba ngày sau bọn giặc đã dồn vào khu vực này một trung đoàn Nam Triều Tiên thuộc sư đoàn “Mãnh Hổ”, bốn đại đội bảo an, 32 xe tăng và xe bọc thép. Chúng còn huy động một lực lượng không quân, pháo hạm rất lớn. Cuộc chiến đấu ác liệt giành giật từng tấc đất xung quanh làng Phương Danh Nam, nơi tiểu đoàn 6 giữ bàn đạp đã diễn ra suốt ngày đêm. Bộ binh, xe tăng địch liên tục thay nhau tiến công vào tiểu đoàn 6.
Năm ngày năm đêm thôn Phương Danh Nam lúc nào cũng nóng bỏng. Trong các khu vườn, các ngôi nhà cháy đỏ, các chiến sĩ thay nhau đào những căn hầm rộng sâu để cất giấu thương binh và sửa chữa vũ khí. Số chiến sĩ bị thương mỗi ngày một tăng lên. Tuy bị những vết thương hành hạ đau đớn nhưng anh em vẫn bắn xả vào quân Nam Triều Tiên một khi chúng đến gần. Những đồng chí bị thương vào mắt thì ngồi lắp đạn. Trên các bờ hào, góc vườn. rải dầy xác giặc, Các chiến sĩ tiểu đoàn 6 càng đánh càng hăng. Lớp này hy sinh, lớp khác nhảy lên thay thế. Anh em đại đội 1 lấy cả xẻng, cả băng đạn AK rỗng đập lên đầu quân địch. Những trận đánh quá chênh lệch, một chọi năm, chọi mười, có chỗ, một chọi 50 thường xuyên diễn ra. Tỷ lệ chênh lệch ấy cứ tăng vọt lên mãi cho đến lúc hơn 10 chiếc xe tăng chạy xộc vào trận địa của tiểu đoàn 6. Không còn một quả đạn chống tăng, không còn một quả thủ pháo, các đội viên quyết tử đã đứng cả dậy cầm súng tiểu liên, lựu đạn, xẻng chiến đấu đến người cuối cùng. Tinh thần bất khuất của các chiến sĩ trung đoàn 12 đã làm rung động cả một vùng phụ cận Quy Nhơn. Một tuần liền, bọn lính Nam Triều Tiên vẫn kinh hoàng như đang sống trong một cơn ác mộng. Trận đánh chứng tỏ lòng căm thù bọn giặc Nam Triều Tiên của cán bộ, chiến sĩ dã được phát động tới đỉnh cao. Người chiến sĩ được trang bị đầy đủ về ý chí, do đó, mặc dù nằm ở một vị trí hoàn toàn bất lợi, chênh lệch lớn về so sánh lực lượng, vũ khí, họ vẫn chiến đấu hết sức dũng cảm, không chịu nhường một tấc đất nào cho giặc.

Những trận kịch chiến dai dẳng như vậy tiếp tục diễn ra trên chiến trường Bình Định cho đến những ngày cuối tháng chạp. Chủ trương không đứng trên núi mà thọc thẳng xuống đồng bằng, bám đất, bám dân, dựa vào đất, dựa vào dân để tồn tại và chiến đấu của sư đoàn là hết sức đúng đắn. Trải qua hơn nửa năm vừa tiêu diệt sinh lực đích, vừa gây dựng phong trào quần chúng, sư đoàn Sao Vàng đã tạo được một thế đứng hết sức thuận lợi giữa đồng bằng, chuẩn bị bước vào mùa xuân tổng tiến công và nổi dậy đồng loạt toàn miền năm 1968.

Mùa xuân 1968. một mùa xuân lịch sử báo hiệu sự suy sụp không cứu vãn nổi của bọn xâm lược Mỹ, buộc chúng phải xuống thang một lần nữa trong cuộc chiến tranh phá hoại đối với miền Bắc và phải ngồi vào bàn hội ngaij thương lượng hòa bình ở Pa-ri. Sư đoàn Sao Vàng cùng với cán bộ và nhân dân trên chiến trường Bình Định đã góp một phần nhỏ chiến công của mình để tạo nên mùa xuân rực rỡ ấy của dân tộc. Cũng như những chiến dịch trước đây, vào khoảng giáp Tết Nguyên Đán năm 1968, Mặt trận Bình Định được thành lập. Đồng chí Đoàn Khuê, Phó chính ủy Quân khu 5 được cử làm Tư lệnh kiêm Bí thư Mặt trận. Trong Bộ chỉ huy Mặt trận còn có các đồng chí chỉ huy sư đoàn, thường vụ tỉnh ủy và tỉnh đội.

Riêng phía nam tỉnh, Khu ủy Khu 5 tổ chức Mặt trận Quy Nhơn do đồng chí Nguyễn Xuân Hữu, Thường vụ Khu uỷ và đồng chí Đặng Thành Chơn, Khu ủy viên phụ trách. Đồng chí Nguyễn Xương tỉnh đội trưởng Bình Định trực tiếp chỉ huy lực lượng vũ trang tiến công thị xã. Phương án chuẩn bị lực lượng đấu tranh chính trị trong đợt Tổng tiến công này cũng khá chặt chẽ. Các tỉnh ủy viên là nữ hầu hết được điều vào tăng cường cho thị xã Quy Nhơn. Ở những vùng có phong trào mạnh như Hoài Nhơn, Phù Mỹ và một số nơi khác, lực lượng quần chúng được tổ chức thành từng đội quân. Cứ 100 người thành lập một đại đội, 500 người thành lập một cụm. Đội quân chính trị lớn lao này từ những ngày trước tháng 12 đã được trang bi gậy gộc, dao liềm, cờ băng,, khẩu hiệu, truyền đơn, lời kêu gọi... Làm nòng cốt cho lực lượng trên là tiểu đoàn đặc công và hai tiểu đoàn của tỉnh.

Do tính chất của nhiệm vụ, Mặt trận và bộ lư lệnh sư đoàn sử dụng trung đoàn 2 và 22 vào khu vực huyện Phù Mỹ, Trung đoàn 12 đánh vòng ngoài hỗ trợ cho ba tiểu đoàn của tỉnh và các lực lượng chính trị của quần chúng ở phần nam tỉnh tiến công và nổi dậy trong thị xã Quy Nhơn. Nhiệm vụ xuyên suốt của sư đoàn trong quá trình tiến công và nổi dậy là phải kéo, kìm, diệt chủ lực cơ động ngụy, cô lập quân Mỹ và Nam Triều Tiên, kìm hãm chúng tại các căn cứ lớn.

Phương án chung của Mặt trận Bình Định là :

- Tiến công kết hợp với nổi dậy ở hai khu vực chính Quy Nhơn và Hoài Nhơn.

- Tiến công quân sự giải phóng quận Phù Mỹ, hỗ trợ cho quần chúng nổi dậy giải phóng nông thôn và sẵn sàng nhập thị.
Không khí chuẩn bị khẩn trương, sôi động ở khắp mọi nơi. Chưa có mùa xuân nào, chiến dịch nào không khí chuẩn bị ra quân lại rạo rực, đầy tin tưởng như mùa xuân năm ấy.

Ngày 25 tháng 1 năm 1968, lệnh Tổng tiến công và nổi dậy được phổ biến tới các trung đoàn, các đơn vị trực thuộc và các thôn xã, một cuộc hành quân cấp tốc đã diễn ra với trung đoàn 22. Từ nam Quảng Ngãi và đông Hoài Nhơn, trung đoàn chia làm hai đường tiến về Phù Mỹ. Một cánh đi từ trên núi xuống, một cánh khác đi dọc bờ biển vào. Nhưng vì phải luồn lách qua nhiều vị trí địch, trung đoàn 22, trừ tiểu đoàn ở Hoài Nhơn, đã không đến kịp ngày nổ súng. Trong khi đó, theo đúng hợp đồng và mệnh lệnh, các  chiến sĩ trung đoàn 2 do trung đoàn trưởng Trần Trọng Sơn và chính ủy Lê Huấn chỉ huy đã vào tới vị trí chiếm lĩnh, chuẩn bị nổ súng tiêu diệt quận ly Phù Mỹ.

24 giờ ngày 30 tháng 1 tức là đêm 29 Tết Nguyên Đán, trung đoàn 2 đã cắt xong hai lớp rào, hỏa lực cối, ĐKZ lần lượt đưa vào vị trí chuẩn bị nổ súng thì có lệnh khẩn của Bộ Tư lệnh Quân khu: hoãn nổ súng đến đêm mai.

Tình huống thật bất ngờ, Trung đoàn trưởng TrầnTrọng Sơn biết rút ra sẽ bị lộ và đêm mai khó có thể chiếm lĩnh được an toàn, nhưng chấp hành mệnh lệnh, anh cấp tốc ra lệnh cho các mũi, các hướng khẩn trương rút ra khu vực Bình Trị trước khi trời sáng. Ở phía nam tỉnh, theo kế hoạch hợp đồng với sư đoàn và tỉnh đội đến giờ nổ súng, cơ sở trong thị xã sẽ đưa Ô tô và lực lượng quần chúng ra đón bộ đội tỉnh nhập thị. Nhưng một tình huống ngoài dự kiến đã xảy ra. Sắp đến giờ nổ súng, đồng chí Nguyễn Khuông. thường vụ tỉnh ủy, bí thư thị ủy Quy Nhơn bị địch bắt và đã anh dũng hy sinh ngay trong đêm hôm ấy. Kế hoạch hợp đồng với bên ngoài không thực hiện được vì đồng chí Khuông là người chỉ huy cao nhất nắm toàn bộ phương án. Không còn cách nào khác, đến giờ G, các chiến sĩ bộ đội tỉnh, huyện và trung đoàn 12 cứ chiếu theo mệnh lệnh và phương án đã chuẩn bị. dóng hướng trên bản đồ, nổ súng tiến công. Tuy vậy, nhờ có bàn đạp vững. chắc và có lực lượng địa phương dẫn đường, trung đoàn 12 đã đánh rất mạnh ở phía An Nhơn, và đến ngày 3 tháng 2, tiến công sở chỉ huy trung đoàn Nam Triều Tiên ở Phú Kiều, diệt 100 tên. Ngày 9, 10, 11 phá sập cầu trên đường số 1, tiêu diệt bọn dân vệ, bảo an ở An Đức, bắn cối 82 vào Chợ Gồm...

Trong khí thế tiến công ào ạt như gió cuốn, tiểu đoàn 5 tách khỏi đội hình trung đoàn 12, phối hợp với địa phương vượt đầm Thị Nại xóa sạch một loạt đồn bốt, ”ấp chiến lược”, mở toang một mảng lớn ở bắc thị xã Quy Nhơn.

Trung đoàn 2, sau khi đưa được toàn bộ đội hình ra khỏi hàng rào quận lỵ Phù Mỹ theo lệnh của Bộ tư lệnh Quân khu, trung đoàn 41 ngay lập tức tràn ra vây bọc bốn phía quận lỵ. Một số đơn vị týam báo, bộ binh còn bám sát dấu vết của trung đoàn tới tận thôn Bình Trị. Từ phương án tiến công quận lỵ Phù Mỹ, trung đoàn 2 chuyển sang phản kích tiêu diệt địch ở bên ngoài căn cứ. Cuộc chiến đấu của trung đoàn 2 diễn ra quyết liệt ngay từ sáng ngày 31 tháng 1. Các chiến sĩ trung đoàn 2 ,trong những ngày đáng ghi nhớ ấy đã chiến đấu quên mình để thực hiện nhiệm vụ thu hút, kìm giữ địch cho các đơn vị bạn và lực lượng địa phương nổi dậy nhập thị.

Trong khi địch dồn quân đối phó với trung đoàn 2 và 12, các đội đặc công, biệt động, bộ đội tỉnh, du kích...từ các vị trí dấu quân bí mật đã ào ạt tiến công địch trong thị xã Quy Nhơn . Các đồng chí tỉnh ủy viên, huyện ủy viên cùng ngồi trên thuyền với chiến sĩ, vượt sóng gió từ ven biển đánh úp địch ở thị xã. Một số khác cải trang, đánh thốc từ phía cầu Đôi vào thị xã giữa ban ngày. Các chiến sĩ đặc công tỉnh có tiểu đoàn  trưởng Mười chỉ huy đánh chiếm đài phát thanh, dinh tỉnh trưởng, chi khu cảnh sát, quân cảng, bến xe, nhà ga...giữ vững các khu vực này suốt một tuần lễ.

Kết hợp với lực lượng vũ trang, lực lượng chính trị của tỉnh bao gồm mọi tầng lớp nhân dân mà đội quân tóc dài làm xung kích đã nổi dậy áp đảo địch ở hầu hết các thi trấn, quận ly. Gần ba vạn đồng bào ở Hoài Nhơn kéo đến bao vây thị trấn Tam Quan, thị trấn Bồng Sơn, đồi 10. Hàng ngàn các mẹ, các chị ở Phù Mỹ đã mang gậy tre; dao, liềm vào đánh đuổi bọn lính bảo an, dân vệ ở nhiều đồn và ấp chiến lược thuộc xã Mỹ Dục, Mỹ Lợi. Hàng vạn đồng bào các huyện Phù Cát, Bình Khê,Vĩnh Thành, An Nhơn... sôi sục xuống đường đấu tranh đòi lật đồ chính quyền tay sai Nguyễn Văn Thiệu, đòi Mỹ không được can thiệp vào công việc của người Việt Nam. Trên toàn miền, quân và dân ta đã nổi dậy, tiến công vào hầu hết các thành phố, thị xã, căn cứ của Mỹ ngụy..

Rồi tin thành phố Huế được giải phóng, tòa đại sứ Mỹ bị tiến công, nhân dân đã nổi dậy làm chủ nhiều khu vực rộng lớn trong thành phố Sài Gòn. Chiến trường Khu 5. bộ đội và đồng bào các tỉnh Tây Nguyên đã đồng loạt tiến công địch ở Buôn Ma Thuột, Plây cu, Công Tum. đánh chiếm thị trấn Tân Cảnh, Hàng vạn đồng bào các dân tộc tiến vào thị xã Buôn Ma Thuột đấu tranh trực diện làm cho địch vô cùng hoảng sợ. Ở đồng bằng, chiến sự diễn ra sôi nổi và dồn dập. Các căn cứ lớn, sân bay, hậu cứ của cứ quân Mỹ lẫn ngụy ở Đà Nẵng, Hội An. Tam Kỳ, Quy Nhơn, Tuy Hòa. Quảng Ngãi, Nha Trang... đều bị lực lượng vũ trang quân khu phối hợp với lực lượng chính trị hùng hậu tiến công và chiếm nhiều vị trí quan trọng. Những tin tức đó làm nức lòng quân dân Bình Định và chiến sĩ sư đoàn Sao Vàng. Trong những ngày sôi động đó, khi sư đoàn 22 ngụy và sư đoàn “Mãnh Hổ” Nam Triều Tiên đang bị kèm chặt ở khu vực của hai trung đoàn 2 và 12 thì ở vùng giáp ranh, quân Mỹ mở một cuộc phản kích nhằm co kéo lực lượng của sư đoàn Sao Vàng ra khỏi các vành đai bao quanh các thị trấn, thị xã.

Trước tình hình đó, bộ tư lệnh sư đoàn quyết định tung lực lượng dự bị (trung đoàn 22) vào chiến đấu. Với truyền thống vốn có của mình, cán bộ chỉ huy trung đoàn 22 tập trung tất cả những xạ thủ B.40 xuất sắc của trung đoàn và chọn ba đại đội bộ binh có kinh nghiệm tổ chức tập kích ban đêm vào quân Mỹ ra phản kích. 3 giờ sáng ngày 8 tháng 3, những quả đạn B.40 bất ngờ nổ đồng loạt vào những chiếc xe tăng Mỹ ở khu vực ấp Diễm Tiêu cách quân ọy Phù Mỹ bốn ki-lô-mét. Ngay loạt đạn đầu, bốn chiếc xe đã bốc cháy. B.40 vừa nổ, bộ binh đã ập tới, chia cắt bộ binh địch để tiêu diệt. Chỉ hơn một giờ, toàn bộ chi đoàn xe bọc thép và một đạt đội Mỹ đã bị diệt gọn.

Sau tết Mậu Thân 1968. cuộc tiến công của sư đoàn Sao Vàng và các lực lượng vũ trang tỉnh Bình Định vẫn không ngừng. Các chiến sĩ trung đoàn 12, trong một đêm đánh liền bảy vị trí từ Phù Cát đến bắc thị xã Quy Nhơn. Tiểu đoàn 5, phối hợp với đặc công tỉnh, tiến công lần thứ hai vào quận ly Tuy Phước. Các đội viên đội quyết tử quàng lên vai những chiếc khăn đỏ “Ngô Mây” vượt 12 lớp rào, đánh chiếm nhà tên quận trưởng, chi cảnh sát, nhà lao, sau đó trụ lại ban ngày đánh địch phản kích ở ngã tư quận lỵ Tuy Phước. Đại đội cối 82 và DKZ của tiểu đoàn, một lần nữa lại ngồi thuyền của đồng bào, vượt đầm Thị Nại tập kích địch trên quân cảng Quy Nhơn và thị trấn Gò Bồi... Một bộ phận cối của trung đoàn luồn sậu, tập kích sư đoàn bộ 22 ngụy ở An Sơn và bắn nát sở chỉ huy hành quân của sư đoàn “Mãnh Hổ” Nam Triều Tiên ở Gò Rộng, buộc chúng phải hủy bỏ cuộc phản kích vừa triển khai, quay về giữ căn cứ. Đặc công sư đoàn cùng tiểu đoàn 5 phát triển xuống hướng nam, tiêu diệt sở chỉ huy hành quân của bọn Nam Triều Tiên ở quán Cây Xoài (Phước Thuận) diệt 300 tên, phá huỷ năm pháo, 15 xe quân sự. Sở chỉ huy trung đoàn và trận địa pháo Nam Triều Tiên ở Mỹ Long cũng bị pháo binh sư đoàn làm cho tê liệt. Tiểu đoàn 4 từ phía đông vượt đường số 1 tiến về phía tây, ép bọn lính Nam Triều Tiên ở An Nhơn diệt 200 tên, bắn rơi ba máy bay, phá hủy ba xe bọc thép.

Tin chiến thắng như những tràng pháo đón xuân nổ dồn dập từ đầu chiến dịch đã làm cho chiến trường Bình Định thay đổi nhanh chóng. Mặc dù không có những chiến công vang đội như các chiến trường khác và còn nhiều thiếu sót về tổ chức hành quân, hiệp đồng chiến đấu nhưng sư đoàn Sao Vàng đã làm sáng rõ một điều: khi có những đơn vị chủ lực kìm giữ quân chủ lực địch. các lực lượng vũ trang địa phương và lực lượng nổi dậy của quần chúng có thể đánh thẳng vào trung tâm các thành phố, thị xã và thị trấn. Thực tế đã xác minh chủ trương thọc thẳng xuống vùng sâu, bám đất, bám dân, tạo thế hoạt động trong lòng địch trong tình thế vô cùng khó khăn những tháng cuối năm 1967  của sư đoàn là hoàn toàn đúng đắn.

Mặt khác còn chứng tỏ tinh thần chấp hành mệnh lệnh triệt để của bộ tư lệnh sư đoàn. Nếu đêm ngày 29, trung đoàn 2 không rút khỏi ví trí chiếm lĩnh, tình hình khu chiến Phù Mỹ có thể đã đổi khác. Nhưng vì lợi ích chung của toàn chiến trường, các chiến sĩ trung đoàn 2 sẵn sàng chấp nhận một trận đánh hoàn toàn ở vào thế bất lợi.
Cùng với chiến thắng chung của toàn miền, trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy đồng loạt xuân 1968, sư đoàn Sao Vàng và quân dân Bình Định với chiến công của mình, đã góp phần đẩy bọn xâm lược Mỹ và các đội quân tay sai của chúng ngày một lún sâu hơn vào thế bị động.

*
*    *

Đến mua hè, chiến trường Bình Định vẫn nóng bỏng. Sau cuộc Tổng tiến công và nổi dậy đồng loạt trong mùa xuân, những cuộc thay quân, điều chỉnh lại lực lượng của bọn xâm lược Mỹ đã diễn ra ở khắp nơi. Sư đoàn không vận số 1 Mỹ bị đánh giập dầu ở Bình Định phải điều gấp ra ứng cứu chiến trường Trị Thiên. Thế chân sư đoàn này là lữ đoàn “kỵ binh thiết giáp” 1731 (Chú thích 1. Lữ 173 là một đơn vị dù, nhưng qua Việt Nam. được trang bị thêm xe thiết giáp cho phù hợp với yêu cầu tác chiến nên còn được gọi là lữ đoàn “kỵ binh thiết giáp”) Mỹ điều từ Phú Yên ra. Lữ đoàn 173 Mỹ có khoảng 100 xe tăng và xe bọc thép, là một trong những đơn vị có sức đột kích mạnh trên chiến trường miền Trung lúc bấy giờ. Vừa đặt chân tới đất Bình Định, lữ đoàn 173 Mỹ tổ chức ngay những cuộc hành quân nống lấn, càn quét trên một quý mô lớn. Tên đại tá lữ đoàn trưởng thường tuyên bố một cách ngạo mạn rằng những gì lính “kỵ binh bay” trước đây không làm được thì lính “kỵ binh thiết giáp” sẽ làm được. Kết hợp với chiến thuật thiết xa vận ném một lúc hàng chục, hàng trăm xe tăng, xe bọc thép vào các cuộc càn quét. cày ủi, bọn bộ binh địch gồm lính của sư đoàn 22 ngụy, sư đoàn Mãnh Hổ Nam Triều Tiên đã rải quân đóng chốt trên khắp các điểm cao, dọc các đường mòn vùng giáp ranh phía tây, các vùng đồng nước và vùng cát ven biển. Những trận phản kích diễn ra dữ đội từ tháng 3 cho đến tháng 5, nhưng đó chỉ là biện pháp nhằm đối phó với các cuộc tiến công của ta vào các thị xã, thị trấn. Theo chỉ thị của quân khu, cách đánh tốt nhất đối với chiến thuật thiết xa vận của lữ dù 173 là phải “điều chúng ra tương đối xa thành phố, thị xã, tìm cách chặn chúng lại, vây chặt bằng các hình thức phục kích vận động, vận động tiến công và tập kích diệt từng tiểu đoàn, tiến tới đánh quy cả lữ đoàn của nó”. Thực hiện chủ trương trên, sư đoàn Sao Vàng dành một tháng cho hai trung đoàn 2 và 22 dừng lại tổ chức, củng cố lực lượng, chuẩn bị cho những trận đánh lớn. Riêng trung đoàn 12 vẫn tiếp tục hoạt động thu hút địch ở khu vực cũ. Một phong trào đăng ký “đại đội tình nguyện diệt xe”, “tổ tình nguyện diệt xe”, những cá nhân hăm hở xin nhận B.40, chai cháy, thủ pháo diệt tăng lan rộng khắp các đơn vị. Cán bộ, chiến sĩ gặp nhau là bàn cách diệt xe cơ giới.

Với truyền thống phá hủy và bắt sống xe tăng địch ở An Lão (1964) Đèo Nhông (1965) và gần đây, trận tập kích diệt cả một cụm xe bọc thép ở Diêm Tiêu, cách đánh xe bọc thép Mỹ vẫn còn là một vấn đề phải tiếp tục nghiên cứu đối với các chiến sĩ Sao Vàng. Bên cạnh những  khó khăn về chiến thuật, còn một khó khăn không kém phần quan trọng, đó là quân số và vũ khí. Từ trước đến nay, vũ khí đánh tăng của sư đoàn lớn nhất là ĐKZ, nhỏ là AT và thủ pháo tự tạo. Súng B.40 mỗi đại đội chỉ có vài ba khẩu với một số đạn rất ít ỏi, B.41 cả sư đoàn mới được trang bị năm khẩu.

Cũng như thời kỳ lính “kỵ binh bay” xuất hiện, một câu hỏi được đặt ra trước sư đoàn là: Với thực lực hiện nay liệu có thể diệt gọn được đơn vị xe bọc thép Mỹ không. Trận đánh Diêm Tiêu mới đây của trung đoàn 22 là một kinh nghiệm nóng hổi, nhưng đó mới chỉ là trận tập kích xe “chết” ban đêm. Từ đó, làm sao có thể rút được kinh nghiệm đánh xe bọc thép cơ động ban ngày. Câu hỏi ấy đã trở đi trở lại trong các cuộc họp của bộ tư lệnh sư đoàn, trong các hội nghị quân chính trung đoàn, các cuộc họp của chi bộ, chi đoàn đại đội. Cuối cùng, phương án đánh đã được xác định. Hai trung đoàn 2 và 22 sẽ mở đợt hoạt động tại khu vực ba xã Mỹ Lộc, Mỹ Tính, Ân Tường, nơi tiếp giáp hai huyện Phù Mỹ với Hoài Ân. Sư đoàn chủ trương bố trí các bộ phận chặn đầu, vận động tiến công bên sườn, khóa đuôi nhiều lớp khép kín đội hình địch, diệt nhanh, gọn và chắc từng chi đoàn xe bọc thép địch.

Ngày 3 tháng 5, sư đoàn trưởng Lư Giang cùng với chính ủy sư đoàn Nam Khánh đưa sở chỉ huy tới khu vực Hòn Nọc để theo dõi và chỉ huy chung cả hai hướng nam và bắc tỉnh. Sở chỉ huy tiền phương đặt sát đội hình trung đoàn 2 do phó sư đoàn trưởng Huỳnh Hữu Anh và phó tham mưu trưởng Sơn Diệp phụ trách

0 giờ 30 phút ngày 5 tháng 5, phốỉ hợp với chiến trường toàn quân khu, cùng một lúc, các đơn vị đặc công, công binh, pháo binh của sư đoàn tiến công tám cứ điểm và căn cứ, trận địa pháo địch trên trục đường số 1. Một đoạn đường dài hơn mười ki-lô-mét từ cầu Ông Diệu qua Bình Dương, Đèo Nhông đến giáp quận lỵ Phù Mỹ hoàn toàn bị cắt đứt, buộc bộ chỉ huy quân Mỹ ở Bình Định phải tung lữ đoàn kỵ binh thiết giáp đi giải tỏa. Tờ mờ sáng, từng bầy xe tăng, xe bọc thép từ quận ly Phù Mỹ xồng xộc thọc lên. Trên trời, từng bầy trực thăng bay sát các ngọn cây, cánh quạt khua ầm ĩ. Phía sau đoàn xe là bộ binh Mỹ. Trong các công sự, các chiến sĩ trung đoàn 2 bình tĩnh chờ địch đến. Sở chỉ huy sư đoàn, trung đoàn luôn thông báo về địch cho các đơn vị. Đến gần cánh đồng An Bảo, đoàn xe địch đột nhiên dừng cả lại. Từ trên tháp pháo, bọn lính nhảy xuống lùng sục hai bên đường. Giữa lúc đó, một loạt đạn tiểu liên từ ven núi bất thần rộ lên. Rồi một loạt nữa, một loạt nữa. . . Có tiếng hét của tên chỉ huy. Bọn lính nhảy bổ lên xe, và đoàn xe rú máy, chạy về phía có tiếng súng nổ.

Hai tổ bộ binh của tiểu đoàn 2, được lệnh bắn nhử địch bây giờ lại nằm im làm cho tên chỉ huy đoàn xe do dự. Khi còn cách trận địa ta 600 mét, hắn lại ra lệnh cho đoàn xe dừng lại và tung bọn lính bảo an lên trước. Một trận đánh nhỏ, miễn cưỡng đã diễn ra. Ngay từ loạt đạn đầu, 12 tên lính bảo an đã ngã gục, số còn lại vội chạy lui, bám vào xe bọc thép Mỹ.
Biết chắc đã gặp chủ lực ta, đoàn xe Mỹ ngập ngừng xông lên, 15 chiếc vừa M.113 , M.41 dàn làm hai hàng vừa chạy vừa bắn vào các lùm cây ở phía trước. Trùng trình mãi, lúc chạy, lúc dừng, 12 giờ trưa, địch vẫn còn thập thò trước trận địa trung đoàn 2. Thấy có thể đánh được rồi, phó trung đoàn trưởng Vũ Quang Trắc báo cáo xin nổ súng. Phó sư đoàn trưởng trả lời: “Nhất định chúng sẽ vào gần nữa. Hãy đợi. Trận đánh diễn ra càng muộn, càng có lợi”.

Bọn lính xe tăng dừng lại, mở đồ hộp ra ăn. Một hai thằng dò dẫm đi về phía trận địa tiểu đoàn 3. Vẫn không có lệnh nổ súng. Rồi trực thăng vũ trang ào lên vãi đạn xuống phía sau trận địa của trung đoàn.

“Tất cả chuẩn bị”, phó trung đoàn trưởng ra lệnh cho các tiểu đoàn khi thấy đoàn xe tăng lại rồ máy chậm chạp lăn về phía trước.

“Bắn”. Nhiều tiếng hô cùng bật lên một lúc. ĐKZ nổ, B.41 nổ, những chiếc xe tăng đang chồm lên bỗng khựng lại bốc cháy. Sáu đụn khói bùng lên cuồn cuộn giữa cánh đồng An Bảo. Bị đánh bất ngờ, số xe tăng và bộ binh còn lại tháo chạy hỗn loạn. Lập tức, tiểu đoàn 1 và tiểu đoàn 3 được lệnh xuất kích. Thêm hai đụn khói nữa cuộn lên.

Một chiếc M.113 bỗng đâm vào một bờ đất. Tên lái bật nắp xe thò đầu ra ngoài, hốt hoảng nhòm ngó, rồi vội vã đóng nắp xe lại. “Không cho nó chạy, bắt sống, bắt sống”, Đại đội trưởng đại đội 1 Lê Văn Cao vừa hô vừa lao vọt lên như một mũi tên. Bám sát sau anh là Nghĩa, chiến sĩ người dân tộc Tày, cả hai lao nhanh về phía chiếc xe. Tên xạ thủ súng máy ngồi trên xe phát hiện ra Cao. Nó luống cuống quay gấp nòng súng chĩa về phía Cao bắn như điên đại. Nhưng súng máy không còn tác dụng nữa vì Cao đã xáp lại quá gần. Bằng một động tác điêu luyện, Cao nhảy lên xe bắn gục tên xạ thủ. Nghĩa lia hai loạt dạn vào trong xe diệt hai tên. Hai tên khác vọt ra được, chạy cuống cuồng. Nhanh như sóc, Lê Văn Cao lôi xác tên xạ thủ đang nằm đè lên khẩu súng máy, rồi chộp khẩu 12,7 còn nguyên cả một băng đạn. Anh siết cò. Hai tên Mỹ ngã đè lên nhau.

Lúc đó, trên cánh đồng An Bảo, đội hình xe tăng và bộ binh địch vỡ ra từng mảng. Lê Văn Cao vừa dùng súng máy trên xe tăng địch bắn đón đầu những chiếc trực thăng đang đâm bổ xuống, vừa quét bộ binh địch trên cánh đồng, chi viện cho đại đội xuất kích. Phía tiểu đoàn 2 và  tiểu đoàn 3 lại bùng lên hai đám cháy lớn.

Ở sở chỉ huy trung đoàn 2, chính ủy trung đoàn Lê Huấn vừa báo cáo diễn bịến trận đánh về sư đoàn vừa thông báo tin chiến thắng cho các hướng, đặc bịệt là gương bắt sống xe tăng Mỹ của Lê Văn Cao. Anh nhấn mạnh, đây là lần đầu tiên ta bị sống xe tăng Mỹ và kêu gọi các tiểu đoàn, đại đội hãy học tập Lê Văn Cao tiêu diệt và bắt sống nhiều xe tăng Mỹ.

Tin chiến thắng bay nhanh đến các đơn vị như một luồng gió mát. Mười phút sau lại một chiếc M113 bị các chiến sĩ xung kích tiểu đoàn bắt sống.

Xế trưa, bọn giặc và số xe sống sót mới lọt ra khỏi tầm súng. Lúc vào hùng hùng hổ hổ với 15 xe và một đại đội bộ binh, khi tháo chạy chỉ còn lại bốn chiếc cõng theo bảy tên lính lui về thôn Tân Ốc.

Sau đó là bom, pháo dập tới tấp xuống trận địa của trung đoàn 2. Dứt bom, 15 chiếc xe tăng khác lại tiến vào khu vực chiến đấu với mệnh lệnh bằng bất cứ giá nào cũng phải kéo được xác 11 chiếc xe tăng đã bị bắn cháy ra phía đường số 1 . Nhưng một lần nữa, chúng bị đánh tan tác. Các chiến sĩ đại đội 2 trung đoàn 2 đã trụ lại ở thôn An Bảo đánh bật ba đợt xung phong của địch, bắn cháy hai chiếc.

Đánh chính diện không được, địch vòng xa, định đánh bọc từ sau lưng. Nhưng ở hướng này, chúng cũng không gặp may, chưa kịp kéo xác chiếc xe nào, đã bị cối 82 ta bắn hỏng thêm hai chiếc nữa. Cay cú, vào lúc 14 giờ, tên chỉ huy lữ đoàn 173 điên cuồng tung thêm 17 xe tăng khác. Như vậy là trên cánh đồng An Bảo lúc đó đã có 30 xe tăng, với sự chi viện của nhiều tốp máy bay ném bom và hàng chục trận địa pháo các loại, kể cả pháo 175 “vua chiến  trường”.

Sở chỉ huy sư đoàn nhận định : trước mắt, địch có hai khả năng, thứ nhất, dùng toàn bộ 30 xe tăng và bộ binh tràn vào trận địa lấy xác và giải quyết hậu quả. Thứ hai sẽ huy động thêm trực thăng đổ quân phía sau lưng trung đoàn 2, đánh từ trên xuống, kết hợp với xe tăng từ dưới lên “nhổ” cho được trận địa trung đoàn 2. Từ nhận định đó, sư đoàn quyết định vẫn giữ trung đoàn 2 đứng ở phía Ân Tường, sẵn sàng đánh trực thăng đổ quân và làm lực lượng dự bị. Nếu trung đoàn không diệt được đoàn xe 30 chiếc trước khi trời tối thì phải kìm nó lại bằng được để tổ chức tập kích vào ban đêm.

7 giờ 30 phút 30 chiếc xe địch chia làm hai mũi tràn vào trận địa. Các chiến sĩ đại đội 2 tiểu đoàn 1 lập tức nổ súng. Nhưng địch đã quay ngoắt sang hướng khác rất nhanh. Tiểu đoàn 2 được lệnh vòng qua cánh đồng chặn đánh. Hai chiếc xe địch bốc cháy, một chiếc đứt xích nằm lại. Trời gần tối, bọn giặc muốn nhanh chóng thoát khỏi chiếc chảo gang nóng bỏng này, nhưng các ngả đường đều bị ta vít chặt. Thế là chúng đành phải nằm lại trên cánh đồng An Bảo.

Đêm ấy sở chỉ huy trung đoàn 2 tấp nập lạ thường. Những cán bộ tham mưu, chính trị được tung xuống các tiểu đoàn cùng cán bộ các đơn vị xốc lại đội hình, chuẩn bị cho trận tập kích. Những chiến sĩ thông tin, trinh sát, quần áo mồ hôi ướt đẫm đi về như con thoi. Chuông điện thoại réo liên hồi. Máy hai oát xè xè làm việc không nghỉ. Trên các con đường mòn, các bãi cỏ, từng đoàn bộ đội vận tải khiêng, cõng đạn đánh tăng xuống, chuyển thương binh và chiến lợi phẩm lên. Các chiến sĩ xung kích, lúc đó mới có dịp nghỉ ngơi, vừa rút kinh nghiệm rồi chia nhau những điều thuốc rê hoặc tranh thủ gặp nhau nhắc lại giao ước thi đua diệt và bắt sống xe tăng Mỹ.

Địch cụm lại trong đêm trên trận địa là thời cơ rất thuận lợi cho ta tiêu diệt. Sư đoàn quyết đinh sử dụng sáu đại đội mạnh nhất của trung đoàn 2 và trung đoàn 22 vào trận tập kích này.

3 giờ 30 phút ngày 6, hai phát pháo hiệu đỏ vọt lên không trung. Sau đó là một loạt tiếng nổ. Trong ánh chớp của lựu đạn và ánh đèn, bóng các chiến sĩ xung kích loang loáng lao về phía địch. Cối 82, cối 60, súng máy từ các hướng nổ giòn vào đoàn xe tăng địch đậu rải rác từng cụm trên bờ một con suối cạn giữa đồng. Gần một chục khối lửa không lồ bùng lên. Giữa lúc các mũi xung kích đang phát triền thuận lợi thì một nhóm hỏa lực địch rất hiểm xuất hiện ở góc một vườn dừa bắn xả về hướng tiểu đoàn 3. Thì ra trong lúc nhá nhem tối, một số xe tăng địch đã di chuyển đội hình, ngụy trang kín, khiến các chiến sĩ trinh sát không phát  hiện được hết. Bây giờ, chúng trở thành những ổ đề kháng hết sức lợi hại.

Ở hướng tiểu đoàn 7 các chiến sĩ lợi dụng con mương cạn luồn được vào giữa cụm xe thứ hai. Phó đại đội trưởng Đinh Văn Nho trực tiếp bắn quả B.40 đẩu tiên, diệt một xe tăng làm hiệu lệnh. Vài phút sau, ba chiếc khác bốc cháy. Lửa hút lên trời đỏ rực. Bị đánh thốc từ bên trong, bọn địch hốt hoảng quay nòng súng bắn vào nhau. Lợi dụng tình thế đó, từ bên ngoài, các chiến sĩ đánh thốc vào diệt thêm năm chiếc khác. Nhưng đạn B.40 đã hết, Nho ra lệnh tập trung lựu đạn, chai cháy lại đánh tiếp.

Hướng tiểu đoàn 3 cũng lâm vào tình trạng thiếu đạn tương tự. Sau khi phá tan được những ổ đề kháng trong vườn dừa, các chiến sĩ dùng chai cháy và thủ pháo diệt thêm ba chiếc xe tăng nữa thì sở chỉ huy trung đoàn ra lệnh rút.

Trận tập kích diệt 21 xe tăng và xe bọc thép đêm mồng 5 rạng ngày 6 tháng 5 cộng với 11 chiếc bị tiêu diệt ban ngày  đã giáng đòn phủ đầu địch đáng vào lữ đoàn kỵ binh thiết giáp 173 Mỹ. Trong vòng 18 tiếng đồng hồ, kể từ 11 giờ trưa ngày 5 đến 5 giờ sáng ngày 6, 33 xe tăng thiết giáp địch bị tiêu diệt, trong đó hai chiếc bị bắt sống. Ba đại đội cơ giới cùng với hai đại đội bộ binh khác bị loại khỏi vòng chiến đấu.

Sau trận đánh, sư đoàn chủ trương giãn đội hình lui về hướng Mỹ Trinh. Trung đoàn 2 chuẩn bị đánh trận thứ hai. Trung đoàn 22 vẫn đứng ở khu vực Ân Tường để đánh địch giải tỏa.

Đột ngột tiến công như gió bão, rồi lại đột ngột mất hút khỏi khu vực chiến đấu, các chiến sĩ trung đoàn 2 đã làm cho lữ 173 Mỹ hết sức hoang mang. Chúng cho bịệt kích sục vào núi, dùng trực thăng đồ thám báo trên các điểm cao, nhưng vẫn không tìm thấy dấu vết của “sư đoàn Sao Vàng” , trừ một vài cuộc đụng độ nhỏ với một vài mũi phục kích của trung đoàn 22.

Trong khi đó, ở Mỹ Trinh, các chiến sĩ trung đoàn 2 đang hối hả chuẩn bị trận địa, tổ chức chiến đấu, đi lấy  gạo. Các chiến sĩ nói với nhau “Chưa đánh giập đầu lữ đoàn kỵ binh thiết giáp thì chưa thể nghỉ ngơi được”.

Sau mấy ngày hoang mang dừng lại, lữ đoàn 173 tiếp tục thăm dò, nhằm trả đũa bằng một trận quyết liệt hơn. Ngày 9, chúng bị trung đoàn 22 chặn đánh, bắn cháy hai xe bọc thép, diệt 80 tên Mỹ ở Ân Tường. Sau đó, trung đoàn 22 được lệnh di chuyển đội hình về phía Mỹ Trinh để nhử địch. Lập tức, lữ đoàn 173 cuốn ngay sang Mỹ Trinh, hòng “vét một mẻ lưới từ ven núi xuống tận đường số 1 , xem đối phương còn sức tiến công nữa hay không” như lời tên đại tá lữ đoàn trưởng tuyên bố.

Sáng ngày 10 tháng 5, một đoàn xe thiết giáp 22 chiếc của lữ đoàn 173 tù Đèo Nhông ầm ầm tiến về phía cánh đồng Trịnh Vân, nơi các chiến sĩ trung đoàn 2 đang bố trí trận địa. Sau nửa giờ lùng sục không có kết quả, lính Mỹ vào các bụi cây, căng bạt tránh nắng.

Thấy thời cơ diệt địch đã đến, trung đoàn 2 xin phép nổ súng. Bộ tư lệnh sư đoàn đồng ý và ra lệnh : “Nếu mũi chủ yếu nổ súng, các mũi khác phải nhanh chóng chiếm cho được bàn đạp, dồn địch lại, bít chặt, chia cắt chúng mà tiêu diệt”

Đúng 12 giờ trưa, tiếng súng của các chiến sĩ trung đoàn 2 nổ giòn giã vào các cụm xe tăng  địch. Ngay từ loạt đạn đầu, tiểu đoàn 3 bắn cháy năm xe, tiểu đoàn 2 bắn cháy bốn chiếc khác. Bị đánh bất ngờ, địch vừa phản ứng vừa hốt hoảng tháo chạy, nhưng đã bị tiểu đoàn 1 chặn đường, bắn cháy thêm hai chiếc nữa.

Bẵng đi một tuần, không thấy địch mon men đến khu vực tác chiến, bộ tư lệnh sư đoàn nhận định : đây là lúc chúng dừng lại củng cố và tìm thủ đoạn mới. Vì chỉ hơn mười ngày chúng bị mất gần 50 xe tăng; xe bọc thép, chiếm gần một nửa tổng số xe của toàn lữ đoàn. Để kéo địch ra, sư đoàn chủ trương dùng hỏa lực tiếp tục ép địch ở các căn cứ quận ly, chi khu, không cho chúng nghỉ ngơi, tính toán mà phải tung tiếp xe bọc thép và xe tăng đi giải toả

Sáng ngày 23 tháng 5, cối 120, 82 của sự đoàn bất ngờ tập kích vào các trận địa pháo Đèo Nhông, Mồ Côi, Gò Lôi... Đồng thời, một số phân đội đặc công kết hợp với lực lượng địa phương tiến công địch trong các ấp chiến lược và những chốt lẻ ở tây và tây-bắc quận ly Phù Mỹ. Chúng giẫy nảy buộc phải tung lữ đoàn 173 đi giải toả. Thế là, một lần nữa, sư đoàn Sao Vàng lại “điều” địch từ các căn  cứ ở đồng bằng lên vùng giáp ranh để tiêu diệt.

7 giờ sáng ngày 25, một đoàn xe tăng và xe bọc thép 36 chiếc thuộc lữ đoàn 173 và một chi đoàn thiết giáp của trung đoàn 40 ngụy mở cuộc hành quân giải tỏa hỗn hợp lên phía tây quận ly Phù Mỹ. Khi đến cánh đồng thôn Trịnh Vân, xã Mỹ Trinh, chúng thận trọng tiến theo đội hình chữ U và nham hiềm bắt dân đi hai bên. Sư đoàn lệnh cho các đơn vị bí mật xuất kích. Đặc bịệt, hai đại đội khóa đuôi phải khép đội hình thật kín không cho chúng chạy thoát.

Như những mũi tên bật khỏi dây cung, tiểu đoàn 2, tiểu đoàn 3 (trung đoàn 2) lợi dụng gò, bãi lao thẳng vào đội hình xe địch. Một cuộc hỗn chiến diễn ra trên cánh đồng nắng cháy. Sau 30 phút tiến công, ta bắn cháy tám xe tăng. Đội hình xe địch bị xé nát. Chúng luống cuống yểm trợ cho nhau, cuốn dần đội hình ra xa, dựa vào nhau đối phó với các mũi xung kích ta đang xáp tới. Chúng vừa cụm lại, cối 120, 82 của sự đoàn và trung đoàn đã kịp thời giã từng chặp. Thêm hai chiếc xe trúng đạn bốc cháy. Hơn hai mươi chiếc còn lại vội vã bỏ giở cuộc hành quân, tháo chạy về phía Trung Hội. Tại đây, chúng lại gặp mũi khóa đuôi của tiểu đoàn 2 bắn cháy thêm bốn xe. Lúc này, đội hình xe tăng và bộ binh địch đã rối loạn, càng thêm rối loạn. Chúng không còn yểm trợ được cho nhau, mạnh thằng nào, thằng ấy chạy về gần tới đường số 1 chúng bị tổ chốt của công binh sư đoàn chặn lại bắn cháy thêm hai chiếc. Quá hốt hoảng, những chiếc còn lại lao bừa vào bãi mìn, lật nhào thêm bốn chiếc nữa.

Cho tới tận chiều tối, đoàn xe địch mới rải rác chạy về được đường số 1. Lúc đi, 36 chiếc ầm ầm kéo bụi hàng ki-lô-mét, khi về, vẻn vẹn còn 10 chiếc mang đầy thương tích với những tên lính bộ binh sống sót không dám ngoái cổ nhìn lại.

Cũng như những trận đánh phủ đầu sư đoàn không vận số 1 ở Thuận Ninh, Hội Sơn năm trước, những trận đánh phủ đầu lữ đoàn 173 Mỹ Ở Mỹ Lộc, Mỹ Trinh mùa hè năm 1968 đã mở ra khả năng đánh bại thủ đoạn dùng xe tăng làm xung kích của Mỹ.

Để đánh bại chiến thuật “thiết xa vận” của lữ đoàn này, bộ tư lệnh sư đoàn đã phân tích và đánh giá đúng địch, ta đã sử dụng rất khéo léo xung lực, hỏa lực và phương pháp chiến đấu thích hợp. Hoàn toàn khác với những trận đánh Mỹ ở Thuận Ninh, Hội Sơn và các trận đánh Mỹ khác trong mùa khô lần thứ nhất, sư đoàn phải giành lại thế chủ động từ thế bị động đối với các cuộc hành quân của quân Mỹ ở Mỹ Lộc, Mỹ Trinh, sư đoàn hoàn toàn nắm thế chủ động : chủ động chọn địa hình, chủ động điều địch đến và chủ động tiêu diệt chúng. Trong cả hai trận đánh Ở Mỹ Lộc và Mỹ Trinh, đội hình xe tăng và bộ binh địch ngay từ đầu đã lâm vào thế bị bao vây, chia cắt, bị chặn đầu, khóa đuôi, và sau đó, bị tiến công cả bằng hỏa lực lẫn xung lực, cả  ban ngày lẫn ban đêm.

Ngoài việc chọn địa hình một cách chính xác và điều quân địch đi đúng vào thế trận của mình, bộ tư lệnh sư đoàn còn sử dụng lực lượng một cách hợp lý . Lực lượng tiến công quá đông dễ bị hỏa lực trên xe địch sát thương, nhưng quá mỏng cũng không đủ sức giải quyết trận đánh nhanh và gọn. Các chiến thuật sử dụng trong hai trận đánh kể trên cũng được xác định thích hợp. Địch hành quân thì sử dụng chiến thuật phục kích. Địch cụm lại thì chuyển ngay sang tập kích. Hiếm có những trận đánh nào lại trọn vẹn như hai trận tiêu diệt xe tăng của lữ đoàn 173 Mỹ, 76 xe bị diệt trong tổng số 100 chiếc, các chiến sĩ Sao Vàng đã đánh bại chiến thuật “thiết xa vận” của lữ đoàn “con cưng” này trên địa bàn hoạt động của mình.

Trong hai trận đánh ở Mỹ Lộc và Mỹ Trinh, khí phách của chiến sĩ trong sư đoàn thể hiện rất rõ. Khi có lệnh xuất  kích, các chiến sĩ đồng loạt xông ra đồng trống dưới làn đạn bắn phá, ngăn chặn của máy bay và pháo binh địch để đuổi đánh và bắt sống xe tăng Mỹ. Hình ảnh đạt đội trưởng Lê Văn Cao đứng trên tháp pháo xe tăng dùng súng máy trên xe vừa bắn máy bay, vừa bắn bộ binh địch là một bịểu tượng đẹp của khí phách kiên cường và tài trí đó. Sau này, Lê Văn Cao được tuyên dương Anh hùng Các lực lượng vũ trang nhân dân. Cùng với trận đánh tiêu diệt lữ đoàn 173 Mỹ, tên anh mãi mãi được ghi trong trang sử truyền thống vẻ vang của sư đoàn.

Gần ba năm đã trôi quạ, kể từ ngày những tên lính Mỹ đầu tiên của sư đoàn không vận số 1 bị tiêu diệt ở thung lũng Thuận Ninh đến những chiếc xe bọc thép của lữ đoàn kỵ binh thiết giáp 173 bị tiêu diệt trên cánh đồng Mỹ Trinh, Mỹ Lộc, sư đoàn Sao Vàng đã có nhũng bước trưởng thành vượt bậc.

Trong mùa khô thứ nhất (1965- 1966), sư đoàn Sao Vàng vừa tìm hiểu đối tượng tác chiến mới, vừa tìm cách đánh thắng chúng, và kết quả đã đánh thắng cánh quân lớn nhất trong cuộc phản công chiến lược của quân Mỹ. Đây là một mùa khô gian khổ, ác liệt nhưng hào hùng. Sư đoàn đã không ngừng tiến công quân địch có hỏa lực mạnh, quân số đông, sức cơ động cao, và đã đánh bại một bước chiến thuật của một sư đoàn Mỹ chuyên đổ bộ đường không như sư đoàn kỵ binh không vận số 1.

Sang mùa khô thứ hai (1966-1967) khi đã hiểu rõ thủ đoạn tác chiến của quân chiến đấu Mỹ, sư đoàn không dừng lại ở các trận đánh phản kích như trong mùa khô trước mà thường xuyên tổ chức những trận tập kích tiêu diệt các căn cứ bàn đạp hành quân quan trọng của quân Mỹ, đánh bại chiến thuật dùng điểm tựa của quân Mỹ làm chỗ dựa cho quân ngụy bình định nông thôn của chúng.

Trước những khó khăn của phong trào địa phương và những thiếu thốn về cơ sở vật chất, sư đoàn đã táo bạo thọc thắng xuống đồng bằng, lấy nhân dân làm chỗ dựa và đã tạo cho mình một thế đứng vững chắc để bước vào mùa xuân Tổng tiến công và nồi dậy đồng loạt năm 1968. Những trận đánh quyết liệt, hy sinh đến người cuối cùng như trận đánh phản kích của tiểu đoàn 6 ở làng Phương Danh Nam, Phù Cát là những bịểu hiện hết sức cao đẹp về chủ nghĩa anh hùng cách mạng và ý chí gang thép của người chiến sĩ Sao Vàng mang trong mình bản chất của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Có thể khẳng định sau ba năm đối đầu với quân Mỹ, quân Nam Triều Tiên và quân ngụy Sài Gòn, từ chỗ dám  đánh, quyết đánh, sư đoàn đã đánh bại các thủ đoạn chiến thuật của các đối tượng tác chiến, giành lại thế chủ động trên chiến trường đẩy quân địch vào thế bị động, bị tiêu hao dẫn tới bị tiêu diệt từng đơn vị, từng căn cứ.

Với bất kỳ kẻ thù nào, đối tượng tác chiến nào, sư đoàn Sao Vàng cũng quyết đánh và đã tìm ra cách đánh thắng chúng. Chúng không chỉ thất bại về âm mưu, bịện pháp chiến lược mà còn thất bại cả các mặt chiến địch, chiến thuật.

Mỗi chiến dịch, mỗi trận đánh, sư đoàn Sao Vàng luôn gắn bó chặt chẽ với phong trào nổi dậy của quần chúng và các lực lượng vũ trang địa phương. Sư đoàn luôn luôn lấy chỗ dựa vững chắc nhất mà kẻ thù không thể có được là nhân dân để đánh bại chúng. Có dân, lực lượng yếu sẽ thành mạnh, ít sẽ thành nhiều, khó khăn sẽ bịến thành thuận lợi. Điều mà kẻ thù không sao hiểu nổi, vì sao sư đoàn Sao Vàng đã bị bao vây về kinh tế, triệt cắt các đường tiếp tế, bị đánh phá liên miên quyết liệt cả phía trước và phía sau vẫn đứng vững và không ngừng lớn mạnh.

Đối với các chiến sĩ sư đoàn Sao Vàng, điều đó thế đơn giản và dễ hiểu: Họ có Đảng lãnh đạo. Họ có dân. Đảng là người chỉ đường đến mọi thắng lợi. Nhân dân là nguồn sống của họ.

CHƯƠNG 3: NHỮNG THÁNG NĂM GIAN KHỔ NHẤT

1. CHIẾN DỊCH VÙNG VEN

Sau đòn trời giáng năm 1968, Giôn-xơn đành phải quyết định không ra tranh cử tổng thống, ngừng ném bom miền Bắc Việt Nam và chấp nhận cuộc đàm phán bốn bên ở Pa-ri. Những giây phút cuối cùng trong Nhà trắng của Giôn-xơn thật ảm đạm. Y đã viết vào cuốn nhật ký  tự thú: “Kết thúc năm 1968 , sau nhiều năm tiến hành cuộc chiến tranh gay cấn nhất ở Việc Nam. Tôi thực sự không tin mình có thể sống sót nếu ở lại Nhà trắng một nhiệm kỳ nữa. Tình hình đen tối của chúng ta ở Việt Nam đã làm cho tôi căng thẳng suốt 1886 đêm, ít khi được ngủ trước hai giờ sáng... “.

Báo chí Mỹ cũng phải chua cay bình luận “Chiến trường Việt Nam là một nấm mồ không đáy chôn vùi danh tiếng biết bao tướng lĩnh và chính trị gia tài năng của Hoa Kỳ”

Đúng như vậy, chưa có một cuộc chiến tranh nào của Mỹ phải cho về vườn nhiều tướng lĩnh “kiệt xuất” và chính khách “lỗi lạc” đến như thế.

Cùng với các nhà chính trị, các tướng lĩnh bị hạ bệ, hàng chục vạn quân Mỹ đã bị bỏ xác trên chiến trường Việt Nam. Hàng chục vạn lính Mỹ khác đã trở thành tàn phế. Theo qui định của quốc hội Mỹ thì mỗi cuộc “chiến tranh cục bộ” chỉ được huy động tối đa từ ba đến sáu sư đoàn. Vậy mà ở Việt Nam, chúng đã phải sử dụng tới 10 sư đoàn, chưa kể hai sư đoàn đánh thuê Nam Triều Tiên và hàng loạt các đơn vị chư hầu khác.

Giôn-xơn đổ, đầu năm 1969, Ních-xơn lên thay. Ngay từ những giây phút đầu tiên bước vào Nhà trắng, để xoa dịu làn sóng chống chiến tranh đang dấy lên khắp nước Mỹ,  y đã long trọng hứa sẽ rút dần quân đội Mỹ về nước, giao toàn bộ công việc cho quân đội Nam Việt Nam đảm nhiệm. Đó cũng là nội dung cơ bản của học thuyết “Việt Nam hóa” chiến tranh, dùng người Việt Nam đánh người Việt Nam, dùng người Đông Dương đánh người Đông Dương hết sức thâm độc của y.

Hãy khoan nói tới sự thâm hiểm “thay màu da xác chết” của học thuyết Ních-xơn, việc Ních-xơn phải cam kết rút dần quân đội Mỹ về nước, kết thúc chiến lược “chiến tranh cục bộ” là một bước lùi, một thất bại hết sức cay đắng của Mỹ. Bốn năm trước, Mỹ đã phải ồ ạt đưa quân chiến đấu vào miền Nam Việt Nam, dùng không quân đánh phá dã man miền Bắc, hy vọng có thể cứu vẫn được ngụy quân, ngụy quyền khỏi bị tan rã. Bây giờ cả đội quân kêu cứu và đội quân đi ứng cứu đều bị đánh tan tác thì khi chỉ còn một mình quân đội ngụy làm sao có thể tồn tại và đứng vững, trong lúc lực lượng của đối phương vẫn không ngừng lớn mạnh và phát triển cả về số lượng lẫn chất lượng? Chỉ điều đơn giản đó cũng  thấy rất rõ sự khập khiễng, mâu thuẫn trong học thuyết “Việt Nam hóa” chiến tranh của Ních-xơn.

Để tiến hành học thuyết kể trên, Ních-xơn đã ra lệnh cho quân Mỹ và quân Ngụy tiến hành ráo riết, liên tục kế hoạch “bình định nông thôn” trên toàn bộ lãnh thổ nam Việt Nam. Biện pháp này được y đánh giá như là “chìa khóa” của chiến lược “Việt Nam hóa” chiến tranh.

Song song với việc tìm diệt các đơn vị chủ lực Quân giải phóng và càn quét, đánh phá cơ sở cách mạng ở đồng bằng, bọn địch tiến hành một  chiến dịch gom dân khốc liệt hơn nhiều trên một qui mô cũng lớn hơn nhiều. Chúng xúc tát dân ở vùng giáp ranh đổ xuống các thành phố, thị xã, thiết lập những khu dồn hàng vạn người rồi rót tiền của vào đó. Chỉ trong một thời gian ngắn, chúng đã biến những làng mạc vùng giáp ranh thành những vùng đất hoang vắng. Nếu như trước đây, trong chiến lược “chiến tranh cục bộ”, Giôn-xơn làm một thì bây giờ Ních-xơn làm mười. Nham hiểm hơn, Ních-xơn còn chủ trương đánh cả vào những tập quán, đạo lý của người Việt Nam. Đó cũng là một trong những chiếc chìa khóa lợi hại mà Ních xơn trao cho đội quân “bình định” của y.

Ở địa bàn Khu 5, sau những cuộc xúc tát dân khốc liệt lực lượng quần chúng làm chủ ở các thôn ấp từ một triệu rưỡi người chỉ còn năm mươi vạn. Do gặp quá nhiều khó khăn, các đơn vị chủ lực của quân khu cũng phải giảm bớt. Trong khi đó, lực lượng chủ lực của quân ngụy cứ mỗi ngày một tăng thêm. Mọi thủ đoạn tàn ác, xảo quyệt nhất địch đều đem ra áp dụng. Từ dụ dỗ, mua chuộc, vô hiệu hóa cơ sở cách mạng, dùng kinh tế đến việc dùng vũ lực như trực thăng, thiết giáp, súng phun lửa, hóa chất độc, B.52... chúng cố gắng tạo nên sự tương phản giữa hai vùng. Một bên là chết chóc, bom đạn, đói khát một bên là yên tĩnh, no đủ... để đi đến mục đích then chốt là xóa sạch thế “da báo”ở đồng bằng tiến tới tiêu diệt tận gốc rễ phong trào cách mạng Khu 5.

Bắt đầu từ cuối năm 1968, đầu 1969, cách mạng miền Nam nói chung, Khu 5 nói riêng lại phải đương đầu với những thử thách mới. Không ít những cá nhân, bộ phận bị mê muội hoặc sa sút ý chí chiến đấu, dẫn tới việc đầu hàng địch. Nhiều chiến trường rơi vào hoàn cảnh đói cơm, thiếu đạn trầm trọng và kéo dài. Giành lại từng người dân, từng tấc đất trở thành nỗi day dứt không nguôi của mỗi chiến sĩ, cán bộ, đảng viên trên Chiến trường miền Trung trong giai đoạn đó.

Sư đoàn Sao Vàng, ngay sau khi đánh quỵ chiến thuật thiết xa vận của lữ đoàn 173 Mỹ vào tháng 6 năm 1968 được lệnh hành quân cấp tốc ra Quảng Ngãi, tham gia chiến dịch X.2 của quân khu, có nhiệm vụ đánh thiệt hại sư đoàn 2 ngụy ở vùng Tư Nghĩa, Nghĩa Hành, kìm chân sư đoàn 11 sư đoàn A-me-ri-cơn ở vùng Mộ Đức, Đức Phổ và giải phóng quận lỵ Sơn Hà, một quận lỵ miền núi tương tự như quận lỵ Minh Long. Riêng trung đoàn 12 vẫn được lệnh ở lại phía nam tỉnh Bình Định.

Mở một chiến dịch lớn trên địa bàn toàn quân khu mùa thu năm 1968, Bộ từ lệnh Quân khu chủ trương đánh vào biện pháp chiến lược “quét và giữ” của Mỹ. Sau những thất bại thảm hại trong đợt Tổng tiến công  mùa xuân của quân dân miền Nam, tướng Oét-mo-len đã  bị Giôn-xơn cách chức và chiến lược “tìm diệt” của y đã được thay thế bằng “quét và giữ” cùng với một viên tướng chỉ huy mới là A-bram.

Thời gian này, sư đoàn Sao Vàng đã được bổ sung vũ khí, trang bị và hơn một ngàn chiến sĩ mới từ miền Bắc vào. Đây là đợt bổ sung quân số, vũ khí lớn đầu tiên kể từ ngày sư đoàn được thành lập. Điều đó chỉ rõ ngoài sự nuôi dưỡng, đùm bọc của nhân dân miền Nam, nếu không có sự chi viện lớn lao của miền Bắc, các sư đoàn chủ lực Quân giải phóng rất khó có thể lớn mạnh được. Một đơn vị chủ lực chỉ có thể tồn tại, trưởng thành và chiến đấu thắng lợi khi có được hai yếu tố cơ bản có tính chất quyết định là dựa vào nhân dân địa phương và sự chi viện của hậu phương lớn xã hội chủ nghĩa.

Trước đợt bổ sung quân số, trang bị kể trên, chấp hành chỉ thị của Bộ tư lệnh Quân khu, sư đoàn đã thành lập xong tiểu đoàn đặc công 40, lấy đại đội 1 tiểu đoàn đặc công 300 của quân khu làm nòng cốt. Các trung đoàn cũng thành lập các đại đội đặc công và đã tranh thủ cho bộ đội tập luyện chiến thuật mới. Sự ra đời của các đơn vị đặc công đánh dấu một bước phát triển đáng kể của sư đoàn trong giai đoạn đó.

Bộ chỉ huy Mặt trận Quảng Ngãi được thành lập, do đồng chí Lư Giang, sư đoàn trưởng sư đoàn Sao Vàng làm chỉ huy trưởng, đồng chí Phạm Viết Thuật (tức Biền) bí thư tỉnh ủy Quảng Ngãi làm chính ủy.

Chiến dịch mở màn vào ngày 22 tháng 8 và kết thúc vào ngày 5 tháng 10. Trong chiến dịch này, tuy không giải phóng được quận lỵ Sơn Hà, nhưng sư đoàn đã tiêu diệt được 2.546 tên Mỹ, ngụy, diệt gọn một tiểu đoàn và 10 đại đội, san bằng bốn cứ điểm, góp phần cùng Mặt trận Quảng Ngãi tiêu diệt 8.921 tên địch, bắn cháy 49 xe quân sự, có 25 xe thiết giáp, bắn rơi 17 máy bay, hỗ trợ cho 47 cuộc đấu tranh quy mô của 39.870 lượt đồng bào thị xã Quảng Ngãi và các huyện Tư Nghĩa, Nghĩa Hành, Bình Sơn, Sơn Tịnh nổi dậy đấu tranh giành quyền làm chủ.

Thắng lợi của chiến dịch đã được Đảng ủy mặt trận Quảng Ngãi đánh giá là “to lớn, toàn diện, có chất lượng cao... Đặc biệt đã đẩy phong trào chiến tranh nhân dân địa phương trên chiến trường Quảng Ngãi lên một bước phát triển mới”.

Bước sang năm 1969 sư đoàn vẫn được lệnh hoạt động ở hai khu vực chính: trung đoàn 2, 22 ở Quảng Ngãi, trung đoàn 12 ở Bình Định.

Trước những âm mưu và thủ đoạn nham hiểm khốc liệt của địch, sư đoàn gặp rất nhiều khó khăn về quân số, đạn, gạo. Trung đoàn 12 ở chiến trường phía nam có trận đánh trở về, cán bộ, chiến sĩ đã phải nhường nhau từng nắm ngô rang, từng hạt gắm ăn trừ bữa. Trung đoàn 2, 22 gần sự chi viện của quân khu hơn nhưng vẫn không sao khắc phục được những khó khăn ấy vì ngay Khu ủy và Bộ tư lệnh Quân khu cũng đang đứng trước tình trạng  đói gạo, đói muối gay gắt.

Để phối hợp với chiến trường chung và giải quyết những khó khăn thực tế đang diễn ra trên chiến trường, vào giữa tháng 2 năm 1969, Bộ tư lệnh Quân khu chỉ thị cho sư đoàn Sao Vàng khẩn trương hành quân thọc thẳng xuống vùng sâu, phối hợp với các lực lượng bộ đội tỉnh, huyện, du kích và nhân dân địa phương mở chiến dịch Xuân và Hè ở trung và nam tỉnh Quảng Ngãi. Đối tượng tác chiến chủ yếu vẫn là sư đoàn A-mê-ri-cơn Mỹ và sư đoàn 2 ngụy.

Thực hiện chủ trương của quân khu, sư đoàn quyết định mở đợt hoạt động trên hai hướng. Hướng phía bắc ở vùng ven thị xã Quảng Ngãi với nhiệm vụ diệt ngụy. Hướng phía nam ở Mộ Đức, Đức Phổ với nhiệm vụ kèm Mỹ.

Đêm 22 rạng ngày 23 tháng 2, các chiến sĩ đặc công nổ phát súng đầu tiên mở màn chiến dịch. Cứ điểm Gò Huỳnh, nơi đã bị đánh đi, đánh lại nhiều lần từ mùa thu năm trước, được chọn làm mục tiêu tiến công. 80 tên Mỹ và đại đội bảo an số 425 đóng trên căn cứ này đã bị đặc công sư đoàn tiêu diệt. Cùng lúc, lần lượt các vị trí Đồi Tranh, Gò Đa, Núi Chóp và hàng loạt cứ điểm khác cũng bị tiến công. Ở Núi Chóp đại đội đặc công trung đoàn 22 đã đánh một trận xuất sắc, diệt gọn một đại đội Mỹ 80 tên, phá hủy ba khẩu pháo 105.

Phối hợp với chủ lực, tiếng súng tiến công của quân dân Quảng Ngãi cũng rộ lên mạnh mẽ khắp nơi. Chỉ trong một đêm hàng chục đồn bốt, hàng trăm khu đồn từ trung đến nam tỉnh đã được giải phóng. Bà con náo nức ùa ra đường đón bộ đội, không khí sôi sục như những ngày đầu năm 1968. Đồng bào ở các huyện Tư Nghĩa, Nghĩa Hành, ở các vùng ngoại vi thị xã Quảng Ngãi cùng du kích tham gia đào hầm, hào chôn mìn, cất giấu tài sản, chuẩn bị đánh địch phản kích.

5 giờ sáng ngày 23, giữa lúc bọn địch đang giội pháo xuống các vị trí vừa mới bị tiêu diệt thì một tiếng nổ long trời dậy lên ở phía bắc thị xã Quảng Ngãi. Cầu Châu Ổ, một cầu lớn nằm trên đường số 1 bị đánh sập. Tham mưu trưởng tiểu đoàn công binh Nguyễn Hữu Quang, người chiến sĩ trinh sát đánh cầu Bồng Sơn năm 1966, sau khi chỉ huy đánh sập cầu, trong một tình thế hiểm nghèo đã mưu trí giấu cả đại đội công binh ngay sát đội hình lùng sục của địch. Bản thân Quang cũng chui vào một búi cỏ dưới chân cầu, trước mặt một bốt gác đầy ắp lính ngụy. Sau đó, tiểu đoàn công binh của Quang tiếp tục trụ lại đánh địch phản kích trên đường số 1 bắt sống một tên Mỹ. Con đường chi viện của địch từ nam ra bắc tỉnh bị cắt đứt. Chớp thời cơ, các lực lượng vũ trang địa phương đột nhập vào yếu khu Trà Khúc và khu vực cảnh sát trong thị xã Quảng Ngãi. Đại đội bảo an bảo vệ khu vực này bị tiêu diệt gọn. Các đại đội đặc công, biệt động thành, du kích mật, tiểu đoàn đặc công quân khu... cũng tiến đánh trụ sở tình báo Mỹ và Ca-na-đa, làm chủ nhiều khu vực và đường phố trong thị xã.

Sáng sớm ngày 23, tên chuẩn tướng Nguyễn Văn Toàn, tư lệnh sư đoàn 2 ngụy nhận được lệnh phải khai thông con đường vào thị xã bằng mọi giá. Không còn cách nào khác, Toàn buộc phải tung ngay bốn tiểu đoàn bộ binh cùng với hai chi đoàn xe bọc thép đi giải tỏa. Hôm sau ngày 24 tháng 2, Toàn ném thêm hai tiểu đoàn và một  chi đoàn xe bọc thép chi viện cho cuộc hành quân. Nhưng cả sáu tiểu đoàn bộ binh và ba chi đoàn xe bọc thép từ trong thị xã đánh ra, ngoài Nghĩa Hành, Tư Nghĩa đánh vào đều bị các chiến sĩ trung đoàn 22 chặn đứng trên các cánh đồng và các làng mạc.

Không khí chiến đấu sôi động ở khắp nơi làm bọn địch trong thị xã nhốn nháo. Thừa thắng, lực lượng vũ trang tỉnh và một bộ phận chủ lực cửa quân khu tiếp tục đánh chiếm thêm một số khu vực trong thị xã vào đêm 24 tháng 2.

Suốt hai ngày, hai đêm liền, sư đoàn 2 ngụy vẫn không nhích thêm được một bước. Tình huống đó buộc Toàn phải tung nốt số xe bọc thép còn lại hỗ trợ cho bộ binh, hòng đánh bật các chiến sĩ Sao Vàng ra khỏi ngoại vi thị xã. Nhưng hơn 40 xe tăng và xe bọc thép làm lá chắn cho tám tiểu đoàn bộ binh vẫn không xoay chuyển được cục diện. Bản thân Toàn cũng suýt bị toi mạng bởi một quả đạn cối 82 nổ gần.

Dự kiến tình hình có thể xảy ra, sư đoàn trưởng Lư Giang ra lệnh cho các đơn vị chuẩn bị chuyển sang phương án 2: Đón đánh lữ đoàn 11 sư đoàn A-mê-ri-cơn Mỹ từ phía nam ra chi viện cho quân ngụy ở thị xã. Mặt khác, vẫn bí mật điều phần lớn trung đoàn 22  từ thôn Sơn Lộc, Sơn Nam xã Nghĩa Thắng chuyển qua thôn Diễn Trang, La Châu, tạo thế bất ngờ mới, tiếp tục bám đánh sư đoàn 2 ngụy.

Ở hai thôn nhỏ này, ba tiểu đoàn ngụy cùng với hai chi đoàn xe bọc thép đang sống dở chết dở, bị bồi tiếp một quả đấm thứ hai đành phải kéo nhau ra khỏi Điền Trang. Hai cánh quân khác cũng bị các tổ đặc công, pháo binh, bộ binh trung đoàn 22 đánh thiệt hại lớn ở gần quận lỵ Nghĩa Hành. Đến đây, tên chuẩn tướng Toàn không còn lực lượng để tiếp tục ném vào cuộc giải tỏa vùng ven Quảng Ngãi được nữa. Lực lượng duy nhất mà Toàn trông đợi từng giờ có thể giúp y thoát khỏi vũng  lầy ở ngoại vi thị xã Quảng Ngãi là lữ đoàn 11 thuộc sư đoàn A-mê-ri-cơn Mỹ. Nhưng lữ đoàn này cũng đang bị trung đoàn 2 tiến công liên tục và bị giam chân ở vùng Mộ Đức, Đức Phổ.

Hiếm có những trận đánh xuất sắc như trận đánh đêm 25 tháng 2, chỉ có 12 chiến sĩ đặc công của đại đội đặc công trung đoàn 2 do đại đội trưởng Đức Sâm và chính trị viên Phạm Hồng Thái chỉ huy, trong 15 phút đã diệt sạch 105 tên Mỹ trên cứ điểm núi Xương Rồng. Ngày hôm sau, đặc công sư đoàn đánh tiếp vào sở chỉ huy tiểu đoàn 3 lữ đoàn 11 Mỹ  tại Gò Hội. Mấy ngày sau, Gò Hội, núi Xương Rồng lại bị đặc công và pháo binh sư đoàn và đặc công trung đoàn 2 tiến công lần thứ ba rồi lần thứ tư, thứ năm. Núi Xương Rồng trở thành núi “Xương Mỹ”. Còn Gò Hội cũng trở thành Gò chôn xác quân xâm lược.

Ớ quận lỵ Mộ Đức, Đức Phổ, Ở các khu dồn Thạch Bị, Vĩnh Thuận, cầu Sát, nam Sông Vệ các “ấp chiến lược” Mỹ Trang, Chợ Cung... cũng bị trung đoàn 2 phối hợp với lực lượng vũ trạng địa phương tiến công. Gần 200 cán bộ “bình định”và dân vệ, ác ôn bị bắt và bị diệt.

Cùng với bộ đội chủ lực, các tổ du kích, những đội công tác vũ trang địa phương, trận đánh nào, chiến dịch nào cũng có mặt. Họ tham gia chặn một mũi, một hướng, hoặc chốt lại, thành lập chính quyền ở các thôn ấp mới được giải phóng.

Các chiến sĩ trung đoàn 2 còn nhớ mãi cô gái giao liên Nguyễn Thị Minh 17 tuổi, đẹp nết, đẹp người. Minh không chỉ là một chiến sĩ giao liên dũng cảm, thông thạo địa hình mà còn là một chỉ huy xuất sắc. Có lần đang dẫn đường gặp địch, Minh đã đề ra phương án phản kích giúp cán bộ chỉ huy tiểu đoàn diệt gần hết một đại đội thám báo Mỹ. Ngoài những đặc tính ấy, Minh còn có một trí nhớ kỳ lạ. Cô đã chỉ chính xác hàng trăm quả mìn ở nhiều loại địa hình khác nhau trong đêm tối. Các chiến sĩ trung đoàn thường gọi cô bằng cái tên thân mật Út Minh “ hoặc “Cô em út của trung đoàn”

Từ quận lỵ Mộ Đức, Đức Phổ, chiến sự lan dần ra các khu vực Thanh Lâm, Trà Câu... quân Mỹ buộc phải co dần thành từng cụm và di chuyển liên tục để tránh những đòn pháo kích và nhũng trận tập kích nhỏ, hiểm hóc của các đơn vị đặc công. Chúng đã bị kèm chặt không còn khả năng nống lên phía bắc giải tỏa cho thị xã theo sự kêu cứu của Nguyễn Văn Toàn được nữa.

Trước tình hình đó, tên tỉnh trưởng Quảng Ngãi đành phải ra lệnh cho quân ngụy rút bỏ ngót hai chục đồn bốt, cứ điểm, dồn lực lượng về bao quanh các khu vực ven thị xã và đường số 1 .

Theo dõi từng biến động di chuyển của các đơn vị địch, bộ tư lệnh sư đoàn quyết định đưa trung đoàn 2 (thiếu tiểu đoàn 1) từ phía nam ngược lên phía bắc phối hợp với trung đoàn 22 quyết đánh cho trung đoàn 4, trung đoàn 5 ngụy quỵ hẳn ở khu vực ven thị xã. Tiểu đoàn còn lại của trung đoàn 2 sẽ cùng với các đơn vị của quân khu và địa phương tiếp tục kìm chân lữ đoàn 11 sư đoàn A me ri-cơn Mỹ ở Mộ Đức, Đức Phổ, không cho chúng hành quân lên phía bắc.

Như vậy là cho đến đầu tháng 5 năm 1969, mặt trận Quảng Ngãi vẫn hình thành hai khu vực: Phía thị xã diệt ngụy, phía nam tỉnh kèm Mỹ.

Giữa lúc quân chủ lực địch ở Quảng Ngãi đang trong tình trạng khốn đốn thì Đảng ủy và Bộ chỉ huy Mặt trận Quảng Ngãi cho đội quân chính trị và binh vận xuất hiện, kết hợp tài tình với những trận đánh của lực lượng vũ trang, đúng vào ngày Quốc tế phụ nữ 8/3, tại thị xã Quảng Ngãi đã bùng gậy ngọn lửa đấu tranh sôi sục của 8.000 đồng bào đòi Mỹ rút quân, đòi chính quyền Nguyễn Văn Thiệu phải đền bù tài sản do bom đạn Mỹ gây ra. Hàng vạn đồng bào ở các huyện Mộ Đức, Đức Phổ, Tư Nghĩa, Nghĩa Hành, Sơn Tịnh... cũng nổi dậy đạp đổ rào gai, đốt cháy ấp chiến lược  trở về làng cũ. Hàng trăm tên chỉ điểm, cán bộ ngụy quyền bị bắt.

Vùng giải phóng ngày càng được mở rộng. Thanh niên nam nữ ở các thôn xã nô nức lên đường tòng quân. Chỉ tính riêng hai huyện Sơn Tịnh và Nghĩa Hành, trong vòng ba tháng kể từ khi bắt đầu chiến dịch đã có 2.000 người tạm biệt quê hương gia nhập Quân giải phóng và đi dân công hỏa tuyến.

Bị mất một vùng đất đai và dân cư rộng lớn giữa đồng bằng là điều đắng cay nhất đối với quân Mỹ và quân ngụy ở Quảng Ngãi. Cái đau không chỉ ở quân số bị loại khỏi vòng chiến đấu lên tới hơn một vạn tên mà còn ở  phong trào cách mạng địa phương, phong trào chiến tranh du kích ngày càng phát triển, uy hiếp trực tiếp kế hoạch “bình định nông thôn”, “rút quân trong danh dự” của Mỹ. Tính từ đầu năm cho đến hết tháng 3 năm 1969, đã có gần một vạn dân ở các khu dồn được giải phóng, hai vạn khác đứng lên làm chủ. 40 khu dồn “ấp chiến lược” bị phá. Sư đoàn Sao Vàng và các lực lượng Quảng Ngãi đã cùng toàn quân khu, toàn miền tiến công và nổi dậy nổi dậy và tiến công, đánh vào hơn 400 mục tiêu quân sự.

Thắng lợi của chiến dịch Xuân 1969 trên chiến trường Quảng Ngãi mang sắc thái rõ rệt của một chiến dịch tiến công tổng hợp. Chiến dịch đã khẳng định vai trò to lớn của nhân dân và các lực lượng vũ trang địa phương. Cũng giống như mùa xuân năm 1968 trên chiến trường Bình Định, khi có sư đoàn Sao Vàng kèm Mỹ, diệt ngụy, các lực lượng vũ trang địa phương và nhân dân Quảng Ngãi táo bạo tiến công thẳng vào trung tâm thị xã Quảng Ngãi và nhiều thị trấn khác nằm dọc theo đường số 1.

Trong chiến dịch này, lần đầu tiên các đơn vị đặc công của sư đoàn ra quân và đạt hiệu suất chiến đấu cao. Đợt hoạt động nào đặc công cũng được giao nhiệm vụ mở màn và trận đánh nào cũng đánh thắng. Với chiến thuật đặc công, nhiều vị trí địch bị đánh đi đánh lại bốn, năm lần liên tục trong một thời gian ngắn mà chúng không thể nào đối phó nổi.

Thực tế sinh động của đợt tác chiến mùa xuân trên chiến trường Quảng Ngãi không chỉ có ý nghĩa thiết thực là tạo được thế đứng vững chắc của các lực lượng vũ trang ta ở đồng bằng mà còn có ý nghĩa khẳng định phương thức tác chiến của sư đoàn Sao Vàng trong giai đoạn “diệt kẹp giành dân” trên địa bàn Bình Định trong những năm 1970, 1971 sắp tới.

Một mình một hướng, trung đoàn 12 hoạt động ở phía nam tỉnh Bình Định từ mùa hè năm 1968  đến tháng 5 năm 1969 đã được một năm. Biết bao gian khổ, ác liệt và vinh quang đã đến với trung đoàn. Ngay sau khi các đơn vị bạn lên đường ra Quảng Ngãi, một trận đánh quyết liệt giữa các chiến sĩ trung đoàn bộ trung đoàn 12 và sư đoàn “Mãnh Hổ” Nam Triều Tiên đã diễn ra ở Núi Bà, Phù Cát.

Nắm được phần lớn lực lượng sư đoàn Sao Vàng đã rút khỏi Bình Định, tên chỉ huy sư đoàn “Mãnh Hổ” ra lệnh mở một cuộc hành quân lớn vào khu vực Núi Bà. Trưa ngày 20 tháng 6 kết hợp với máy bay ném bom và pháo bịển đánh phá dữ dội, bọn lính Nam Triều Tiên ồ ạt tấn công vào trung đoàn bộ trung đoàn 12. Những trận đánh không cân sức đã diễn ra trên khắp các sườn núi.

Giữa tình hình gay cấn đó, cán bộ chỉ huy trung đoàn nhận được một bức điện khẩn của quân khu điều gấp trung đoàn ra Phù Mỹ đánh địch, phối hợp với chiến trường chung. Sau khi nhận được bức điện, thường vụ đảng ủy trung đoàn hội ý chớp nhoáng và quyết định trung đoàn trưởng Nguyễn Duy Hồng và chính ủy Nguyễn Văn Vợi sẽ cùng với một số cán bộ tác chiến, một tổ trinh sát vượt khỏi vòng vây địch ra ngoài trước để chỉ huy đơn vị và chuẩn bị kế hoạch hành quân. Phó trung đoàn trưởng Nguyễn Duy Thương và chủ nhiệm chính trị Hoàng Hữu Phĩa sẽ ở lại chỉ huy trung đoàn bộ và các đơn vị trực thuộc tiếp tục đánh địch.

Đêm hôm ấy, các cán bộ chỉ huy và tổ trinh sát phải để nhiệm vụ lên trên hết cố nén mọi xúc động, nhưng nước mắt vẫn trào ra ôm hôn từng người trong cơ quan rồi lặng lẽ ra khỏi vòng vây của địch, lòng đầy day dứt vì phải tạm biệt anh em trước tình hình gay cấn.

Sang ngày thứ hai vòng vây của bọn lính Nam Triều Tiên mỗi ngày một thít chặt.  Như một con thú tìm thấy mồi, tên tư lệnh sư đoàn Mãnh Hổ hấp tấp rút quân ở một số nơi khác tăng thêm cho cuộc vây ráp Núi Bà. Xung quanh công sự của các chiến sĩ trung đoàn bộ và trạm xá, hàng trăm tên lính đánh thuê gục ngã bởi đạn tiểu liên M79, M72, lựu đạn và dao găm, lưỡi lê dao phay nhà bếp... của chiến sĩ ta.

Sang ngày thứ ba những cuộc giáp chiến lại xảy ra gay gắt xung quanh các gộp đá, công sự. Tham mưu trưởng Hoàng Xuân Dĩnh bị một mảnh lựu đạn phạt gãy tay phải đã bình tĩnh chuyển súng ngắn qua tay trái, bắn chết hai tên địch đang xông tới định bắt sống mình. Phó tham mưu trưởng Trọng vươn người ném một quả lựu đạn, một tên địch ở ngay sát nách đã bắn anh ngã gục. Trưởng ban cán bộ Phúc Ấm, trưởng ban bảo vệ Xuân Viên, trợ lý tổ chức Trần Xuân Ba, Nguyễn Công Sô đã quần lộn với địch bằng súng ngắn và lựu đạn xung quanh mấy tảng đá lớn và đã anh dũng hy sinh bằng viên đạn súng ngắn sau chót của mình, quyết không để giặc bắt.

Cuộc chiến đấu quyết liệt của trung đoàn bộ trung đoàn 12 và các đơn vị trực thuộc đã thu hút, giam chân toàn bộ lực lượng cơ động Nam Triều Tiên vào một phía tạo điều kiện hết sức thuận lợi cho các đơn vị khác trong trung đoàn kịp thời tổ chức hành quân lên phía tây đường số 1 xóa sổ tiểu đoàn 3 trung đoàn 41 ngụy và đánh thiệt hại nặng một tiểu đoàn khác ở Mỹ Hiệp. Sau chiến dịch, trung đoàn được tặng thưởng huân chương Quân công hạng ba. Tiểu đoàn 5 vinh dự được nhận lá cờ thưởng thêu dòng chữ “Đơn vị diệt nhiều quân Nam Triều Tiên nhất” của Bộ tư lệnh Quân khu.

Bước sang mùa xuân năm 1969 , trung đoàn được lệnh chặn đánh giao thông, cắt đứt con đường chiến lược 19 (con đường còn gắn bó lâu dài và ác liệt với trung  đoàn trong những năm sau này) để phối hợp với chiến trường toàn quân khu.

Hơn một năm ở lại chiến trường Bình Định, cùng với các lực lượng vũ trang địa phương đảm nhiệm một hướng chiến dịch của quân khu, trung đoàn 12 đã trụ bám vững chắc giữa vòng vây dày đặc của địch, độc lập tổ chức những trận đánh sát nách các căn cứ của quân Mỹ, quân Nam Triều Tiên và đã liên tiếp thu được thắng lợi.

Có thể nói, “kiên cường trụ bám, độc lập tác chiến, tự lực, tự cường” là những nét đặc sắc của trung đoàn 12  và cũng là truyền thống quý báu của sư đoàn Sao Vàng. Trong giai đoạn hoạt động này, phần lớn lương thực, thực phẩm, thuốc men... trung đoàn 12 đều dựa vào dân. Nhân dân ở đông và tây đường số 1, nam và bắc đường số 19, mặc dù bị địch “bình định” tàn khốc, vẫn che chở và nuôi dưỡng từng cán bộ, chiến sĩ của trung đoàn. Những trận đánh đã được thai nghén trong lòng dân, và những chiến công của trung đoàn cũng bắt đầu từ đó.

*

Ngày mồng 3 tháng 9 năm 1969, một ngày mà toàn Đảng, toàn dân ta không bao giờ quên. Bác Hồ kính yêu đã đi xa. Nỗi đau của các chiến sĩ Sao Vàng năm đó là nỗi đau của những người con đang chiến đấu ở nơi xa, đột ngột nghe tin người Cha thân yêu đã mất tại quê nhà.

Đêm hôm ấy cả sư đoàn không ngủ. Những chiến sĩ lớn tuổi, từng theo Bác vượt  qua hai cuộc kháng chiến gian khổ, nhiều người không ghìm được đã ôm ghì chiếc đài bán dẫn trước ngực khóc nức lên. Những chiến sĩ trẻ thì nằm khóc lặng lẽ trên võng. Sáng dậy mắt người nào cũng thâm quầng. Có đau xót nào hơn khi nhìn tấm ảnh Bác đang mỉm cười âu yếm với mình như mọi lần mà phải nói lời vĩnh biệt. Những năm tháng gian khổ, ác liệt vừa qua, dù ở xa nhưng hình ảnh Bác luôn ở trong trái tim chiến sĩ. Có mùa xuân nào, cán bộ, chiến sĩ không xúm quanh chiếc  đài bán dẫn trong một hang đá hoặc một chiến hào để nghe Bác chúc tết, mừng xuân mà cảm thấy như đang quây quần quanh Bác. Dù gian khổ, ác liệt nhưng mỗi lần nghe thơ Bác, nghe lời kêu gọi của Bác mỗi chiến sĩ thấy mình lớn lên, sức mạnh và lòng tin được nhân lên để chiến thắng kẻ thù, vượt  qua mọi khó khăn thiếu thốn. Biết bao cán bộ chiến sĩ của sư đoàn trước khi ngã xuống vẫn hô vang: “Bác Hồ muôn năm”. Thế mà giờ đây Bác không còn nữa... Ai cũng thấy day dứt và ân hận vì chưa làm trọn được điều Bác mong mỏi không nguôi: Giải phóng miền Nam, đón Bác vào thăm phần đất máu thịt của Tổ quốc, phần đất luôn luôn nằm trong trái tim” của Bác phần đất mà “ Nếu cộng tất cả nỗi đau của hai mươi triệu đồng bào miền Nam tại thì đó là nỗi đau của tôi”

Ngày mồng 3 tháng 9, trái tim vĩ đại ấy đã ngừng đập  .

Trong những cánh rừng khô trụi vì hóa chất độc Mỹ, nơi sư đoàn Sao Vàng trú quân, trời mưa tầm tã. Thiên nhiên như cũng đang đau nỗi đau của con người. Nhiều chiến sĩ đã lặng lẽ đi hai ba ngày đường lên núi cao, đào rễ hương, tìm củ trầm về sấy khô làm nhang thắp trên bàn thờ Bác.

Nụ cười của Bác, hơi ấm và mùi thơm dịu ngọt từ bát hương trầm lan tỏa khiến mọi người đều cảm  thấy Bác vẫn đang ở rất gần họ, mãi mãi ở bên họ, ấm áp, yêu thương.

Mùa thu năm ấy trở nên hết sức cao cả và thiêng liêng. Mỗi cán bộ, chiến sĩ trong sư đoàn đều thấy mình đã nhận được một phần phẩm chất, một phần sức mạnh của Bác để lại. Đó là ý chí đi tới thắng lợi hoàn toàn trong cuộc chiến đấu chống bọn xâm lược Mỹ.

Sau Lễ tang Bác, mệnh lệnh hành quân chiến đấu “Đền ơn Bác”  được phổ biến xuống các đơn vị. Các chiến sĩ dính băng tang trên ngực áo, súng khoác vai, lặng lẽ hành quân. Nỗi đau đang trở thành niềm tin và sức mạnh trong trái tim của họ.

2. ĐÁNH SÂU VÀO LÒNG ĐỊCH

Tháng 2 năm 1969, sư đoàn nhận được lệnh quân khu trở lại Bình Định.

Thế là lại tạm xa những vùng đất, những con người cùng chia ngọt sẻ bùi hơn  một năm ròng khốc liệt. Dọc đường chuyển quân, đồng bào Kinh, Thượng lưu luyến tiễn đưa. Tạm biệt những làng quê trù phú và anh dũng ven thị xã, tạm biệt  dòng sông Trà... Tạm biệt những vùng đất mà hàng trăm chiến sĩ trong sư đoàn đã nằm lại vĩnh viễn ở đó. Đội ngũ hôm nay trở về Bình Định có vắng đi vài trăm chiến sĩ, nhưng đã có thêm những chiến sĩ mới, những chiến sĩ trẻ măng vừa giật đổ rào gai ấp chiến lược, những học sinh, thanh niên trốn ngụy bắt lính trong thị xã, thị trấn tìm ra vùng giải phóng.

Vượt qua những chặng đường núi cao, rừng rậm, sư đoàn tạm thời tập kết tại khu vực dốc An Toàn ở thượng nguồn sông Côn. Đồng chí Đặng Thành Chơn (tức Tám Lý) bí thư tỉnh ủy Bình Định cùng với một số cán bộ trong tỉnh đã lên tận đỉnh dốc đón các chiến sĩ như đón những người thân đi chiến đấu xa trở về.

Ngay buổi chiều hôm đó, chính ủy sư đoàn thay mặt cán bộ, chiến sĩ báo cáo với đồng chí bí thư tỉnh ủy kết quả và sự trưởng thành của đơn vị qua một năm chiến đấu và xây dựng trên chiến trường Quảng Ngãi. Một cuộc họp liên tịch giữa bộ tư lệnh sư đoàn Sao Vàng và tỉnh ủy Bình Định được tiến hành sau đó để quán triệt chủ trương “diệt kẹp giành dân’ của Khu ủy và Quân khu ủy 5.

Các đồng chí tỉnh ủy cho biết sau khi sư đoàn ra Quảng Ngãi, tại chiến trường Bình Định chỉ còn trung đoàn 12 hoạt động ở một địa bàn quá rộng, vì vậy không thể kiềm chế được những thủ đoạn nham hiểm của địch trong thời điểm chúng tập trung sức “bình định cấp tốc”, ‘bình định bổ sung” ở những địa bàn trọng điểm. Tháng 4 năm 1969, chúng làm thí điểm ở một số khu vực An Thái, Hoài Mỹ, Chánh Khoan, Tân Phụng, rồi thực hiện đồng loạt trong toàn tỉnh. Tình hình trên gây cho tỉnh vô vàn khó khăn, tổn thất. Hầu hết những vùng giải phóng trong những năm 1967, 1968 đều bị địch chiếm lại. Chúng còn lấn sâu hơn lên vùng giáp ranh, đóng chốt trên các núi cao, càn quét, đánh phá dai dẳng những khu hậu cứ, cắt đứt các trục đường vận chuyển nối liền với đồng bằng.

Tuy vậy, tấm lòng người dân Bình Định bao giờ cũng như bao giờ, luôn kiên trung, bất khuất, sống chết với cách mạng, với sự nghiệp giải phóng đất nước. Cơ sở cách mạng ở các nơi vẫn còn, vẫn vững vàng. Hiện nay tỉnh đang rất cần một lực lượng vũ trang đủ sức làm nòng cốt cho phong trào địa phương đánh phá “bình định” của địch. Giữ vững được vùng địa bàn Bình Định là giữ vững được thế chia cắt chiến dịch, chiến lược đối với địch trên toàn chiến trường Trung Trung Bộ.
Đến lúc ấy, nhiều cán bộ, chiến sĩ trong sư đoàn mới hiểu rõ hơn vì sao quân khu lại điều gấp sư đoàn trở lại Bình Định.
Cũng trong cuộc họp này, một kế hoạch tác chiến của Mặt trận Bình Định trong chiến dịch Xuân Hè 1970 gấp rút được hình thành.

Theo phương án chung của quân khu, chiến dịch nhằm diệt một bộ phận sinh lực địch, kéo chủ lực Mỹ ngụy lên vùng giáp ranh, tạo điều kiện cho lực lượng vũ trang địa phương diệt kẹp, giành dân ở đồng bằng. Ở mặt trận Quảng Đà, bộ đội chủ lực sẽ mở chiến dịch Thượng Đức, sư đoàn 2 tiến đánh Hiệp Đức. Sư đoàn Sao Vàng, kết hợp với bộ đội địa phương Bình Định khôi phục và mở rộng vùng giải phóng trong toàn tỉnh.

Tin bộ đội Sao Vàng đã về chẳng mấy chốc được đồng bào xung quanh các xã Mỹ Hiệp, Mỹ Lộc, Hoài Hảo, Hoài Châu... loan cho nhau rất nhanh. Nhiều bà cụ chống gậy đến tận nơi xem có đúng bộ đội Sao Vàng đã về không ? Chị em phụ nữ từ vùng nông giáp biền  giả đi chợ gánh hàng chục gánh rau xanh, cá tươi cùng với đường, sữa, chè, thuốc lên làm quà cho đơn vị. Các cuộc gặp mặt giữa quân và dân diễn ra thật cảm động. Đồng bào kể cho các chiến sĩ nghe tội ác của kẻ thù trong thời gian sư đoàn đi vắng. những ai còn, ai mất, những kẻ nào  trở mặt phản bội , những người lính cộng hòa nào tỉnh ngộ quay về với nhân dân. Nước mặt, nụ cười niềm vui và hy vọng tràn đầy trong những lần gặp gỡ đó
Một cán bộ hỏi: “Tại saọ đồng bào biết chúng tôi ở đây” Câu trả lời thật đơn giản: “Các chú giấu được địch chứ giấu sao được đồng bào. Mong đợi các chứ hoài rồi nên các chú về là đồng bào biết ngay!”. Một bà cụ nói: “Thấy quân nó ác quá, làm dữ quá, đồng bào biết thế nào rồi các con cũng phải về”

Theo phương án cơ bản, trung đoàn 2 sẽ đánh quân địch ở huyện Phù Mỹ. Trung đoàn 22 kìm và tiêu hao lữ đoàn 173. Trung đoàn 12 vẫn chiến đấu ở phía nam tỉnh. Đối tượng tác chiến chủ yếu là bọn bảo an, dân vệ đóng chốt kẹp dân.
Cho đến lúc xuất quân, đảng ủy và bộ tư lệnh sư đoàn vẫn còn phải tính toán rất  căng thẳng về tình hình cụ thể của các đơn vị. Hiện tại, mỗi đơn vị chỉ có 50 phần trăm cơ số đạn dược, làm sao có thể chiến đấu liên tục trong một thời gian dài? Hơn nữa, sau một năm chiến đấu trong điều kiện thiếu thốn ở chiến trường Quảng Ngãi, bộ đội chưa được nghỉ ngơi, củng cố.

Với tình hình ấy, trang bị ấy sức lực ấy... vẫn đòi hỏi ở lãnh đạo, chỉ huy các cấp trong sư đoàn phải tổ chức làm sao cho bộ đội đánh thắng, đánh thắng không chỉ một trận mà phải thắng liên tục. Có như vậy mới đập được cái vỏ cứng bên ngoài của địch và đủ sức thọc sâu, đánh phá bên trong hậu phương của chúng. Hơn ai hết, đảng ủy sư đoàn thấu hiểu tâm tư từng chiến sĩ lúc này: Tuy khó khăn, gian khổ nhưng họ muốn đem tất cả sức mình giành lại cơ ngơi đã được xây dựng bằng công sức và xương máu của đồng đội và đồng bào trong suốt năm năm trên đất Bình Định.

Suy tính mãi cân nhắc mãi, câu trả lời cuối cùng và duy nhất vẫn là dân. Phải giành lấy dân, dựa vào dân. Cái gì sư đoàn không có, dân sẽ có. Dân mãi mãi là nguồn tiếp sức vô tận của sư đoàn.

Bằng cách dùng lực lượng vừa và nhỏ luồn lách đánh bọn địch phục kích rải rác trên núi, buộc chúng phải co lại sau một tuần, trung đoàn 2 và 22 đã đưa lọt phần lớn lực lượng xuống vùng ven, thuộc hai huyện Phù Mỹ. và Hoài Nhơn.
Bắt đầu từ tháng 1 năm 1970, những trận đánh nhỏ lẻ liên tịếp diễn ra. Qua nhiều trận bị ta tập kích, phục kích, quân địch đã phải rút khỏi các cửa khẩu suối Son, Dốc Dài, Mỹ Hiệp.

Đêm ngày 3 tháng 1 năm 1970 đại đội đặc công trung đoàn 22 tiến công chớp nhoáng điểm chốt Gò Ú ở Hoài Nhơn. Trận đánh kết thúc thắng lợi. Bộ đội được lệnh rút. Bùi Đức Sơn rút sau cùng, phát hiện còn một hầm ngầm bí mật của địch. Dù chỉ một mình, anh vẫn quyết tâm dùng chai cháy, lựu đạn bó lại thay bộc phá lần xuống đường hầm sâu để đánh địch. Dây cháy chậm của lựu đạn ngắn nên Sơn chưa lên khỏi miệng hầm thì khối lựu đạn và chai cháy nổ hất anh ra xa. Tỉnh dậy, đơn vị đã lui quân hết, anh bò ra khỏi hàng rào thì gặp bác Bảy Hồ ở xóm bên ra xem còn anh em nào bị thương sót lại không (đây là việc làm thường xuyên của đồng bào Hoài Nhơn sau khi ta đánh đồn). Bác Bảy Hồ cõng anh đuổi theo đơn vị.

70 tên địch lẩn trốn dưới hầm ngầm bị Sơn tiêu diệt sạch .

Sự xuất hiện đột ngột của sư đoàn Sao Vàng ở đồng bằng Bình Định lần này làm cho bọn địch hết sức lúng túng. Chúng huy động trực thăng, xe bọc thép và lính Mỹ phản ứng quyết liệt hòng đẩy sư đoàn trở lại rừng núi. Sau khi phát hiện được trung đoàn bộ trung đoàn 22 ở gộp đá ông Hương, địch dùng bom đạn bắn phá dữ đội suốt 48 tiếng đồng hồ. Dứt phi pháo, lính Mỹ chia thành nhiều tốp vòng trong vòng ngoài, dùng thuốc nổ đánh sập các cửa hang, dùng lựu đạn hóa học ném xuống các khe sâu, làm ô nhiễm các mạch nước và gọi loa chiêu hồi. Trải qua hai ngày đêm trụ bám quyết liệt, trung đoàn bộ 22, với sự chỉ huy của trung đoàn trưởng Lê chí Thuận đã dũng cảm đánh địch, thọc đội hình xuống hẳn đồng bằng, tiếp tục chỉ huy các tiểu đoàn, giam chân địch ở Hoài Nhơn tạo điều kiện cho trung đoàn 2 tiến công địch ở Phù Mỹ.
Ở phía nam tỉnh, trung đoàn 12 cũng nổ súng hiệp đồng với phía bắc, bất ngờ tiến công bọn Nam Triều Tiên ở Bình Khê và Vĩnh Thành phá toang một mảng ấp chiến lược hai bên trục đường số 19, 12 chiến sĩ đặc công trung đoàn đã táo bạo lọt qua tám lớp rào, tập kích chi khu quận lỵ Vĩnh Thành, diệt một số địch, phá hủy nhiều phương tiện chiến tranh của chúng. Những trận đánh xuất sắc kể trên đã làm náo động cả hai quận Bình Khê và Vĩnh Thành .

Để tạo được thế đứng chân ban đầu ở đồng bằng, hàng trăm cán bộ, chiến sĩ đã anh dũng hy sinh, hàng trăm người khác bị thương, chưa kể đến sự tổn thất của các lực lượng vũ trang địa phương và nhân dân. Nhưng điều lớn nhất, cơ bản nhất trong giai đoạn này sư đoàn đã đạt được là sợi dây giữa dân với cách mạng, giữa dân với sư đoàn đã được nối liền, mặc dầu cơ sở bị địch chà xát khốc liệt.

Để phù hợp với tính chất hoạt động mới và tăng cường lực lượng địa phương trong giai đoạn đánh phá “bình định nông thôn” của địch, tháng 2 năm 1970 quân khu quyết định phân tán trung đoàn 22 của sư đoàn Sao Vàng, bổ sung cho các tỉnh đội. Tiểu đoàn 7 ra Quảng Ngãi, tiểu đoàn 8 ra Bình định, tiểu đoàn 9 vào Phú Yên. Số còn lại bổ sung cho hai trung đoàn 2, 12 và sư đoàn bộ. Đây là một sự kiện đáng ghi nhớ trong lịch sử trung đoàn. Tham gia thành lập sư đoàn tháng 9 năm 1965, trung đoàn 22 đã đánh những trận xuất sắc ở Minh Long, Chợ Cát, Thành Sơn, ở khu đồi Xuân Sơn, và mới đây đã trụ bám đánh địch liên tục trên chiến trường Quảng Ngãi

Như những hạt giống mà sư đoàn đã ướm trồng trong lửa đạn, trung đoàn 22 đã tỏa đi khắp quân khu, tăng cường thêm sức mạnh cho nhiều đơn vị vũ trang địa phương. Tạm biệt đội hình sư đoàn, các chiến sĩ trung đoàn 22 không khỏi lưu luyến và xúc động, nhưng mọi người đều hiểu rằng, dù chiến đấu ở chiến trường nào, phẩm chất và truyền thống của “Bộ đội Sao Vàng” mãi mãi sẽ là sức mạnh và niềm tin của họ.

Sau khi trung đoàn 22 rút đi sư đoàn chỉ còn 2 trung đoàn 2, 12 và các đơn vị trực thuộc. Qua đợt hoạt động tạo bàn đạp thắng lợi, sư đoàn phối hợp với các lực lượng tỉnh Bình Định, quyết định đẩy chiến dịch Xuân- Hè lên cao điểm nhằm khôi phục lại phong trào cách mạng của huyện Phù Mỹ, Hoài Nhơn và một số khu vực ở phía nam tỉnh.

Trong đợt hoạt động cao điểm này, trung đoàn 2 và tiểu đoàn đặc công làm lực lượng chủ yếu tiêu diệt tiểu đoàn 3 ngụy đang tham gia bình định ở Phù Mỹ. Mặt khác, sư đoàn dùng một phần lực lượng còn lại kìm kéo tiêu hao quân cơ động của lữ đoàn 173 và lữ đoàn 2 sư đoàn 4 bộ binh Mỹ ở vùng hậu cứ trên núi phía nam tỉnh, trung đoàn 12, một mặt tiếp tục đánh giao thông trên đường chiến lược 19, một mặt dùng từng đại đội tinh gọn luồn sâu vào vùng địch, ngày giấu quân dưới hầm bí mật của nhân dân, đêm bật dậy đánh địch. Phương châm hoạt động của sư đoàn thời gian này là “kìm Mỹ diệt ngụy, phá kẹp, giành dân”.

Với sở trường đánh điểm diệt viện, sư đoàn chọn cứ điểm Núi Lá (tây Phù Mỹ) làm ngòi nổ cho đợt 2 của chiến dịch.

Nửa đêm 31 tháng 3, tiểu đoàn đặc công của sư đoàn nổ súng tiến công Núi Lá. Sau 10 phút, phần lớn các mục tiêu quan trọng trên cứ điểm lần lượt bị tiêu diệt. Nhưng bọn địch đã dồn sức chống cự ở khu vực còn lại. Các mũi, các hướng đang phát triển đều bị chặn đứng lại. Bỗng một chiến sĩ từ phía sau lao vọt lên tay cầm ống bộc phá nói: “Các anh tránh ra để tôi lên”. Một ánh chớp lóe sáng cùng với một tiếng nổ dậy đất. Tổ thọc sâu vội vã lao tới. Người xung kích phá cửa mở ấy là Vũ Đức Long. Long bị sức ép của bộc phá đẩy bật xuống một đoạn hào. Mồm, một tai ứa máu. Nhưng vừa tỉnh dậy, Vũ Đức Long đã như một con sóc thoắt chỗ này, thoắt chỗ khác diệt liên tiếp 12 mục tiêu địch. Hết lựu đạn, thủ pháo, Long chạy ra, chạy vào cửa mở ba bốn lần dưới làn đạn dày đặc của địch, lấy thêm đạn giải quyết mục tiêu cuối cùng trên cứ điểm.

15 phút sau, toàn bộ tiểu đoàn 3 ngụy (thiếu) và 1 một trung đội khác thuộc trung đoàn 41 ngụy đã bị các chiến sĩ tiểu đoàn đặc công tiêu diệt. Lửa bốc cháy dữ đội cho đến sáng.

Trận đầu, trận then chốt đã thắng giòn giã. Núi Lá mất kéo luôn cả tuyến phòng ngự phía tây của địch ở Phù Mỹ lung tay theo. Đây là trận đánh tập trung tiểu đoàn đầu tiên của đặc công, một kinh nghiệm tốt trong việc sử dụng lực lượng đặc công của sư đoàn Sao Vàng.

Cùng với Núi Lá, một loạt 15 cứ điểm, trận địa pháo, quận lỵ... từ bắc xuống nam tỉnh bị sư đoàn và các đơn vị bộ đội địa phương tiến công dồn dập. Tin thắng trận liên tiếp bay về sở chỉ huy sư đoàn và phương án đón đánh quân giải tỏa gấp rút được hình thành.

Ngày 5 tháng 4, một tiểu đoàn Mỹ thuộc lữ đoàn 173 đổ xuống khu vực rừng dầu Cát Sơn và khu đồi tranh Mỹ Hiệp, thực hiện âm mưu giải tỏa từ xa. Nhưng bộ tư lệnh sư đoàn đã dự kiến được tình huống này. Cả bọn Mỹ cũ lẫn bọn vừa đổ xuống đều bị tiểu đoàn 3 trung đoàn 2 kìm chân tại chỗ. Trong khi đó, tiểu đoàn 1 và tiểu đoàn 2 đã thọc xuống đông Phù Mỹ tiến công một loạt ấp chiến lược ở các xã Mỹ Đức, Mỹ Chánh, Mỹ Thọ...diệt và bắt sống hàng trăm tên bảo an, dân vệ, cán bộ bình định Không còn cách nào khác, ngày 8 tháng 4, địch ở Phù Mỹ đành phải tung 11 xe bọc thép và GMC cho một đại đội bộ binh đi cứu viện. Nhưng bọn đi cứu viện mới đến đoạn đường giáp giới giữa hai xã Mỹ Chánh, Mỹ Thọ đã bị đại đội 2 tiểu đoàn 2 phục kích tiêu diệt.

Càng về cuối mùa hè, cách đánh của bộ đội, du kích cũng táo bạo, mưu trí và linh hoạt. Bọn ngụy quyền xã, ấp cán bộ bình định nông thôn ở nhiều nơi, ban đêm đã phải bỏ trốn vào Quy Nhơn, Bồng Sơn và các quận lỵ ban ngày mới dám ló mặt ra trụ sở hội đồng xã. Không khí các vùng quê dịu dần, đồng bào đã bàn tán công khai về chuyện nổi dậy phá khu dồn trở về làng cũ, ở những vùng “ngày địch đêm ta”, nhiều chiều đã thấy xuất hiện những cô du kích đội mũ tai bèo xách súng đi tuần tra.

Thấy tình hình ngày một xấu đi ở Bình Định, bọn chỉ huy quân khu 2 ngụy vội vã điều trung đoàn 40 và trung đoàn 41 đang ở Cam-pu-chia về. Hai trung đoàn này vừa bị đánh tơi tá ở Xtung Triêng và Cra-chê. Chúng thống nhất với lữ đoàn 173 Mỹ một kế hoạch đánh phá thâm hiểm: quân Mỹ sẽ thọc sâu lên hậu cứ buộc sư đoàn Sao Vàng phải quay về đối phó, còn quân ngụy nhanh chóng ổn định tình hình ở Phù Mỹ, Hoài Nhơn.

Nhưng một lần nữa chúng đã tính sai. Hậu cứ của sư đoàn Sao Vàng và tỉnh Bình Định lúc này đã ở giữa đồng bằng, thậm chí ở ngay trong thị trấn, thị xã. Quân Mỹ nhảy lên núi chỉ làm mồi cho lực lượng cao xạ 12,8 đang đợi chúng. Trong bốn ngày đầu từ 3 đến 6 tháng 5 các trận địa phòng không sư đoàn đã bắn rơi 18 trực thăng. Khẩu đội của Nguyễn Đình Chới nêu một kỷ lục mới : trong bốn giờ bắn rơi bảy máy bay lên thẳng.

Ở đồng bằng, các tiểu đoàn bộ binh tiếp tục đánh mạnh vào quân chủ lực nguỵ và bảo an, dân vệ; phá ấp chiến lược, phá khu dồn. Nhưng do lực lượng mỏng lại căng ra trên một địa bàn rộng, lực lượng địa phương còn yếu nên khi bộ đội vừa rút đi, bọn địch đã líp lại như cũ. Bộ tư lệnh sư đoàn nhận thấy, muốn hỗ trợ cho quần chúng nổi dậy phải quét sạch bọn dân vệ, bảo an, bọn ngụy quyền thôn, xã và bọn ác ôn bình định. Không diệt được bọn này, quần chúng khó nổi dậy, có nơi không dám nổi dậy. Do đó, đối tượng tác chiến trước mắt của các chiến sĩ Sao vàng không phải là quân chủ lực Mỹ, nguỵ, Nam Triều Tiên mà là bọn lính bảo an, dân vệ, bọn ngụy quyền ác ôn. Nhưng muốn diệt được chúng, phải có cách đánh và phương thức hoạt động phù hợp. Hơn nữa, ngoài bọn hoạt động công khai, còn dày đặc những loại chỉ điểm chìm gài trong dân dưới nhiều hình thức trá hình khác nhau. Bọn này hết sức thâm độc và nguy hiềm, chúng thường được mệnh danh là “kẹp của kẹp”.

Muốn hoàn thành nhiệm vụ hết sức gian khổ và phức tạp kể trên, mỗi chiến sĩ phải làm tốt hai chức năng: vừa là người lính chủ lực có kỹ năng chiến đấu cao, vừa là người cán bộ phong trào giỏi. Sau khi nghiên cứu tình hình, đảng ủy và bộ tư lệnh sư đoàn Sao Vàng chủ trương lấy đại đội làm cơ sở, phối hợp với địa phương và du kích luồn sâu hơn nữa vào vùng địch kiểm soát. Khi cần, đại đội có thể phân tán thành từng tổ làm công tác quần chúng. Mặt khác sư đoàn vẫn dành một phần lực lượng cơ động, sẵn sàng đánh tập trung tiểu đoàn hoặc tiểu đoàn tăng cường để phòng địch đi giải tỏa.
Nhiều cán bộ, chiến sĩ hiểu thấu đáo thủ đoạn xảo quyệt của địch, đã vận dụng sáng tạo nhiều cách đánh có hiệu quả cao, tìm diệt bằng được bọn ngụy quyền, ác ôn.

Đêm 4 tháng 6 đại đội trưởng Võ Thành Khuê phụ trách một tổ ba chiến sĩ lọt vào khu vực nhà hội đồng xã Lý Hòa, huyện Phù Mỹ,  8 giờ sáng, theo lệ thường bọn cán bộ hội đồng xã mới từ quận lỵ phóng xe hon da tới. Chờ cho cả bọn 11 tên bước vào trong nhà, Khuê và ba chiến sĩ ập tới: Trong năm phút cả một mâm tề xã bị diệt gọn: Cũng một đêm “lót’ quân tương tự, Khuê đã chỉ huy năm chiến sĩ diệt sạch một  trung đội bảo an ở sân nhà cụ Ba Hiển giữa ấp Gò Dưa, xã Mỹ Hiệp.

Những trận đánh nhỏ, lẻ, bất ngờ và liên tục như vậy gây kinh hoàng cho bọn tề, điệp, ác ôn. Lúc nào và ở đâu chúng cũng nơm nớp lo bị đánh. Chúng vội vã thay đổi quy luật làm việc đi lại, nhưng vẫn không thoát chết vì đã có hàng ngàn con mắt dõi theo từng bước đi của chúng. Đó là những cặp mắt của nhân dân.

Nhờ có những cặp mắt tinh tường đó, tiểu đội trưởng trinh sát Đỗ Văn Đạo cùng với hai du kích đã đột nhập vào giữa ấp chiến lược xã Mỹ Đức, bắt sống tên  thượng sĩ ác ôn, sau đó lập phiên tòa phát động bà con vạch tội rồi tuyên án tử hình tại chỗ. Có lần đi trạm xã về gặp địch, Đỗ Văn Đạo đã dùng chiến thuật nghi binh một mình bắt sống bảy tên ác ôn, chỉ điểm và bảo an đang trốn trong một căn hầm. Khi bị dẫn đi chúng mới ngớ người ra vì anh Giải phóng còn trẻ măng và chỉ có một mình. Năm ấy, Đỗ Văn Đạo mới 20 tuổi đời, ba tuổi quân. Người Đạo nhỏ nhắn, nhưng khi xung trận, Đạo không kém gì những tay xung kích từng trải. Có trận, anh đã một mình một mũi tiến công địch, lấy xác chúng làm công sự đánh tan cả một đại đội cộng hoà trên cách đồng Vạn Thiết .

Cách đánh của Võ Thành Khuê, Đỗ Văn Đạo không lâu đã trở thành phổ biến trong sư đoàn. Nhờ đó, phong trào diệt ác, phá kèm ở các địa phương phát triển chưa từng thấy. Các xã đều thành lập các đội diệt ác. Du kích diệt ác, các cụ già diệt ác, các em nhỏ cũng tham gia diệt ác. Ở xã Hoài Thanh, Hoài Nhơn đã thành lập đội diệt ác của các em nhỏ gọi là đội “chim én”. Ở xã Hoài Thanh có tên Huấn độc ác khét tiếng. Đội “chim én” giao cho Đào nhiệm vụ diệt tên ác ôn ấy. Và một buổi sáng sớm, Đào đã có mặt trên con đường từ quận lỵ về xã. Khi tên Huấn đi gần tới, Đào bình tĩnh quăng lựu đạn. Tên Huấn chết. Bọn dân vệ cạnh đó đổ xô lại bắt Đào. Chúng dẫn em về nhà hội đồng đánh đập tàn nhẫn. Hết tra tấn lại dụ dỗ. lừa phỉnh, nhưng Đào không hé răng khai báo những đồng đội “chim én” của mình. Bất lực, một tên ác ôn gầm lên : “Mày muốn sống hay muốn chết”. Đào trả lời : “Tao muốn sống để giết hết bọn mày cho đồng bào bớt khổ”. Thằng ác ôn lại hỏi “ Được, tao sẽ cho mày chết, một là dầm đầu mày xuống nước hai là buộc chân vào sau xe ôtô  kéo đi cùng đường, mày chọn cách nào”. Đào thản nhiên trả lời : “Cả hai cách bay muốn làm cách nào thì làm” Và bọn ác ôn đã chọn cách thứ hai.

Buổi tối, chính quyền địa phương và đội “chim én” làm lễ truy điệu Đào. Bác Hai, bố Đào cũng có mặt. ông không khóc và dẫn theo một em gái 11 tuổi, ông nói với đồng chí bí thư xã : “Con tôi còn nhỏ những đã làm được việc như người lớn. Tiếc là nó chưa làm được bao nhiêu đã phải chết. Tôi còn đứa con thứ, xin các đồng chí kết nạp nó vào đội “chim én” thay chị nó”. Cao đẹp thay, kiên cường thay những con người xứ dừa Bình Định, những con người mà từ em bé đến cụ già lúc nào cũng không tiếc thân mình vì sự nghiệp giải phóng quê hương, giải phóng đất nước. Được  những con người như vậy làm chỗ dựa, làm sao sư đoàn không trưởng thành nhanh chóng và chiến thang vẻ vang!

Trong thời gian này, rất khó phân biệt được đâu là trận đánh của bộ đội chủ lực, của bộ đội địa phương; các tổ “diệt ác”, các đội “chim én’. Nhiều tên ác ôn đã phải xin chuyển vùng hoặc xin thôi việc. Nhiều nơi, quần chúng lấy thế đó để mặc cả với địch, đòi tự do đi lại chống bắt lính, chống khủng bố. Thế kìm kẹp ở các thôn xã phía bắc lỏng dần và đã đến lúc cần có những trận đánh tập trung, tiêu diệt sinh lực địch lớn hơn, giáng  những đòn đau hơn váo chương trình ‘bình định cấp tốc’, của Mỹ - ngụy.

Trong lúc các đơn vị ở phía bắc tỉnh đang tiến công vào chương trình bình định của địch thì ở phía nam, đêm 3 tháng 6, trung đoàn 12 được lệnh tiến công trường sĩ quan dân vệ ở Gò Trám, Phù Cát. Trường này thông thường có từ năm đến bảy đại đội học viên, mỗi đại đội trên 100 tên. Sau khi tốt nghiệp, chúng được điều về các đồn dân vệ, các ấp chiến lược và các khu dồn, trực tiếp kìm kẹp phong trào cách mạng. Trường còn đào tạo cán bộ dân vệ cho một số tỉnh Tây Nguyên, nên được bọn tướng tá quân khu 2 ngụy quan tâm đặc diệt. Sau khi nhận nhiệm vụ, cán bộ chỉ huy tiểu đoàn đặc công hạ quyết tâm “quyết diệt gọn mục tiêu địch”. Tiểu đoàn chỉ chọn 32 chiến sĩ vào trận đánh. Sắp đến giờ xuất phát, bỗng có tin địch tăng cường thêm một đại đội học viên, nhưng tiểu đoàn vẫn giữ vững quyết tâm chỉ đề nghị trung đoàn cho hỏa lực kèm cứ điểm Gò Trạm và trận địa pháo Tân Hoả khi đơn vị rút.

23 giờ 45 phút, bằng hai hướng chia thành sáu mũi nhỏ các chiến sĩ bí mật cắt hàng rào xông vào tiêu diệt các mục tiêu đã định. Đội trưởng Đinh Xuân Hoàng chỉ huy hướng chủ yếu, sau ba phút đã đánh chiếm trung tâm chỉ huy. Đội hình dày, lại bị đánh bất ngờ, địch chết như ngả rạ. Đánh chiếm được ba phần tư khu vực thì bị địch dùng lựu đạn và súng máy kìm lại. Mũi trưởng và một số anh em thương vong. Trong khi đó, hướng thứ yếu phát triển rất thuận lợi. Phó chính trị viên đại đội Nguyễn Quang Đạm đưa đội hình vào khu vực bọn sĩ quan huấn luyện giữa lúc chúng còn đang ung dung xem ti vi. Trong năm phút, trung đội trưởng Hoàng Xuân Điện đã chỉ huy một tổ diệt 20 mục tiêu phía sau sở chỉ huy tiểu đoàn địch. Sau 15 phút, toàn bộ trận địa đã bị ta đánh nát, lửa bốc cháy dữ đội. Xét thấy trận đánh đã có thể kết thúc, tiểu đoàn cho hỏa lực kèm các trận địa pháo địch chung quanh và ra lệnh lui quân. 405 tên sĩ quan và học viên sĩ quan dân vệ chết và bị thương là một tổn thất nặng nề cho chương trình bình định nông thôn của địch.

Kết hợp với những trận đánh đặc công quy mô tiểu đoàn, trung đoàn 12 tổ chức những trận nhỏ lẻ, chặn  đánh giao thông địch trên đường số 19. Con đường chiến lược quan trọng này luôn luôn bị cắt đứt. Trong tháng 5, tiểu đoàn 6 đã diệt ba đoàn xe, phá hủy 104 chiếc GMC chở đầy hàng quân sự từ tổng kho hậu cần Quy Nhơn lên tiếp viện cho các tỉnh Tây Nguyên. Xác xe, xác lính rải đầy đường. Trung đoàn 12 còn tổ chức nhiều trận đánh thọc sâu vào các cứ điểm và ấp chiến lược thuộc xã Cát Hiệp, Cát Hanh Phù Cát, An Mỹ (An Nhơn), khu 2 (tỉnh Gia Lai), diệt gọn 10 trung đội bảo an, dân vệ chỉ điểm và hai đoàn bình định nông thôn của địch.

Cũng như Võ Thành Khuê, Đỗ Văn Đạo, đại đội trưởng đặc công Bùi Đức Sơn đã xuất quỷ nhập thần, đánh nhiều trận táo bạo giữa ban ngày. Một lần Sơn được giao nhiệm vụ khử tên Hiếu một tên cảnh sát ác ôn ở Phù Cát.

Một buổi chiều. tên Hiếu vừa phóng xe hon đa từ xã về quận lỵ Phù Cát thì gặp một thanh niên ăn vận ngang tàng, miệng vắt vẻo một điếu Sa lem, giơ tay ngoắc  lại: “Dạ thưa, có phải anh hai là Hiếu không ạ”- Người thanh niên lễ phép hỏi.

-  Có việc chi đó chú em. Tên cảnh sát đúng lúc vui nhếch mép cười hỏi lại.

Biết chắc chắn đó là địch thủ của mình, người thanh niên, bằng một động tác thành thạo, rút khẩu súng ngắn giấu ở lưng quần chĩa thẳng vào ngực tên Hiếu bóp cò.

“Cắc” đạn không nổ. Không hề luống cuống, bằng một động tác thuần thục, anh lên viên đạn thứ hai và bắn liền ba phát. Tên Hiếu ngã gục xuống mặt đường còn người thanh niên thì nhanh nhẹn lẻn vào một ấp nhỏ gần đó. Sự việc diễn ra nhanh đến nỗi chính tên lính ngồi sau xe hon đa đi bảo vệ tên Hiếu và đồn bảo an bên cạnh cũng không kịp phản ứng. Anh thanh niên đó là Bùi Đức Sơn. Sơn còn là một trinh sát viên giỏi nhiều lần, anh cải trang làm lính ngụy, ngang nhiên lọt vào đồn địch điều tra từng con hào, lô cốt, ụ súng... bổ sung cho phương án tác chiến của trung đoàn.

Bằng những trận đánh lớn, vừa và nhỏ, đánh tập trung và phân tán, trong xuân-hè năm 1970, sư đoàn đã góp phần đẩy phong trào đấu tranh chính trị của quần chúng lên một bước mới, bà con xã Hoài Thanh, Hoài Tân, Hoài Hương..:. đã khiêng người chết lên đồn địch đấu tranh hai, ba ngày liền, buộc địch phải bồi thường thiệt hại. Ngay trong thị xã Quy Nhơn, nơi có hàng trăm đầu mối phản động, kìm kẹp của địch cũng dấy lên phong trào đấu tranh của học sinh, trí thức và quần chúng lao động chống bắt lính, đòi quân Mỹ rút về nước. Đặc biệt, ngày 8 tháng 12 năm 1970, tại thị xã Quy Nhơn đã nổ ra cuộc bịểu tình của bốn vạn người, phần lớn là học sinh, sinh viên, công chức, phản đối lính Mỹ  bắn chết em học sinh Nguyễn Văn Minh. Đoàn người vừa hô vang các khẩu hiệu chống Mỹ - Thiệu, vừa xông vào trụ sở ngụy quyền, đập nát nhiều thiết bị của chúng. Ở những vùng xa căn cứ địch, đồng bào công khai trấn áp bọn phản động, gọi con em trong hàng ngũ địch trở về, thành lập các đội du kích để phòng sự phản kích của địch. Mùa xuân và mùa hè 1970  từ thế bất lợi ban đầu, sư đoàn đã biết kết hợp có hiệu quả giữa chủ lực và địa phương, tập trung, phân tán linh hoạt, hợp lý, vận dụng các chiến thuật một cách có hiệu quả, bước đầu đã đánh vỡ một số mắt xích chủ yếu trong hệ thống kìm kẹp của địch ở đồng bằng.

Nếu xét đơn thuần về mặt quân sự, một sư đoàn chủ lực phải phân tán đánh nhỏ lẻ,  thậm chí đánh theo cách đánh của du kích, biệt động, không tổ chức những trận đánh tập trung lớn có thể coi là một khuyết điểm lớn. Nhưng xét tình hình thực tế, tương quan ta, địch. Yêu cầu nhiệm vụ chính trị bức thiết của địa phương là phải đánh bại kế hoạch bình định của địch, giành đất, giành dân, giành quyền làm chủ, củng cố và xây dựng lực lượng tại chỗ cho phong trào cách mạng địa phương, tạo điều kiện cho đánh to thắng lớn tiếp đó, cộng với những khó khăn không khắc phục ngay được về quân số, đạn, gạo ở vùng sư đoàn đang hoạt động, việc sư đoàn chuyển đối tượng tác chiến từ đánh quân chủ lực Mỹ, ngụy, Nam Triều Tiên sang tiêu diệt bọn kìm kẹp tề điệp trong một thời điểm nhất định là hoàn toàn đúng đắn và chính xác.
Trong suốt quá trình hoạt động của mình, sư đoàn luôn luôn lấy việc giải phóng dân, giải phóng đất tiêu diệt sinh lực địch làm mục tiêu chủ yếu nên bằng mọi cách khi phân tán, lúc tập trung, khi đánh nhỏ lẻ thậm chí nằm hầm như du kích để tạo thế, khi đánh tập trung hiệp đồng binh chủng mở toang từng mảng lớn, uy hiếp trực tiếp quân địch ở các thị xã, thị trấn. Trong tình hình thực tế của chiến trường, chính nhờ có chủ trương thích hợp, linh hoạt và đúng đắn đó. Sư đoàn đã tồn tại và lớn mạnh để lập nên những chiến công vang đội.

3. BƯỚC NGOẶT CỦA MỘT CHIẾN TRƯỜNG

Đôn quân, bắt lính là một trong những biện pháp chủ yếu của Mỹ, ngụy trong chiến lược “Việt Nam hóa chiến tranh”. Tính đến đầu năm 1971 quân ngụy đã được nhân lên một cách khủng khiếp. Từ 39 vạn tên vào cuối năm 1970 đã lên tới 48 vạn tên vào đầu năm 1971. Nơi nào cũng thấy nhung nhúc lính cộng hòa, bảo an, dân vệ. Bọn bảo an trước kia chỉ biên chế thành trung, đại đội, nay nâng lên liên đội, liên đoàn trang bị không khác gì chủ lực. Với một đội quân đông như vậy chúng ra sức thực hiện kế hoạch “bình định”, củng cố và phát triển mạnh tại nông thôn

Theo kế hoạch của bọn chuyên gia chiến lược Mỹ, từ năm 1970 trở đi sẽ là giai đoạn củng cố quân ngụy về các mặt. Ních-xơn chủ trương sẽ tăng cường tối đa cho quân ngụy để “vĩnh viễn bảo đảm thế quân sự vững chắc không ai có thể tiến công được”.

Mặc dù quân đông, trang bị nhiều, quân ngụy vẫn không mạnh như Mỹ mong muốn. Chính vì thế, ngay cả bọn chỉ huy Mỹ cũng hoài nghi về kế hoạch chuyển giao cuộc chiến tranh cho quân ngụy.

Như vậy, sự mâu thuẫn giữa chiến lược “Việt Nam hóa” chiến tranh với khả năng thực tế của quân ngụy đang đặt học thuyết Ních-xơn trước những thử thách hết sức quyết liệt. Trong khi đó, vào cuối năm 1970, 13 tiểu đoàn bộ binh, chín phi đoàn máy bay Mỹ đã buộc phải rút về nước. Những tên lính Mỹ còn lại thì bằng mọi cách, cố bảo toàn tính mạng, chờ ngày xuống tàu, chấm dứt những năm tháng đầy lo âu và sợ hãi trên các chiến trường nhiệt đới đầy khủng khiếp này.
Để thay thế sự thiếu hụt do việc ngưng tác chiến của quân Mỹ, bọn ngụy quân, ngụy quyền rất chú trọng phát triển và sử dụng hệ thống chốt điểm hòng ngăn chặn lực lượng ta tràn xuống đồng bằng và để dễ dàng kìm kẹp dân chúng. Làng xã nào, ngọn đồi nào cũng thấy đồn bốt địch mọc lên như nấm dại. Sự giành giật từng người dân, từng tấc đất giữa ta và địch diễn ra thường xuyên trên chiến trường miền Trung. Có làng xã giải phóng đi, giải phóng lại hàng năm, bảy lần. Có chốt điểm đánh đi đánh lại hàng chục lần. Địch chốt, ta phá. Địch chốt lại, ta phá nữa. Sự phát triển của cách mạng miền Nam nói chung, của khu 5 nói riêng lặp đi lặp lại theo đường xoáy trôn ốc, sự lặp lại bao giờ cũng ở một thế phát triển cao hơn, đẩy quân đội ngụy nhanh chóng tới chỗ suy sụp.

Tháng 7 năm 1970, do những khó khăn về quân số, lương thực. vũ khí và trang bị, Khu ủy, Đảng ủy và Bộ tư lệnh Quân khu 5 chủ trương chấn chỉnh lại các đơn vị chủ lực, tăng cường cho các đơn vị địa phương, kịp thời đối phó với âm mưu mới của địch. Từ chủ trương đó sư đoàn Sao Vàng, sau khi phân tán trung đoàn 22, một lần nữa lại thu hẹp với ý định khi nào có điều kiện sẽ nhanh chóng tập trung lại. Cụ thể là bộ tư lệnh sư đoàn chỉ giữ lại một số cán bộ chủ chốt, chuyển thành bộ phận tiền phương quân khu do sư đoàn trưởng Huỳnh Hữu Anh lúc này là Phó Tham mưu trưởng Quân khu phụ trách. Chính ủy sư đoàn Nam Khánh được điều về nhận công tác ở Cục chính trị quân khu. Các đại đội, tiểu đoàn trực thuộc giữ nguyên biên chế, tổ chức bổ sung cho hai trung đoàn 2 và 12. Một số khác bổ sung cho tỉnh đội Bình Định. Trung đoàn 2 có thêm ba tiểu đoàn pháo mặt đất, cao xạ và đặc công, do phó sư đoàn trưởng Việt Sơn làm trung đoàn trưởng, chủ nhiệm chính trị sư đoàn Nguyễn Ngọc Tiến làm chính ủy trung đoàn. Trung đoàn 12 có thêm tiểu đoàn công binh vẫn do trung đoàn trưởng Lê Chí Thuận và chính ủy Nguyễn Văn Vợi chỉ huy và vẫn đứng chân ở địa bàn cũ. Cùng lúc ấy quân khu điều tiểu đoàn đặc công (tiểu đoàn 7) của trung đoàn 12 bổ sung cho tỉnh Khánh Hòa. Thời điểm này, chiến trường Khu 5 chỉ còn bốn trung đoàn bộ binh tập trung là 2, 12, 21 và 38. Sư đoàn 2 được điều ra đường số 9 củng cố, chuẩn bị tham gia chiến dịch Đường 9 - Nam Lào.

Cuối năm 1970 , các đơn vị vừa tác chiến giữ thế chiến trường, vừa tranh thủ củng cố, huấn luyện. Các đảng bộ tiểu đoàn, trung đoàn đều tiến hành đại hội Đảng, tập trung giải quyết một vấn đề cơ bản là tìm phương thức hoạt động mới, cách đánh mới, kết hợp chặt chẽ với phong trào địa phương, giải phóng được liên xã, tiến tới giải phóng liên huyện. Đối tượng tác chiến chủ yếu của hai trung đoàn 2 và 12 trong giai đoạn này là các đoàn “bình định” và bọn lính bảo an, dân vệ, lực lượng trực tiếp kìm kẹp cơ sở và phong trào cách mạng.

Rút kinh nghiệm các đợt hoạt động trước, nhiều khi bộ đội chủ lực diệt gọn từng đại đội, tiểu đoàn địch mà dân trong các “ấp chiến lược”, các khu dồn vẫn không bung ra được bao nhiêu. Nguyên nhân chính là do lực lượng điạ phương tại chỗ của ta chưa đủ sức tiêu diệt được lực lượng địa phương của địch. Từ đó muốn giải phóng dân, giải phóng đất, tạo thành một vùng giải phóng liên xã liên huyện, việc đầu tiên là phải đánh bại thủ đoạn các chốt điểm của địch. Nhưng “nhổ chốt” là hình thức đánh địch trong công sự vững chắc, phải dùng đến khá nhiều xung lực, hỏa lực, trong khi xung lực và hỏa lực đang còn là một khó khăn lớn đối với hai trung đoàn 2 và 12.

Làm thế nào để có thể giải quyết được những khó khăn đó? Đánh cách nào, bằng chiến thuật nào để có thể phá tan được thủ đoạn dùng chốt điểm kèm dân tại chỗ của địch?

“Phải tinh nhuệ hóa một phần lực lượng. Phải vận dụng cách đánh của bộ đội đặc công”. Bộ tư lệnh tiền phương quân khu nêu ý kiến và được các đảng bộ thảo luận sôi nổi. Số đông ủng hộ ý kiến này vì từ khi ra đời đến nay, chiến thuật đặc công đã chứng tỏ nhiều chỗ mạnh tuyệt đối của nó. Bí mật, bất ngờ, chắc thắng và chỉ cần rất ít xung lực, hỏa lực, rất phù hợp với tình trạng phải dành dụm từng viên đạn và thiếu hụt quân số như hiện nay. Nhưng cũng có ý kiến cho rằng, một trung đoàn chủ lực mà đánh theo cách đánh của đặc công là thụt lùi về chiến thuật, là trái với phương châm xây dựng đơn vị chủ lực...

Bình thường, một sư đoàn chủ lực đã từng đánh tập trung cỡ trung đoàn và sư đoàn thiếu trên một hướng chiến dịch mà lại vận dụng chiến thuật đặc công thì đúng là không thể chấp nhận được. Vì dù ưu việt đến đâu, chiến thuật đặc công vẫn có những hạn chế nhất định: Đánh nhanh, nhưng cũng phải rút nhanh và khó có thể chỉ bằng chiến thuật đặc công mà tiến hành được một chiến dịch dài ngày. Do đó, không thể nào giải phóng được những khu vực rộng lớn, đông dân cư được. Nhưng nếu xét về tương quan ta, địch, những khó khăn lúc đó của sư đoàn và thực tế đòi hỏi của chiến trường thì việc vận dụng chiến thuật đặc công trong một số bộ phận là đúng đắn. Đây là một chọn lựa linh hoạt của Bộ tư lệnh tiền phương quân khu cũng như của đảng bộ hai trung đoàn 2 và 12.

Trong một hội nghị bàn về chiến thuật, đồng chí Chu Huy Mân, Tư lệnh Quân khu 5 đã nói: Chúng ta phải cố gắng vận dụng cho tốt cách đánh của đặc công vì quân số vũ khí ta quá ít mà nhiệm vụ chính trị lại rất nặng.

Chấp hành chỉ thị của Bộ tư lệnh Quân khu, vào những ngày cuối năm 1970, ngoài các đơn vị đặc công chuyên môn như tiểu đoàn 40, đại đội 71 và 72, hai trung đoàn 2 và 12 đều chọn trong mỗi tiểu đoàn bộ binh một đại đội rút ra huấn luyện đánh đặc công, còn lại tiếp tục huấn luyện đánh vận động tiến công, tập kích, phục kích từ đại đội đến trung đoàn thiếu. Đặc biệt, cán bộ, chiến sĩ và các phân đội nhỏ phải nắm chắc được cách đánh của đặc công.

Xen vào chương trình huấn luyện quân sự, các đơn vị thường xuyên tổ chức những đợt sinh hoạt chính trị tìm hiểu âm mưu, thủ đoạn “bình định tại chỗ” nham hiểm của địch, phê phán tư tưởng ngại ác liệt, bi quan và giải quyết tư tưởng: bộ đội chủ lực tại sao cứ đánh mãi bọn bảo an, dân vệ, không tìm chủ lực địch mà đánh?. Sự kết hợp giữa huấn luyện chiến thuật và sinh hoạt chính trị, tư tưởng đã đẩy khí thế các đơn vị lên một bước mới.

Thời gian này, dưới sự chỉ đạo của Khu ủy, tỉnh ủy Bình Định chủ trương phát huy triệt để bạo lực cách mạng của quần chúng với khởi nghĩa của binh lính địch, làm tan rã lực lượng kìm kẹp của địch. Cùng với lực lượng chủ lực, tỉnh ủy khẩn trương chuẩn bị lực lượng xung kích nòng cốt, lực lượng dự bị và lực lượng lãnh đạo chỉ huy cho các đội quân, các hướng hoạt động. Cờ, băng, khẩu hiệu, truyền đơn, hồ sơ, cáo trạng xử lý bọn ác ôn cùng với các tổ cứu thương, thông tin, tiếp tế được chuẩn bị, tổ chức ở nhiều thôn xã trên tất cả các vùng trọng yếu của tỉnh.

Mối quan hệ giữa tỉnh ủy, tỉnh đội với các trung đoàn chủ lực trong tình hình mới càng thêm khăng khít, sắt son. Hai đảng bộ như một, đói no, gian khổ cùng chia sẻ. Nhiều lần đồng chí bí thư tỉnh ủy trực tiếp đến giảng bài về kinh nghiệm tổ chức và phát động quần chúng cho bộ đội, còn cán bộ chỉ huy các trung đoàn cùng với ban chỉ huy tỉnh đội cũng thường xuyên phối hợp lo kế hoạch huấn luyện, tác chiến cho cả hai lực lượng. Dưới cơ sở, các cơ quan huyện, xã nhiều khi cùng cơ động, ở sát bên cạnh cán bộ chỉ huy tiểu đoàn, đại đội. Thật hiếm có mối quan hệ nào lại chặt chẽ, gắn bó như mối quan hệ giữa hai cơ  quan, hai lực lượng như mối quan hệ giữa tỉnh ủy, tỉnh đội Bình Định với sư đoàn Sao Vàng trong giai đoạn bản lề hết sức quan trọng này.

Ngày 20 tháng 12 năm 1970, đại đội 3 tiểu đoàn 3 trung đoàn 2 được lệnh đánh một trận nhỏ, tiêu diệt điểm chốt Cầu Cương trên đường số 1 để thể nghiệm chiến thuật. Trận đánh đã thu được kết quả mỹ mãn. Toàn bộ quân địch chốt ở Cầu Cương bị tiêu diệt gọn trong năm phút. Thắng lợi của đại đội 3 mở ra một thời kỳ “diệt chốt, phá kẹp, giành dân” hết sức sôi động trên chiến trường Bình Định.

Đầu năm 1971

Với tham vọng cắt đứt tuyến vận tải chiến lược Hồ Chí Minh, đi đến cô lập hoàn toàn chiến trường miền Nam và để thử thách quân ngụy trong chiến lược “Việt Nam hóa” chiến tranh, ngày 8 tháng 2, Mỹ - ngụy ồ ạt đổ quân ra Đường 9 Nam Lào. Phối hợp với hướng chính, quân đoàn 2 ngụy sử dụng sư đoàn 22 và 23 mở các cuộc hành quân lên vùng ba biên giới, quân đoàn 3 ngụy mở cuộc hành quân lớn sang Cam-pu-chia.

Một thời cơ hiếm có cho các đơn vị chủ lực, địa phương đánh phá chương trình “bình định nông thôn” của địch ở đồng bằng Khu 5 đã xuất hiện.

Sáng ngày 1 tháng 2, một chiến dịch lớn phối hợp với chiến trường Đường 9 - Nam Lào đã nổ ra trên chiến trường Khu 5. Ở phía nam, trung đoàn 12, sau một trận pháo kích bằng súng cối 82 và đầu đạn A12, sân bay Gò Quánh (Phù Cát) bốc cháy; 120 tên giặc lái, nhân viên kỹ thuật, lính bảo vệ bị tiêu diệt. Trên đường số 19, tiểu đoàn 6 phục kích phá hủy 25 xe GMC chở hàng, diệt 60 lính Nam Triều Tiên đi hộ tống. Bọn thám báo, bảo an, dân vệ đi thăm dò và chốt giữ trong các “ấp chiến lược” ven đường bị quét đi nhiều trung đội, tiểu đội, buộc chúng phải bỏ chạy vào các căn cứ. Đại đội 3 trung đoàn 2 bằng chiến thuật đặc công đã diệt gọn đồn Gò Hiệu, nằm sát quận lỵ Hoài Ân, có hơn một đại đội địch chốt giũ. Đặc biệt là trận đánh của ba chiến sĩ đặc công tiểu đoàn 40 tiêu diệt đồn Gò Thủ. Tổ này do phó tiểu đội trưởng Lê Ngọc Toán chỉ huy. Khi lọt được vào hàng rào thứ ba thì hai chiến sĩ bị thương. Còn lại một mình, Toán dùng toàn bộ thủ pháo, lựu đạn của ba người diệt gọn một trung đội dân vệ.

Các đơn vị của tỉnh, huyện, du kích xã hiệp đồng chặt chẽ với bộ đội chủ lực, tiến công liên tiếp các chốt điểm ở các thị trấn, quận lỵ Bồng Sơn, Phù Cát, Phù Mỹ..Tam Quan, Đập Đá.

Đêm 4 rạng ngày 5 tháng 2, một loạt vị trí địch ở các xã Mỹ Tài, Mỹ Đức, Mỹ Thọ, Mỹ Trinh, Mỹ Lộc tiếp tục bị đặc công và bộ binh trung đoàn 2 phối hợp với đặc công tỉnh, huyện san bằng. Lửa bốc cháy, soi sáng cả vùng đông Phù Mỹ
Hiệp đồng với tiếng súng diệt chốt điểm của lực lượng vũ trang, hàng ngàn  tiếng mõ tre, thùng thiếc, tiếng hô, tiếng thét... của đồng bào các địa phương vang lên ở khắp nơi. Bọn ngụy quân, ngụy quyền lại phải trải qua những giờ phút hãi hùng mà chúng đã gặp hồi đồng khởi chín, mười năm về trước.

Bị đánh quá đau vào hệ thống các chốt điểm, một tiểu đoàn lính cộng hòa thuộc trung đoàn 41 ngụy được lệnh đi giải toà ở Phù Mỹ. Nhưng tiểu đoàn này đã bị tiểu đoàn 1 trung đoàn 2 và các chiến sĩ bộ đội huyện, du kích xã chặn đánh ở xã Mỹ Lộc suốt năm ngày đêm. Trước sự thất bại của quân chủ lực, bọn lính bảo an, dân vệ ở các chốt điểm Gò Kê, Vạn Phú, Tân ốc không dám ở lại đồn ban đêm. Nắm chắc được sự hoang mang, dao động của địch, ban chỉ huy đấu tranh chính trị huyện Phù Mỹ huy động quần chúng đến bao vây và nổi trống mõ ép mạnh ba đồn địch kể trên. Không chịu nổi sự căng thẳng, sáng ngày hôm sau, bọn địch ở đồn Gò Kê và Tân ốc đã vác súng tháo chạy.

Trưa ngày 7 tháng 2, một cánh quân giải tỏa khác của địch vừa vượt qua đường số 1, liền bị tiểu đoàn 2 trung đoàn 2 vận động chia cắt bắn cháy chín xe bọc thép, tiêu diệt hai đại đội bộ binh. Ba chiếc xe còn lại cố mở đường máu đưa số lính sống sót chạy về căn cứ Trà Quang. Cán bộ chỉ huy trung đoàn 2, sau khi để lại tiểu đoàn 3 và lực lượng cao xạ kèm quân cơ động Mỹ phía trên núi, đã tung toàn bộ lực lượng chiến đấu xuống đông Phù Mỹ. Một số cán bộ cơ quan cũng được trung đoàn huy động tỏa về các thôn xa cùng với địa phương, khẩn trương tổ chức các đội quân đấu tranh chính trị.
Các tiểu đoàn 1 , 2, tiểu đoàn đặc công, tiểu đoàn pháo mặt đất cũng phân tán linh hoạt xuống các khu dồn, ấp chiến lược hỗ trợ cho cuộc diệt ác phá kềm của đồng bào.

Ngày 12 tháng 2, dưới sự lãnh đạo của tỉnh ủy Bình Định, một cuộc bịểu tình khổng lồ đã nổ ra làm rung chuyển thị xã Quy Nhơn. Hơn ba vạn người trong thị xã kéo đến bao vây dinh tỉnh trưởng Bình Định và đập phá 30 xe quân sự khiến bọn ngụy quyền khiếp đảm. Cuộc biểu tình kéo dài sáu ngày đêm mới chấm dứt. Giữa lúc cuộc tiến công và nổi dậy đang ở giai đoạn rộ nhất. các trung đoàn nhận được điện của Bộ tư lệnh Quân khu: “Mỹ - ngụy đang sa lầy trên chiến trường Nam Lào, ở Khu 5 chúng có nhiều sơ hở. Các cấp ủy  đảng lãnh đạo đơn vị phải nhận rõ trách nhiệm, nỗ lực khắc phục khó khăn, khẩn trương tiến công nhanh, không kể đợt, không kể nhiều ít, thừa thắng xông lên để phối hợp với chiến trường lớn, đánh bại Mỹ -.ngụy”.

Bức điện nhấn mạnh: “Các đồng chí chỉ huy cần vận dụng tốt phương thức tác chiến, phá vỡ thủ đoạn chốt điểm của địch, giải phóng từng mảng nông thôn. Chúng ta có nhiều khó khăn nhưng địch còn khó khăn gấp nhiều lần”

Thế là từ ngày 20 tháng 2 trở đi, từ huyện Bình Khê, Phù Cát, An Nhơn ra đến Phù Mỹ, Hoài Ân, Hoài Nhơn... không đêm nào không có đồn bốt địch bị ta tiến công bằng mọi hình thức, không ngày nào vắng các đội công tác vũ  trang phát động nhân dân diệt trừ bọn ác ôn chỉ điểm. Các phương án tác chiến của bộ đội, dù chỉ diệt một tiểu đội dân vệ hay một chốt lẻ cũng phải kèm theo yêu cầu phát động được quần chúng nồi dậy. Ngay các đơn vị đặc công chỉ quen “đánh bỏ” nay cũng xây dựng quyết tâm “đánh liên tục và bám trụ” để xây dựng phong trào.

Trung tuần tháng 3, quân ngụy bị đánh bại ở chiến trường Đường 9 - Nam Lào. Tên đại tá Thọ chỉ huy lữ dù 3 và hàng ngàn sĩ quan, binh lính bị bắt sống...Bọn lính ngụy sống sót bám cả vào càng máy bay lên thẳng mong chạy thoát thân. Rõ ràng quân ngụy đã không thay thế được quân Mỹ, không thể đương đầu với Quân giải phóng như mong muốn của Ních - xơn, và chiến lược “Việt Nam hóa” chiến tranh đang có nguy cơ bị phá sản.

Tin chiến bại thê thảm ấy đã đánh một đòn khủng khiếp vào tinh thần binh lính ngụy trong các chốt điểm còn lại trên chiến trường Bình Định. Đêm ngày 2 tháng 4 , phát huy kết quả đợt 1, tiểu đoàn đặc  công trung đoàn 2 đồng loạt tiến công các chốt điểm Gò Mang, Mỹ Trang, Gò Thủ, trụ sở hội đồng xã Mỹ Chánh. Các tiểu đoàn 1, 2, 3 tiến công tiêu diệt một số chốt ở xã Mỹ Trang. Mỹ Tài, Mỹ Trinh, đông và tây huyện Phù Mỹ. Trung đoàn 12 tiếp tục cầm chân bọn Nam Triều Tiên và bọn Mỹ đi giải tỏa ở khu vực phía nam tỉnh.

Trong khi ấy, đồn bốt địch ở hầu hết các xã còn lại trong huyện Phù Mỹ, Hoài Nhơn, một phần huyện Phù Cát, Bình Khê, Vĩnh Thành và phía nam tỉnh cũng đang bị bộ đội tỉnh, huyện, du kích xã bao vây, áp đảo. Thời cơ ra trận của “đội quân tóc dài” đã đến. Một trong những trận xuất sắc của đội quân ấy là trận tiến công cứ điểm Gò Cớ, xã Mỹ Đức. Gò Cớ là một chốt điểm kiên cố nằm giữa năm lớp rào, do một đại đội bảo an đóng giữ. Nhổ được Gò Cớ, hàng loạt chốt điểm độc lập khác ở xung quanh sẽ phải bỏ chạy hoặc đầu hàng. Vì thế, bộ chỉ huy quân sự tỉnh Bình Định quyết tâm nhổ Gò Cớ bằng được. Ngày 9, dưới sự chỉ huy trực tiếp của chính trị viên tỉnh đội Định Bá Tòng, 2.000 đồng bào đông Phù Mỹ mang gậy, đòn gánh, dao, cuốc kéo đến bao vây cứ điểm Gò Cớ.

Trực tiếp làm hậu thuẫn cho trận đánh đặc biệt này là đại đội 1 đặc công trung đoàn 2 và đại đội 4 đặc công địa phương. Cứ sau một vài viên đạn cối của bộ đội rót vào hàng rào, tiếng trống, tiếng mõ, tiếng hô của đồng bào lại nổi lên như sấm dậy. Thoạt đầu, bọn địch dùng cả súng liên thanh và hơi cay toan phá vây, nhưng thấy đồng bào ta mỗi lúc một xáp lại phía cổng đồn, chúng vội vã đóng cổng, kéo rào kẽm gai và thấp thỏm ngồi im trong các công sự. Suốt ngày, địch ở lì trong đồn, không dám ra ngoài lấy nước uống. Tên trưởng đồn xin gặp đại diện ta, nhưng cuộc thương lượng không mang lại kết quả. Nắm chắc bọn địch đang dao động, ban chỉ huy cuộc đấu tranh để nghị bộ đội bắn đạn B40 và liên thanh vào đồn, đồng thời ra lệnh cho bà con cắm trại tại chỗ, chuẩn bị phương án cho ngày hôm sau.

Đêm ấy Phù Mỹ náo nức, sôi động lạ thường. Cùng với Gò Cớ, 12 chốt điểm khác của địch cũng bị vây bức theo kiểu cách đó. Hàng chục ban chỉ huy tổng hợp gồm cả bộ đội chủ lực, bộ đội địa phương, huyện đội, xã đội các cán bộ đấu tranh chính trị binh vận... chụm đầu bàn bạc trong các vườn dừa. Xung quạnh các chốt điểm, đồng bào đốt đuốc, tiếp tục nổi trống mõ, hù dọa, kêu gọi địch đầu hàng. Thỉnh thoảng những tiếng nổ của đạn B.40, đạn cối lại giội vào căn cứ.
Nửa đêm hôm ấy, bọn địch ở Gò Cớ lặng lẽ rút chạy. Tiếp đó 10 chốt điểm khác ở đông và tây huyện Phù Mỹ cũng rút chạy và đầu hàng. Thừa thắng, quần chúng như thác vỡ bờ, tràn ra vây ép các căn cứ địch ở dọc đường số 1
Ở Hoài Nhơn, đồng bào các xã Hoài Thanh. Hoài Sơn, Hoài Hương, Hoài Châu, Hoài Hảo, Tam Quan...được các lực lượng vũ trang hỗ trợ đã nổi dậy phá các khu dồn Thiện Đức, Nhuận An, Thiện Chánh, đuổi bắt bọn thanh niên chiến đấu, phá đường số 1, bao vây, bức rút các chốt Núi Bé, Lộ Diêu. Diêu Quang, Quy Thuận...giải phóng gần một vạn dân. Đồng bào Nhơn Mỹ (An Nhơn) tước súng một trung đội dân vệ, đồng bào Cát Hanh (Phù Cát) phá nhiều khu dồn lớn giải thoát gần hai ngàn người.

Cuối tháng 5, vùng giải phóng đã được mở rộng ở nhiều nơi, tạo thành một mạng liên hoàn từ núi xuống bịển, từ thôn ấp này qua thôn ấp khác . Gần 11 vạn đồng bào đã đứng dậy làm chủ quê hương xây dựng củng cố chính quyền cách mạng. Chỉ tính riêng trong hai huyện Hoài Nhơn và Phù Mỹ, trong chiến dịch “diệt kẹp, giành dân, giành quyền làm chủ” đồng bào đã nổi dậy bức rút 90 đồn bốt, đưa hoạt động của lực lượng đấu tranh chính trị lên một đỉnh cao mới.

Trước thực tế đó, tờ Diễn đàn thông tin quốc tế của Mỹ đã phải viết: “Tỉnh Bình Định là một tỉnh dân số đông, diện tích lớn, là cái trụ cho bất cứ kế hoạch nào của chính phủ nhằm kiểm soát phần giữa của Việt Nam. Nhưng tỉnh Bình Định từ ba năm nay vẫn tồi tệ như bất cứ lúc nào trước đây, do sự kém cỏi của chính quyền và quân đội địa phương, (chỉ quân ngụy). Nó xếp vào hàng số 44 trong số 44 tỉnh ở Nam Việt Nam về mức độ bình định. Hiện nay đối phương tha hồ tung hoành ở nông thôn đầy dẫy những người vốn có cảm tình với Việt Cộng ...”.

Với tham vọng cuối năm 1971 sẽ tiêu diệt trăm phần trăm lực lượng chính trị, quân sự của ta ở các thôn xã, tiến tới hoàn thành chiến lược “Việt Nam hóa” chiến tranh, đế quốc Mỹ và chính quyền Sài Gòn từ năm 1969 đến 1971 đã dốc vào chương trình “bình định nông thôn” không biết bao nhiêu công sức, tiền của. Chúng toan dùng hệ thống chốt điểm, ấp chiến lược, khu dồn, kết hợp với việc càn quét, đánh phá dai dẳng vùng giải phóng và các khu căn cứ để tách dân ra khỏi lực lượng vũ trang, bao vây, triệt cứ các cơ sở hậu cần, tiến tới diệt  tận gốc rễ phong trào cách mạng. Thủ đoạn ấy của giặc bước. đầu đã gây cho cách mạng miền Nam biết bao khó khăn tổn thất. Ở một chiến trường vùng sâu như chiến trường Quảng Ngãi, Bình Định, để chống phá kế hoạch của địch, khẩu hiệu hành động của các chiến sĩ Sao Vàng là “bám dân, bám đất”. Chính nhờ kiên trì chủ trương này, sư đoàn đã vượt qua được những khó khăn tưởng chừng như không thể vượt qua nổi, liên tiếp đánh bại hết thủ đoạn này đến thủ đoạn khác của giặc

Hơn hai năm trụ bám kiên cường trên chiến trường Quảng Ngãi, Bình Định, các chiến sĩ Sao Vàng đã phát huy tốt vai trò nòng cốt của mình, tác chiến liên tục, vận dụng linh hoạt giữa cách đánh sở trường của bộ đội chủ lực kết hợp với sức mạnh của quần chúng, khi đánh tập trung trung đoàn, tiểu đoàn, khi phân tán nhỏ lẻ từng tiểu đội, trung đội, khi tiêu diệt những cứ điểm lớn, khi chỉ diệt một chốt nhỏ, một mâm tề điệp, thậm chí chỉ diệt một tên ác ôn.

Địch toan dùng hệ thống chốt điểm dày đặc để “bình định tại chỗ” sư đoàn trong điều kiện thiếu quân số, lương thực, thực phẩm, súng đạn đã vận dụng chiến thuật đặc công để tiến công những chốt điểm then chốt, tạo điều kiện cho quần chúng bao vây, bức rút các chốt điểm khác.

Trong hội nghị quân chính quân khu tổ chức vào cuối năm 1971, đồng chí Tư lệnh Quân khu 5 đã lấy thực tế của chiến trường Bình Định để tổng kết rằng : “Trong một khu vực có 14, 15 chốt điểm, bộ đội chủ lực chỉ cần diệt bốn, năm chốt điểm quan trọng. Như vậy có thể rút ra công thức: cứ diệt một thì được ba. Nghĩa là diệt triệt để một mục tiêu then chốt thì địch sẽ bỏ chạy ba mục tiêu khác khi bị quần chúng bao vây”. Cũng thông qua chiến dịch này, tỉnh uỷ Bình Định đưa ra một dự kiến hết sức thiết thực cho việc sử dụng lực lượng sau này: Nếu chủ lực đánh mạnh có thế thuận lợi, thì một điểm trên dưới trung đội địch đóng giữ chỉ cần một trung đội du kích cộng với 500 quần chúng là có thể giải quyết được.
Sự chín mùi của hình thức chiến dịch tiến công tổng hợp đã được thể hiện rất rõ, giành thắng lợi lớn trong mùa xuân và mùa hè năm 1971. Nó là tiền đề, là cơ sở cho việc giành thắng lợi rực rỡ trong đợt hoạt động xuân - hè năm 1972  của sư đoàn Sao Vàng và quân dân Bình Định, Quảng Ngãi.

Hai năm 1970, 1971 còn là hai năm biểu hiện sáng ngời tấm lòng của nhân  dân Bình Định, Quảng Ngãi đối với bộ đội Cụ Hồ, đối với cách mạng. Làm sao các chiến sĩ trung đoàn 12 có thể quên được những người chị quý mến, hy sinh thân mình vì bộ đội, vì cách mạng như chị Đào. Trong một trận đánh phối hợp phía nam đường số 19, mặc dù bị thương nặng, chị vẫn ráng sức cõng chiến sĩ B.40 Nguyễn Văn Tâm bị gãy nát đôi chân, luồn lách qua các chốt điểm địch về tới bệnh xá trung đoàn. Đồng chí Nguyễn Văn Tâm đã được cứu sống, còn chị Đào đã trút hơi thở cuối cùng vì vết thương xuyên bụng quá nặng

Càng gian khổ, ác liệt, tình yêu thương nhân dân, yêu thương đồng đội càng sâu nặng. Các chiến sĩ trung đoàn 2 mãi mãi không thể quên tấm gương của Đỗ Văn Đạo. Trong một lần xuống đồng bằng lấy gạo, đơn vị gặp bọn Mỹ phục kích. Cách, một chiến sĩ trong tiểu đội bị thương nặng. Đạo quay trở lại tìm Cách và suốt trong chín ngày đêm luồn lách tránh những cuộc truy lùng ráo riết của địch, đói ăn ổi xanh, lá rừng, Đạo đã dìu Cách thoát khỏi vòng vây, trở về đơn vị an toàn.
Hai năm qua, sư đoàn Sao Vàng đã tiêu diệt một lực lượng quan trọng quân sự địch, cùng với các lực lượng vũ trang và nhân dân địa phương làm tan rã ngụy quyền nhiều thôn ấp, cùng với quân dân toàn quân khu mở ra khả năng đánh bại chiến lược “Việt Nam hóa” của Mỹ - ngụy trên chiến trường Khu 5.

CHƯƠNG 4: BẮC BÌNH ĐỊNH XUÂN HÈ 1972

1. SỨC MẠNH MỚI

Trong hai năm 1970 và 1971, chiến tranh “Việt Nam hóa” đã được Mỹ - ngụy đẩy tới đỉnh cao, nhưng chúng đã không đạt mục đích. Trái lại thắng lợi có ý nghĩa chiến lược của ta ở Đường 9 - Nam Lào đầu năm 1971 đã giáng một đòn nặng nề vào cái công thức hỏa lực Mỹ + bộ binh ngụy. Và quyết tâm “Đánh cho Mỹ cút, đánh cho ngụy nhào” của Đảng và Bác Hồ đã được khẳng định như một chân lý

Năm 1969, Mỹ tiến hành rút quân thí điểm, năm 1970 rút từng đơn vị có chọn lọc, và sang năm 1971,  quân Mỹ đã phải cuốn gói xuống tàu về nước. Trên chiến trường Khu 5, giữa năm l971 chỉ còn lại lữ đoàn 173 Mỹ và sư đoàn  Mãnh Hổ - Nam Triều Tiên.

Tình hình trên cộng với thắng lợi trực tiếp ở các chiến trường quân khu qua hai chiến dịch Xuân và Hè đã tạo cho quân dân Khu 5 một thế và lực mới; việc hoạt động phân tán tránh những trận nhỏ, lẻ của chủ lực không còn thích hợp nữa.
Cuối tháng 5 năm 1971, các trung đoàn 2 và 12 sau khi đánh những trận cuối cùng trong đợt hoạt động Xuân - Hè ở bắc và nam tỉnh Bình Định được lần lượt rút lên vùng giáp ranh và hậu cứ củng cố, để lại phiá sau cả một vùng giải phóng liên hoàn rộng lớn .

Thực hiện Nghị quyết Bộ Chính trị Trung ương Đảng tháng 5 năm 1971  và Nghị quyết Quân ủy Trung ương tháng 6 năm 1971, ngày 29 tháng 6 năm 1971 , Đảng uỷ Quân khu 5 quyết định thành lập thêm sư đoàn bộ binh 771 và tập trung lại sư đoàn 3 Sao Vàng sau một năm tạm thời phân tán. Bộ tư lệnh sư đoàn hầu hết là các đồng chí chỉ huy sư đoàn trước đây có thêm một số cán bộ từ quân khu về. Bộ tư lệnh gồm các đồng chí Huỳnh  Hữu Anh, sư đoàn trưởng, Mai Tân, chính ủy; Việt Sơn, phó sư đoàn trưởng, Trần Bá Khuê, tham mưu trưởng, Nguyễn Ngọc Tiến, chủ nhiệm chính trị, Nguyễn  Hữu Xuân, chủ nhiệm hậu cần.

Các đơn vị có trung đoàn 2, 12 và trung đoàn 21 (thay thế trung đoàn 22 trước đây). Trung đoàn 21 được thành lập vào đầu năm 1965 tại Quân khu 3. Ba tháng sau, trung đoàn vào chiến trường cùng với trung đoàn 1 thành lập sư đoàn 2  Quân khu 5. Từ đó, trung đoàn đã tham gia những trận đánh nổi tiếng trong hai mùa khô 1966 - 1 967 như điểm cao 62 ( Sơn Tịnh - Quảng Ngãi), tiêu diệt gần 800 tên Mỹ, trận tiêu diệt gọn tiểu đoàn ngụy ở Đức An (Quảng Nam), trận Đồng Dương, Kỳ Sơn (Quảng Nam), v.v. Từ năm 1968  trở đi, trung đoàn tham gia giải phóng chi khu quận lỵ Khâm-Đức cụm cứ điểm Thượng Đức, quận lỵ Minh Long, núi Chóp Chài và nhiều nơi khác trên địa bàn Quảng Ngãi, Quảng Nam.

Trong lúc chiến trường quân khu gặp muôn vàn khó khăn thì trung đoàn 21 là một trong bốn trung đoàn chủ lực trụ lại hoạt động, lúc phân tán, khi tập trung đánh phá “bình định” nông thôn của địch ở đồng bằng Quảng Ngãi. Trong trung đoàn đã xuất hiện nhiều cán bộ, chiến sĩ xuất sắc. Trong trận Đức An, chiến sĩ Vũ Văn Cấp bị đạn gãy tay đã nhờ đồng đội chặt đứt phần da thịt còn lại, tiếp tục xung phong. Chính trị viên đại đội Trần Lương cùng đơn vị quần nhau với một trung đoàn Mỹ suốt 32 tiếng đồng hồ trên điểm cao 62 (Quảng Ngãi). Trong tình thế đại đội có nguy cơ bị tiêu diệt vì lực lượng quá chênh lệch. Lương tình nguyện ở lại thu hút, đánh lạc hướng địch cho đơn vị rút lui. Anh hy sinh anh dũng bên đống xác giặc với chiếc máy điện thoại và khẩu súng đã giập nát. Trung tuần tháng 11 năm 1971, trung đoàn được lệnh về đội hình sư đoàn Sao Vàng.

Cùng với trung đoàn 21; quân khu còn bổ sung cho sư đoàn ba tiểu đoàn, tiểu đoàn cao xạ 12,7, tiểu đoàn cối ĐKZ và tiểu đoàn công binh.

Việc tập trung trở lại sư đoàn Sao Vàng, đánh dấu một bước ngoặt mới trong so sánh lực lượng giữa ta và địch ở địa bàn Khu 5 nói chung và chiến trường Bình Định nói riêng. Lúc này trong đảng ủy sư đoàn có hai ý kiến khác nhau: Ý kiến thứ nhất cho rằng sư đoàn từ phương châm “tác chiến tập trung, phân tán linh hoạt” 'theo yêu cầu “diệt kẹp giành dân” của địa phương chuyển lên tác chiến tập trung hợp đồng binh chủng quy mô vừa và lớn là cả một khoảng cách lớn, đòi hỏi phải có thời gian huấn luyện và thực hành từng bước. Ý kiến thứ hai cho rằng phải đưa ngay sư đoàn vào quỹ đạo tác chiến hợp đồng binh chủng để phù hợp với yêu cầu phát triển của chiến trường. Hai luồng ý kiến, phản ánh hai khuynh hướng được đem ra thảo luận trong cán bộ toàn sư đoàn. Cuối cùng Đảng ủy nhất trí với ý kiến thứ hai, nhưng nhấn mạnh : Khẩn trương ở đây không có nghĩa là đốt cháy giai đoạn mà phải đi từng bước với tinh thần tích cực nhất cách mạng nhất. Đây là thắng lợi đầu tiên của sư đoàn nhằm đặt nền móng cho việc tổ chức, huấn luyện đánh tập trung hiệp đồng binh chủng sau này.

Mặc dù tình hình trên chiến trường lúc đó vẫn liên tục xảy ra tác chiến nhưng Bộ tư lệnh Quân khu 5 dành hẳn cho sư đoàn Sao Vàng sáu tháng (từ tháng 7 đến tháng 12) để tập trung xây dựng, huấn luyện, một thời kỳ dừng lại dài nhất xây dựng cơ bản nhất từ ngày thành lập sư đoàn đến nay. Nhưng tiến hành huấn luyện có bài bản cho một sư đoàn chủ lực, trong hoàn cảnh hầu như chưa có một hạt gạo dự trữ, quân số, súng đạn, trang bị chưa đủ, sáu tháng trời chỉ là khoảng thời gian ngắn ngủi. Hoàn cảnh ấy, đòi hỏi đảng ủy và bộ tư lệnh sư đoàn phải tính toán chính xác, tổ chức khoa học mới có thể hoàn thành được nhiệm vụ trong năm 1972.

Sư đoàn đặt việc chuẩn bị lương thực là trọng tâm số một, huấn luyện chiến thuật mới là then chốt và hoạt động liên tục giữ thế chiến trường là quan trọng. Theo tính toán của phòng tham mưu thì các đơn vị vận chuyển cho được lương thực, thực phẩm từ đồng bằng lên núi dự trữ ăn hết mùa mưa phải mất ba tháng, hai tháng tiếp theo dành cho huấn luyện quân sự, còn lại tháng cuối cùng, huấn luyện bổ sung, diễn tập và tổ chức đánh rút kinh nghiệm.

Tháng 7, với những trận mưa đầu mùa, những đêm trăng trong suốt không gian, sư đoàn bước vào chiến dịch vận chuyển khổng lồ mà sau này các chiến sĩ thường gọi đùa là chiến dịch “kiến tha mồi. Những dòng người, bằng nhiều con đường khác nhau, đổ xuống đồng bằng, tới các vùng giáp bịển. Một lần nữa đồng bào Bình Đinh lại bịểu lộ tấm lòng bao la của mình. Nhiều bà má, bà thím đã gánh gạo tới. gặp cán bộ địa phương la lối ầm ĩ: “Trời ơi, có vài chục ký gạo, mắc chi các chú trả tiền”. Nhân dân. và đồng bằng Bình Định là nguồn dự trữ lương thực vô tận đối với sư đoàn.

Chiến dịch vận chuyển kéo dài liên miên hết ngày này qua ngày khác. Các mạng thông tin, trinh sát hợp pháp luôn được tung xuống đồng bằng nắm địch và bảo vệ tuyến hành lang vận chuyển.

Ban ngày ở các cửa rừng Suối Son, Dốc Đài, Cát Hanh, Cải Hiệp, bắc đường số 19... đông vui như hội. Những buổi chiều mát trời, máy bay ít quần lượn, những cánh võng dăng kín rừng, bộ đội dân công, các đơn vị vận tải có nam có nữ được dịp làm quen với nhau, rồi hát, hò, ghi địa chỉ hò hẹn... Tối đến, từng đại đội, tiểu đoàn bám sát cán bộ địa phương, đến các thôn ấp nhận gạo. Chỗ trực tiếp lấy trong từng gia đình, chỗ ra đồng bới các ngôi mộ ngụy trang lên, bên dưới là gạo, là cá khô, mắm,muối.. Mỗi đêm có hàng nghìn người tràn xuống đồng bằng lấy hàng. Nhiều chiến sĩ ghé thăm nhà chốc lát, rồi cõng gạo từ giã vợ con vội vã ra đi... Cứ như vậy, ngày nghỉ trên núi, tối tràn xuống đồng bằng. Tỉnh ủy và ủy ban nhân dân tỉnh Bình Đinh đã chỉ đạo ngành lương thực, bằng mọi bịện pháp kiên quyết cấp đủ gạo và thực phẩm cho sư đoàn đúng kỳ hạn. Ngoài nhân dân cung cấp, các chiến sĩ còn có nguồn lương thực, thực phẩm khá lớn của bọn lính Nam Triều Tiên. Mỗi ngày, cơ sở địa phương ta đã mua được của chúng hàng xe GMC gạo, thịt, cá hộp, máy thông tin và đôi khi cả vũ khí nữa. Chính Nguyễn Cao Kỳ trong hồi ký của y cũng phải cay đắng thừa nhận “ở chợ Quy Nhơn, người ta có thể mua bất cứ món gì từ khẩu phần lương thực và quần áo của quân đội cho đến máy giặt và lựu đạn. Súng đã được bán từ 25 đến 30 đô-la một khẩu và nếu ai mua xe bọc thép hoặc máy bay lên thẳng thì việc đó cũng có thể dàn xếp được”
Chiến dịch gạo diễn ra sôi nổi, nhưng không kém ác liệt. Nhiều chuyến, bộ đội vai gùi, tay nổ súng đánh địch cướp đường mà đi. Hàng trăm chiến sĩ, đồng bào đã hy sinh. Có đồng bào mang thương tích suốt đời vì bị địch khảo tra. Có gùi gạo, gùi muối khi đổ vào kho còn đỏ loang vết máu.

Vất vả gian khổ, ác liệt, nhưng bộ đội lúc nào cũng vui. Cán bộ, chiến sĩ, gái cũng như trai luôn tìm mọi cách hợp lý hóa cách mang vác để đuổi, vượt năng suất của nhau. Chiến sĩ Nguyễn Sinh trung đoàn 2 vừa mang 115 ki-lô-gam thì đêm sau chiến sĩ nuôi quân Đinh Xuân Chung đã gùi được 125 ki-lô-gam. Với bộ binh, năng suất ấy là đáng nể, nhưng đối với chiến sĩ vận tải, gùi 125 ki-lô-gam vẫn chưa được gọi là tuyệt đỉnh. Trong một chuyến hàng đột xuất, phó trung đội trưởng Nguyễn Minh Phụng, người thanh niên Bình Định, với dáng cao và gày đã mang 245 ki-lô-gam, gấp gần năm lần trọng lượng bản thân, nêu kỷ lục cao nhất trong sư đoàn.

Những cô gái Bình Định, Quảng Ngãi, Phú Yên... hay hát hay cười như Nguyễn Thị Liên, Mai Thị Mến, Nguyễn Thị Văn, Đinh Thị Ét (dân tộc Ba-na) không chịu kém nam giới, đã liên tiếp gùi từ 70 đến 115 ki-lô-gam, bền bỉ đi hết chuyến này sang chuyến khác.

Cuối tháng 9, “chiến dịch gạo” kết thúc. Trong kho mỗi trung đoàn đã có từ 350 đến 650 tấn lương thực, thực phẩm, bảo đảm cho bộ đội ăn no liên tục trong sáu tháng. Vậy mà, trước đó một năm, mỗi trung đoàn không sao dự trữ nổi vài ba trăm ki-lô-gam gạo.

Gạo không những là vấn đề chiến lược mà nó chi phối ngay đến từng trận đánh của sư đoàn. Có nhiều chiến dịch vì thiếu gạo mà phải bỏ dở, phải rút bớt thời gian. Thậm chí vì thiếu gạo lâu ngày, các chiến sĩ kiệt sức, phải ra lệnh bỏ trận địa.
Nhìn những kho gạo ngồn ngộn, thơm phức mùi cám mới, các chiến sĩ càng thấm thía sự chỉ đạo sát sao của cấp trên đã nắm bắt kịp thời tình hình chiến trường, công tác tổ chức lãnh đạo tài giỏi của đảng bộ, chính quyền và cơ quan tài - mậu (tài chính - mậu địch) địa phương; và cảm thấy mình sung sướng được hoạt động và chiến đấu trên một vùng mà từ người già đến em nhỏ đều tận tâm với cách mạng. Sau này, tại đại hội mừng công chiến thắng năm 1972, trong danh sách tuyên dương những ngọn cờ đầu của sư đoàn, đảng ủy và bộ tư lệnh không quên ghi nhận em Nguyễn Thị Út 15 tuổi quê Mỹ Hiệp đã mua và chuyển 1000 ki-lô-gam gạo, thực phẩm cho sư đoàn Sao Vàng trong “chiến dịch gạo” khổng lồ này

Đợt tập huấn quân sự cho 500 lượt cán bộ từ đại đội trở lên đã được tổ chức trong một khu rừng già ở thượng nguồn sông Côn. Lớp tập huấn chính trị đào tạo giáo viên cho đơn vị cơ sở của sư đoàn cũng đạt kết quả tốt.
Công việc tiếp theo là phải xây dựng, tổ chức huấn luyện sư đoàn theo phương hướng tập trung. hợp đồng binh chủng, vận dụng chiến thuật thích hợp với bịên chế và trang bị hiện nay để có thể giải phóng từng vùng đất vững dân hoàn chỉnh.

Với các chiến trường Trị - Thiên, Tây Nguyên, chiến thuật bao vây tiến công liên tục và bao vây đánh lấn. không có gì xa lạ, nhưng đối với các chiến sĩ sư đoàn Sao Vàng hoạt động ở đồng bằng thì rất mới mẻ. Vì thế. việc tiếp thu chiến thuật đối với từng cán bộ, chiến sĩ không chỉ trong lĩnh vực quân sự mà cả trong tư tưởng và công tác hậu cần. Có vây lấn được không và vây lấn như thế nào trong điều kiện bom pháo địch như thế ? Có đánh liên tục được không, có giải phóng chi khu, quận lỵ được không, với điều kiện trang bị còn ít ỏi của ta hiện nay (Chú thích: “Thời gian này mặc dù được củng cố, nhưng trung bình mỗi đại đội chỉ có 45 tay súng. Hỏa lực lớn nhất của sư đoàn là hai khẩu cối 120 mm với 100 viên đạn”)  Đã có không ít cán bộ, chiến sĩ cho rằng “mèo nhỏ thì nên bắt chuột nhỏ” và “Ta không thể so bì với chủ lực của Bộ ở Tây nguyên hoặc Nam Lào được”. Các đồng chí Võ Chí Công, Bí thư khu ủy. Chu Huy Mân, Tư lệnh Quân khu, Nguyễn Xuân Hữu, Thường vụ Khu ủy Nguyễn Nam Khánh, cục trưởng Cục chính trị quân khu, cán bộ các cơ quan quân khu gần hai tháng trời cùng sư đoàn nghiên cứu, chiến thuật, cách đánh xuống từng thao trường, từng sa bàn, nêu vấn đề, dựng tình huống và thảo luận, giải quyết cụ thể từng vướng mắc của bộ đội.

Có lẽ không có năm nào, mùa huấn luyện nào lại sôi động, khẩn trương và hào hứng như mùa huấn luyện năm ấy. Mưa liên miên, thao trường lúc nào cũng ướt nhão. Hầu hết chiến sĩ chỉ còn một bộ quần áo, ngày tập ướt, đêm đốt lửa hong dưới hầm, sáng dậy lại mặc ra thao trường. Nhiều đồng chí bị thương, xin ra viện trước thời hạn, hoặc bị sốt rét đã dăng võng cạnh lớp học, cạnh sa bàn, không chịu bỏ dở buổi học chiến thuật. Ai cũng mong sớm được đánh lớn, tiêu diệt lớn giải phóng lớn.

Trong học tập chiến thuật, nhiều cán bộ, chiến sĩ đã nghiền ngẫm từng động tác, từng chi tiết, tìm ra cách xử lý thích hợp để nâng cao hiệu suất chiến đấu. Sau đây là một ví dụ.

Trên thao trường, đang lúc bộ đội phát triển đánh vào trung tâm (căn cứ địch), chủ nhiệm chính trị sư đoàn chỉ xạ thủ B.40 Đoàn Ngọc Xưởng ra tình huống :

- Hỏa điểm địch xuất hiện trước mặt, cách 15 mét đang bắn xả về hướng đồng chí.

Người chiến sĩ nhanh nhẹn nằm xuống bắn nhưng địa hình dốc đứng không thể nằm bắn được. Một thoáng suy nghĩ, anh đứng bật dậy ngắm vào lô cốt. Đội hình đơn vị tràn lên. Nhưng chủ nhiệm chính trị đã nói lớn :

- Đồng chí trúng đạn khi đứng lấy đường ngắm.

- Dẫu (hy sinh), tôi vẫn đứng bắn - Xạ thủ B.40 trả lời dứt khoát.

- Nhưng đồng chí hy sinh mà hỏa điểm địch vẫn còn, coi như chưa hoàn thành nhiệm vụ - Chủ nhiệm nói.

Cả thao trường im lặng và vấn đề được thảo luận sôi nồi mấy ngày liền trong đơn vị. Ngày thứ ba, Xưởng lên trình bày cách xử trí của mình. Anh nói: “Tôi sẽ rèn luyện cách lấy đường ngắm từ tư thế nằm chuyển sang đứng bắn thật nhanh để khi bật dậy vừa tầm là bóp cò ngay, không cần phải ngắm nữa. Và tình huống có thể diễn ra là: Trong khi đạn địch đang bay tới người tôi thì đạn của tôi cũng đang bay tới lô cốt địch. Tôi có thể hy sinh, nhưng mục tiêu địch cũng bị diệt”.

- Đó đó, cái chính là ở đó - Chủ nhiệm chính trị xúc động giải thích thêm cho mọi người: Vấn đề đặt ra không phải sợ chết hay không sợ chết, càng không nên dựa vào lòng dũng cảm đề đánh ào, đánh ẩu. Mục tiêu của huấn luyện cũng như chiến đấu là phải tìm và rèn cho mình có được cách đánh tốt nhất để hoàn thành nhiệm vụ, nếu có phải hy sinh để hoàn thành nhiệm vụ là sự hy sinh cao quý, là bịểu hiện của chủ nghĩa anh hùng cách mạng trong chiến đấu.

Trong công tác chính trị, phát hiện, khêu gợi và khuyến khích tính năng động chủ quan của chiến sĩ trong huấn luyện và chiến đấu là một phương pháp có hiệu nghiệm đề củng cố lòng tin chiến thuật và rèn luyện trở thành người chiến sĩ có bản lĩnh là việc làm thường xuyên của cán bộ chỉ huy và cán bộ chính trị trong mùa huấn luyện năm ấy và cả về sau này.
Gần kết thúc đợt huấn luyện cơ bản, trời vẫn mưa liên miên. Sáng nào ra thao trường, bộ đội cũng phải lấy gàu múc cạn nước trong các công sự. Trong khi bộ đội vẫn say sưa học tập chiến thuật bao vây tiến công liên tục và bao vây đánh lấn thì trung đoàn trưởng trung đoàn 2, tiểu đoàn trưởng tiểu đoàn 3 và một số cán bộ tham mưu đã bò tới sát đồn An Bảo ở xã Mỹ Lộc, Phù Mỹ, chuẩn bị cho trận đánh  thử nghiệm chiến thuật. Kết quả của đợt huấn luyện sẽ được thể hiện một phần qua trận đánh này

An Bảo là một đồn nhỏ do đại đội bảo an số 190 đóng giữ. Ngoài đồn có hai đại đội cộng hòa đóng rải rác ở các khu vườn hoang. Sư đoàn quyết định sử dụng tiểu đoàn 3 do tiểu đoàn trưởng Đoàn Mai Ngữ chỉ huy đánh trận này.
Theo phương án, đại đội 3 được tăng cường năm đại đội hỏa lực để tiêu diệt cứ điểm An Bảo bằng chiến thuật tập kích hợp đồng binh chủng. Hai đại đội cộng hòa đứng ngoài sẽ do đại đội 1 và 2 của tiểu đoàn tiêu diệt bằng chiến thuật vận động bao vây tiến công liên tục.

Trước giờ nổ súng hai ngày, đại đội trưởng Đào Can đi chuẩn bị chiến trường về báo cáo trực tiếp với trung đoàn trưởng Vũ Quang Trắc: Đồn có ba lớp rào. Công sự và hỏa lực địch bố trí bình thường. Đại đội trưởng hứa trong vòng 30 phút đơn vị sẽ làm chủ trận địa. Căn cứ vào kết quả đạt được trong đợt huấn luyện chiến thuật vừa qua, trung đoàn trưởng tin đại đội 3 có thể thực hiện được lời hứa.

Chiều ngày 9 tháng 2 năm 1971, tiểu đoàn xuất quân trong không khí phấn khởi.

1 giờ ngày 10 tháng 2  hỏa lực của ta bất ngờ trút vào cứ điểm hàng trăm quả đạn cối, DKZ. Sáu khẩu cao xạ 12,8 quay nòng bắn vào cứ điểm. Lửa và khói bốc lên cuồn cuộn,  tưởng chừng như cái đồn một chiều không quá năm chục mét ấy đã bị băm nát hoàn toàn.

Hoả lực vừa dứt, bộ binh được lệnh xung phong. Nhưng các chiến sĩ vừa mới xông vào hàng rào thứ nhất, đạn địch trong đồn đã bắn chặn quyết liệt.

Thấy hỏa lực địch vẫn còn rất mạnh, trung đoàn trưởng Vũ Quang Trắc đề nghị sư đoàn cho cối và ĐKZ bắn thêm 10 phút nữa. Hỏa lực sư đoàn lại trút vào cứ điểm dồn dập. Nhưng khi hỏa lực ta vừa dứt thì hỏa lực địch từ trong các lô cốt lại xuất hiện, hầu như trận pháo kích dữ dội vừa qua không mảy may ảnh hưởng tới chúng. Cối, ĐKZ đã bắn trượt lô cốt. Một tình huống phức tạp nữa lại xảy ra: Mìn thổi đặt không đúng nên không phá được hàng rào, bộc phá hết. Hàng rào địch hiện lên hầu như nguyên vẹn. Trong tình huống bức bách ấy, đại đội trưởng ra lệnh dùng súng phun lửa để phá rào. Những luồng lửa dài đỏ rực, nóng bỏng phụt liên tiếp cho đến lúc chỉ còn súng không. Tiếc thay, đó là một mệnh lệnh không tỉnh táo của người chỉ huy. Làm sao xăng và crếp có thể làm nóng chảy được ba lớp rào thép gai. Sốt ruột, một vài tổ bộ binh cố gắng tìm cách lách qua hàng rào toan đánh tạt sườn địch, nhưng đã bị thương hoặc hy sinh. Trung đội trưởng Vũ Đình Quý, chỉ huy mũi chủ yếu cũng bị thương nặng giữa hàng rào.

Trận đánh tạm dừng để xốc lại đội hình, rồi lại tiếp tục đánh, lại dừng... cho đến tối mịt. Đêm hôm ấy, sư đoàn ra lệnh cho trung đoàn phải dứt điểm trước 5 giờ ngày hôm sau. Suốt đêm, trung đoàn trưởng, tiểu đoàn trưởng và các trợ lý xuống giúp đại đội 3 tổ chức lại đội hình, thay đổi hướng đột phá. Nhưng cho đến 6 giờ sáng, đồn An Bảo vẫn như một chiếc gai nham nhở cắm vào mắt mọi người. Tình hình đó, buộc sư đoàn trưởng phải thay đổi chiến thuật. Đồng chí ra lệnh cho tiểu đoàn 3 tiến hành bao vây đánh lấn.

Tới 15 giờ, hai tốp máy bay khu trục thay nhau ném bom xuống An Bảo. Pháo binh địch cũng giội đạn tới tấp xuống đội hình vây lấn của tiểu đoàn. Bom pháo dứt, khói tan. Đồn An Bảo chỉ còn là một bãi đất trống. Địch đã rút chạy ra đường số 1. Kết qua trận đánh, địch chết 24, số còn lại chạy thoát, ta bị thương và hy sinh một số

Ở trong xóm, tiểu đoàn 3 (thiếu) do phó tiểu đoàn trưởng Nguyễn Khôi chỉ huy đã diệt 120 tên lính (Cộng hòa). Số còn lại, tháo chạy về đường số 1. Trận đánh thể nghiệm chiến thuật đầu mùa huấn luyện gian khổ của sư đoàn đã diễn ra như vậy. Ba hôm sau, từ hội nghị rút kinh nghiệm trận đánh, chủ nhiệm chính trị sư đoàn Nguyễn Ngọc Tiến gọi điện cho phóng viên báo quân khu, nói rằng bài viết về trận đánh An Bảo không nên gửi về tòa soạn.

- Vì sao thế ạ?- Anh phóng viên ngạc nhiên

- Vì không thể tuyên truyền được.

- Vâng, tôi biết đây chỉ là một trận đánh thể nghiệm chiến thuật nên không nói địa danh đơn vị mà chỉ đưa tin có tính chất biểu dương thôi. .

- Ố không, không phải như vậy - Chủ nhiệm chính trị thấy đồng chí phóng viên vẫn chưa hiểu ý mình, liền giải thích :

- Đó là một trận đánh tồi. Có thu vũ khí, bắt tù binh, làm chủ trận địa thật, nhưng theo yêu cầu chiến thuật thì chỉ là một con số không. Một trận đánh mà chuẩn bị chiến trường chủ quan, mang nặng tư tưởng dựa vào hoả lực, chiến thuật thì nhập nhằng, không đáng bịểu dương một chút nào cả.

Bài học của tiểu đoàn 3 nhanh chóng được phổ biến trong toàn sư đoàn. Các cuộc rút kinh nghiệm, trao đổi diễn ra sôi nổi khắp các đơn vị. Các thao trường lại sôi động ngày đêm. Những buổi huấn luyện bổ sung diễn ra thận trọng và nghiêm túc. Mọi người đều hiểu sâu sắc rằng: từ nay, đánh chiến thuật nào, phải hoàn toàn tuân theo quy luật và nguyên tắc của chiến thuật đó, nếu không, sẽ xảy ra thương vong vô ích. Trong một buổi chỉ đạo diễn tập, sư đoàn trưởng nói với phóng viên báo quân khu “Cái thắng lợi của trận An Bảo đã không diễn ra trong trận đánh ấy, mà đang diễn ra trên thao trường”.

2. GIẢI PHÓNG HOÀI ÂN

Ngay từ khi các lực lượng vũ trang còn đang củng cố huấn luyện, phương án chiến dịch Xuân - Hè năm 1972  của Quân khu 5 đã được hoàn thành.

Từ nghị quyết của Bộ Chính trị và Quân ủy trung ương về nhiệm vụ quân sự, chính trị năm 1972. Thường vụ Đảng ủy Quân khu họp, khẳng định nhiệm vụ của toàn quân khu phải đẩy mạnh hơn nữa ba mũi tiến công: đòn tiêu diệt lớn của chủ lực, đòn nổi dậy của quần chúng ở đồng bằng và phong trào đấu tranh ở thành thị. Cụ thể sư đoàn 2 phối hợp với sư đoàn 320 và bốn trung đoàn độc lập khác mở chiến dịch tiến công tiêu diệt một bộ phận quan trọng quân cơ động của quân đoàn 2 ngụy và một bộ phận tổng dự bị quân ngụy đến cứu viện, giải phóng thị xã Công Tum nối liền các huyện ở phía tây đường số 14 giữa hai tỉnh Gia Lai và Đắc Lắc, ở nông thôn đồng bằng và vùng giáp ranh; sư đoàn 711 và sư đoàn Sao Vàng cùng chủ lực địa phương và lực lượng chính trị của quần chúng thực hành chiến dịch tiến công tổng hợp tiêu diệt một bộ phận quan trọng lực lượng cơ động của quân đoàn 2 và quân đoàn 1 ngụy, làm tan rã quân địa phương, phá vỡ các hệ thống kìm kẹp bằng chốt điểm cửa địch

Địa bàn hoạt động trong mùa tiến công chiến lược 1972 của các chiến sĩ Sao Vàng lại vẫn là tỉnh Bình Định, nơi chôn nhau cắt rốn của mình.

Xuân - Hè năm 1972, sư đoàn có hai nhiệm vụ chủ yếu: Một là cùng quân và dân tỉnh Bình Định mở chiến dịch tiến công tổng hợp tiêu diệt một bộ phận sinh lực và phương tiện chiến tranh của địch, gồm cả cộng hòa, bảo an, dân vệ, chủ yếu là cộng hòa; phá vỡ hệ thống phòng ngự cơ bản của chúng, giải phóng quận Hoài Ân, hỗ trợ đắc lực cho phong trào nổi dậy của địa phương đẩy mạnh chiến tranh du kích, phối hợp với toàn chiến trường. Hai là cắt đứt con đường vận chuyển chiến lược số 19 ở phía nam tỉnh.

Phân tích cụ thể khả năng địch, ta, bộ tư lệnh sư đoàn quyết định sử dụng sư đoàn (thiếu trung đoàn 12) vào khu vực chính ở Hoài Ân. Trung đoàn 12 (thiếu tiểu đoàn 4 và hai đại đội đặc công) được tăng cường 1 đại đội đặc công quân khu cắt đường số 19 ở nam tỉnh. Riêng tiểu đoàn 5 trung đoàn 21 tạm thời phối thuộc cho sư đoàn 2 giải phóng Ba Tơ (Quảng Ngãi).

Cũng thời gian này, thực hiện nghị quyết của Đại hội Đảng bộ tỉnh Bình Định tháng 9 năm 1971, các lực lượng vũ trang và nhân dân trong tỉnh đang có những cao trào thi đua sâu rộng và mạnh mẽ. :

- Cao trào diệt và làm tan rã lớn quân ngụy.

- Cao trào tiến công và nổi dậy giành quyền làm chủ ở nông thôn.

- Cao trào đấu tranh chính trị ở thành thị. Các lực lượng vũ trang tỉnh được huấn luyện cơ bản về chiến thuật, kỹ thuật.

Quần chúng nhân dân được tổ chức thành các tiểu đoàn, đại đội, có đủ dao, cuốc, hệ thống phát thanh, nội dung tuyên truyền đấu tranh với địch. Các mục tiêu tiến công, bao vây, bức rút, bức hàng được ấn định cụ thể. Phương án cơ bản của tỉnh chia làm hai khu vực. Khu vực phía bắc, kết hợp với đòn tiến công của chủ lực, quần chúng bảy xã ở Hoài Nhơn, Phù Mỹ với sự hỗ trợ của bộ đội huyện, du kích xã sẽ nổi dậy giải phóng hoàn chỉnh nông thôn, bao vây các thị trấn, quận lỵ. Khu vực phía nam, tập trung toàn bộ bộ đội tỉnh do ban cán sự tỉnh chỉ huy, tiến đánh một số cứ điểm địch, cắt đứt đường số 1 từ Phù Cát trở vào, mở rộng thêm vùng giải phóng, hỗ trợ trực tiếp cho đấu tranh chính trị của quần chúng trong thị trấn, thị xã... Một ban chi viện tiền  phương do đồng chí phó chủ tịch tỉnh phụ trách được thành lập, chuyên lo cung cấp vận chuyển lương thực, thực phẩm cho các đơn vị chủ lực, địa phương. Các ban dân vận, địch vận, ban đấu tranh chính trị sôi nổi triển khai công việc làm dấy lên trong các tầng lớp nhân dân khí thế chuẩn bị ra quân đầy hào hứng và tin tưởng. Quyết tâm của tỉnh là năm 1972 sẽ đưa vùng giải phóng mở rộng như năm 1965 , năm sụp đổ của chiến lược “chiến tranh đặc biệt”.

Sau khi làm công tác tổ chức chiến đấu ở cấp sư đoàn và hiệp đồng tác chiến giữa tiến công và nổi dậy với địa phương, các trung đoàn lần lượt xuất quân.

Trong một khu rừng vùng giáp ranh, chính ủy trung đoàn 2 Dương Minh Ngọ thay mặt đảng ủy và chỉ huy trung đoàn đọc thư kêu gọi của Khu ủy, Quân khu ủy và phát động phong trào thi đua, đuổi và vượt ngọn cờ đầu Đỗ Văn Đạo: “Một mình một súng cũng tiến công, đã nổ súng là xung phong tiêu diệt triệt để quân địch, đánh giặc hết sức mà yêu thương đồng đội cũng hết lòng”.

Tiếp đó, trung đoàn trưởng Vũ Quang Trắc lần lượt trao cho ba trung đội trưởng bộ binh của ba tiểu đoàn 1, 2, 3 mỗi người một khẩu súng AK có lưỡi lê và một cuộn dây trói tù binh.

Cháu gái Võ Thị Hương 9 tuổi, cha mẹ bị giặc chặt đầu vứt xuống giếng, còn hai em nhỏ cũng bị bom Mỹ giết hại, đã khóc nức nở, run run đôi tay gầy guộc trao cho đơn vị hai mảnh khăn tang.

Trung đội trưởng Hà Đức Trọng tách khỏi hàng quân, nâng khẩu súng Ak và mảnh khăn tang trên tay thay mặt bộ đội hứa trước đảng ủy và chỉ huy trung đoàn sẽ cắm lá cờ chiến thắng tận sào huyệt kẻ thù, xứng đáng với truyền thống vẻ vang của đơn vị, xứng đáng với niềm tin của nhân dân.

Trên thao trường còn nồng mùi thuốc súng, các chiến sĩ trung đoàn 21 cũng sôi nổi hứa hẹn quyết lập công đầu.
Bên suối Đá tượng, nơi từng đẫm máu bọn xâm lược Mỹ năm trước, tiểu đoàn đặc công 40 cũng vang lên lời hứa quyết tâm: “Dù khó khăn ác liệt đến mấy, tiểu đoàn cũng san bằng cứ điểm Gò Loi, mở màn thắng lợi chiến dịch”.

Ở cách sư đoàn gần trăm ki-lô-mét, các chiến sĩ trung đoàn 12 ở phía nam tỉnh cũng nhất loạt giơ tay hứa trước anh linh Bác Hồ: “Sống, anh dũng chiến đấu trên đường 19, chết cũng anh dũng, vẻ vang trên đường 19”, quyết đánh giập đầu sư đoàn Mãnh Hổ Nam Triều Tiên, dựng lên những chốt thép trên đường số 19 theo yêu cầu của chiến dịch.

Cùng ra trận với sư đoàn lần này còn có các đồng chí sáng tác văn học. báo chí, họa sĩ, quay phim, chụp ảnh của quân khu.

Khí thế tin tưởng, hào hùng bao trùm lên cả sư đoàn. Chưa có lần xuất trận nào lại to lớn, sôi động đối với sư đoàn như khi bước vào Chiến dịch Xuân – Hè năm đó.

Vào những ngày quân dân miền Nam đang sôi nổi chuẩn bị cho cuộc tiến công chiến lược này thì bộ chỉ huy quân sự Mỹ ở Sài Gòn thúc ép quân ngụy mở những cuộc thăm dò một loạt chiến trường như vùng Ba Biên Giới, Tây Nguyên, đồng bằng Nam Bộ, Trung Trung Bộ...Với những phương tiện trinh sát tối tân nhất, chúng vẫn không phát hiện được gì đáng kể. Điều đó làm cho Lầu năm góc yên tâm. Còn tên tổng thống bù nhìn Nguyễn Văn Thiệu thì khẳng định : “Việt cộng đã quay về chiến thuật du kích chứ không thể đánh lớn. Những trận đánh nổi bật chỉ có thể nổ ra vào tháng 7 hoặc tháng 9”. Vào cuối tháng 3 năm 1972, Ních-xơn cho rằng chiến tranh ở Việt Nam đang tàn lụi. Và chiến lược Việt Nam hóa chiến tranh của y sẽ thắng lợi. Một chân trời mới về cuộc rút quân trong danh dự của lính viễn chinh Mỹ đã hé mở. Một nhiệm kỳ tổng thống nữa, nhiệm kỳ kỷ niệm lần thứ 200 ngày thành lập Hợp chủng quốc Hoa Kỳ sẽ làm rạng rỡ tên tuổi y. Nhưng chỉ một tháng sau, khi y kịp nhận ra quy mô tiến công của ta thì tình hình đã không thể đảo ngược được.

Bắc Bình Định gồm hai huyện : Hoài Ân, Hoài Nhơn và bắc huyện Phù Mỹ, rộng khoảng 500 ki-lô-mét vuông. Đây là một địa bàn quan trọng, có cửa biển Tam Quan và hơn 50 ki-lô-mét đường số 1 chạy qua. Tại khu vực này, địch có ba quận lỵ, thị trấn: Tam Quan, Bồng Sơn, Hoài Ân với hai trung đoàn cộng hòa (40, 41 ) thuộc sư đoàn 22 ngụy, một đến ba chi đoàn xe tăng, xe bọc thép, 42 khẩu pháo. Ngoài ra, còn bốn liên đội và 50 đại đội bảo an, 200 trung đội dân vệ, thanh niên chiến đấu

Chiến dịch Xuân 1972 của sư đoàn Sao Vàng mang tên “Đ6” dự kiến có sáu trận đánh chính, trong đó Gò Loi là trận mở màn, Hòn Bồ là trận then chốt và quận lỵ Hoài Ân là trận đánh kết thúc. Sau đó tùy tình hình mà phát triển.

Trong lúc các đơn vị đang hối hả hành quân thì bỗng nhiên đêm ngày 7, các đồn bốt địch ở Hoài Ân nổi lên báo đọng. Cứ điểm Gò Loi được tăng thêm một đại đội thám báo, nâng số lính trong cứ điểm lên 280 tên, lộ rồi chăng? Tại sao địch lại báo động đột ngột như vậy

- Có thể do các “bố” vận tải đi “rấm” đạn lộ liễu quá chăng? Dưới đơn vị, các chiến sĩ xì xào, bàn tán, lo ngại. Còn bộ tư lệnh sư đoàn, qua các nguồn tin trinh sát và cơ sở của địa phương thì biết rằng địch đang chuẩn bị càn quét, thăm dò theo quy luật thông thường của chúng ở nam Hoài Ân. Đây là điều kiện để trận đầu ta tiêu diệt lớn quân địch, thường vụ đảng ủy sư đoàn kết luận, và ra lệnh cho các đơn vị nổ súng đúng kế hoạch. Sở chỉ huy sư đoàn được chuyển xuống dốc Sung, phía đông Gò Loi. Sư đoàn trưởng và chủ nhiệm chính trị trực tiếp xuống tiểu đoàn đặc công kiểm tra và chỉ huy trận mở màn.

Gò Loi là một cứ điểm kiên cố vào bậc nhất trong những cứ điểm lớn ở bắc Bình Định do quân Mỹ xây dựng từ năm 1966. Đó là ngọn đồi không cao lắm, nhưng đỉnh đồi nhọn như nón úp. Ba mặt chân đồi là bùn lầy và cỏ rậm. Từ chân đồi lên đỉnh có ba tầng lô cốt, hầm, hào bao quanh như những vành khăn. Tầng này cách tầng kia một bờ dốc cao ba mét dựng đứng và một lớp rào bùng nhùng bao quanh nằm giữa hai lớp rào đơn. Xung quanh cứ điểm là 14 lớp rào, chưa kể các bãi mìn và vật chướng ngại bao bọc bốn phía rộng hàng trăm mét. Cứ điểm có sân bay lên thẳng và đường nhựa chạy vòng quanh lên tới đỉnh, một hệ thống hầm ngầm có thể để được cả xe ô tô, dự trữ đạn được, thực phẩm để cầm cự hàng tháng nếu bị bao vây. Mấy năm qua, nhiều lần các đơn vị bộ đội chủ lực cũng như địa phương muốn tiêu diệt Gò Loi nhưng không đủ điều kiện. Tên đại úy Ngô Huỳnh, chỉ huy liên đội bảo an đóng trong cứ điểm thường huênh hoang rằng: “Bao giờ nước sông Kim Sơn chảy ngược, Việt cộng mới lấy được Gò Loi”. Chiếm được Gò Loi, Hoài Ân sẽ mất một tiền đồn quan trọng và sẽ giáng một đòn nặng nề vào tinh thần binh lính ngụy trong vùng.

Để bảo đảm chắc thắng cho trận đánh, ngay từ khi huấn luyện, bộ tư lệnh sư đoàn đã cử chủ nhiệm chính trị Nguyễn Ngọc Tiến, chủ nhiệm đặc công Trần Văn Quảng cùng một số cán bộ có nhiều kinh nghiệm huấn luyện và chiến đấu xuống trực tiếp chỉ đạo tiểu đoàn đặc công.

Ban đầu, sư đoàn định dùng tiểu đoàn đặc công tiêu diệt Gò Loi bằng hai phương án. Một là mật tập hoàn toàn. Hai là nếu bị lộ giữa hàng rào thì chuyển sang tập kích bằng xung lực và hỏa lực. Qua huấn luyện, phương án trên bộc lộ những vấn đề chưa chặt chẽ. Như vậy, đặc công phải chuẩn bị cả hai chiến thuật trong một trận, đòi hỏi phải trang bị thêm súng đạn cồng kềnh rất trở ngại với thủ đoạn chiến thuật đặc công. Nhưng chỉ xác định một phương án đối với một cứ điểm kiên cố như vậy liệu có thỏa đáng không Đêm ngày trăn trở với những câu hỏi đó, cuối cùng bộ tư lệnh sư đoàn quyết định: chỉ sử dụng một phương án duy nhất cho đặc công: phương án mật tập. Đồng thời dùng tiểu đoàn 3 bộ binh sẵn sàng đánh theo phương án hai: vây lấn Gò Loi nếu đặc công bị lộ không diệt gọn. Như vậy là các tình huống đặt ra được giải quyết triệt để và mọi đơn vị được khẳng định về chiến thuật của mình để ra sức huấn luyện. Đây là một quyết định chính xác, không những sẽ loại trừ được mọi biểu hiện nhập nhằng trong tư tưởng, tổ chức,mà còn tạo nên sự nỗ lực cao độ, khắc phục mọi khó khăn trong chuẩn bị chiến trường và huấn luyện bộ dội.

Tiểu đoàn trưởng Lâm Quang Lự, đại đội trưởng trinh sát Đinh Nhu Hoàng đã ăn gạo rang, uống nước ruộng, đội cỏ khô nằm mấy tuần lễ liền giữa hàng rào cứ điểm Gò Loi để điều tra tình hình địch, xác định từng vị trí đặt súng và từng màu sắc nguỵ trang cho chiến sĩ. Phó trung đội trưởng thông tin Trần Văn Ngân nằm phục hết đêm này qua đêm khác trước vọng gác địch để nghiên cứu cách kéo đường dây điện thoại vắt qua xà ngang cổng đồn vì đường nhựa không thể đào lên được... Mọi người đều hiểu, trong chiến đấu không thể nhân nhượng một sai sót nào đối với yêu cầu của chiến thuật. Mọi sai sót đều phải trả giá và đương nhiên là bằng chính sinh mạng của những người tham chiến. Đánh cứ điểm Gò Loi là một điển hình về kiên định chiến thuật, và khổ công chuẩn bị, huấn luyện.

Đêm ngày 8, cả sư đoàn hồi hộp theo dõi từng thay đổỉ nhỏ trong cứ điểm Gò Loi. 1 giờ sáng, trận đánh bắt đầu. Cả cứ điểm địch phút chốc lóe sáng, bốc cháy và rung chuyển như một kho đạn đang bị phá hủy. Từ sáu hướng, bóng các chiến sĩ lao vút lên trong những chớp lửa, chia cắt Gò Loi thành nhiều mảnh nhỏ. Đại đội trưởng Lương Ngọc Chiến, sau khi đánh tung hai lớp rào cuối cùng, dẫn đầu mũi chủ yếu đánh thốc lên sở chỉ huy địch. Tiểu đoàn trưởng Lâm Quang Lự dẫn tổ hỏa lực chiếm lô cốt đầu cầu kìm các hỏa điểm địch cho các mũi phát triển sâu vào bên trong.

Nhờ có hệ thống hầm ngầm, lô cốt kiên cố, bọn địch sau phút bàng hoàng ban đầu đã hồi phục. Chúng dồn về các khu vực còn lại dùng lựu đạn phản kích. Tên liên đội trưởng và tên phó quận trưởng Hoài Ân lồng lộn thúc lính chống cự. Ba chiếc lô cốt vừa bị ta đánh lướt lại quét đạn ra xối xả.

Ở lô cốt phía bắc, chờ địch thay băng đạn, chiến sĩ Trịnh Xuân Bái, nhảy vọt lên nhét thủ pháo loại hai ki-lô gam vào lỗ châu mai. Chiếc lô cốt nảy lên trong một tiếng nổ lớn, khói phát ra đen ngòm. Khắp các vị trí trong cứ điểm, các chiến sĩ đang dồn địch vào thế chết. Biết không thể cứu vẫn được, tên liên đội trưởng dẫn theo một tiểu đội lén lút chui đường ngầm ra ngoài chạy thoát về Gò Dê. Tên phó quận trưởng dồn số lính còn lại lên tầng cao nhất, tung lựu đạn ra tới tấp. Tổ trưởng thọc sâu Đỗ Văn Cần hy sinh ngay dưới chân lô cốt. Chính trị viên tiểu đoàn Nguyễn Quang Phụ và đại đội trưởng Lương Ngọc Chiến dẫn đầu năm chiến sĩ lao tới. Nhưng vừa bám được thành lô cốt thì lựu đạn địch đã đẩy Phụ ngã vật xuống. Người cán bộ thông minh và mẫn cán ấy đã hy sinh.

Từ lô cốt đầu cầu, tiểu đoàn trưởng Là ra lệnh tung đại đội dự bị vào hợp sức với các bộ phận của Lê Cương, Trịnh Xuân Bái, Đoàn Ngọc Xưởng... san bằng các ổ đề kháng còn lại. Vào phút thứ hai mươi cửa trận đánh, đại đội trưởng Lương Ngọc Chiến đã cắm  được lá cờ truyền thống của tiểu đoàn lên đỉnh chiếc lô cốt ba tầng. Lá cờ chỉ còn một mảnh nhỏ. đẫm máu tổ trưởng Đỗ Văn Chân. Cũng đêm hôm ấy, trung đoàn 2 và 21 đã quét sạch quân địch từ chốt Đồi Đá. Bàu Sen, Phú khương xuống tới Gò Thị, Đồng Bịch, Gò Dê, khu gia binh và cầu Bến Vách, dồn số địch còn lại vào ngã ba Tận Thành để tiêu diệt. Cứ điểm Gò Loi, “ cánh cửa thép “ phía tây-nam bị đập nát khiến bọn địch trong quận lỵ Hoài Ân hết sức hoang mang. Chúng điên cuồng gọi máy bay và pháo oanh tạc xuống các vị trí đã mất, nhưng không bao giờ, vĩnh viễn không bao giờ chúng còn có thể trở lại vùng đất ấy được nữa.

Liên tiếp trong hai ngày 10  và 11 , bọn địch ở quận lỵ Hoài Ân tung bốn đại đội bảo an và hàng chục tốp trực thăng tới giải tỏa Gò Loi. Nhưng cả bốn đại đội đều bị tiêu diệt, 12 trực thăng bị bắn rơi, trong đó có một chiếc còn nguyên vẹn ở cánh đồng Vĩnh Hòa. Tên giặc lái chiếc máy bay này bị trúng đạn.

Địch ở Hoài Ân đang hết sức nguy ngập. Tuy thế, lính cộng hòa, lực lượng mà sư đoàn Sao Vàng đang nóng lòng chờ đợi vẫn không chịu ra giải tỏa. Ở các trung đoàn, có người chép miệng cho rằng, phương án phục kích đánh trung đoàn 40 nguỵ không khéo bị “ khê “. Cũng có người nghĩ tới một phương án khác. Nhưng bộ tư lệnh sư đoàn kiên quyết giữ phương án cũ. Trung đoàn 2 vẫn ở vị trí chờ đợi, còn trung đoàn 21 và tiểu đoàn 4 được lệnh đánh ép mạnh phía bắc và đông-bắc Hoài Ân, thúc trung đoàn 40 nhanh chóng nhảy vào tham chiến. Bị ta đánh ép mạnh, sáng ngày 12, bọn địch buộc phải thành lập chiến đoàn đặc nhiệm 40 gồm hai tiểu đoàn bộ binh và một chi đoàn xe bọc thép đi giải tỏa Gò Loi. Vừa thấy bọn lính cộng hòa xuất hiện, bộ tư lệnh sư đoàn ra lệnh cho trung đoàn 2 và một bộ phận trung đoàn 21 vừa nổ súng vừa rút bỏ ngỏ phía đông-bắc Gò Loi cho địch tràn lên. Trưa ngày 13, địch theo đường số 3A thọc lên chiếm dãy điểm cao Hòn Bồ, khu vực Gò Dê và ngã ba 'Tân Thành.

Con mồi đã vào bẫy, chỉ còn chờ thời cơ chín muồi để sập xuống. Ngày 14, trung đoàn trưởng trung đoàn 2 báo cáo lần cuối cùng quyết tâm của trung đoàn, tiêu diệt chiến đoàn 40 tại khu vực Hòn Bồ bằng chiến thuật vân động bao vây tiến công liên tục. Tư lệnh sư đoàn đồng ý và hỏi trung đoàn có yêu cầu gì thêm trong trận đánh “ ra mắt “ chiến thuật này không

- Báo cáo sư đoàn trưởng, tất cả đã được chuẩn bị đầy đủ.

- Nhưng đây là trận “thí điểm“ thứ hai đấy anh Trắc nhé  - Sư đoàn trưởng nhắc.

Một thoáng, cả trung đoàn trưởng và sư đoàn trưởng đều nhớ đến trận đánh An Bảo hồi tháng 2. Bài học không thành công của trận đánh ấy, hôm nay gợi lại cho các đồng chí chú ý hơn nữa về công tác tổ chức chỉ huy, hiệp đồng chiến đấu...Làm việc với trung đoàn 2 xong, sư đoàn trưởng ra lệnh cho tiểu đoàn 4 trung đoàn 12 đánh chiếm núi Lại Khánh và cầu Giáo Ba, không cho địch từ Bồng Sơn lên, Hoài Ân xuống và cử tham mưu trưởng Trần Bá Khuê xuống tăng cường chỉ huy trung đoàn 2, phó sư đoàn trưởng Việt. Sơn xuống trung đoàn 21 .

Phương án tiêu diệt chiến đoàn đặc nhiệm 40 ngụy đã được chuẩn bị hoàn chỉnh. 24 giờ đêm hôm ấy. sau khi nắm lại tình hình, nhận thấy sở chỉ huy tiểu đoàn địch đã lên mỏm 2 dãy Hòn Bồ, chứ không còn ở Gò Dê như trước, sư đoàn trưởng quyết định chuyển hướng tiến công chủ yếu của tiểu đoàn 2 từ Gò Dê lên mỏm 2 dãy Hòn Bồ. Sự thay đổi đột ngột này khiến tiểu đoàn 2 không kịp xoay lại đội hình. Trung đoàn trưởng quyết định dùng đại đội đang ở hướng quan trọng làm nhiệm vụ chủ yếu thay đại đội 2. Mệnh lệnh của sư đoàn được trung đoàn 2 chấp hành nghiêm túc trước giờ nổ súng.

Trận đánh bắt đầu vào mờ sáng ngày 15  tháng 4. Bọn địch chưa kịp ăn cơm sáng đã bị cối, DKZ ta bắn dồn dập. Các mũi, các hướng của tiểu đoàn 2 vượt lên, áp sát mục tiêu. Trận đánh diễn ra rất nhanh. Địch bỏ chạy khỏi mỏm 3 lên mỏm 2 của dãy Hòn Bồ. Đại đội trưởng Bùi Văn Êm lập tức cho hai trung đội bám sát gót địch tiến công sang mỏm 2. Sau gần một giờ giành giật quyết liệt đại đội đã dồn địch lên mỏm đồi cuối cùng. Ở chân Hòn Bồ. tiểu đoàn thứ hai của địch cũng bị các chiến sĩ chia cắt, vây chặt. Không những chúng không chi viện được cho cánh quân trên núi mà bản thân cũng đang khốn quẫn. 12 chiếc xe bọc thép không dám tiến vào, nằm chết gí ở đầu làng Khoa Trường cho súng máy bắn lên “yểm trợ“.

Chiến đoàn 40 ngụy đang ở trong thế cô lập và bị chia cắt với hậu phương của chúng. Bỗng đài kỹ thuật sư đoàn bắt được điện của địch gửi cho chiến đoàn 40: “Cho con cái về quận“. Thời cơ tiêu diệt chiến đoàn 40 đã đến. Sư đoàn trưởng điện gấp cho trung đoàn 2, báo tin địch chuẩn bị rút khỏi Hòn Bồ, và ra lệnh mở đợt công kích toàn diện. Khẩu cối 120 của sư đoàn lúc ấy lại đĩnh đạc nhả đạn lên mỏm cao nhất của dãy Hòn Bồ. Đại đội 1 phát triển khá vất vả vì sườn núi dựng đứng, đại liên  địch quét xuống như vãi mạ. Đang ở thế giằng co ở sườn phía đông thì phó chính trị viên tiểu đoàn Nguyễn Thanh Hồng kịp thời dẫn trung đội tăng cường của đại đội 2 đánh thọc từ phía tây-nam tới. Quân địch không còn cố thủ được nữa, vội vã xô nhau tháo chạy về phía bắc. Một toán quân khác tụt xuống khu mả vôi. Nhìn thấy đường nhựa trước mặt, tên đại đội trưởng mừng rơn, hô đồng bọn chạy tắt về phía Khoa Trưởng. Bỗng một tiếng thét “Hàng sống, chống chết“ vang lên từ một bụi cây, và trung đội trưởng Hà Đức Trọng cùng các chiến sĩ lăm lăm súng AK bật lê sáng quắc đã ở trước mặt chúng. Cho  đến tối hôm ấy, chiến đoàn đặc nhiệm 40 ngụy đã bị xóa sổ. Hàng trăm tên bị tiêu diệt, hàng chục tên khác bị bắt làm tù binh. Trận đánh vận dụng chiến thuật bao vây tiến công lên tục lần đầu tiên đã thắng lợi giòn giã. Những băn khoăn của một số người cho rằng với hỏa lực pháo mang vác, địa hình phức tạp, quân số có hạn trong điều kiện chiến trường Bình Định không thể áp dụng được chiến thuật này đã được giải đáp.

Trước ngày chiến trường bắc Bình Định nổ súng hai tuần lễ, mặt trận Tây Nguyên đã đồng loạt tiến công địch mạnh mẽ và chiến thắng vang dội. Già nửa sư đoàn 22 ngụy, đối tượng tác chiến chủ yếu của sư đoàn Sao vàng đang bị bao vây, tiêu diệt ở Công Tum. Hầu hết lực lượng cơ động của quân đoàn 2 và tổng dự bị  ngụy bị thu hút vào khu vực này.

Trong khi đó, hướng tiến công thứ hai của tỉnh Bình Định do lực lượng vũ trang địa phương làm nòng cốt đã tiến đánh hàng loạt chốt kẹp dân của bọn bảo an, dân vệ, giải phóng hoàn toàn năm xã ở Bình Khê, 30 thôn ở Tuy phước. Trung đoàn 12 từ ngày 11 tháng 4 đã cắt đứt đường số 19, giam chân toàn bộ sư đoàn “Mãnh Hổ”  Nam Triều Tiên tại đó.

Ở phía bắc tỉnh, đêm ngày 14, hai tiểu đoàn đặc công 403, 406 giáng đòn thiệt hại nặng nề xuống chi khu Tam Quan và căn cứ Đệ Đức, nơi đặt sở chỉ huy trung đoàn 40 ngụy. Tình hình trên cho phép bộ tư lệnh sư đoàn Sao Vàng khẳng định: Địch không còn khả năng phản kích chiếm lại các vị trí đã mất ở tây-nam Hoài Ân thậm chí việc bảo vệ các căn cứ thiết yếu còn lại của chúng cũng hết sức khó khăn.

Từ khi mất Gò Loi, Hòn Bồ và bị và cắt ở khu vực Lại Khánh, quận lỵ Hoài Ân như cá nằm trên thớt. Một số tên ác ôn và bọn cố vấn Mỹ ở quận vội vã lên trực thăng về Quy Nhơn. Huyện ủy Hoài Ân kịp thời chỉ đạo các cơ sở vận động bà con phá khu dồn, trở về làng cũ. Theo lược đồ chiến dịch, tới trận thứ sáu, sư đoàn mới dứt điểm Hoài ân, nhưng trước những diễn biến thuận lợi sư đoàn báo cáo quyết tâm với quân khu: giải phóng Hoài Ân trong hai ngày 18 và 19 tháng 4. Tư lệnh Quân khu đồng ý và chỉ thị cho sư đoàn, từ lúc này, dùng vô tuyến điện thường xuyên liên lạc với quân khu, không làm việc theo phiên, giờ như trước nữa. Bộ chỉ huy Mặt trận Bình Định cũng chỉ thị cho hội đồng chi viện tiền phượng tập trung lực lượng và ưu tiên mọi mặt cung cấp cho sư đoàn thực hiện phương án .

Từ đêm 16 đến  đêm 17, khu vực quận lỵ Hoài Ân luôn luôn sôi động. Pháo địch hầu như không lúc nào ngừng nổ ở các ngã ba, các bến lội và trên các con đường. Nhưng xung quanh quận lỵ, bộ đội ta không lúc nào ngừng di chuyển, đào công sự, thiết bị trận địa hỏa lực. Sư đoàn chủ trương bằng các hình thức chiến thuật vận động tiến công, tập kích hợp đồng binh chủng sẽ bóc toàn bộ cái vỏ cuối cùng xung quanh quận lỵ vào ngày 18.

Đêm 18. tiểu đoàn 3 trung đoàn 2 sẽ tiến hành vây lấn và giải phóng quận lỵ vào ngày hôm sau (19-4). Mờ sáng ngày 18, các trung đoàn 2, 21, tiểu đoàn 4 trung đoàn 12, tiểu đoàn 14 công binh, tiểu đoàn đặc công đã nổ súng đánh chiếm một loạt chốt điểm và “ấp chiến lược“ bao quanh quận lỵ. Các trận đánh diễn ra quyết liệt dai dẳng. Bọn địch dốc sức chống trả.

Ở đồi 75, đồi Tranh, Núi Một, địch kéo cả pháo 105 và xe bọc thép cùng một tiểu đoàn cộng hòa ra phản kích. Ở Núi Một, trong tình thể hiểm nghèo nhất, hàng rào không đứt, địch quạt đại liên chặn cửa mở, phó trung đội trưởng Đinh Xuân Toan đã nằm áp bụng lên hàng rào kẽm gai rồi hô “trung đội hãy đạp lên lưng tôi mà nhảy vào “. Chiếc cầu dẻo dai kỳ lạ ấy đã đưa nhanh bộ đội tràn lên tiêu diệt cứ điểm địch. Xạ thủ B40 Đinh Văn Xuất đứng thẳng trong mưa đạn bắn tan hai khẩu đại liên cho đồng đội xung phong. Không sức mạnh nào có thể ngăn cản được ý chí và quyết tâm giải phóng của những người chiến sĩ ấy. Tại khu vực đồi 75, Truông Sỏi, địch ta chia nhau từng mỏm đồi nhỏ, chiến đấu suốt ngày trong bom, pháo ác liệt. Đói khát đến khô người. Trời sắp tối, trung đoàn 2 báo cáo xin tạm dừng để xốc lại lực lượng, sáng hôm sau đánh tiếp. Đồng chí Tư lệnh Quân khu vẫn theo dõi trận đánh qua đài, ra lệnh “phải dứt điểm Truông Sỏi và đồi 75 trước khi trời tối mới diệt được quận lỵ trong ngày mai“. Thế là lại đánh tiếp. Sư đoàn trưởng quyết định chi viện thêm năm quả cối 120 đã yểm hộ cho bộ binh tiến công.

19 giờ ngày 18 tháng 4, trung đoàn 2 làm chủ toàn bộ khu vực Truông Sỏi, đồi 75, Núi Một. Trung đoàn 21 và tiểu đoàn đặc công đã tiêu diệt và làm chủ cầu Giáo Ba, Núi Bụt, Du Tự, Thanh Tú, thu nhiều vũ khí, đạn dược, trong đó có hai khẩu pháo 105 với hàng ngàn viên đạn. Nhận được tin này, sư đoàn trưởng chỉ thị ngay cho chủ nhiệm hậu cần và tiểu đoàn trưởng pháo mặt đất nhanh chóng đưa hai khẩu pháo 105 ra, gấp rút thành lập đại đội pháo xe kéo như dự kiến, kịp thời tham gia chiến dịch. Chiều ngày 18, khi chiến sự đang diễn ra ác liệt ở Truông Sỏi, đồi 75, Tư lệnh Quân khu điện hỏi: Địch bây giờ thế nào

- Chúng ném bom dữ dội xuống các khu vực vừa mất, hàng binh khai chúng đang cố thủ chờ viện binh.

- Chúng sẽ chạy đấy. Địch không còn lực lượng nào để chi viện cho Hoài Ân nữa. Trung đoàn 42 và 47 đang bị ta vây đánh ở Ngọc Tú và đông Tân Cảnh. Đường số 1 bắc Quy Nhơn, đường số 19 vẫn bị cắt. Trung đoàn 40 đang củng cố. Các đồng chí đưa ngay lực lượng vào vây lấn Hoài Ân

Thường vụ đảng ủy sư đoàn nhận định: Địch còn ngoan cố, nhưng hoang mang, cô lập, có nhiều khả năng rút chạy. Quận lỵ Hoài Ân là một căn cứ vững chắc nhưng ta có thể vây lấn với tốc độ nhanh, chứ không lấn dũi như phương án ban đầu.
Lúc này, tiểu đoàn 3 trung đoàn 2 đang áp sát phía nam quận lỵ. tiểu đoàn 9 trung đoàn 21. tiểu đoàn 4 trung đoàn 12 đã chiếm lĩnh phía đông - bắc quận lỵ.

3 giờ sáng ngày 19 , trong quận bùng lên 5 đám cháy lớn kéo theo những tiếng nổ. Tham mưu trưởng sư đoàn điện hỏi trinh sát, thông tin và tiển đội ở gần địch nhất xem đó là hiện tượng gì, nhưng không đơn vị nào biết một cách cụ thể. Cuối cùng, cơ sở huyện ủy Hoài Ân cho biết địch đang phá kho tàng và tập trung xe pháo hướng ra cửa chính phía đông.
Thế là đã rõ. Địch chuẩn bị tháo chạy. Sư đoàn trưởng kiểm tra lại các hướng vây lân rồi ra lệnh tiến công. Lúc đó, ủy ban quân quản huyện Hoài Ân do chủ nhiệm chính trị sư đoàn làm chủ tịch cũng vừa thành lập xong. Tổ văn thư làm việc thâu đêm, kịp thời in ấn những tài liệu, mệnh lệnh và lời kêu gọi của ban quân quản.

Bên ngoài, ánh chớp và tiếng nổ giật lên từng hồi, Ngay từ những loạt cối, ĐKZ đầu tiên, ba xe pháo và hai kho xăng, đạn của địch đã trúng đạn bốc cháy. Các tiểu đoàn siết chặt vòng vây quanh quận lỵ. Hốt  hoảng, tên quận trưởng vội vã cho bảy xe bọc thép và một đại đội bộ binh đánh ra cổng chính phá vây.

Chiếc xe đi đầu vừa trườn lên bãi trống đã bị chiến sĩ B.40 Nguyễn Đăng Minh trung đoàn 21 bắn  bay khẩu 12.7 trên xe. Cả đoàn xe và bộ binh quay lộn trở lại. Phía tiểu đoàn 3, tiểu đoàn trưởng Đoàn Mai Ngữ và chính trị viên Nguyễn Văn Nhỉ quyết định dùng bộc phá phá rào, đánh thẳng vào trong quận. Hai tiểu đoàn 1 và 2 từ phía thôn Đức Long, đồi 75, Núi Một cũng được lệnh tràn xuống các thôn An Chiểu, An Hậu chi viện cho tiểu đoàn.

Biết không thể cố thủ được nữa, tên quận trưởng Hoài Ân gọi máy bay ném bom xuống xung quanh hàng rào và ra lệnh tháo chạy. Địch bung ra khỏi quận lỵ sớm hơn dự kiến. Sư đoàn trưởng lệnh cho trung đoàn 21 và tiểu đoàn 4 trung đoàn 12 xuất kích chặn địch lại, không cho tên nào thoát khỏi thung lũng Hoài Ân. Gần một ngàn tên lính và 11 xe bọc thép chạy thục mạng, tràn ra giữa cánh đồng. Trung đoàn trưởng Nguyễn Thí và chính ủy trung đoàn 21 Nguyễn Định Phương huy động cả chiến sĩ nuôi quân, vận tải. y tá.... ra  đánh địch ở các hướng.

Cầu Giáo Ba bị đánh sập từ hôm trước, địch ùn lại trên con đường độc đạo, hai bên là cánh đồng lúa nước. Hỏa lực các cỡ tới tấp giội xuống đầu chúng. Đám hỗn quân giạt tứ tung như bèo gặp gió xoáy. Từ các hướng, bộ đội ta xáp tới. Ở bờ sông Kim Sơn, chiến sĩ Đặng Thành Kính được đồng đội chi viện, vượt qua làn đạn địch, bắt sống một xe M113 và hàng chục tên lính đang bám vào xe chống cự. Vừa đánh, các chiến sĩ ta vừa kêu gọi địch đầu hàng. Tù binh mới đầu rải rác dăm, mười tên, sau đông dần, cuối cùng kết thành bầy trên mặt đường. Những chiếc xe bọc thép không còn người lái vẫn nổ máy ầm ĩ.

Tên đại úy Ngô Huỳnh, liên đội trưởng liên đội bảo an 48, sau khi thoát chết ở Gò Loi, sang chỉ huy liên đội bảo an số 24 ở cứ điểm Đồi Tranh. Với tám lớp rào và bãi mìn bảo vệ, có lô- cốt, hầm hào vừa được củng cố, hắn hy vọng có thể cầm cự đề tìm đường thoát về Bồng Sơn như đã trốn thoát ở Gò Loi. Nhưng khi hai chiếc trực thăng bay tới chi viện cháy đỏ như hai bó đuốc trước mắt hắn và những quả đạn cối nổ dồn dập ở xung quanh thì niềm hy vọng của hắn vụt tắt. Như một con thú bị trọng thương, hắn kéo xác tên lính bắn đại liên sang một bên, vồ lấy súng, nghiến răng siết cò như điên dại. Nhưng một vầng lửa màu da cam của chiến sĩ B.40 Bùi Văn Tám đã kết thúc cuộc đời làm chó săn ác ôn khét tiếng của hắn.

Từ 11 giờ ngày 19 tháng 4 năm 1972 , hơn ba vạn đồng bào Hoài Ân sống trong ách kìm kẹp của địch đã được hoàn toàn giải phóng. Cũng từ buổi trưa ngày hôm ấy, Hoài Ân vĩnh viễn nằm trong vùng giải phóng và trở thành một bàn đạp rất quan trọng của chiến trường Khu 5 sau này.

Ngay chiều hôm ấy, sư đoàn trưởng Huỳnh Hữu Anh điện về quân khu xin đánh tiếp Bồng Sơn, Đệ Đức tiến tới giải phóng toàn huyện Hoài Nhơn. Nhưng Tư lệnh Quân khu đã trả lời: “Dùng một bộ phận vây ép Bồng Sơn, tập trung lực lượng nhanh chóng diệt Bình Dương, giải phóng bắc Phù Mỹ“.

Bức điện có phần bất ngờ đối với sư đoàn, vì lúc này điều kiện giải phóng Hoài Nhơn thuận lợi hơn Phù Mỹ. Nhưng tin ở tầm nhìn khái quát và quyết định đúng đắn của quận khu, nên mệnh lệnh được thi hành triệt để. Hai tiếng đồng hồ sau khi nhận lệnh, đoàn cán bộ chuẩn bị chiến trường do phó sư đoàn trưởng Việt Sơn phụ trách đi gấp xuống đông Phù Mỹ. Tiếng súng ở Hoài Ân đã dứt, nhưng ở phía Hoài Nhơn, Phù Cát, Vĩnh Thành và phía nam tỉnh vẫn nổ giòn giã.

Ngày 20 tháng 4, tỉnh ủy Bình Định điện cho sư đoàn Sao Vàng: Địch ở Quy Nhơn đang nhốn nháo trước việc mất Hoài Ân. Khí thế quần chúng phát triển rất mạnh. Bộ đội tỉnh, huyện đang đánh quân địa phương địch. Du kích và nhân dân khắp các huyện đang nổi dậy tước vũ khí bọn dân vệ, truy bắt ác ôn và ngụy quyền cấp xã. Đồng bào Kinh, Thượng đã bao vây bức rút quận lỵ Vĩnh Thành. Quần chúng đang nổi dậy uy hiếp quận lỵ An Nhơn. Ta có nhiều triển vọng để giải phóng lớn hơn khi sư đoàn tiếp tục đánh mạnh hướng đó.

Ngay đêm hôm ấy, phương án giải phóng bắc Phù Mỹ của Bộ chỉ huy Mặt trận Bình Định với phương thức kết hợp tiến công của chủ lực, bộ đội địa phương và nổi dậy của quần chúng đã được báo cáo về quân khu phê chuẩn.

Tổng kết đợt một chiến dịch (10 ngày), sư đoàn Sao Vàng đã tiêu diệt, bắt sống và làm tan rã 3.500 tên địch, diệt và bắt hai tiểu đoàn cộng hoà, hai liên đội bảo an, tám đại đội và 30 trung đội khác.

Vùng giải phóng vừa mở ra, ủy ban nhân dân cách mạng huyện Hoài ân đã ban hành chính sách của Mặt trận giải phóng. Hàng trăm thanh niên nam, nữ vừa thoát khỏi ách kìm kẹp của địch, theo lời kêu gọi của Mặt trận đã hăm hở lên đường tòng quân và phục vụ chiến dịch.

Chiến thắng Hoài ân nêu được ý nghĩa và bài học thành công trong chỉ đạo, chỉ huy của các cấp và hành động dũng cảm, mưu trí của cán bộ, chiến sĩ. Đó là khả năng nắm, bắt thời cơ nhanh, rút ngắn giai đoạn chiến dịch của bộ tư lệnh sư đoàn, là sự vận dụng chiến thuật linh. hoạt, phù hợp với tốc độ phát triển của một trận đánh của các trung đoàn, tiểu đoàn. Bình luận về Chiến thắng Hoài ân, báo Quân giải phóng khu 5 viết: Đây là một chiến thắng xuất sắc, nổi bật nhất giữa đồng bằng Trung Trung Bộ... rút được nhiều bài học tốt trong việc chỉ đạo, chỉ huy chiến dịch, chiến thuật, chiến đấu, đẩy mạnh ba mũi giáp công tiến lên một bước mới.

Một tuần lễ sau, Đại tướng Võ Nguyên Giáp thay mặt Quân ủy, Trung ương gửi điện nhiệt liệt khen ngợi thành tích của sư đoàn Sao Vàng. Đại tướng động viên cán bộ, chiến sĩ vừa chiến đấu, vừa củng cố, vượt qua khó khăn ác liệt kết hợp với chiến trường Bình Long, Thừa Thiên, Tây Nguyên... đánh cho chiến lược “Việt Nam hóa chiến tranh” của Mỹ những đòn đau hơn nữa.

Đang lạc quan với tình hình quân sự ở miền Nam, bỗng chốc 31 chi khu, tiểu khu bị quân và dân ta tiêu diệt. Hơn năm triệu đồng bào đang nổi dậy làm chủ quê hương. Ba khu vực phòng thủ cơ bản, kiên cố vào bậc nhất như Quảng Trị, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ đang có nguy cơ bị đập vỡ, tuyến phòng thủ ở Trung Trung Bộ cũng đang bị đe dọa cắt làm đôi. Bọn tướng tá Mỹ và bộ tổng tham mưu ngụy bị choáng váng trước đòn bất ngờ ấy. Ở đâu chúng cũng hứa hẹn “cố thủ”, “tử thủ” nhưng rồi ở đâu cũng xin “cứu viện”, “khẩn cấp tăng viện”.

Tại Bình Định, quận lỵ Hoài ân mất khá nhanh đã khiến Giôn Pôn-van, trưởng đoàn cố vấn Mỹ ở quân khu 2 ngụy sững sờ. Y không tin cái quận lỵ được bố phòng vững như Hoài ân lại bị mất nhanh đến thế. Theo y biết thì lực lượng Quân giải phóng ở vùng này còn lại không đáng kể, trong lúc hành lang phòng thủ Tây Nguyên vẫn còn. Hắn phát khùng mắng nhiếc quân Nam Triều Tiên đã hành quân theo kiểu “đèn cù” và chửi quân ngụy tồi, vừa mới nhận 40 chiếc máy bay lên thẳng ở Phù Cát, nay hầu như không cất cánh được chiếc nào. Y lên trực thăng bay qua những khu vực vừa xảy ra chiến sự kiểm tra một vòng. Sau đó y ra lệnh cho tỉnh trưởng Bình Định cho tập hợp ngay hai trung đoàn 40, 41 và các đơn vị tăng cường, tổ chức chiếm lại Hoài ân

Tên tỉnh trưởng Bình Định trả lời là bọn lính ở đây có thể đã bị nhiễm cái bệnh không chịu đánh nhau mà Việt cộng đã gieo vào mảnh đất này từ bao giờ không ai biết.

Đột nhiên, hình ảnh đoạn đường số 19 giáp An Khê bị cắt  đứt hiện lên trước mắt Giôn Pôn-val. Việc cắt đường số 19 có liên quan gì đến phía bắc tỉnh. Một chiến dịch nổi dậy rộng lớn sẽ nổ ra ở đây chăng? Cuối cùng y nói: “Đừng bị ám ảnh bởi tình hình cục bộ, sẽ không còn một lực lượng nào khác tăng cường cho Bình Định đâu. Với số quân còn lại, có máy bay, pháo binh. thiết giáp yểm trợ, các ông có thừa khả năng nghiền nát những gì Việt cộng có ở đấy”. Đó là ý kiến cuối cùng của y với tỉnh trưởng Bình Định sau khi bị mất Hoài ân, Vĩnh Thành.

3. CHIẾN DỊCH PHÁT TRIỂN

Chưa ngủ được một đêm trọn vẹn ở vùng giải phóng Hoài ân, các chiến sĩ Sao Vàng lại cuốn võng, khoác balô sang bắc Phù Mỹ

Ý định ban đầu của quân khu, giải phóng hoàn toàn Hoài ân đã là thắng lợi lớn của mặt trận Bình Định trong chiến dịch này. Nhưng thời cơ và sự nỗ lực cụ thể của quân dân Bình Định đã tạo điều kiện cho sư đoàn hoàn thành nhiệm vụ trước thời hạn quá nửa thời gian. Tình hình chiến trường đồng bằng ven biển miền Trung vẫn còn thuận lợi. Hầu hết lực lượng cơ động địch đang phải điều ra mặt trận Trị-thiên và bắc Công Tum. Chúng sẽ còn bị hút thêm nữa khi ta tiến đánh Đắc Tô, Tân Cảnh và thị xã Công Tum. Tổ chức tiến công và nổi dậy của các lực lượng địa phương và quân chúng đang phát triển đều khắp và vững chắc, nhất là chiến trường Bình Định. Khả năng giải phóng tiếp huyện Hoài Nhơn (bắc Bình Định) đã trở thành hiện thực. Nhưng chặn cắt trước ở bắc Phù Mỹ không những có giá trị chiến thuật, chiến dịch, mà còn giáng đòn cân não đối với sĩ quan, binh lính địch. Từ đó, việc giải phóng Hoài Nhơn sẽ thuận lợi và triệt để hơn... Đó là những tính toán của Bộ tư lệnh quân khu 5 sau khi được tin giải phóng Hoài ân và vì sao lại ra lệnh cho sư đoàn Sao Vàng và Mặt trận Bình Định thọc ra giải phóng bắc Phù Mỹ chứ không cho đánh Bồng Sơn, Đệ Đức ngay để giải phóng Hoài Nhơn.

Ý định chiến dịch sắc sảo đó của quân khu được nhanh chóng quán triệt trong cán bộ chiến sĩ ngay dọc đường hành quân. Súng đạn, trang bị vừa thu của địch được cấp phát bổ sung cho các đơn vị. Bộ đội đi hối hả, lòng rạo rực với chiến thắng vừa qua và xốn xang khi đặt chân lên miền đất Phù Mỹ. Những kỷ niệm trong các chiến dịch diệt kẹp giành dân năm trước đang sống dậy, những quán nước Bà Già, quán nước ông Thọ, xóm Bà Cần, xóm Mới, xóm Cau. xóm Mít..., những ngọn đèn báo tin lành thao thức đêm đêm với những bà má, bà thím, những cô gái trầm lặng nhưng bất khuất, kiên cường.

Vượt qua đường số 1 là về miền đất quen thuộc của mình, về với nhân dân mình, dù đồn địch chỉ cách đầu làng vài trăm mét. Các đơn vị nối nhau đến vị trí tập kết. Dọc đường hành quân, nghe tin bộ đội vừa giải phóng Hoài ân về, nhân dân ùa ra đón với tất cả nỗi mừng vui.

Trên bờ đầm Châu Trúc, gió biển tràn vào mát rượi. Hàng trăm chiếc ghe, thuyền của đồng bào cắm sào đợi sẵn. Các đơn vị lần lượt xuống thuyền, súng đạn lích kích. Mặt đầm mênh mông, sóng dồn lên từng đợt. Những câu thăm hỏi vội vã, những tiếng cười cố nén của các cô gái. Nhiều chị vừa chống thuyền vừa khóc, khi biết tin người này người khác đã hy sinh.

Cho đến giờ phút ấy, bọn giặc ở căn cứ Bình Dương, ở nỗng Mồ Côi và ở các khu vực xung quanh đều không ngờ sư đoàn Sao Vàng có thể đưa được một phần lực lượng qua con đầm rộng mênh mông ấy, Vì đó là con đường bất ngờ nhưng cũng nguy hiểm và khó thực hiện nhất.

*
*     *

Bước sang giai đoạn 2 của chiến dịch, sư đoàn hoạt động trên hai khu vực chủ yếu: Khu vực Bình Dương có trung đoàn 2 (thiếu tiểu đoàn 1), tiểu đoàn đặc công 40, hai đại đội đặc công 71 và 72  của trung đoàn 12 cùng lực lượng địa phương và nhân dân có nhiệm vụ tiêu diệt hai tiểu đoàn cộng hòa, một liên đội bảo an và 10 đại đội bảo an khác ở căn cứ Bình Dương, Đèo Nhông và Mồ Côi..., giải phóng hoàn toàn phía huyện bắc Phù Mỹ.

Khu vực hai gồm có trung đoàn 21, tiểu đoàn 4 (trung đoàn 12) tiểu đoàn công binh hoạt động dọc đường số 1 từ dãy núi Lại Khánh đến cầu Bồng Sơn, sân bay Thiết Đính, cùng địa phương cắt giao thông đường số 1, bao vây và tiêu diệt địch ở khu vực Lại Khánh. Văn Cang, Trung Lương và Thiết Đính, làm bàn đạp tiến đánh Bồng Sơn trong đợt tới .

Ngay sau khi giải phóng quận Hoài ân, bộ tư lệnh sư đoàn rút tiểu đoàn l trung đoàn 2 huấn luyện cấp tốc đánh thành phố. Đại đội pháo xe kéo đầu tiên của sư đoàn vừa thành lập được lệnh khắc phục mọi khó khăn, huấn luyện khẩn trương để có thể chi viện cho bộ binh trong những trận đánh sắp tới.

5 giờ sáng ngày 25 tháng 4, hơn hai chục đồn bốt địch từ bắc Đèo Nhông đến nam cầu Bồng Sơn bị các chiến sĩ Sao Vàng phối hợp với lực lượng vũ trang Bình Định tiến công. Sau khi làm chủ các ấp chiến lược Vân Tường, Vĩnh Bình và Dương Liễu, tiểu đoàn 2 giãn đội hình, tạo thành thế vây trên một hướng, cùng các phân đội hỏa lực bảo vệ cho tiểu đoàn 3 xáp vào vây lấn căn cứ Bình Dương.

Cũng như ở Gò Loi (Hoài ân), Bình Dương cấu trúc khá kiên cố; có 10 lớp rào kẽm gai, một hệ thống hầm, hào bao quanh, một trận địa pháo bốn khẩu 105, hàng chục khẩu cối 81, 60 và súng máy các loại. Từ khi tình hình bắc Phù Mỹ trở nên căng thẳng, địch cấp tốc điều một tiểu đoàn cộng hoà (thiếu) ra đóng giữ căn cứ này. Bình Dương là điểm tựa cho quân địch ở vùng bắc Phù Mỹ hoạt động. Nhổ được Bình Dương, ta sẽ tạo được thế cho các lực lượng địa phương Phù Mỹ nổi dậy tiêu diệt, bức rút hàng loạt chốt lẻ khác, phá vỡ tuyến phòng thủ cơ bản của địch trên đường số 1, cô lập hoàn toàn trung đoàn 40 và ngụy quyền ở Hoài Nhơn, cắt đứt sự chi viện giữa nam và bắc tỉnh. Đây là lối đánh hiểm hóc mà càng ngày bộ tự lệnh sư đoàn Sao vàng càng thấy rõ trong chỉ đạo tác chiến của quân khu.

Trước khi tiểu đoàn 3 vào vây lấn Bình Dương, tiểu đoàn đặc công 40 bất ngờ tiến công cứ điểm Mồ Côi, (bắc Bình Dương), đánh thiệt hại nặng một đại đội bảo an, nhưng không làm chủ được trận địa. Hai đại đội đặc công 71 và 72 bị lộ không đánh được trận địa pháo Đèo Nhông. Việc không diệt gọn được hai cứ điểm quan trọng này đã gây thêm khó khăn cho tiểu đoàn 3.

Lúc này, các chiến sĩ trung đoàn 2 , tiểu đoàn 4 công binh và tiểu đoàn 4 (trung đoàn 12) đã hoàn toàn làm chủ các mục tiêu dự kiến ở phía bắc

Đến lúc ấy, tên quận trưởng Phù Mỹ và tên trung đoàn trưởng trung đoàn 41 ngụy mới biết được phần nào ý định của ta, vội vã ra lệnh giải tỏa Bình Dương bằng mọi giá. Lập tức tiểu đoàn 3 trung đoàn 41 ngụy từ căn cứ Trà Quang được điều đến Bình Dương. Bọn lính bảo an, dân vệ cũng được lệnh bỏ các chốt Gò Thủ, Vạn An, Vạn Dinh... co về chi viện cho Bình Dương. Ngay từ ngày đầu, địch đã rơi vào tình thế bị động.

Trước tình hình đó, bộ tư lệnh sư đoàn ra lệnh cho trung đoàn 21 nhanh chóng tiêu diệt tiểu đoàn 3 trung đoàn 40 ngụy, tiểu đoàn 2 trung đoàn 2 phải chặn đứng tiển đoàn 3 trung đoàn 41 ngụy, không cho chúng tăng viện Bình Dương. Nhận lệnh tiểu đoàn 6 trung đoàn 21 liên tục tấn công, dồn tiểu đoàn địch xuống ngã ba sông Kim Sơn. Biết không thể đứng vũng được, quân địch lội sông rút qua Phú Văn, hy vọng có thể vượt chiếc cầu tre chạy về Trung Lương. Nhưng tiểu đoàn 4 trung đoàn 12 đã đợi chúng ở thôn Phú Văn. Tiến lên không được, quay lại thì đối phương đang đuổi sát sau lưng, một lần nữa, chúng phải lội sông qua Trung Lương. Nhưng chúng không sao vượt qua được khúc sông bé nhỏ ấy vì đạn đại liên súng cối ta ken dày trên mặt nước. Số phận tiểu đoàn 3 trung đoàn 40 ngụy đến đây đã kết thúc.

Thời gian đó, bọn địch ở căn cứ Bình Dương cũng đang trong vòng khốn đốn. Các chiến sĩ tiểu đoàn 3 trung đoàn 2 bất chấp bom dạn, bám chắc trận địa, lấn dần vào căn cứ địch. Dùng bộ binh phản kích không xong, tên chỉ huy tiểu đoàn ra lệnh đưa DKZ.90, M.72, M.79 và súng 12,7 lên các đỉnh lô cốt và các ụ đất cao, nhằm vào công sự của ta mà nhả dạn.
Nhận rõ thủ đoạn mới của địch, phó sư đoàn trưởng Việt Sơn ra lệnh cho trung đoàn 2 đưa các trận địa ĐKZ.75, cao xạ, cối 82 lên đường cái lớn và các gò cao sát hàng rào dập tắt các hỏa điểm của địch. Nửa giờ sau, hỏa lực địch câm bặt. Tiểu đoàn 3 đưa đội hình nhích lên từng bước một.

Gần hai ngày đêm, căn cứ Bình Dương trở nên xơ xác không lô cốt nào còn nguyên vẹn. Bốn khẩu pháo nằm phơi giữa trời, nòng pháo cong queo. Biết không chống đỡ nổi, tên tiểu đoàn trưởng xin máy bay ném bom vào trận địa vây lấn. Thêm năm chiến sĩ nữa thương vong. Tiểu đoàn trưởng Đoàn Mai Ngữ điều ngay đội dự bị vào thay thế. Anh hiểu rằng cái thòng lọng đang thít lại những nấc cuối cùng và không thể buông lỏng sợi dây đó ra được. Chính sự đối mặt kiên cường ấy của bộ đội ta đã làm cho quân địch trong căn cứ ngày một khiếp đảm. Chúng liên tục điện về Trà Quang xin giải vây để rút chạy.

Ở sở chỉ huy, trung đoàn trưởng điện ngay cho tiểu đoàn 3 và các đại đội trực thuộc bố trí đội hình đón lõng thật chặt, không cho một tên địch nào chạy thoát. Vừa lúc đó, trợ lý trinh sát báo cáo: “Địch chuẩn bị rút chạy”.

Trung đoàn trưởng lệnh cho tiểu đoàn 2 khóa chặt đoạn đường số 1, ấp Vĩnh Bình và lệnh cho  tiểu đoàn 3 xung phong vào căn cứ. Trưa ngày hôm đó, 480 tên địch từ trong căn cứ và các chốt xung quanh bị dồn đến cánh đồng Vĩnh Bình giữa vòng vây của tiểu đoàn 2 và đại đội công binh để rồi bị tiêu diệt, bị bắt sống toàn bộ ở đó.

*
*    *

Mất  Bình Dương, toàn bộ ngụy quân, ngụy quyền ở bắc Phù Mỹ rơi vào cảnh rối loạn. Số tàn quận bị truy đuổi chạy nhào vào cứ điểm Mồ Côi. Tuy ở Mồ Côi quân của chúng còn đông, vũ khí còn nhiều, nhưng chỉ là một đám quân ô hợp. Nhiều tên lột bỏ quân phục, lẩn trốn về quê. Số khác nằm bẹp trên những bờ ruộng chờ trời tối .

Đồng bào Phù Mỹ nở ruột nở gan, chuẩn bị sẵn sàng để kéo đi bức hàng, bức rút đồn địch. Sáng ngày 27 tháng 4, dưới sự chỉ đạo của huyện ủy Phù Mỹ, đồng bào các xã phía bắc kéo đến bao vây các đồn địch còn lại. Ở Mồ Côi, hơn một ngàn đồng bào, có du kích bảo vệ đã ùn ùn kéo tới quanh cứ điểm, khí thế ngút trời. Rút kinh nghiệm những lần bao vây trước, ban chỉ huy các đại đội, tiểu đoàn dẫn đầu bà con xáp tới trong tiếng súng hỗ trợ của bộ đội và du kích. Họ nổi trống mõ, vung dao, cuốc, gậy gộc đe dọa bọn ngoan cố và phát loa kêu gọi binh lính trở về với nhân dân.

Thoạt đầu, trong cứ điểm còn bắn vài loạt súng, sau đó thì câm lặng hoàn toàn. Tới nửa đêm, địch trong cứ điểm đã vợi dần. Trước áp lực ngày càng tăng của đồng bào, bọn còn lại lặng lẽ rút chạy về đèo Phủ Cũ, kéo luôn cả bọn địch ở đây chạy về Bồng Sơn. Nhưng vừa xuống khỏi chân đèo. chúng đã lọt ngay vào trận địa phục kích của tiểu đoàn công binh. Bọn bại quân bị đánh tơi tả, chỉ còn khoảng một trăm tên chạy về Bồng Sơn, sống những ngày cuối cùng ở cái thị trấn đang thoi thóp này

Cuộc truy lùng bọn tàn quân ở bắc Phù Mỹ còn kéo dài mấy ngày sau. Đêm 27 trong lúc cán bộ chỉ huy tiểu đoàn 2 họp bàn phương án tiếp theo với các cán bộ huyện và bốn xã phía bắc huyện Phù Mỹ thì bác Tám và hai du kích đến cho biết địch còn lẩn trốn ở Hố Chuối có tới vài trăm tên.

Tiểu đoàn trưởng Hòa cảm ơn bác Tám rồi cùng với tiểu đội trinh sát lên đường. Nửa giờ sau. cơ sở ta cũng báo cho biết khu vực Hố Chuối (bắc điểm cao 344) còn 500 tên địch, gồm năm đại đội, bảy trung đội có chỉ huy và vũ khí đầy đủ. Bọn ngụy quyền sống sót ở bắc Phù Mỹ cũng kéo đến nhập bọn.

6 giờ sáng ngày 28, nhờ bác Tám dẫn dường, đội quân tổng hợp gồm các chiến sĩ tiểu đoàn 2, bộ đội huyện và du kích của bốn xã đã tiếp cận địch. Cuộc bao vây truy lùng kéo dài tới bốn giờ chiều. Các chiến sĩ vừa nổ súng, vừa kêu gọi đầu hàng. Cuối cùng những mảnh vải trắng xé từ quần áo lót được giơ cao và chúng lũ lượt kéo ra, đi đầu là bảy sĩ quan thuộc liên đội bảo an số 702. Đây là trận đánh ta bắt được nhiều tù binh nhất từ trước đến nay (gần 500 tên).

Như vậy là, trong thế phát triển của chiến dịch, với bốn ngày đêm liên tục tiến công, hiệp đồng chặt chẽ với lực lượng vũ trang và nhân dân Phù Mỹ, sư đoàn Sao Vàng đã tiêu diệt, bắt sống gần 2000 tên địch, diệt gọn và đánh thiệt hại nặng ba tiểu đoàn cộng hòa, một liên đội bảo an và 10 đại đội độc lập khác, quét sạch hệ thống ngụy quyền trong vùng, đập tan tuyến phòng thủ dọc đường số 1 dài 20 ki-lô-mẻt.

Bắc huyện Phù Mỹ giải phóng. Tỉnh Bình Định bị cắt làm đôi. Ngụy quân, nguỵ quyền ở Hoài Nhơn như cá sa lưới lo sợ nhốn nháo. Số phận của chúng đã được định đoạt. Tính chất sắc sảo, lối đánh hiểm hóc của mũi tiến công ở bắc Phù Mỹ chính là chỗ đó .

Cùng với việc mất bắc Phù Mỹ, ngày 24 tháng 4, hệ thống phòng thủ Đắc Tô, Tân Cảnh bị quân giải phóng Tây Nguyên đánh cho sụp đổ hoàn toàn. Tên phó tư lệnh sư đoàn 22 ngụy cùng toàn bộ sĩ quan tham mưu bị ta bắt sống.
Nhận được những tin sét đánh đó, tên trưởng đoàn cố vấn quân khu 2 Giôn Pôn-van rất rầu rĩ. Trước khi ra quân khu 2, bộ chỉ huy Mỹ ở Sài Gòn đã nói với y rằng: “Ngài hãy đến mảnh đất đông dân, đầy biến động đó để làm rạng rỡ hơn nữa cái uy danh thần thoại của ngài về chiến tích “bình định” trên vùng đồng bằng bảy triệu dân của lưu vực sông Cửu Long, ở đó quân khu 2 ngài có sẵn một khu vực đông dân, đầy thù nghịch để làm việc. Ở đó có những viên tướng Việt cộng xứng đáng là địch thủ chống chương trình “bình định” của ngài”.

Giờ đây, tình hình chiến sự đang đặt ra trước mắt Giôn Pôn-van và bọn chỉ huy quân khu 2 ngụy những câu hỏi hắc búa. Tin tức tình báo và những trận đánh binh chủng hợp thành có xe tăng, pháo lớn ở Đắc Tô - Tân Cảnh đã khẳng định hướng chính của đối phương vẫn ở bắc Tây Nguyên, khiến chúng không thể rút lực lượng ở đây. Trái lại, còn phải tăng cường thêm nữa vì “sư đoàn 320 Bắc Việt đang mở đường tiến về thị xã Công Tum”. Nhưng những cuộc tiến công và nổi dậy như gió cuốn ở đồng bằng ven biển mà sự thất thủ Hoài ân,Vĩnh Thành, bắc Phù Mỹ đang là những dấu hiệu đầy lo ngại dẫn tới những thất bại lớn hơn của kế hoạch “bình định nông thôn” ở vùng đông dân, nhiều của này. Cuối cùng, dù muốn hay không, chúng cũng không thể bỏ Công Tum, tiền đồn của hệ thống phòng thủ chiến lược Tây Nguyên. Vì thế vùng đồng bằng ven biển miền Trung nói chung, tỉnh Bình Định nói riêng, quân dân ta càng có điều kiện để phát triển thắng lợi của mình.

Nắm chắc thế bí của địch, nhận rõ thế phát triển thuận lợi của ta ở Bình Định, ngay đêm 26 tháng 4, khi trung đoàn 2 vừa dứt điểm Bình Dương, Bộ tư lệnh Quân khu 5 ra lệnh cho Mặt trận Bình Định và sư đoàn Sao Vàng nhanh chóng đánh chiếm Bồng Sơn, Đệ Đức với tốc độ nhanh nhất, nhằm áp đảo, giải phóng hoàn toàn huyện Hoài Nhơn.

Những ai từng qua Bồng Sơn vào những năm 71, 72 đều ngạc nhiên trước sự phát triển của thị trấn này. Những ngôi nhà hai tầng, ba tầng nằm kéo dài hai bên đường số 1, những tiệm buôn, nhà chứa, tiệm nhảy dành cho lính Mỹ, lính ngụy mọc lên như nấm. Nhiều người cho rằng, nếu không có cuộc tiến công của sư đoàn Sao Vàng, giải phóng thị trấn vào mùa hè năm 1972 và sự tàn phá của bom đạn vào mùa thu năm đó, Bồng Sơn đã phình ra thành một trung tâm buôn bán thứ hai của bọn ngụy quyền ở Bình Định sau thị xã Quy Nhơn.

Chấp hành mệnh lệnh của quân khu, sư đoàn trưởng lệnh ngay cho các đơn vị hành quân ra phía bắc. Chiến thắng Phù Mỹ đã chứng minh, nếu biết tận dụng tốt thời cơ chung, tạo nên thời cơ trực tiếp, tận dụng sức mạnh của địa phương, dù lực lượng ta ít vẫn nắm được quyền chủ động tiến công từ đầu đến cuối chiến dịch. Lúc này, sau 20 ngày đêm chiến đấu liên tục, quân số các đơn vị hao hụt nhiều, nhưng sư đoàn vẫn hạ quyết tâm đánh chiếm Bồng Sơn, tiêu diệt căn cứ Đệ Đức, tiến tới giải phóng hoàn toàn huyện Hoài Nhơn chính là xuất phát từ nhận thức đó. Thực hiện chủ trương trên, bộ tư lệnh sư đoàn sử dụng bốn tiểu đoàn bộ binh tiến công giải phóng quận lỵ Bồng Sơn do trung đoàn trưởng trung đoàn 21 trực tiếp chỉ huy. Các đơn vị còn lại tranh thủ bổ sung đạn dược, chuẩn bị cho trận đánh quyết định: tiêu diệt căn cứ Đệ Đức.
Sáng sớm ngày 29, các tiểu đoàn đồng loạt nổ súng. Mặc dù đã chuẩn bị đối phó với ta từ những ngày trước đó, bọn địch vẫn buộc phải rút bỏ hết vị trí này đến vị trí khác, cuốn đội hình vào khu trung tâm cho đến lúc có lực lượng bộ binh và thiết giáp của chúng từ căn cứ Đệ Đức nống ra chi viện.

9 giờ, các mũi tiến công của ta tạm dừng lại củng cố. Đợt tiến công thứ hai diễn ra vào lúc 10 giờ. Tiểu đoàn 1 chật vật lắm mới đẩy được địch ra. khỏi bến xe, nhưng bọn giặc ngoan cố leo lên các tầng nhà dùng lựu đạn, súng liên thanh quét xuống mặt đường. Đại đội trưởng Lê Bội và non nửa trung đội 2 bị thương vong. Các khẩu đội ĐKZ.57 và cả B.40, B.41 phải chếch nòng với góc độ nguy hiểm cho người bắn mới diệt được hỏa điểm địch. Tuy vậy tiểu đoàn vẫn phát triển rất chậm. Tiểu đoàn trưởng Lê Văn Dậu trực tiếp xuống các đại đội xốc lại đội hình và tổ chức lại các mũi tiến công.

11 giờ, trung đội của Hà Đức Trọng đánh chiếm được đồn quân cảnh, lá cờ ba sọc bị lôi tuột xuống đất. Trọng nhanh nhẹn cắm lá cờ Giải phóng lên cổng đồn, thực hiện xuất sắc lời hứa của mình trước ngày ra quân. Cùng lúc ấy mũi thứ hai của tiểu đoàn 4 trung đoàn 12 phát triển từ An Đông sang tây-nam quận lỵ, bắt liên lạc với tiểu đoàn 1

Sau một đợt tiến công liên tục từ hai phía, tiểu đoàn 4 trung đoàn 21 đã hoàn toàn làm chủ quận lỵ. Tiểu đoàn  cũng đã chiếm chi cảnh sát, khu trường Tăng Bạt Hổ, trường Bồ Đề, hậu cứ liên đội bảo an 43, dồn bọn địch về phía cầu Bồng Sơn. Ở đây, chúng đã bị bộ phận đón lõng bắt sống toàn bộ. Riêng tên thiếu tá quận trưởng ngoan cố tháo chạy đã bị bắn chết giữa cầu Bồng Sơn ngay trên chiếc xe Jeep của hắn.

Thị trấn Bồng Sơn được giải phóng. Cờ Mặt trận trong phút chốc đã tung bay trên khắp các mái nhà, các ngọn dừa.
Giữa lúc ấy, trên đường bỗng xuất hiện một đoàn biểu tình khoảng 200 người, mang biểu ngữ, từ trung tâm thị trấn đi về phía cầu Bồng Sơn. Đoàn người vừa đi vừa hô: “Hoan hô Quân giải phóng. Hoan hô chính quyền cách mạng”. “Đả đảo đế quốc Mỹ và bè lũ tay sai bán nước Nguyễn Văn Thiệu”. Họ liên tiếp gào lên. Phần lớn đám người là thanh niên, nét mặt trông phờ phạc, nhớn nhác và xảo quyệt. Lệnh phát ra từ sở chỉ huy sư đoàn: “Bắt gọn đoàn người biểu tình không đúng lúc ấy”. Thì ra, đó là những tên ác ôn, ngụy quân ngụy quyền cải trang tìm đường chuồn ra phía biển, gọi tàu Mỹ đến vớt. Màn kịch vụng về đó đã bị lưỡi lê và dây trói kết thúc.

Tin Quân giải phóng làm chủ Bồng Sơn, Thiết Đính, diệt và bắt sống hàng ngàn tên địch chẳng mấy chốc đã bay đi tất cả các xã ở đông và tây đường số 1. Hàng vạn đồng bào Hoài Châu, Hoài Hảo, Hoài Thanh, Hoài Hương.... có du kích làm nòng cốt bao vây bức rút các chốt địch ở đồi Đảnh, Hội Phú, Cự Lễ, Mỹ Bình, Cự Tài...phá banh hàng chục ấp chiến lược xung quanh thị trấn Tam Quan. Người đổ ra nô nức trên khắp các ngả đường.

*
*      *

Bồng Sơn mất, căn cứ Đệ Đức trở nên trơ trọi giữa vùng giải phóng rộng bát ngát. Nhưng vì là một căn cứ lớn ở bắc Bình Định, nên bọn sĩ quan và binh lính trong căn cứ vẫn còn hy vọng có thể cầm cự được với sư đoàn Sao Vàng trong lúc chờ viện binh đến giải tỏa.

Trước đây, Đệ Đức nguyên là căn cứ của lữ đoàn 173 Mỹ, rộng năm ki-lô-mét vuông, có sân bay vận tải chạy dọc theo đường số 1. Mỹ rút, căn cứ này giao cho trung đoàn 40 sư đoàn 22 ngụy. Hồi đầu chiến dịch tiểu đoàn đặc công quân khu và tiểu đoàn 5 trung đoàn 21 đã tiến đánh căn cứ này, gây cho chúng một số thiệt hại. Bây giờ, trong căn cứ có khoảng 1200 tên địch, gồm lực lượng còn lại của trung đoàn 40 ngụy, hai liên đội bảo an 201, 207 và một số đại đội trực thuộc. Bọn tàn quân và ngụy quyền ở Hoài Ân, bắc Phù Mỹ, Hoài Nhơn sống sót cũng chạy vào căn cứ. Hỏa lực chúng còn khá mạnh với 12 khẩu pháo 105, 155, 10 cối 81 và 106,7, hai chi đoàn xe tăng và xe bọc phép. Bao quanh căn cứ là 14 hàng rào kẽm gai rộng hàng trăm mét với hàng chục đại đội bảo an bảo vệ vòng ngoài.

Trong khi tổ chức tiến đánh Đệ Đức, chiều 30 tháng 4, bộ tư lệnh sư đoàn lệnh cho tiểu đoàn 3 (trung đoàn 2) đánh ém quân địch ở một số khu vực và điều gấp tiểu đoàn 4 (trung đoàn 12) hành quân ra phía bắc phối hợp với lực lượng địa phương bao vây tiêu diệt quân địch, giải phóng thị trấn Tam Quan, cắt đứt đường rút của địch ra nam Quảng Ngãi.

Bước vào trận đánh sau chót của chiến dịch, sư đoàn có thêm hai khẩu pháo 105, hàng chục khẩu cối 81,  60 thu được của địch. Bộ binh được trang bị thêm nhiều súng M.79, rốc két M.72, lựu đạn Mỹ. Thông tin có thêm máy, thêm dây, quân y thêm thuốc men và dụng cụ... Đặc biệt, sư đoàn đã có hàng chục xe  ô tô làm nhiệm vụ vận chuyển thay thế cho hàng ngàn người khiêng, vác. Tiểu đoàn 5 (trung đoàn 21) sau khi đi phối thuộc cho đơn vị bạn, đã trở về đội hình sư đoàn.
Đúng như kế hoạch, sáng sớm ngày 1 tháng 5, tiểu đoàn 4 (trung đoàn 12) đã đánh úp đồn An Thái ở phía đông thị trấn Tam Quan. Thừa thắng bộ đội địa phương và đồng bào cùng với tiểu đoàn 4 kéo đến bao vây thị trấn Tam Quan. Trước sức ép của cả ba thứ quân, địch bỏ Tam Quan tháo chạy về căn cứ Đệ Đức, gây thêm rối loạn ở căn cứ này. Tam quan giải phóng. Các chiến sĩ tiểu đoàn 4 được xe lam, xe tải của đồng bào giúp đỡ đã hành quân quay trở lại, truy kích địch tới sát căn cứ Đệ Đức.

Chiều ngày 1 tháng 5, hai khẩu pháo 105 của sư đoàn đặt ở bờ nam sông Lại Khánh, được lệnh bắn thử vào căn cứ địch. Khi đội quan sát báo về, đạn rơi trúng khu vực tháp nước trong căn cứ, các pháo thủ đã nhảy lên reo hò. Tiểu đoàn trưởng pháo binh Bùi Quốc Miện không giấu được xúc động. Đối với các đơn vị pháo binh khác, bắn trúng tọa độ là chuyện bình thường và hiển nhiên. Nhưng đối với các pháo thủ 105 mới mẻ này là cả một kỳ tích. Sau khi đưa được pháo ra khỏi vòng đai phá hủy của bom đạn địch ở đồi 75, các pháo thủ cối 120 đã trở thành pháo thủ 105. Không một người nào kể từ tiểu đoàn trưởng trở xuống có kiến thức đầy đủ về loại pháo Mỹ này. Thế là phải mầy mò, tìm tài liệu của địch để học cách sử dụng. Khi bước vào huấn luyện, các pháo thủ mới phát hiện ra, pháo không có kim hỏa, lẫy cò, bảng bắn. Bọn địch trước khi tháo chạy đã vứt bỏ những bộ phận thiết yếu kể trên. Lại phải mất hai ngày tìm bới, mò mẫm ở các ao hồ. ruộng nước quanh cứ điểm mới tìm ra các thứ đó, vì trong lúc vội vã, bọn địch đã không vứt đi xa hoặc mang theo được. Đó là tất cả những nguyên nhân khiến các pháo thủ 105 non trẻ của sư đoàn nhảy lên reo hò khi quả đạn đầu tiên trúng mục tiêu.

5 giờ 30 phút sáng ngày 2, sư đoàn ra lệnh nổ súng tiến công. Ngay từ những giây phút đầu tiên, căn cứ Đệ Đức đã chìm trong khói và lửa. Một kho xăng và kho đạn trúng đạn pháo bốc cháy, nổ dữ dội. Các khu ra đa, truyền tin, chỉ huy, sân bay, trại lính đều trúng đạn, trận địa pháo 12 khẩu của địch hầu như không bắn được viên đạn nào.

Ở hướng chủ yếu, tiểu đoàn 3 đang khẩn trương đưa hỏa lực và bộ binh vào trong hàng rào để khép chặt vòng vây. Hướng đông, tiểu đoàn 1 sau khi phối hợp với tiểu đoàn 4 trung đoàn 12 bắt sống 300 tên địch ở chợ Bóng cũng áp sát vào hàng rào. Cùng lúc, tiểu đoàn 2 lấy ván bao cát làm thang vượt rào, đánh chiếm khu trinh sát, khu nhân viên kỹ thuật và nhà truyền tin.

Bọn địch cố chặn các hướng tiến công của ta. Đội hình tiểu đoàn 3 đang phát triển bỗng vấp phải một kho đạn đang nổ án ngữ trước mặt không tiến lên được. Cán bộ chỉ huy trung đoàn kịp thời đề nghị cho chuyển hướng chủ yếu từ tiểu đoàn 3 sang tiểu đoàn 2. Sư đoàn đồng ý và cử tham mưu trưởng sư đoàn xuống tăng cường chỉ huy trung đoàn.
Pháo binh ta vẫn dồn dập giội đạn vào căn cứ. Vốn sùng bái hỏa lực, nay bị đối phương dùng chính pháo của mình đánh lại, bọn giặc hết sức run sợ. Không chịu được hỏa lực của ta, lại bị các mũi xung kích chia cắt đánh từ bốn phía, bọn giặc phải ra hàng.

Hơn một giờ sau, căn cứ Đệ Đức đã vợi đi 600 tên địch. Nhưng vì căn cứ rất rộng, bố phòng phức tạp, nên không dễ dàng chiếm gọn như các trận trước, mặt khác, máy bay địch đổ đến ném bom xung quanh để ngăn chặn sự tan rã của binh lính. Ba giờ liền, hàng chục chiếc phản lực nhào đến giội bom, lật lên tùng mảng đường băng trên sân bay, đánh sập cả đường hào và lô cốt ta vừa chiếm được. Các mũi tiến công trên các hướng được lệnh áp sát hơn nữa vào khu trung tâm để tránh thươngvong.

3 giờ chiều, lợi dụng khe hở nơi tiếp giáp giữa tiểu đoàn 4 và tiểu đoàn 1, bọn địch cho 10 xe M113 dẫn bộ binh chạy thục mạng ra đường số 1. Nhận được báo cáo địch rút chạy, sư đoàn lệnh ngay cho tiểu đoàn 4 (trung đoàn 12) nhờ xe của dân, chở súng cối, 12.7 truy kích địch. Một lần nữa, chiến sĩ Đặng Thành Kính. được đồng đội yểm trợ lại bắt sống một xe bọc thép địch, buộc tên giặc lái M113 chở các chiến sĩ ta truy kích tiếp. Từ phía Bồng Sơn, tiểu đoàn 4 (trung đoàn 21) cũng được lệnh cấp tốc vận động tới phối hợp cùng tiểu đoàn 4 (trung đoàn 12) vây bắt bọn địch vừa cụm lại ở khu vực Núi Kho giáp biển.

Trong căn cứ Đệ Đức lúc ấy chỉ còn lại 200 tên cố thủ ở khu vực đồi 46 và sở chỉ huy. Sư đoàn tổ chức đợt tiến công cuối cùng. Pháo 105 của ta bắn rất chính xác xuống khu đồi 46. Đồng bào thị trấn Bồng Sơn và các xã xung quanh căn cứ đứng chật các ngả đường, xem pháo binh Quân giải phóng bắn cháy căn cứ địch. Đài kỹ thuật của sư đoàn chuyên theo dõi đài địch. Đã bắt được bức điện của bọn lái máy bay gửi bọn bộ binh: “Tôi sẽ oanh tạc 30 phút, sau đó, các anh chạy ra hướng đông”. Nắm được ý đồ của địch, sở chỉ huy trung đoàn 2 điện cho các tiểu đoàn bịt chặt các hướng cửa mở và tương kế tựu kế, thiết kế ngay một tình huống “dùng gậy mày gập lưng mày”. Tham mưu trưởng sư đoàn chỉ thị cho trợ lý trinh sát Nguyễn Phiêu: “Sau đợt oanh tạc này, anh thay thằng địch ở Đệ Đức nói “Chúng tôi đã thoát ra ngoài, yêu cầu thả bom ngay xuống khu chỉ huy và đồi 46”, nhớ nói bằng tiếng Anh để chúng khỏi nghi ngờ”. Lúc ấy là 17 giờ 40 phút ngày 2 tháng 5.

Trận đánh kết thúc thật bất ngờ. Bọn giặc ở khu đồi 46 vội chạy ra ngoài vì những loạt bom tới tấp giội xuống đầu chúng.  Từ các hướng, bộ đội ta tràn lên, ôm lấy nhau reo hò vang dậy. Mọi người đều cố tìm cho được một vài ống đèn dù hoặc pháo hiệu bắn lên trời, báo hiệu quân ta đã toàn thắng. Bầu trời Đệ Đức lúc đó đang tối sầm. bỗng sáng rực lên như một đêm hội.

Mấy ngày sau. những đồn bốt địch còn lại trong huyện Hoài nhơn bị bộ đội địa phương, du kích và đồng bào ập đến bao vây. Khí thế tiến công của đội quân hàng vạn người này mỗi lúc một dâng cao. Họ gọi hàng hết đồn này đến bốt khác. Những ông bà già, em nhỏ tay không cũng trở thành chiến sĩ bắt sống địch, thu từng bó vũ khí đến nộp cho du kích. Bọn tàn quân lẩn trốn, bọn chính quyền xã, ấp, bọn ác ôn, chỉ điểm, bọn “bình định”, “thiên nga”... lần lượt bị tóm gọn.
Chiến thắng Bồng Sơn, Đệ Đức là một bước tiến nhảy vọt của chiến trường Bình Định cả về quy mô, thời gian và tốc độ tiến công. Để giải phóng huyện Hoài ân, ta phải mất 11 ngày liên tục chiến đấu, giải phóng bắc Phù Mỹ mất bốn ngày, lần này, cả một huyện đồng bằng ven biển, địch có hai thị trấn chi khu và một căn cứ lớn cỡ trung đoàn, nhưng ta chỉ tiến đánh trong bốn ngày. Đặc biệt, ở đây, sức mạnh tổng hợp giữa bộ đội chủ lực và lực lượng địa phương, giữa tiến công và nổi dậy của quần chúng đã được phát huy tới đỉnh cao. Nếu như giải phóng Hoài ân, hầu hết ta dùng quả đấm chủ lực, ở bắc Phù Mỹ đòn chủ lực đi trước một bước thì ở Hoài Nhơn, nắm chắc địch, ta và điều kiện cho phép, đòn tiến công của chủ lực và nổi dậy của địa phương cùng tiến hành song song.

Trong số 78 chốt điểm địch đóng ở Hoài Nhơn, lực lượng chủ lực chỉ đánh 15 điểm những điểm then chốt nhất, số còn lại đều do lực lượng địa phương và quần chúng giải quyết.

Vấn đề chiến thuật trong đợt tiến công này cũng được vận dụng linh hoạt , đúng đối tượng, đúng mục tiêu và đạt hiệu quả chiến đấu cao. Pháo 105 thu được của địch xuất trận lần đầu đã phát huy sức mạnh và có tác dụng lớn trong chiến đấu hiệp đồng. Lần đầu tiên từ khi thành lập, sư đoàn chỉ huy chiến đấu tập trung hiệp đồng binh chủng có pháo xe kéo rất nhịp nhàng, tạo nên sức mạnh áp đảo đối với địch, mở đầu bước ngoặt mới trong chiến đấu tập trung quy mô ngày càng lớn của sư đoàn. Nhớ lại mùa xuân năm  trước (1971), các đơn vị còn phân tán tới đại đội trung đội, tỏa ra khắp các thôn ấp trong tỉnh Bình Định để hoạt động mới thấy hết ý nghĩa lớn lao của những trận đánh hôm nay.
Cái bí quyết đánh địch co cụm lớn ở rừng núi và đồng bằng đã được mở toang.

4. Chốt thép trên đường số 9

Trong khi sư đoàn (thiếu) tham gia chiến dịch giải phóng ba huyện phía bắc thì trung đoàn 12 (thiếu tiểu đoàn 4) cũng đang trải qua những ngày chiến đấu vô cùng gian khổ, ác liệt trên con đường chiến lược số 19, mạch máu chủ yếu nuôi sống bọn địch ở chiến trường bắc Tây Nguyên .

Ngày 26 tháng 3, mặt trận Tây Nguyên nổ súng thì ngày 11 tháng 4, đường số 19 hoàn toàn bị cắt đứt.

Theo chỉ đạo của quân khu và sư đoàn, trong chiến dịch này, trung đoàn 12 tổ chức một cụm chốt chiến dịch ở phía đông đèo Thượng Giang - đoạn đường hiểm trở dài trên mười lăm ki-lô-mét, cách căn cứ An Khê (Gia Lai) chừng mười ki-lô-mét về phía đông và quận lỵ Phú Phong (Bình Định) khoảng hai mươi ki-lô-mét về phía tây

Thành lập cụm chốt ở khu vực này, trung đoàn có nhiệm vụ cắt đứt đường số 19, phối hợp với chiến trường chính Tây Nguyên và kìm sư đoàn “Mãnh Hổ” Nam Triều Tiên, không cho chúng ra ứng cứu ở bắc Bình Định. Đây là nhiệm vụ nặng nề và khó khăn đối với một trung đoàn (thiếu) chiến đấu độc lập, xa đội hình sư đoàn. Khó khăn lớn nhất đối với trung đoàn là phải tác chiến ở một khu vực sát hậu phương địch, hầu như không có dân, bốn phía là đồi núi hiểm trở. Một vài bản làng còn sót lại qua các cuộc xúc tát, đánh phá của địch nằm ẩn sâu trong rừng. Đồng bào trồng ngô, trồng sắn tận trên các đỉnh núi cheo leo, nơi địch ít khi đặt chân tới, để sinh sống.

Bảo vệ đoạn đường quan trọng này, ngoài sư đoàn “Mãnh Hổ” và hàng trăm đại đội, trung đội bảo an, dân vệ, thanh niên chiến đấu..., địch còn bố trí ba trận địa  pháo 105 và 155 ở An Khê, An Xuân và Bình Tân với ba phi đội máy bay chiến đấu, trinh sát, vận tải túc trực ở sân bay Gò Quánh (Phù Cát) sẵn sàng chi viện.

Khác hẳn tính chất của những trận đánh phục kích xe địch trước đây, trung đoàn phải chốt giữ, khống chế hoàn toàn mặt đường số 19 dài ngày theo mệnh lệnh của quân khu. Do vậy, địch sẽ phải cố sống cố chết để khai thông con đường này. Chiến trường miền Nam bấy giờ lính bộ binh Mỹ không còn trực tiếp tham gia tác chiến, nhưng ở nam tỉnh Bình Định, lính Nam Triều Tiên vẫn còn giữ nguyên như cũ, vì thế tính chất ác liệt cũng sẽ khác hẳn với những chiến trường khác. Có thể nói, đây là cuộc chiến đấu cuối cùng giữa các chiến sĩ Quân giải phóng với lính viễn chinh xâm lược trên. chiến trường Khu 5. Ngay từ lúc nhận nhiệm vụ, đảng ủy và cán bộ chỉ huy trung đoàn đã quán triệt điều đó đến từng chiến sĩ.

Sau nhiều lần lặn lội điều tra địa hình, trung đoàn trưởng Nguyễn Duy Thương đã báo cáo trong đảng ủy một phương án tác chiến hoàn chỉnh, chủ yếu tập trung vào hai cụm chốt. Cụm chính gồm điểm cao 384, 638 (núi Cây Rui) và cống Hang Dơi trên mặt đường số 19. Ba điểm này hình thành thế chân kiềng, có giá trị chiến thuật và chiến dịch, quyết định thắng, bại của trung đoàn. Cụm chốt thứ hai ở phía tây đèo Thượng Giang từ cầu Suối Vối đến cầu Ban Ngày. Tiểu đoàn 6 và hầu hết hỏa lực trung đoàn đảm nhiệm cụm chốt chính. Hai đại đội công binh ở cụm chốt phụ. Tiểu đoàn 5 làm lực lượng dự bị cơ động của trung đoàn.

Chuẩn bị cho chiến dịch này, các chiến sĩ trung đoàn 12 đã trải qua những ngày tháng làm việc rất căng thẳng và công phu. Hai khó khăn lớn được đặt ra: đưa toàn bộ trung đoàn sang nam đường số 19 bằng cách nào? Lấy gì cho bộ đội ăn để huấn luyện trong mấy tháng.

Qua thảo luận, trung đoàn quyết định tung toàn bộ lực lượng trinh sát, thông tin và những đơn vị có kinh nghiệm nhất do cán bộ trung đoàn trực tiếp chỉ huy xuống nắm địch, bám đường, đưa dần bộ đội từ bắc sang nam đường vào vị trí tập kết.
Đại đội công binh vượt đường số 19 đầu tiên vào một đêm tối trời, nhưng vẫn không trót lọt bởi thủ đoạn phục kích ma mãnh của bọn lính Nam Triều Tiên. Tám cán bộ, chiến sĩ bị hy sinh trên mặt đường đêm hôm ấy.

Sau đó, các mạng nắm, bám địch, chốt đường phải làm việc rất căng thẳng. Cách xếp đội hình hành quân và tính chất sẵn sàng chiến đấu của bộ đội được tính toán chu đáo và khoa học. Đêm nay một đại đội vượt đoạn đường sát núi Cây Rui thì đêm mai, đại đội khác phải táo bạo luồn dưới chân đèo Thượng Giang để vượt qua. Có lần, trung đoàn đưa hẳn đội hình hành quân qua đoạn đường pháo cối địch thường bắn dữ đội nhất. Đó là những khu vực không có bộ binh địch phục kích. Tất nhiên chỉ có những đơn vị gọn, nhẹ và có nhiều kinh nghiệm mới lọt qua được cửa ải ấy. Quãng đường chỉ vài ba chục ki-lô-mét mà các chiến sĩ phải lặn lội, trèo núi, xuyên rừng hơn một tháng trời, có lần lưng cõng gùi, tay mang súng nặng ba, bốn chục cân, lội bì bõm trên ruộng nước thấu sáng. Suốt mười tiếng đồng hồ ấy không ai được bật quai gùi khỏi vai. Lúc chạy bám sát nhau mệt đến đứt hơi, lúc hai tay bưng đáy ba lô, lưng gù xuống đứng chôn chân đến hàng giờ. Tay chân ứ máu tê dại. Nhiều chiến sĩ còn trẻ măng, chưa quen với những cuộc hành quân như vậy đã gục xuống. Vậy mà trong hành quân tuyệt nhiên không phát ra một tiếng động.

Mặt khác, tuy đã dự kiến nhiều tình huống, nhưng các chiến sĩ vẫn không sao lường hết được khó khăn khi đơn vị sang vị trí tập kết ở nam đường số 19. Đó là vấn đề đói.

Tỉnh ủy Bình Định rất cố gắng cũng chỉ cấp được cho trung đoàn một ít gạo, ngô và sắn. Một lần nữa, đảng ủy trung đoàn 12 phải bàn với đảng bộ và chính quyền địa phương quyết tâm đánh địch, mở đường, mở cửa khẩu ở các khu vực Nhơn Thọ, Lai Nghi, Bình Tường... cách đơn vị gần bốn mươi ki-lô-mét để nhận gạo của dân từ trong các “ấp chiến lược”. Quyết tâm chính xác này đã mang lại kết quả lớn. Hơn ba trăm tấn lương thực, thực phẩm được đóng đầy các kho dự trữ, bảo đảm cho bộ đội ăn hết mùa mưa.

Đã từng hoạt động trong lòng địch, đã từng nhịn đói moi hầm giấu quân, nhưng chưa bao giờ trung đoàn 12 lại chuẩn bị chu đáo, tỉ mỉ như lần này. Cách mặt đường ba, bốn ki-lô-mét đã có hệ thống hầm, hào trú quân. Sở chỉ huy, trạm phẫu, kho tàng, bếp núc... tất cả đều đặt chìm dưới mặt đất.

Vào chốt cắt đường số 19, trung đoàn dự kiến sau khi đại đội đặc công quân khu nhổ chốt Cây Rui sẽ cắm đại đội 61 của tiểu đoàn 6 lên đó, cùng với đại đội 63 dưới chân núi, khống chế hoàn toàn mặt đường số 19. Nhưng diễn biến trận đánh không thuận lợi, đặc công không diệt gọn được Cây Rui, buộc trung đoàn phải chuyển sang phương án hai, đưa đại đội 61 lấn lên đào công sự chốt ở mỏm đồi cao hơn, đối diện với chốt của địch. Ta ở điểm cao 638, cách địch một yên ngựa dài 200 m. Như vậy, trên dãy núi Cây Rui có cả chốt ta và chốt địch.

Cũng ngay rạng sáng hôm đó, hai đại đội 62 và 63 dùng 600 ki-lô-gam thuốc nổ đánh sập cống Hang Dơi. Hôm ấy là ngày 11 tháng 4, ngày đầu tiên của chiến dịch cắt đường

Việc một hệ thống chốt của ta đột ngột mọc lên trên đường số 19 làm cho bộ chỉ huy quân khu 2 ngụy và sư đoàn “Mãnh Hổ” Nam Triều Tiên giãy nảy như đạp phải lửa. Lập tức chúng điều hai đại đội bộ binh và năm xe bọc thép thuộc chiến đoàn 44 đi giải tỏa. Cánh quân này đã bị cụm chốt công binh của ta đánh cho tơi tả. Hàng trăm tên chết và bị thương, hai xe bọc thép bị bắn cháy, hai trực thăng bị bắn rơi. Cùng lúc, hai đại đội công binh địch có xe bọc thép và máy bay yểm trợ liều chết xông vào sửa lại cống Hang Dơi.

Cách mặt cống 500 mét, đại đội trưởng Nguyễn Việt Trì và Chính trị viên Hoàng Sinh Tùng dẫn đại đội 63 xuất kích. Nhưng do phải đối phó với nhiều tình huống trên dọc đường, nên khi đến nơi thì chiếc cống đã được sửa chữa lại và đoàn xe địch đã vượt quá. Vậy là ta chậm hơn địch. Một ý nghĩ bỗng lóe sáng trong đầu Tùng: “Phải nằm ngay trên mặt đường mà đánh, và như vậy, dù có mọc cánh, quân địch cũng không qua đây được”. Phương án mới của đại đội 63 được báo cáo về trung đoàn. Trung đoàn trưởng hoan nghênh và cho thực hiện ngay từ hôm ấy. Các trận địa hỏa lực trung đoàn được lệnh sẵn sàng chi viện cho đại đội nằm trên mặt đường số 19.

Từ đó, những trận đánh ác liệt liên tiếp diễn ra. Địch kéo thêm hai tiểu đoàn và 17 xe bọc thép đến khu vực này. Nhưng vừa mon men đến gần cống Hang Dơi, chúng đã bị đại đội 63 bất ngờ chặn đầu, khóa đuôi, tiêu diệt gần hết một đại đội, phá hủy bốn xe bọc thép.

Cống Hang Dơi nằm dưới mặt đường, được xây hết sức vững chắc. Đối với các chiến sĩ chốt trên mặt đường, chiếc cống đó trở thành một loại công sự hết sức bảo đảm. Ngoài chiếc cống, các chiến sĩ còn khoét công sự dọc thành núi, để từ đó bất ngờ xuất kích ra mặt đường, làm cho quân địch không xoay xở kịp.

Đến ngày thứ tư, địch tập trung phi pháo đánh phá khu vực cống Hang Dơi rồi tung quân tiến công đại đội 63 từ hai mặt. Trung đội trưởng Nhâm Xuân Tải, chỉ huy trực tiếp trung đội nằm tại cống, bố trí đội hình thành ba mũi để bảo vệ hai bên sườn. Hỏa lực và lực lượng cơ động cũng được hiệp đồng chặt chẽ. Khi quân địch bị chặn đứng trên đường, ĐKZ, cối 82, cao xạ 12,7 của trung đoàn, tiểu đoàn dập tới. Lực lượng cơ động từ mé đường xuất kích ra. Những cuộc hỗn chiến kéo dài hàng tiếng đồng hồ quanh cống Hang Dơi. Tại đây, chính trị viên đại đội Hoàng Sinh Tùng, người con trai xứ Nghệ ấy đã nổi lên như một ngôi sao sáng. Anh xông xáo ngang dọc hết trung đội này đến trung đội khác. Vai đeo ba khẩu súng vừa đánh địch, vừa chỉ dẫn, động viên các chiến sĩ chiến đấu. Có lần, Tùng nằm ngay trên mặt đường nhựa dùng B.40 bắn cháy liền hai xe bọc thép, làm mẫu cho các xạ thủ mới. Tùng đến chỗ nào, chuyển biến được ngay tình thế ở đó.

Trước tình hình gay cấn đó, sư đoàn “Mãnh Hổ” buộc phải ném thêm vào khu tam giác Cây Rui - 384 - cống Hang Dơi toàn bộ trung đoàn 24 và 20 xe tăng, xe bọc thép mà vẫn không sao cải thiện được tình thế. Đường số 19 vẫn bị cắt đứt. Nhận thấy đánh cả ba điểm một lúc không được, địch quay sang thủ đoạn “đánh một, khống chế hai” hòng lần lượt nhổ từng chốt, tiến tới đánh bật trung đoàn 12 ra khỏi đường số 19. Bọn lính Nam Triều Tiên dồn sức đánh vào điểm cao 384 trước.

Sang ngày thứ bảy, hai tiểu đoàn địch từ phía đông và phía bắc ào ạt tiến công lên điểm cao 384. Phi pháo địch đánh phá không ngớt xuống các trận địa hỏa lực và đường cơ động của trung đoàn. Trận địa cao xạ bị phá hủy, nhưng số chiến sĩ còn lại đã dùng AK, súng trường, lựu đạn quật lại bộ binh địch. Trận địa 384 bị cô lập. Những trận đánh giáp lá cà bằng lưỡi lê, báng súng, dao găm, xẻng diễn ra quyết liệt. Địch chết nhiều nhưng chúng vẫn lăn xả tới. Lực lượng hai bên mỗi lúc thêm chênh lệch. 26 cán bộ, chiến sĩ ta trên điểm cao 384 lần lượt hy sinh. Năm chiến sĩ còn lại dùng cả súng của 31 người đánh địch cho đến chiều

Sở chỉ huy trung đoàn 12 lặng đi mấy phút khi nhận được bức điện của một chiến sĩ còn lại trên chốt: “Thủ trưởng cho xin thêm người để giữ trận địa”. Chính ủy Lê Huấn cầm ống nói chưa kịp hỏi lại xem tên chiến sĩ ấy là gì thì tiếng súng trên chốt đã cắt ngang. Đêm ấy không còn ai trên điểm cao 384 trở về nữa.

Tấm gương ngời sáng của đại đội 62 trên điểm cao 384 được nêu cho toàn trung đoàn học tập. Thật là những chiến sĩ tuyệt vời. Còn một mình nhưng không hề xin rút mà xin thêm lực lượng để giữ chốt. Đó là một biểu hiện cao cả về quyết tâm thực hiện nhiệm vụ. Noi gương đó, nhiều cán bộ, chiến sĩ cơ quan và đơn vị phục vụ phía sau đã tình nguyện ra mặt đường thay thế. Họ hiểu rằng, đường số 19 còn bị cắt ngày nào, đồng đội của họ ở Tây Nguyên, ở phía bắc tỉnh đỡ đổ xương máu ngày ấy. Vì thế mặt đường. là tất cả đối với họ.

Mất điểm cao 384, sườn phải chốt Cây Rui và cống Hang Dơi của ta bị uy hiếp. Vì không còn lực lượng để lấy lại 384, trung đoàn phải đưa một số cán bộ, chiến sĩ trung đoàn bộ xuống tăng cường cho hai trận địa hỏa lực ở Hòn Ngang và đồi Dài, giữ thế che đỡ chốt mặt đường. Sự điều động này đã kịp thời đánh bại hàng chục đợt tiến công của địch toan chiếm trận địa hỏa lực ta. Từ hai đỉnh đồi chon von, cối 82 và DKZ của trung đoàn vẫn đều đều nhả đạn xuống đội hình tiến công của địch, bảo vệ cho đại đội 63 ở cống Hang Dơi.

Không đạt được mục đích đánh từ trên cao xuống, địch dùng phi pháo khống chế rồi vòng qua phía bắc, đánh lên điểm cao 638 (Cây Rui) và cống Hang Rơi. Một lần nữa, địch vẫn không chọc thủng được trận địa của các chiến sĩ 63 và 61.

Ngày 17 tháng 4, vừa rạng sáng, những lớp sương mù đặc quánh còn bao phủ trắng xóa các hẻm núi, tiếng máy bay và xe tăng địch đã ầm ầm giội tới đinh tai nhức óc. Lợi dụng sương mù, sáu chiếc xe tăng mở hết tốc độ lao về phía cống Hang Dơi, nơi trung đội của Nhâm Xuân Tải chốt giữ, định đánh đòn bất ngờ, khiến đối phương trở tay không kịp.

Nhưng chúng đã lầm: Trung đội trưởng Nhâm Xuân Tải, biệt danh “nhà chiến thuật”, đã chỉ huy ba chiến sĩ Hạnh, Tiên và Bảo chia làm hai hướng chặn đánh. Xe tăng địch vừa đi vừa bắn như vãi đạn lên mặt cống và hai bên đường. Chiếc xe đi đầu còn cách mặt cống 30 mét, Nhâm Xuân Tải ôm khẩu B.41 lăn nhanh ra một ụ đất. Và như một làn chớp, Tải bắn cháy chiếc xe ngay trước trận địa. Vài phút sau, chiếc xe thứ hai lại bị diệt. Bốn xe còn lại vội lùi ra. Không buông tha, Tải nháy Hạnh xách B.40 cắt đường dẫn đầu, còn mình thì vòng sang phải đánh quặt lại. Xe địch chưa kịp quay lưng tựa vào nhau để đánh trả, liền bị hai quả đạn cùng một lúc phóng tới. Một xe đứt xích chết gí. Ba chiếc còn lại bỏ bộ binh chạy thẳng.
Ở phía bắc cống, y tá Tiên và xạ thủ trung liên Bảo cũng đánh lui một trung đội bộ binh địch, bắn chết hơn chục tên. Tiên lao tới thu súng và lựu đạn. Một tên địch giả vờ chết chồm dậy chống cự. Cuộc vật lộn diễn ra. Bảo đang cảnh giới vội đến tiếp sức cho Tiên. Tên giặc bị đè ngửa. Bảo dùng giẻ lau súng nhét vào miệng hắn rồi cùng Tiên lôi nó về công sự. Đêm đó tổ của Nhâm Xuân Tải lại bắt thêm một tên nữa ở ngách cống sập. Bọn chúng thuộc đại đội 8 thiết giáp sư đoàn “Mãnh Hổ” Nam Triều Tiên.

Cuộc chiến đấu của trung đội Nhâm Xuân Tải và sau đó là của trung đội Nguyễn Đức Tấn còn tiếp tục nhiều ngày nữa trên cống Hang Dơi. Nhâm Xuân Tải, Hoàng Sinh Tùng, những đảng viên, cán bộ ưu tú, lần lượt hy sinh trong tư thế rượt đuổi quân Nam Triều Tiên đã để lại ấn tượng đẹp đẽ thôi thúc các chiến sĩ  tiếp tục chiến đấu. Trung đội Nguyễn Đức Tấn có sáu người thì cả sáu đều trở thành dũng sỹ trên đường số 19.

Đường số 19 bị cắt, bọn giặc ở Tây Nguyên thiếu thốn mọi thứ. Tên trưởng đoàn cố vấn Mỹ nguyền rủa sư đoàn “ Mãnh Hổ” đã từng cắt tai phụ nữ, xé xác trẻ con không ghê tay mà nay vẫn đánh theo lối “đèn cù”. Hắn ra lệnh: “Bằng mọi giá, phải đánh bật trung đoàn l2 Bắc Việt để thông đường, tiếp viện cho Tây Nguyên, cứu sư đoàn 22 ngụy và lực lượng tăng phái đang có nguy cơ bị tiêu diệt ở Công Tum”. Hắn càng kêu, ác liệt càng tăng lên ở các trận địa của trung đoàn 12.
Ban ngày, trung đoàn bộ là cơ quan chỉ huy, đêm xuống, dưới sự điều khiển của chính ủy trung đoàn, tất cả trở thành lực lượng phục vụ. Có thể nói, thời gian này tất cả trung đoàn 12 đã lên chốt. Huyện ủy 8 Gia Lai đã huy động mọi lực lượng để phục vụ cho trung đoàn 12 chiến đấu. Bất chấp bom pháo và bộ binh địch cản đường, từng đoàn dân công, các đội xung kích phục vụ hỏa tuyến đã mang lương thực, thực phẩm tới tận trung đoàn. Những gùi sắn, chuối, đu đủ, măng chua, phần ăn của từng gia đình, cũng được gửi đến cho chiến sĩ. Điều đó đã cổ vũ rất lớn đối với trung đoàn 12.

Đêm 20 tháng 4, 10 ngày sau khi mở chiến dịch, các chiến sĩ trung đoàn 12 nhận được điện của Khu ủy và Quân khu ủy gửi xuống: “Nhiệt liệt khen ngợi trung đoàn 12 đã chiến đấu rất dũng cảm. Địch ở Tây Nguyên rất khốn đốn. Chúng sẽ còn cố sức giải tỏa đường số 19. Đường số 19 sẽ còn hết sức quyết liệt và dữ đội. Các đồng chí hãy nêu cao quyết tâm hơn nữa, công sự phải vững chắc hơn nữa, đánh địch linh hoạt hơn nữa để cắt đường, gây cho địch khốn đốn hơn nữa . .”.
Đồng chí Hoàng Minh Thảo, Tư lệnh Mặt trận Tây Nguyên gửi bức điện: “Cám ơn các chiến sĩ trung đoàn 12 đã anh dũng cắt đường số 19, tạo thuận lợi cho Tây Nguyên diệt địch...”.

Đại tướng Võ Nguyên Giáp cũng điện vào khen ngợi trung đoàn 12 “đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ trong giai đoạn đầu cắt đường số 19, phối hợp với chiến trường chung...”. Rồi tin sư đoàn ở phía bắc tỉnh tiêu diệt chiến đoàn đặc nhiệm 40 ở Hòn Bồ, giải phóng hoàn toàn huyện Hoài ân... bay đến làm nức lòng các chiến sĩ. Chưa bao giờ các chiến sĩ nhận thấy những trận đánh của mình lại gắn bó với các chiến trường khác như thời gian ấy.

Tuy nhiên, sự thiếu hụt quân số đang đặt ra cho cán bộ chi huy trung đoàn phải có phương án chiến đấu thích hợp để tiếp tục thực hiện nhiệm vụ.

Nhận định thế nào địch cũng sẽ tập trung đánh chiếm Cây Rui để uy hiếp cống Hang Rơi, trung đoàn trưởng quyết định rút một số chốt phụ để tập trung lực lượng cho Cây Rui. Còn Cây Rui thì cống Hang Dơi còn đứng được, đường vẫn bị cắt, lực lượng cơ động của tiểu đoàn 5 được rút bớt để tăng cường cho cụm chốt Cây Rui và cụm chốt công binh phía tây đèo. Trận địa hỏa lực được di chuyển vào gần Cây Rui hơn để chi viện cho bộ đội giữ chốt... .

Vừa bố trí xong lực lượng thì rạng sáng ngày 23 tháng. 4, địch mở  đợt tiến công ác liệt chưa từng có vào Cây Rui. Trong bốn tiếng đồng hồ, chúng trút vào đây gần một trăm quả bom và gần ba nghìn quả pháo. Khác hẳn với các đợt tiến công trước, lần này bọn Nam Triều Tiên đã không lùi ra sau khi bị đánh  trả. Chúng dùng bao cát đắp thành công sự nổi nằm lại sườn đồi. Sáng hôm sau, ngày 24 tháng 4, chúng căng vải đỏ phân tuyến cho cối 106.7 và 81 bắn đạn khoan, phá hoại công sự. Một số căn hầm kiên cố bên vách núi bị sụt lở. Đại đội trưởng Nguyễn Hữu Tài và 10 chiến sĩ hy sinh. Trận địa chỉ còn 15 tay súng với sự chỉ huy của tham mưu trưởng tiểu đoàn Nguyễn Hữu Thông và chính trị viên đại đội Ninh Văn Xá.

Ào ạt tiến công không được, địch thay đổi thủ đoạn. Chúng phân tán thành từng tốp lấy bao cát đội lên đầu làm lá chắn, vừa bò, vừa đẩy, lấn từng thước đất. Khoảng cách giữa ta và địch mỗi lúc một gần lại. Giữa lúc đó, tham mưu trưởng Thông hy sinh. Phó đại đội trưởng Quỳnh được cử lên thay thế. Bên dưới, từng tốp địch đẩy bao cát ùn lên.

Phát hiện địch đang tập trung lấn dũi phía trước, ta chưa thể khắc phục được, Quỳnh nảy ý định dùng một bộ phận trang bị gọn nhẹ dưới sự chi viện của hỏa lực tiểu đoàn, vòng sang hai bên tập kích thẳng vào cụm chỉ huy địch để từ đó đánh ngược lên cùng với bộ phận chốt đánh ép xuống. Phương án của Quỳnh được tiểu đoàn đồng ý. Đại đội 61 lúc đó còn 10 đồng chí khỏe và năm đồng chí đã bị thương, chia thành hai bộ phận, bộ phận tiến công (sáu đồng chí) và bộ phận giữ chốt (bốn đồng chí khỏe, năm đồng chí bị thương). Trận đánh chớp nhoáng vào sở chỉ huy địch, khiến bọn lính đang lấn lên chốt hốt hoảng, buộc phải quay đội hình lại đối phó. Hai khẩu đại liên địch bắn kẹp tổ thọc sâu do Quỳnh chỉ huy. Một chiến sĩ hy sinh. Xạ thủ B.40 nằm cạnh Quỳnh trúng đạn. Quỳnh nhoài người gỡ khẩu súng trên tay chiến sĩ vừa gục ngã rồi lăn nhanh xuống một hố pháo. Địch mất mục  tiêu. dừng bắn để  quan sát. Bất thần Quỳnh nhồm dậy ném liền hai quả lựu đạn vào khẩu đại liên trước mặt. Khẩu đại liên thứ hai lập tức bắn xả về hố pháo, nơi Quỳnh ẩn nấp. Trên đầu anh, một lưới đạn ken dày. Bỗng nhiên Quỳnh đứng bật dậy giữa làn mưa đạn ấy và bằng một tài nghệ điêu luyện, anh bóp cò trước khi đường đạn địch chạm tới người anh. Hỏa điểm địch bị diệt. nhưng Vũ Văn Quỳnh từ từ ngã xuống như đang muốn chứng kiến sức công phá của quả đạn do mình bắn ra. Từ trên đồi, chính trị viên Ninh Văn Xá kịp thời chỉ huy bộ phận còn lại đánh hất địch xuống. Các trận địa cối, cao xạ. 12,8 cũng bắn tới chi viện cho đại đội 61.

Địch cuốn ra xa. Một thoáng yên lặng như không hề có chiến sự ở đây. Bỗng một loạt tiếng nổ rền từ trận địa pháo địch ở An Xuân dội tới. Các chiến sĩ đang trong tư thế tránh pháo thì nhiều tiếng nổ lốp bốp ngay trên đầu. Mỏm đồi Cây Rui bị bao phủ một lớp khói trắng nặng.

- Quân đê tiện. Chúng dùng đạn hóa học rồi! -Chính ủy trung đoàn căm giận thốt lên.

- Anh em đã có đủ phương tiện và cách đề phòng. Nhắc các trận địa hỏa lực chuẩn bị chi viện cho đại đội 61 chiến đấu - Trung đoàn trưởng ra lệnh.

Ở sở chỉ huy tiểu đoàn, tiểu đoàn trưởng Nguyễn Đức Hoài và chính trị viên Trần Hữu Biên quyết định tung lực lượng cơ động lên Cây Rui. Trận đánh diễn ra trên chốt Cây Rui mấy phút sau đó thật quyết liệt, nhưng cũng thật hào hùng. Bọn giặc vừa thay thế, ỷ số đông và tin vào vũ khí hóa học, lổm ngổm bò lên như cua. Các chiến sĩ đại đội 61 người nào cũng bị thương hai, ba lần vào đầu, ngực quấn băng trắng xóa, vừa trải qua những cơn ho và chảy nước mắt vì hơi cay, đang lặng lẽ trườn ra các ụ súng. Họ được lệnh để địch vào gần, dùng chai cháy, lựu đạn “câu” qua những bao cát địch đánh đòn phủ đầu đích đáng, biến các bao cát địch thành vật che đỡ cho mình.

Cuộc chiến đấu kéo dài suốt mấy tiếng đòng hồ. Địch chết nhiều, nhưng quân số đại đội 61 cũng vợi gần, chỉ còn lại năm người. Năm chiến sĩ kiên cường ấy dưới sự chỉ huy của chính trị viên Ninh Văn Xá đã hiệp đồng chặt chẽ với lực lượng cơ động và hỏa lực trung đoàn, tiểu đoàn chi viện, giữ vững trận địa cho đến tối.

Đêm hôm ấy, trung đoàn 12 được lệnh dứt chiến đợt 1, chuẩn bị cho đợt 2, với hình thức tác chiến sở trường của mình: phục kích vận động, tiêu diệt sinh lực, phá hủy phương tiện chiến tranh và cơ sở vật chất của địch vận chuyển trên đường số 9, tiếp tục biến đoạn đường này không chỉ thấm đầy máu giặc mà còn là nơi thiêu cháy mọi cơ sở hậu cần của chúng định tiếp cứu cho Tây Nguyên. Trận đánh ngày 25 tháng 6, phá hủy một lúc 59 xe chở hàng, có 10 xe tăng, xe bọc thép, tiêu diệt và bắt sống 318 tên, bắn rơi ba máy bay là một điền hình trong chiến công mới của trung đoàn.

Cho đến nay, năm tháng đã đi qua, nhưng cuộc chiến đấu suốt 18 ngày  đêm của trung đoàn 12 ở đèo Thượng Giang mùa xuân 1972 vẫn được cán bộ chiến sĩ trong sư đoàn và Quân khu 5 coi như một huyền thoại về ý chí sắt đá, lòng dũng cảm vô song và tinh thần sáng tạo mưu trí của họ trong cuộc chiến đấu với quân Nam Triều Tiên.

Chỉ với hai tiểu đoàn bộ binh, một số đại đội hỏa lực mang vác, trung đoàn đã vận dụng linh hoạt và mưu trí các kiến thức quân sự để đánh quỵ cả một sư đoàn thiện chiến quân Nam Triều Tiên có máy bay, xe tăng, pháo lớn yểm trợ, khiến cho sư đoàn này từ sau lần đụng độ ấy đã phải nằm “án binh bất động” cho đến khi cuốn gói lên tàu về nước

Một điều lý thú là trong cuộc viễn chinh xâm lược miền Nam, lần đầu tiên quân Nam Triều Tiên bị bắt làm tù binh là lần đụng độ với trung đoàn 12 ở nam Bình Định, nơi chúng đặt chân xâm lược trước tiên. Và giờ đây, lần đụng độ cuối cùng sau bao nhiêu năm tháng gây tội ác man rợ, lại vẫn ở nam Bình Định: chúng bị chính trung đoàn 12 trừng trị đích đáng với hơn bảy trăm tên chết, bị thương và hai tên bị bắt sống. Một đòn nhớ đời trong lịch sử đánh thuê đối với cái sư đoàn con cưng mang tên “Mãnh Hổ” của bọn độc tài phát xít Nam Triều Tiên. Chẳng thế mà chúng đã dựng bia để làm cái gọi là tưởng niệm những tên lính đã chết trong trận này với những hàng chữ đồng mỉa mai: “Nơi đây, quân đội Nam Hàn đã đánh những trận đẫm máu với trung đoàn 12 Bắc Việt để bảo vệ lãnh thổ chính thể Việt Nam Cộng hòa”. Đối với sư đoàn Sao Vàng, chiến dịch cắt đường số 19 của trung đoàn 12 năm đó đã góp những kinh nghiệm thiết thực trong giai đoạn phòng ngự bảo vệ vùng giải phóng kéo dài hơn hai năm trời ở bắc Bình Định sau đó.

Chiến dịch Xuân - Hè kết thúc, Bắc Bình Định hoàn toàn giải phóng. Thị trấn Bồng Sơn, Tam Quan, Hoài Ân tươi rợp bóng cờ. Trong các vườn dừa, vào những đêm trăng, các chiến sĩ dạy các cháu thiếu nhi múa, hát, niềm vui bừng sáng trên những đôi mắt trẻ thơ.

Hội nghị tổng kết. rút kinh nghiệm chiến dịch của sư đoàn Sao Vàng được tổ chức trong một vườn dừa ở thị trấn Tam Quan. Đoàn cán bộ trung đoàn 12 - trung đoàn lập nhiều thành tích trên mặt trận đường số 19 cũng có mặt. Đó là những ngày sum họp đông đủ, hào hứng hiếm có của sư đoàn.

“Chiến dịch Xuân 1972 trên chiến trường Bình Định là một điển hình chiến dịch tiến công tổng hợp trong năm tiến công chiến lược của toàn miền. Đó là một chiến dịch vừa tiêu diệt sinh lực và phương tiện chiến tranh của địch, vừa cắt đường giao thông, đánh bại một bước chiến thuật co cụm, phá vỡ hệ thống kìm kẹp địch, giải phóng dân và đất đai. Đồng thời còn là một chiến dịch hiệp đồng binh chủng với quy mô vừa trên một hướng, trên một phạm vi tương đối rộng, thời gian tương đối dài, phối hợp chặt chẽ với chiến trường chung. Qua tác chiến của sư đoàn Sao Vàng, đã rút dược nhiều kinh nghiệm tốt về chỉ đạo, chỉ huy chiến đấu và xây dựng đối với các binh đoàn chủ lực và các lực lượng vũ trang giải phóng của quân khu, xứng đáng là một quả đấm chủ lực mạnh trên chiến trường miền “Trung Trung Bộ”1 (Chú thích 1. Trích tuyên dương của Bộ tư lệnh Quân khu 5.)

Trong 24 ngày đêm liên tục tiến công, sư đoàn đã đánh 15 trận cỡ từ tiểu đoàn đến sư đoàn thiếu, hàng trăm trận phản kích vừa và nhỏ, cùng quân dân Bình Định giải phóng bốn quận lỵ, thị trấn, san bằng, bức rút 141 chốt điểm, căn cứ, cắt đứt sự vận chuyển của địch trên đường số 19 suốt 18 ngày đêm, tạo điều kiện thuận lợi cho chiến trường Tây Nguyên tiêu diệt lớn. Sư đoàn đã loại khỏi vòng chiến đấu 10.165 tên địch (có 720 tên lính Nam Triều Tiên), diệt gọn trung đoàn 40 và phần lớn trung đoàn 41 sư đoàn 22 ngụy, quét sạch chính quyền cơ sở trong gần ba huyện, giải phóng hàng vạn dân, làm chủ đoạn đường số 1 dài 50 ki-lô-mét từ bắc Đèo Nhông đến đèo Bình Đê. Đồng thời thu được một khối lượng chiến lợi phẩm đáng kể gồm 22 pháo 105 và 155, hai cối 106.7, 63 xe quân sự, trong đó có 10 xe bọc thép và xe tăng M.41, 320 máy thông tin các loại, hàng trăm tấn đạn và đồ dùng quân sự.

Một vùng giải phóng liên hoàn nối đến với hậu phương chiến lược đã mở ra tới sát bờ biển.

Chiến thắng mùa xuân 1972 ở Bắc Bình Định đã giải quyết sáng tạo một loạt vấn đề về nghệ thuật tác chiến chiến dịch của quân khu và chỉ huy chiến đấu của sư đoàn. Đó là vấn đề lựa chọn khu vực chiến đấu, chọn thời gian, hình thức chiến dịch, chiến thuật, trận mở màn, trận then chốt, trận kết thúc... Có quân khu trực tiếp chỉ đạo, bộ tư lệnh sư đoàn đã dự kiến gần đúng những tình huống phức tạp có thể xảy ra, nên đã giành thắng lợi gấp ba lần dự kiến ban đầu1 (Chú thích 1. Dự kiến ban đầu chỉ giải phóng quận Hoài ân.) Khi đột phá Gò Loi, đã chuẩn bị lực lượng đánh địch phản kích ở Hòn Bồ. Giải phóng xong Hoài ân, đã sẵn sàng lực lượng để phát triển chiến dịch và đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ đánh bắc Phù Mỹ để cô lập Hoài Nhơn, một biểu hiện nghiêm túc của sư đoàn về chấp hành mệnh lệnh và tính chủ động, nhạy bén nắm bắt tình hình và ý định chiến dịch của quân khu. Vì thế, khi tiến đánh Bồng Sơn, Đệ Đức, địch còn đông, hỏa lực mạnh. có căn cứ lớn, vững chắc hơn hẳn khả năng sư đoàn lúc đó. nhưng do thế đã suy yếu và bị cô lập hoàn toàn nên bị tiêu diệt gọn. Nếu sau Hoài ân, sư đoàn tiến đánh Bồng Sơn, Đệ Đức ngay thì khó khăn chưa biết sẽ tới mức nào. Và có giải phóng được Hoài Nhơn thì giá trị diệt gọn sinh lực địch chắc chắn vẫn giảm đi, vì chúng còn rộng đường lui về Phù Mỹ, cũng có thể hiểu như vậy về hướng đánh cắt giao thông của trung đoàn 12 ở đường số 19, không chỉ có giá trị chiến dịch đối với chiến trường Tây Nguyên mà còn đối với cả bắc Bình Định. Sư đoàn “Mãnh Hổ chắc chắn sẽ không nằm yên khi hai trung đoàn 40, 41 ngụy bị đánh tơi tả cách đó 50 ki-lô-mét.

Tổ chức chiến dịch hợp lý, sắc sảo đã là một thắng lợi lớn, nhưng điều quyết định cuối cùng lại tùy thuộc ở những trận đánh cụ thể. Trong chiến dịch này, cán bộ các cấp trong sư đoàn đã tỏ rõ trình độ và khả năng vận dụng chiến thuật, tổ chức binh hỏa lực hợp lý. Điều đáng kể là luôn luôn theo dõi nắm chắc địch ta để sử dụng chiến thuật và thủ đoạn tác chiến một cách linh hoạt, không bảo thủ, cứng nhắc. Việc thay đổi hướng tiến công chủ yếu ở Hòn Bồ, Đệ Đức và chuyển từ “lấn dũi” sang vây lấn tốc độ nhanh ở Hoài ân, Đệ Đức, chuyển điểm chốt khống chế của đại đội 63 thành điểm cắt trên mặt đường số 19 tại cống Hang Dơi... là những biểu hiện của tính linh hoạt đó.

Trong chiến dịch này, sự phối hợp giữa tiến công của lực lượng vũ trang và nổi dậy của quần chúng nhân dân đã đạt tới trình độ nghệ thuật, thể hiện sự vận dụng cụ thể, sáng tạo phương châm “tiêu diệt địch để giành quyền làm chủ, giành quyền làm chủ để tiêu diệt địch” của quân và dân Bình Định. Trong chiến dịch hoặc đợt hoạt động, tiến công và nổi dậy luôn luôn là hai bộ phận hợp thành để chiến thắng. Lòng tin giữa chủ lực và địa phương, giữa địa phương và chủ lực là lòng tin của những người cùng gắn bó về mục tiêu chiến đấu và tình nghĩa sắt son. Sự gắn bó mà mỗi bên đều thấy nếu chỉ riêng mình thì không thể hoàn thành được nhiệm vụ. Sự phối hợp chặt chẽ đó đã tạo nên sức mạnh tổng hợp to lớn, áp đảo quân địch suốt từ đầu đến cuối.

Từ chiến thắng bắc Bình Định. Ở chiến trường Trung -Trung Bộ đã hình thành một công thức mới về chiến tranh nhân dân địa phương: chủ lực diệt một điểm, địa phương có thể giải quyết được ba đến bốn điểm khác. Cũng như chiến dịch Ba Gia ở Quảng Ngãi mùa hè năm 1965.. chiến dịch Xuân - Hè 1972 ở bắc Bình Định là chiến dịch tiến công tổng hợp điển hình của Quân khu 5 trong cuộc chiến tranh chống Mỹ, cứu nước1 (Chú thích 1 Theo tổng kết chiến tranh chống Mỹ của Quân khu 5.).

Chiến dịch này còn tỏ rõ sự tiến bộ vượt bậc về tổ chức mạng hậu cần của sư đoàn và địa phương, cả trong phục vụ chiến dịch và chiến đấu, cả trong tiến công và phòng ngự. Một năm trước đây, tổ chức hậu cần còn mang tính chất tự cấp, từng đơn vị chiến đấu phân tán tự lo lấy. Nhưng lần này, ngay từ đầu chiến dịch, hệ thống hậu cần đã phân cấp đảm nhiệm rõ rệt giữa địa phương với sư đoàn, giữa sư đoàn đến các đơn vị trên cơ sở tính toán rất thực tế và khoa học. Phương án bảo đảm hậu cần bám sát phương án chiến dịch, chiến đấu. Cũng như trong tác chiến, việc chỉ đạo và thực hiện công tác hậu cần luôn sáng tạo và linh hoạt theo diễn biến cụ thể trên chiến trường. Nếu không có các kho trạm ém trước ở Phù Mỹ, Hoài Nhơn và lưu động cấp phát cơ sở vật chất kỹ thuật trên đường hành quân cho bộ đội thì chắc chắn tốc độ phát triển chiến dịch sẽ không thể đáp ứng được ý định của người chỉ huy. Và, nếu không xúc tiến chuẩn bị cơ sở vật chất kỹ thuật ngay sau khi giải phóng Hoài ân thì việc tiến đánh Bồng Sơn, Đệ Đức với tốc độ và quy mô, hình thức chiến thuật như vậy, chắc chắn sư đoàn sẽ còn gặp nhiều khó khăn hơn. Riêng trung đoàn 12, với việc tính toán và tổ chức bảo đảm lương thực, thực phẩm cũng như vận chuyền súng, đạn, gỗ, bao cát... phục vụ chiến đấu phòng ngự hơn nửa tháng trời giữa vùng rừng núi hiểm trở, xa sư đoàn là một trưởng thành đáng kể.

Trong chiến dịch này, lần đầu tiên trong lịch sử của mình, sư đoàn thu được khối lượng lớn vũ khí, phương tiện chiến tranh của địch. Ngành hậu cần đã kịp thời tận thu và sử dụng có hiệu quả cho trước mắt cũng như trong những năm tiếp theo.
Quán triệt sự kết hợp giữa tiến công và nổi dậy, hậu cần sư đoàn đã kết hợp chặt chẽ với hậu cần nhân dân trong công tác bảo đảm của mình. Nó không chỉ thể hiện trong những ngày chuẩn bị chiến dịch mà cả trong quá trình chiến dịch phát triển. Mỗi chiến sĩ cầm súng chiến đấu đều thấy yên tâm và cảm kích mỗi khi nhận được những mệnh lệnh ngắn gọn: “Hành quân ngay đến Phù Mỹ, Bồng Sơn... sẽ có dân công, vận tải bổ sung súng, đạn”. “Truy kích tiếp, thương binh giao lại cho địa phương”. “Đại đội 1 nhận cơm nắm ở thôn Châu Trúc”. “Tiểu đoàn 3 vượt đầm bằng thuyền đánh cá”. “Đồng bào đã đánh xe lam tới, đại đội 2 và hỏa lực truy kích theo địch ngay”.v.v. Kẻ thù không thể hiểu nổi và luôn bị bất ngờ về thời gian và tốc độ tiến công một phần là do phương pháp tổ chức hậu cần như vậy.

Đạt được những thắng lợi trên, không thể không nói đến hiệu quả có tính chất quyết  định của những ngày xây dựng và huấn luyện. Việc làm thay đổi hẳn nhận thức, tư tưởng, tổ chức và phong cách tác chiến nhỏ lẻ, phân tán đã từng ăn sâu vào mỗi chiến sĩ trong những năm diệt kẹp, giành dân trước đây, chuyển sang chiến đấu tập trung hiệp đồng binh chủng quy mô trung đoàn, sư đoàn trong thế trận chung của quân khu là một cuộc cách mạng thực sự đối với sư đoàn, đó là một quá trình học tập, rèn luyện công phu và kiểm nghiệm gắt gao về quán triệt nhiệm vụ, củng cố tổ chức, xây dựng nòng cốt, về bồi dưỡng và rèn luyện đội ngũ cán bộ, đảng viên, về huấn luyện chiến thuật cũng như kỹ năng chiến đấu của bộ đội... Không phải ngẫu nhiên mà trong chiến dịch này, người chỉ huy chỉ cần ra lệnh đánh bằng chiến thuật nào là mỗi cán bộ, chiến sĩ đã có thể nhanh chóng biết mình phải chuẩn bị và hành động ra sao ở cương vị được đảm nhiệm.

Chỉ trong năm tiếng đồng hồ, trung đoàn 12 đã cấu trúc xong một trận địa phòng ngự giữa vùng núi đá sỏi sát nách địch. Hoặc như đại đội cối 120 bắn 30 quả đạn vào chóp nhọn Hòn Bồ, năm quả vào nửa phía đông điểm cao 75 không sai quả nào. Và viên đạn 105 đầu tiên được bắn đi trong lịch sử chiến đấu của sư đoàn đã trúng tháp nước căn cứ Đệ Đức, v.v. là những biểu hiện sinh động của kết quả huấn luyện. Vì vậy, trong chiến dịch này, tỷ lệ tiêu thụ đạn dược đạt mức thấp nhất. 20 ngày chiến đấu ở bắc Bình Định, sư đoàn sử dụng 58 tấn đạn. Trung bình mỗi tấn đạn loại khỏi vòng chiến đấu 172 tên địch (không kể kết quả phụ kho tàng, phương tiện chiến tranh và hầm hào, lô cốt).

Sự nỗ lực về các mặt của cán bộ chiến sĩ sư đoàn và quân dân địa phương là vô cùng to lớn, nhưng không thể tách rời thắng lợi của sư đoàn với chiến công của các chiến trường toàn miền trong mùa xuân lịch sử đó, trực tiếp là hoạt động của các đơn vị trên địa bàn quân khu và tỉnh Bình Định. Sư đoàn 22 ngụy không bị giam chân khốn đốn ở Công Tum, lực lượng dự bị chiến lược ngụy không bị đổ vào Quảng Trị, An Lộc.. thì cuộc chiến đấu của sư đoàn Sao Vàng và quân dân Bình Định sẽ còn gian khổ ác liệt biết chừng nào. Điều đáng kể là trước thời cơ chung, quân dân Bình Định cũng như sư đoàn Sao Vàng đã phát huy được nỗ lực chủ quan, tạo ra thời cơ trực tiếp, biến ít thành nhiều, nhỏ thành lớn, nhân thắng lợi lên gấp bội. .

Tấm huân chương Quân công hạng nhất tặng cho sư đoàn Sao Vàng, hai huân chương Quân công hạng Nhì tặng cho các trung đoàn, và tỉnh Bình Định được tuyên dương là ngọn cờ đầu toàn miền về tiến công và nổi dậy trong chiến dịch này là một phần thưởng cao quý đối với cán bộ chiến sĩ và đồng bào.

Tuy nhiên, mọi người đều hiểu giải phóng rồi, nhưng bảo vệ thành quả thế nào, tiếp tục phát huy nó ra sao đang còn là một trách nhiệm lớn lao mà hơn ai hết, mỗi cán bộ. chiến sĩ sư đoàn ý thức rõ rệt trách nhiệm đó trước tiên thuộc về họ.

Cuộc chiến đấu bảo vệ vùng giải phóng đang chờ họ ở phía trước.

CHƯƠNG NĂM: TRƯỚC VÀ SAU HIỆP ĐỊNH PARIS

1. GIỮ VỮNG BÀN ĐẠP HOÀI ÂN

Cuộc tiến công chiến lược Xuân - Hè 1972 của quân và dân miền Nam đã giáng một đòn nặng nề vào chiến lược “Việt Nam hóa” chiến tranh của đế quốc Mỹ. Từ tháng 3 đến tháng 5, các binh đoàn chủ lực ta đã đập tan ba tuyến phòng ngự kiên cố nhất của địch ở Quảng Trị, Tây Nguyên và miền Đông Nam Bộ, tiêu diệt và làm tan rã nhiều sư đoàn, trung đoàn quân chủ lực ngụy, “Xương sống” của chiến lược “Việt Nam hóa“ chiến tranh của Mỹ.

Cũng bắt đầu từ tháng 5 năm 1972, vùng giải phóng đã mở ra bát ngát ở Quảng Trị, kéo dài từ vĩ tuyến 17tới bờ bắc sông Thạch Hãn, bao gồm cả thị xã Đông Hà và thị xã Quảng Trị. Ở Đức Tô, Tân Cảnh (Công Tum), Ở Hiệp Đức ( tây Quảng Nam), ở ba huyện phía bắc Bình Định và ở Bình Long (tây - bắc Sài Gòn). Tuyến giao thông của ta có thể tự do đi lại từ Đồng Hới đến Đông Hà, dọc theo đường số 9 (Đông Hà - Khe Sanh), vào tận Tây Nguyên và miền Đông Nam Bộ.
Trước sự thất bại nặng nề đó, viên tướng Pháp Đờ Cát-tơ-ri kẻ 18 năm trước đây từng bị bắt sống ở lòng chảo Điện Biên Phủ đã hoan hỉ kêu lên rằng: (Người Việt Nam là những chiến sĩ tài giỏi nhất thế giới. Không có một nước châu Âu hoặc châu Mỹ nào có thể thắng được họ. Mỹ đã bị đánh bại. Người Mỹ không còn cách lựa chọn nào khác hơn là rút khỏi Việt Nam (AFP 6-6-1972). Còn đảng dân chủ, một đảng lớn từng cầm quyền ở Mỹ cũng phải thừa nhận: “Sự trống rỗng củaViệt Nam hóa, một khẩu hiệu lừa bịp có vẻ như hứa hẹn một thắng lợi ít tốn kém, đã bị phơi trần qua cuộc tiến công gần đây của Cộng sản“.

Vấn đề cay đắng đối với Ních-xơn lúc này không chỉ là thất bại của cái học thuyết do y đề xướng mà còn kéo theo sự sụp đổ về mưu đồ chính trị mà chính quyền y đeo đuổi mấy năm nay ở Pa-ri. Chúng định thương lượng trên thế mạnh, định rút ra khỏi Việt Nam trong danh dự. Nhưng chúng không thực hiện nổi. Một lần nữa, Nhà trắng và Lầu năm góc lại đau đầu bàn mưu tính kế. Những cuộc tranh cãi gay gắt nổ ra và cuối cùng phe Ních-xơn đã thắng với chủ trương “Mỹ hóa“ lại cuộc chiến tranh Việt Nam bằng không quân và hải quân. Chiến sự lại bùng lên ác liệt ở cả hai miền Nam, Bắc nước ta. .
Bắt đầu từ tháng 7 năm 1972. quân ngụy, dưới sự chi viện ồ ạt của không quân, hải quân Mỹ đã mở những cuộc hành quân lớn vào nhiều vùng địa bàn chiến lược mà Quân giải phóng đã mở ra trong tháng 5. Những trận đánh dai dẳng, khốc liệt chưa từng có lại diễn ra xung quanh Thành Cổ Quảng Trị, Quế Sơn, Đầm Dơi (Quảng Nam), ở ba huyện phía bắc Bình Định và những khu vực bao quanh thị xã An Lộc tỉnh Bình Long.

Riêng ở bắc Bình Định, nơi sư đoàn Sao Vàng đang hoạt động, quân ngụy đã tập trung 23 tiểu đoàn chủ lực, bảy tiểu đoàn bảo an, có bảy chi đoàn xe tăng, xe bọc thép và hàng trăm máy bay Mỹ yểm trợ. Chúng tính toán: “Chủ lực đối phương ở đây chỉ có sư đoàn 3 Bắc Việt với quân số còn khoảng 40 phần trăm đang tập trung củng cố ở thung lũng An Lão. Với tương quan lực lượng như vậy, bọn chỉ huy quân khu 2 ngụy khẳng định việc “ tái chiếm bắc Bình Định là trong tầm tay”. Chúng đặt kế hoạch: bước thứ nhất đánh chiếm bàn đạp bắc Phù Mỹ. Bước thứ hai, chiếm Bồng Sơn. Tam Quan, Hoài ân. Bước thứ ba, tiến hành “bình định“ trở lại. Một thử thách mới đang đến với cán bộ, chiến sĩ sư đoàn Sao Vàng.

Sau Xuân - Hè 1972, chấp hành chỉ thị của Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương, đảng ủy và Bộ tư lệnh Quân khu 5 chủ trương mở hoạt động Thu nhằm tiêu diệt, làm tan rã một bộ phận quân chủ lực và quân địa phương địch, giải phóng vùng nam Quảng Ngãi và tây -bắc Quảng Nam. tiếp tục tiến công để mở rộng và hoàn chỉnh vùng giải phóng Tây Nguyên. Trong kế hoạch cụ thể của chiến địch, sư đoàn Sao Vàng có hai nhiệm vụ:

- Trung đoàn 12 phối hợp với các lực lượng vũ trang địa phương, đánh đích phản kích bảo vệ bắc Bình Định.

- Sư đoàn (thiếu trung đoàn 12) hành quân ra nam Quảng Ngãi (hướng trọng điểm của quân khu), phối hợp với sư đoàn 2, tạo nên một vùng giải phóng hoàn chỉnh từ nam sông Vệ tới bắc Phù Mỹ nối đến với bắc Công  Tum .

Trong lúc sư đoàn Sao Vàng đang khẩn trương chuẩn bị vào chiến địch mới thì địch đã tập trung ở phía nam tỉnh Bình Định, gồm toàn bộ sư đoàn 22 (4 trung đoàn), hai liên đoàn biệt động số 2 và số 6, bảy chi đoàn xe tăng, xe bọc thép, ba tiểu đoàn bảo an do tên chuẩn tướng Phan Đình Niệm, tư lệnh sư đoàn 22 chỉ huy.

Điều đặt ra khá căng thẳng và phức tạp đối với sư đoàn Sao Vàng và Bộ chỉ huy Mặt trận bắc Bình Định là ta có thể chặn đứng cuộc phản kích của địch được không ? Và chặn bằng cách nào trước thế địch đông như vậy? Lúc này lực lượng phòng ngự của ta chỉ có hai tiểu đoàn chủ lực, hai tiểu đoàn địa phương. Trung đoàn 12 còn đang ở phía nam đường số 19 chưa về kịp.

Ngày 5 tháng 7, cuộc họp liên tịch giữa bộ tư lệnh sư đoàn Sao Vàng, tỉnh đội Bình Định và các huyện đội Hoài ân, Hoài Nhơn, Phù Mỹ đã thống nhất chủ trương: Tổ chức một trận địa phòng ngự giữ đèo Phủ Cũ kéo dài về phía tây tới đèo ông Bộ, Hòn Bồ, phía Đông qua núi Chóp Chài tới đèo Phú Thứ (giáp biển). Đưa ngay tiểu đoàn 11 công binh có hỏa lực chi viện làm nhiệm vụ chốt tại đèo Phủ Cũ. Tiểu đoàn 4 trung đoàn 12, đại đội công binh trung đoàn 2 cùng các đại đội bộ đội địa phương huyện Phù Mỹ làm lực lượng cơ động đánh địch từ phía sau và cạnh sườn khi địch tiến công Phủ Cũ. Các đơn vị còn tại của sư đoàn và địa phương đảm nhiệm phòng ngự tại chỗ, đề phòng địch đổ quân xuống phía sau Hoài ân, Hoài Nhơn trước khi trung đoàn 12 về đủ

Đây là một phương án chính xác, tích cực nhưng do thời gian quá gấp, thế địch đông nên khi địch ồ ạt tiến công, các đơn vị trên trận địa phòng ngự đã phải chiến đấu hết sức khó khăn, ác liệt. Các chiến sĩ tiểu đoàn công binh đã chiến đấu kiên cường với trung đoàn 47 ngụy trên đèo Phủ Cũ, nhưng vì lực lượng quá chênh lệch nên cuối cùng phải lùi dần về Diên Khánh, Văn Công (nam Bồng Sơn) với quân số còn một phần ba.

Trước tình hình ấy, ngày 17 tháng 7, Bộ tư lệnh Quân khu 5 quyết định không đưa sư đoàn Sao Vàng ra nam Quảng Ngãi mà dùng toàn bộ lực lượng của mình cùng quân dân địa phương đánh địch giữ vững vùng giải phóng bắc Bình Định. Lúc nhận điện, sư đoàn đã hành quân được hai ngày. đang trên đường ra Quảng Ngãi. Các đơn vị nhận được lệnh hành quân gấp rút không kể ngày đêm trở về bắc Bình Định trước ngày 2 tháng 7. Sư đoàn dự tính, với lực lượng hiện có, ta có thể chặn đứng bước tiến của địch ít ra là một tuần lễ ở phía nam sông Lại Giang.

Thế nhưng, sau khi chiếm được bàn đạp Phủ Cũ , Phạm Văn Phú ra lệnh cho Phan Đình Niệm tung toàn bộ lực lượng đánh ồ ạt ra Hoài Nhơn nhằm khai thông đường số 1: Kết quả, chúng đã thực hiện được ý định đó trước khi sư đoàn Sao Vàng kịp tổ chức một trận địa phòng ngự đủ khả năng chặn đứng chúng lại.

Ngày 16 và 17, liên đoàn biệt động số 6 từ phía sau được đưa lên đánh chiếm điểm cao 285, 322, đèo ông Bộ, núi Đá Giang, trung đoàn 40 đánh chiếm Diên Khánh, Văn Công, cầu Vợi, sau đó thọc ra chiếm quận lỵ Bồng Sơn. Vượt qua được sông Bồng Sơn, trận địa ngăn chặn thứ hai bảo vệ Hoài Nhơn của ta, địch tung ba trung đoàn đánh chiếm Núi Kho, Hòn Đền, căn cứ Đệ Đức. Ngày 23 tháng 7, liên đoàn biệt động số 2 đánh chiếm thị trấn Tam quan, hoàn thành khai thông dường số 1 từ Bình Định ra Quảng Ngãi.

Trong những ngày này, các đơn vị của sư đoàn và lực lượng địa phương phòng giữ ở các khu vực trên đã chiến đấu rất kiên cường, dũng cảm trước thế địch đông và bom pháo dày đặc. Một vài đơn vị hết súng đạn buộc phải rút về phía sau.
Tuy địch chỉ chiếm được các vị trí then chốt dọc hai bên đường số 1 còn hầu hết vùng giải phóng vẫn được giữ vững, nhưng cán bộ, chiến sĩ sư đoàn Sao Vàng cũng như quân dân địa phương đã rút ra cho mình một bài học đau xót về việc tổ chức lực lượng, xây dựng thế trận phòng ngự khi vùng giải phóng đã mở ra, về quan điểm đơn thuần tiến công và thiếu nhạy bén trước những thay đổi về địch. Những kẽ hở đó đã tạo cơ hội cho địch tiến quân nhanh chóng, cướp lại thành quả cách mạng một cách quá dễ dàng.

Thoả mãn với thắng lợi bước đầu, tên chỉ huy sư đoàn 22 ngụy tuyên bố trong vòng hai tuần lễ nữa chúng sẽ dự bữa tiệc lớn ở địa điểm hội quân cuối cùng là quận lỵ Hoài Ân. Và, sẽ hoàn tất kế hoạch tát chiếm bắc Bình Định vào đầu tháng 8. Còn Nguyễn Văn Thiệu đang đi đốc chiến cũng vội đáp máy bay đến Bồng Sơn, ra lệnh “ tái chiếm Hoài ân bằng mọi giá “. Nhưng sự hoan hỉ của chúng quá sớm. Sư đoàn Sao Vàng và quân dân bắc Bình Định đã tổ chức lực lượng, dàn lại thế trận, có đủ ý chí và sức mạnh để giáng trả chúng.

Trong một bức điện trả lời sau khi sư đoàn Sao Vàng báo cáo địch đã “líp” đường số 1 ở Bình Định và xin nhận thiếu sót về việc đó, đồng chí Tư lệnh Quân khu 5 đã viết: Nếu nói khuyết điểm thì cái lớn nhất là ta đã để địch tiến quá nhanh và hầu như quá dễ. Còn việc không cho địch thông đường số 1 lúc này là không thực tế. Dù ngay từ đầu, toàn bộ sư đoàn 3 có sẵn thế trận phòng giữ thì việc thông đường của địch vẫn là tất yếu... Tây Nguyên đang bước vào mùa mưa, địch chịu bỏ phản kích ở Tây Nguyên để dồn lực lượng về đồng bằng là nhằm mục đích ấy. Hơn nữa, chính quyền Sài Gòn không chịu để các tỉnh duyên hải miền Trung bị cắt đôi ở Bình Định trong thế quân sự và chính trị hiện nay... Về nhiệm vụ tới bức điện nhấn mạnh: “Nhưng ở Hoài ân thì các đồng chí sẽ giữ được và phải quyết tâm bảo vệ bằng được. Đó là địa bàn rất quan trọng hiện nay và cho tuơng lai của ta nữa”.

Lúc bấy giờ, các chiến sĩ sư đoàn Sao Vàng chưa biết hiệp định Pa-ri sẽ được ký kết trong thời gian tới. Ý thức bảo vệ Hoài ân là ý thức chấp hành mệnh lệnh, đồng thời là tình cảm và trách nhiệm đối với vùng giải phóng mà mình đã phải đánh đổi bằng bao xương máu mới giành được.

Sau một số trận tiến công, diệt một số sinh lực địch, thậm chí làm chủ thị trần Bồng Sơn một đôi ngày nhưng lại bị bật ra bởi sự phản kích quyết liệt của địch, bộ tư lệnh sư đoàn thấy với khả năng hiện nay, việc tiến công để thu hồi toàn bộ thắng lợi trong mùa xuân là không còn phù hợp. Trong cuộc họp ngày 30 tháng 7, thường vụ đảng ủy quyết định tập trung lực lượng để bảo vệ Hoài ân. Và, ngày hôm sau, sư đoàn trưởng Huỳnh Hữu Anh ra lệnh cho các đơn vị rút khỏi Hoài Nhơn Phù Mỹ về lập thế trận mới.

Cũng như bảy năm về trước, trong sư đoàn đã từng nổ ra những cuộc tranh luận : Có đánh thắng được Mỹ không, thắng bằng cách nào, thì bây giờ một câu hỏi mới lại được đặt ra : Có giữ vững Hoài ân được không và giữ bằng cách nào?. Hồi ấy, khái niệm phòng ngự là điều tối kỵ trong tư tưởng cán bộ chiến sĩ sư đoàn. Vì thế, chiến thuật phòng ngự không được huấn luyện trong chương trình quân sự. Chiến thuật vận động tiến công kết hợp chốt có dáng dấp phòng ngự trận địa nhưng múc đích của nó là tiêu diệt sinh lực địch chứ không giữ đất. Còn đợt hoạt động cắt giao thông của trung đoàn 12 ở đường số 19 hồi tháng 4 cũng chỉ nhằm cắt đường trong khoảng thời gian nhất định. Bây giờ sư đoàn phải bảo vệ cả một huyện trong điều kiện quân số, vũ khí thiếu thốn thì phải vận dụng phương thức hoạt động nào, đánh bằng chiến thuật nào để có thể hoàn thành nhiệm vụ? Đó là những suy nghĩ, tính toán của bộ tư lệnh sư đoàn.

Cùng với sư đoàn, tỉnh ủy và tỉnh đội Bình Định cũng nhận được chỉ thị của Khu ủy và Bộ tư lệnh Quân khu phải bảo vệ bằng được Hoài ân. Trong những ngày nóng bỏng đó, thường vụ tỉnh ủy, ban chỉ huy tỉnh đội Bình Định thường xuyên cùng với bộ tư lệnh sư đoàn thảo luận thống nhất các chủ trương và phương án tác chiến. Một trong những ý kiến có giá trị là phải kết hợp tiến công với nổi dậy trong chiến đấu phòng ngự, do tỉnh ủy Bình Định đề xuất. Bởi vì, nếu kết hợp tốt sức chiến đấu của sư đoàn cùng lực lượng địa phương tại Hoài ân với phong trào tiến công. nổi dậy của các lực lượng địa phương ở khắp tỉnh thì việc bảo vệ Hoài ân sẽ thuận lợi hơn nhiều.

Sau khi thống nhất, phương án cơ bản bảo vệ Hoài ân của sư đoàn và các lực lượng vũ trang địa phương được xác định cụ thể: Sư đoàn Sao Vàng đảm nhiệm lập trận địa phòng ngự đối diện với địch ở những khu vực then chốt. Các lực lượng vũ trang Hoài ân bố trí xen kẽ với trận địa của chủ lực. Các huyện khác lấy bộ đội tỉnh1 (Chú thích 1. Lúc này bộ đội tỉnh Bình Định đã lập thêm d55. d56 hoạt động ở phía bắc, d50. d52 hoạt động ở phía nam. Huyện Hoài Nhơn thành lập tiểu đoàn, các huyện khác có từ 2 đến 3 đại đội tập trung) và một bộ phận của sư đoàn Sao Vàng làm nòng cốt đẩy mạnh tiến công và nổi dậy, kết hợp với binh vận đánh vào sau lưng địch, chặn cắt giao thông, không để chúng chi viện cho Hoài ân.

Trước mắt, để giúp sư đoàn Sao Vàng nhanh chóng tăng cường lực lượng và lập thế trận, đảng bộ Bình Định đã động viên hàng ngàn thanh niên nam nữ vào bộ đội, huy động mọi tầng lớp nhân dân thay nhau đi dân công hỏa tuyến, đào hầm hào, thiết bị trận địa. Đêm đêm, trên con đường từ An Lão xuống Bình Hòa. Mỹ Thành và những đường ngang dọc xung quanh quận lỵ Hoài ân rầm rập xe cộ chở gỗ, đá, cột nhà, cánh cửa do đồng bào ủng hộ làm trận địa chốt, làm hầm trú ẩn cho nhân dân1 (Chú thích 1. Trong đợt này, nhân dân Bình Định đã tham gia đào 178 ki-lô-mét đường hào, làm 103 ki-lô-mét hàng rào, đào 1.247 công sự chiến đấu. 170 hầm chốt, gài 1.879 quả mìn tự tạo. Động viên 1700 thanh niên gia nhập các đơn vị và cơ quan, thu mua 1200 tấn gạo. .) Bộ binh địch chưa tới, nhưng bom pháo chúng không lúc nào ngớt giội xuống các ngã ba đường, bến sông, các làng mạc. Tuy vậy, chúng vẫn không sao ngăn nổi những dòng người, dòng xe đang đổ về các cụm chốt Hòn - Bồ, Đầu Tượng, Núi Chéo. Hố Da. Núi Bụt... Mọi người đều hiểu rằng: chiến đấu phòng ngự sẽ gian khổ, ác liệt và phức tạp hơn nhiều so với tiến công.

Ngay sau khi đánh thông đường số 1, tên chỉ huy sư đoàn 22 ngụy đưa toàn bộ bảy tiểu đoàn bảo an ra đóng giữ các mục tiêu thay cho quân chủ lực lên phía trước, tạo thế bao vây Hoài ân. Ngày 27 tháng 7, hắn dùng trực thăng đổ một tiểu đoàn biệt động đánh chiếm Hòn Bồ, một điểm cao khống chế nằm sâu trong vùng giải phóng. Nhưng chúng đã bị tiểu đoàn 5 trung đoàn 12 và một bộ phận trung đoàn 2 đánh phủ đầu. Sau một ngày chiến đấu, ta diệt hàng trăm tên, khống chế máy bay, khiến bọn tàn quân phải chạy bộ qua đèo Cây Sung về đường số 1.

Từ ngày 6 đến 10 tháng 8, chúng đánh vào Lại Khánh, Phú Văn (bắc, đông-bắc quận) nhằm hút lực lượng ta ra đó. Khi chiến sự dang diễn ra ác liệt, chúng đổ một tiểu đoàn xuống Hòn Bồ định tạo mũi vu hồi bất ngờ đánh vào quận. Nhưng cả hai hướng, chúng đều bị ta đánh bật ra.

Từ 11 đến 16 tháng 8, cùng một lúc, chúng đánh chiếm các mỏm cao Hố Da, Núi Chéo, Du Tự nhưng bị trung đoàn 12, trung đoàn 21 chặn đánh thiệt hại nặng. Phối hợp với sư đoàn, bộ đội địa phương và du kích Hoài Nhơn đã tiến công mạnh ở Bồng Sơn, Đệ Đức, Tam Quan. khiến địch phải dùng hai liên đoàn biệt động và một trung đoàn bộ binh kéo ra càn quét giải tỏa. Tiểu đoàn 4 trung đoàn 12 cùng tiểu đoàn 55 và lực lượng vũ trang địa phương Phù Mỹ đánh mạnh ở bắc Đèo Nhông, buộc địch phải rút trung đoàn 41 về Trà Quang giữ quận lỵ Phù Mỹ. Thực tế đó khẳng định việc lập thế trận sử dụng chiến thuật và vận dụng phương thức hoạt động của sư đoàn và tỉnh đội Bình Định là chính xác, có hiệu quả. Tuy nhiên, mọi người đều hiểu những trận phản kích vừa qua chỉ là bước đầu, sư đoàn 22 ngụy sẽ không dừng lại ở đó.
Lúc này trên chiến trường miền Nam, các lực lượng vũ trang ta bắt đầu hoạt động mạnh, buộc bộ tổng tham mưu ngụy phải rút liên đoàn biệt động số 6 đang tăng cường cho sư đoàn 22 vào miền Tây Nam Bộ. Mỗi ngày qua đi lúc này là một bất lợi cho kế hoạch của Niệm. Bởi vậy, ngày 21 tháng 8, hắn quyết định tung toàn bộ sư đoàn của hắn, có chiến đoàn 22 làm dự bị. . cùng một lúc đánh trên nhiều hướng nhằm chiếm bằng được quận lỵ Hoài ân.

Phán đoán ý định của địch, bộ tư lệnh sư đoàn SaoVàng đã có phương án tác chiến cụ thể cho lần phản kích này: Sư đoàn sẽ đánh sáu trận liên tiếp bằng các hình thức chiến thuật vận động tiến công kết hợp chốt, phục kích, tập kích và bao vây tiến công liên tục quy mô tiểu đoàn đến trung đoàn thiếu xung quanh quận ly.

Trên hướng phản kích chủ yếu của địch ở phía nam quận lỵ  trung đoàn 41, trung đoàn 42 ngụy đã gặp trung đoàn 2 - trung đoàn mạnh của sư đoàn Sao Vàng. Ngày đầu tiên, chúng bị diệt 200 tên ở thung lũng Ân Tường. Những ngày tiếp theo, hơn hai chục trận đánh đã diễn ra liên tiếp trên dẫy núi Đầu Tượng, Hòn Bồ, Đá Giang. Trưa ngày 26, lợi dụng lúc cơn mưa bất ngờ ập xuống, khí núi ngùn ngụt bốc lên, một bộ phận địch lén lút đánh thẳng lên cụm điểm cao Đầu Tượng, nằm sát phía nam quận ly. Nhưng đến đêm, một trận tập kích hợp đồng binh chủng của trung đoàn 2 đã tiêu diệt gọn bọn địch này. Toàn bộ số quân còn lại của địch phải rút chạy về đường số 1.

Ở hướng bắc và đông-bắc quận ly, trung đoàn 12 và trung đoàn 21 cùng các đơn vị hỏa lực, đặc công, bộ đội địa phương cũng chặn đứng cuộc tiến công của hai trung đoàn 47 và 40 ngụy. Bị tổn thất nặng trên tất cả các hướng. Chúng vội vàng lui quân, chuẩn bị cho đợt tiến công kép, đồng thời giải tỏa vùng đông Phù Mỹ khi đó đang bị các lực lượng vũ trang địa phương tiến công và nổi dậy uy hiếp trực tiếp quận ly Phù Mỹ.

Mặc dù quân số có hạn, súng đạn bị hao hụt nhưng trận địa của sư đoàn Sao Vàng vẫn được giữ vững, kinh nghiệm tổ chức phòng ngự được bổ sung. Bộ tư lệnh sư đoàn nhận thấy nếu cứ chờ địch tiến công để đánh trả thì sẽ bị động. Sau khi phân tích tình hình và tính toán lực lượng, sư đoàn quyết định dùng một số đơn vị chuyển sang tiến công vào các căn cứ xuất phát hành quân của sư đoàn 22 ngụy và cắt giao thông phía sau lưng chúng.

Mục tiêu chính của đợt tiến công này là cụm quân của trung đoàn 47 ngụy ở Đèo Phủ Cũ, do tiểu đoàn 40 đặc công sư đoàn đảm nhiệm.

Đêm 2 tháng 9, tiểu đoàn hành quân xuyên rừng, vượt qua khu vực phòng ngự của địch trên đường số 1, vòng ra bờ biển Phú Thứ rồi ngược lên tập kết ngay sát phía đông đèo Phủ Cũ, nơi bọn địch không thể ngờ tới. 3 giờ sáng, các chiến sĩ đặc công lách giữa các chốt ngoại vi, bất ngờ đánh thẳng vào trận địa pháo và cụm quân gần một tiểu đoàn địch. Sau 20 phút chiến đấu, tiểu đoàn đặc công diệt gọn hai đại đội lính cộng hòa, một trận địa pháo sáu khẩu 105 và hai kho đạn.
Bị tiến công bất ngờ và tổn thất nặng ở phía sau, tên Niệm phải bỏ dở cuộc càn ở vùng đông Phù Mỹ để ra giải tỏa Phủ Cũ. Nhưng cánh quân này bị trung đoàn 12, tiểu đoàn 14 công binh và tiểu đoàn 55 của tỉnh chặn đánh tơi tả ở xã Mỹ Lộc. Diệt 400 tên, bắn cháy 10 xe bọc thép, cắt đứt đường số 1. Trước tình thế ấy, Niệm lại phải ra lệnh cho trung đoàn 42 và trung đoàn 47 đang chuẩn bị tiến công Hoài ân quay về giải tỏa bắc Phù Mỹ.

Đợt tiến công thứ nhất, sư đoàn Sao Vàng đã thành công trong việc điều lực lượng địch quay lại phía sau để cải thiện thế trận phòng ngự. Sang đợt hai, phù hợp với chiến trường quân khu trong chiến dịch Thu, sư đoàn được lệnh cùng với các lực lượng vũ trang địa phương tiêu diệt ngụy quân, ngụy quyền, mở rộng vùng giải phóng ở phía nam tỉnh, đánh thẳng vào hậu phương an toàn của chúng. Một bài tính khá phức tạp đặt ra trong bộ tư lệnh, bởi tiến vào phía nam tỉnh, sư đoàn phải rời khu vực phòng ngự của mình hơn 50 ki-lô-mét. Trong khi đó sư đoàn 22 ngụy vẫn còn ngấp nghé trước quận ly Hoài ân. Nếu chúng tiến công Hoài ân, liệu lực lượng còn lại của sư đoàn có giữ được thế trận hay không? Sau khi dự kiến mọi khả năng và tình huống, bộ tư lệnh sư đoàn quyết định : Sử dụng hai phần ba lực lượng gồm trung đoàn 2 và trung đoàn 21 làm lực lượng tiến công. Trung đoàn 12, một đơn vị có kinh nghiệm chiến dấu phòng ngự cùng với các đơn vị trực thuộc ở lại bảo vệ Hoài ân. Một lần nữa yếu tố bí mật trong chuyển quân lại được đặt ra nghiêm ngặt cho tới khi khu vực phía nam nổ súng.

Cuộc hành quân tiến xuống phía nam của hai trung đoàn 2 và 21 vừa được tiến hành thì ngày hôm sau, địch tổ chức đánh vào Hoài ân. Được quán triệt sâu sắc nhiệm vụ, các lực lượng bảo vệ Hoài ân đã chiến đấu hết sức quả cảm và mưu trí. Tiểu đoàn 5 đánh lui bảy lần tiến công của hai tiểu đoàn địch có xe bọc thép yểm trợ tại các thôn Năng An, Đại Định. Địch tăng cường thêm hai tiểu đoàn và một chi đội xe bọc thép định chọc thủng trận địa tiểu đoàn 5, nhưng tiểu đoàn 4 đã kịp thời đến chi viện. Cuộc chiến dấu diễn ra suốt tám ngày đêm xung quanh khu vực Năng An, Đại Định, điểm cao 82, 400 tên địch bị diệt. Lúc này chúng mới phát hiện phần lớn lực lượng sư đoàn Sao Vàng đã hành quân vào phía nam. Chúng vội vàng tổ chức năm tiểu đoàn đánh thẳng vào quận lỵ Hoài ân.

Được sự chi viện đắc lực của pháo binh và hợp đồng chặt chẽ với các đơn vị bạn. trung đoàn 12 đã chặn đứng cánh quân này của địch ngay ở phía bắc đồi Du Tự. Ở sườn đông Núi Bụt, khẩu đội cối 60 của Lê Thị Nguyệt, huyện đội Hoài ân đã chi viện thường xuyên cho tiểu đoàn. Không chỉ các chiến sĩ sư đoàn Sao Vàng và bà con Hoài ân biết tiếng “đã bắn là trúng đích” của khẩu đội này mà ngay cả bọn lính ngụy cũng truyền nhau “vào hướng Núi Bụt coi chừng khẩu cối bà Nguyệt đó nghe“. Chúng đã dùng nhiều bom pháo nhưng vẫn không sao diệt được khẩu đội cối kiên cường ấy.

Chiến sự diễn ra được hai ngày ở Hoài ân thì Bộ chỉ huy Mặt trận Bình Định ra lệnh nổ súng trong toàn tỉnh. Ở phía nam, trung đoàn 2, 21 và các tiểu đoàn 50, 52 của tỉnh cùng các lực lượng vũ trang huyện, xã tiến đánh hàng loạt chốt điểm địch từ Phù Cát đến An Nhơn, Tuy Phước giáp thị xã Quy Nhơn. Các thị trấn Đập Đá, An Thái được giải phóng. Hàng chục “ấp chiến lược" bị  nhân dân nổi dậy phá bung. Đường số 1 đoạn Phù Cát - Quy Nhơn bị uy hiếp nghiêm trọng.

Ở phía bắc tỉnh, các lực lượng địa phương cùng nhân dân tiến công và nổi dậy ở Hoài Thanh, Hoài Hảo, Hoài Châu uy hiếp thị trấn Tam Quan. Tình hình đó đã làm cho tiểu khu Bình Định hốt hoảng yêu cầu sư đoàn 22 đưa quân giải tỏa. Lúc đó cũng là lúc sư đoàn Sao Vàng được lệnh đưa trung đoàn 2 và trung đoàn 21 về lại Hoài ân để trung đoàn 12 tiến vào nam đường số 19 nhận nhiệm vụ mới.

Qua hai đợt chủ động tiến công vào sau lưng địch, sư đoàn Sao Vàng đã rút được những kinh nghiệm trong chiến đấu phòng ngự bảo vệ vùng giải phóng. Muốn phòng ngự tốt, không chỉ tổ chức lực lượng hợp lý, bố trí trận địa hiểm hóc vững chắc mà còn phải nắm thời cơ, chủ động tiến công, đánh những đòn hiểm vào sau lưng địch. Đương nhiên sử dụng lực lượng tiến công, thời gian tiến công và độ sâu của các trận tiến công phải được tính toán kỹ tùy vào tương quan lực lượng địch ta ở khu vực tác chiến. Thực tế cho thấy, tiến công vào hậu phương trực tiếp bao giờ cũng có hiệu quả lớn hơn, nhanh hơn so với tiến công vào hậu phương sâu của chúng.

Sau gần năm năm đấu tranh kiên trì và quyết liệt, kết hợp chặt chẽ giữa đấu tranh quân sự, chính tri và ngoại giao, cuối tháng 9 năm 1972 , hội nghị bốn bên họp ở Pa-ri về Việt Nam đang đi vào giai đoạn cuối, thông qua các văn kiện chính thức để ngày 26 tháng 10 tiến hành ký kết. Nhưng đế quốc Mỹ đã lật lọng, vì ở miền Nam, quân ngụy vẫn chưa thực hiện được kế hoạch tái chiếm và cục diện chiến trường vẫn đang trong tình trạng hết sức bất lợi đối với chúng.

Trước khi Hiệp định được ký kết, bọn giặc điên cuồng dồn mọi sức lực cho chiến dịch “tràn ngập lãnh thổ” ở khắp bốn quân khu, hy vọng có thể xóa sạch thế “da báo” ở đồng bằng, chiếm giữ được các vị trí then chốt trước giờ ngừng bắn có hiệu lực. Nguyễn Văn Thiệu đã nói với các chỉ huy quân khu của chúng: “Để đạt tới hòa hình, chúng ta phải diệt hết Cộng sản đến tên cuối cùng”. Những trận đánh đã diễn ra khốc liệt ở Thành Cổ Quảng Trị, Ở Quế Sơn, Cấm Dơi, ở đường số 13 và ở ngoại vi các thành phố thị xã lớn. Cũng như mọi nơi khác, Hoài ân là một trong những mục tiêu then chốt phải đánh chiếm của quân ngụy trên chiến trường Trung Trung Bộ.

Sư đoàn Sao Vàng sau ba tháng chiến đấu liên tục, đánh bại năm lần phản kích của gần hai sư đoàn địch, giờ đây đang đứng trước một thử thách mới. Các kho súng, đạn chiến lợi phẩm đã cạn. Riêng số đạn pháo 105 thì đặc biệt hiếm, quí. Các pháo thủ đã phải thu vén tất cả thuốc đạn rời, dùng vỏ đồ hộp đong lường làm liều mới, lập bảng bắn mới nhưng độ chính xác không cao. Chính vì thiếu đạn trầm trọng như vậy nên một vài trận, bộ đội đành phải rút lui. Chưa bao giờ như lúc này, muốn bắn  một quả đạn cối 82 cũng phải thông qua trung đoàn trưởng.

Súng đạn đã thiếu, quân số còn thiếu nghiêm trọng hơn. Đội ngũ cán bộ, đảng viên ngày một hao hụt. Mặc dù đã được tỉnh ủy Bình Định rút du kích và bộ đội huyện bổ sung cho sư đoàn, tuyển thêm các nữ thanh niên vào phục vụ các cơ quan, đơn vị phía sau để đưa chiến sĩ nam về đơn vị chiến đấu, nhưng quân số của mỗi đại đội bộ binh vẫn không vượt quá hai chục. Có đại đội cả chỉ huy, nuôi quân, y tá chỉ vẻn vẹn 12 đồng chí, vừa đủ hai mâm cơm.

Trong khi ấy, sư đoàn 22 ngụy, sau năm lần thất bại vẫn không ngừng mở những đợt phản kích lớn vào trận địa của sư đoàn. Ngày 6 tháng 10, chúng tiến đánh Hoài ân trên một quy mô lớn hơn. Cánh thứ nhất (ba tiểu đoàn) đánh cắt đường số 5 từ Bình Hòa đến Thành Giá, con đường tiếp tế lớn nhất của Khu 5 cho chiến trường Bình Định. Cánh thứ hai (ba tiểu đoàn và một chi đoàn xe bọc thép) đánh từ phía bắc xuống bằng thủ đoạn gặm dần, lấn dần từng khu vực. Cánh quân này đánh dai dẳng liên tục suốt 10 ngày liền nhằm thu hút toàn bộ lực lượng ta về phía đó. Cho tới ngày 16 tháng 10 , đang đêm, chúng lặng lẽ dùng trực thăng đổ ba tiểu đoàn xuống điểm cao 321 , núi Đất Sét và Hòn Nác ở phía tây quận ly Hoài ân. Từ các điểm cao này, chúng bí mật xuyên rừng, lách qua khu vực phòng ngự của sư đoàn và bộ đội địa phương, bất ngờ đánh chiếm đồi 75, áp sát Du TỰ và Núi Bụt. Các điểm cao gần nhất trực tiếp khống chế quận lỵ cũng bị địch đánh chiếm. Quận lỵ Hoài ân bị vây từ ba mặt và trong tầm đạn bắn thẳng của chúng.

Tình hình trở nên căng thẳng. Nhưng với phương án sẵn có, sư đoàn nhanh chóng tổ chức lực lượng bao vây quân địch. Tối ngày 21, không chịu nổi những viên đạn bắn ra và linh cảm thấy một trận đánh  tiêu diệt sắp chụp xuồng đầu chúng, bọn chỉ huy các như bất chấp mệnh lệnh cấp trên, dẫn đơn vị của chúng men theo sườn núi Lại Khánh rút về đường số 1 , kết thúc đợt phản kích thứ sáu.

Sau đợt phản kích của địch, những bài học sâu sắc về ý thức cảnh giác. về đánh giá địch, về bố trí trận địa... .được rút kinh nghiệm trong toàn sư đoàn. Mọi người đều thấy rõ Hoài ân đang là mục tiêu sinh tử của địch. Muốn bảo vệ Hoài ân vững chắc, một mặt phải củng cố thế trận ở phía sau, đồng thời phải cắm thêm một số chốt từ xa, uy hiếp trực tiếp hậu phương của chúng.

Thực hiện phương án đó, đêm 1 tháng 11, lợi dụng trời tối, các chiến sĩ đại đội 4 tiểu đoàn 40 đặc công lặng lẽ vượt sông An Lão đánh chiếm điểm cao 174 ở phía bắc quận lỵ Hoài ân, tiêu diệt gọn một đại đội cộng hòa, giao lại trận địa cho tiểu đoàn 3 chốt  giữ.

Mất điểm cao 174, sư đoàn 22 ngụy lập tức tung toàn bộ trung đoàn 47 vào chiếm lại. Suốt năm ngày đêm, điểm cao 174 không lúc nào ngớt tiếng bom đạn. Cuộc chiến trở nên khốc liệt. Các chiến sĩ tiểu đoàn 3 mỗi ngày phải đánh trung bình bảy đợt tiến công của địch. Đêm nào các chiến sĩ cũng sửa sang hầm hào, chôn lấp những xác chết địch bỏ lại, để rồi ban ngày chính bom pếao của chúng lại quật những xác chết ấy lên.

Hôm ấy, sau bảy lần xung phong không chiếm được chốt, chúng ném bom dữ dội xuống trận địa 174. Khẩu đội đại liên do phó đại đội trưởng Nguyễn Minh Thóc chỉ huy nổ súng quyết liệt, bắn rơi một máy bay phản lực nhưng sau đó, một quả bom dù đã rơi trúng trận địa. Cả khẩu đội anh dũng hy sinh. Trận địa chỉ còn lại chính trị viên Lê Đức Vầy với bốn loại súng trong tay và bốn chiến sĩ. Trước mắt họ là một tiểu đoàn ngụy đang ào ạt xông lên. Giữa lúc Vầy và các chiến sĩ đánh trả địch quyết liệt thì lực lượng cơ động do phó tiểu đoàn trưởng Mùng Viết Hòa và chính trị viên Nguyễn Văn Nhi chỉ huy từ đồi Cây Xanh đánh tạt sang chi viện. Sự xuất hiện đúng lúc của bộ phận cơ động làm cho đội hình địch bị ép từ trên xuống, từ dưới lên, khiến chúng không thể chạy thoát khỏi làn đạn bắn thẳng trên sườn đồi trọc. Bọn địch phía sau buộc phải lùi xuống, cuốn đội hình ra xa.

Không chiếm được điểm cao 174, ngày hôm sau, bọn chỉ huy sư đoàn 22 ngụy đành cho trung đoàn 47 khi đó đã bị thiệt hại nặng hai tiểu đoàn, âm thầm rút lui.

Bảy ngày đêm bảo vệ điểm cao 174, các chiến sĩ tiểu đoàn 3 không những thể hiện tinh thần chấp hành mệnh lệnh triệt để mà còn tỏ rõ tinh thần dũng câm vô song của người chiến sĩ cách mạng. Mỗi lần lên chốt, các chiến sĩ lại hiểu rằng mình có thể hy sinh nhưng không một ai thoái thác nhiệm vụ. Bảy ngày đêm chốt giữ điểm cao 174 của tiểu đoàn 3 mãi mãi là một bài ca hùng tráng trong nhiệm vụ bảo vệ vùng giải phóng Hoài ân của sư đoàn Sao Vàng.

Địch rút chạy khỏi khu vực 174, nhưng ở các hướng khác, chúng vẫn gây cho sư đoàn nhiều khó khăn mới. Ngày 15 tháng 11 , sư đoàn mất chốt Du Tự. Các khu vực Núi Bụt, Thanh Tú cũng đang bị uy hiếp. Một lần nữa. sư đoàn 22 ngụy lại tiến sát tới quận ly.

Ngay buổi tối hôm ấy, tiểu đoàn đặc công sư đoàn như một mũi dao nhọn, không cho địch kịp nghỉ ngơi đã tiếp cận bất ngờ tiêu diệt gọn đại đội cộng hòa đóng giữ điểm cao này, khôi phục trận địa, giao lại cho đại đội 1 tiểu đoàn 2 chốt giữ. Lúc này, để tạo điều kiện cho các đơn vị bộ binh có thời gian củng cố, xốc lại đội hình, chuẩn bị cho những trận tập kích hợp đồng binh chủng sắp tới, bộ tư lệnh sư đoàn quyết định dùng tiểu đoàn đặc công làm nhiệm vụ tập kích liên tục các chốt vừa mất để ghìm chân địch lại Đây là một khó khăn lớn đối với các chiến sĩ đặc công, vì đánh như vậy thời gian chuẩn bị ngắn, có khi vừa chuẩn bị vừa đánh trong một đêm, yếu tố bất ngờ rất hạn chế. Nhưng hiểu được tình hình và nhiệm vụ bảo vệ Hoài ân, các chiến sĩ đặc công đã chiến đấu xứng đáng với danh hiệu “đặc biệt tinh nhuệ” của mình. Màu ngụy trang luôn phải thay đổi trên da thịt sau mỗi trận chiến đấu.

Càng gian khổ, ác liệt, tình cảm giữa cán bộ và chiến sĩ, sự gắn bó giữa đơn vị này và đơn vị khác, giữa phía trước, phía sau càng bền chặt. Trong những ngày này, không đêm nào cán bộ sư đoàn, trung đoàn và các cơ quan không xuống với chiến sĩ bàn bạc cách đánh, cõng đạn, vác gỗ, đào hầm, khiêng thương... Đội phẫu trung đoàn 2, với hai quân y sĩ và một số y tá, hộ lý có ngày tiếp nhận 88 ca thương. Bác sĩ chủ nhiệm quân y Nguyễn Linh, y sĩ đội trưởng Phạm Khuynh đứng bên bàn mổ suốt 24 tiếng đồng hồ trong ngày, hai chân sưng phù. Có tuần lễ. các đồng chí phải thức trắng để xử lý nhiều ca thương vượt xa giới hạn của một trạm phẫu tiền phương, giành lại sự sống cho từng chiến sĩ. Các phân đội vận tải cũng quyết tâm làm việc bằng hai, bằng ba để bớt người bổ sung cho đơn vị chiến đấu. Các chiến sĩ hậu cần không bao giờ kêu ca phàn nàn điều gì. Khẩu hiệu của họ là “hướng ra phía trước, tất cả vì thắng lợi của phía trước”. Những phẩm chất cao đẹp đó đã tăng thêm sức mạnh và niềm tin của sư đoàn trong những ngày thử thách tới.

*
*    *

Không giành được thế mạnh trong cuộc đàm phán ở Pa-ri. Ních-xơn đi đến một quyết định liều lĩnh: Mở cuộc tập kích chiến lược bằng máy bay B.52 vào thủ đô Hà Nội và thành phố Hải Phòng. Bằng biện pháp đó đế quốc Mỹ hy vọng có thể buộc phía ta phải ký kết Hiệp định Pa-ri có lợi cho chúng.

Bắt đầu từ ngày 17 tháng 12 năm 1972, song song với việc dùng B.52 đánh phá dã man miền Bắc, những cuộc phản kích chiếm lại vùng giải phóng trên toàn miền Nam cũng được Mỹ ngụy đẩy đến nấc thang cuối cùng.

Ở khu vực Hoài ân, từ sau những ngày giành giật quyết liệt với địch ở đồi 174, Du Tự, sư đoàn trải qua những khó khăn, tổn thất lớn, lực lượng cơ động bị giảm, nhiều đơn vị phải chiến đấu trong trạng thái chốt giữ đơn thuần. Trong khi đó, quân ngụy càng tập trung lực lượng tiến công áp sát vào quận ly.

Ngày 20 tháng 12, hai tiểu đoàn địch đánh vào mỏm 1 Đầu Tượng, dãy núi bao bọc phía nam quận ly Hoài ân. 12 chiến sĩ đại đội 2 tiểu đoàn 3 và một khẩu đội 12,8 đã chiến đấu suốt ngày với bộ binh và máy bay địch. Hết đạn, các chiến sĩ đánh bằng lưỡi lê, báng súng và đã anh dũng hy sinh. Mỏm 1 Đầu Tượng rơi vào tay địch. Sau đó chúng chiếm các mỏm 2, 3, 4 của dãy Đầu Tượng. Ngày 7 tháng 1, địch chiếm chốt Núi Bụt, một vị trí then chốt, ở phía bắc quận ly một ki-lô-mét.
Như vậy, ba cái chân kiềng Du Tự, Núi Bụt, Đầu Tượng bao quanh quận ly Hoài ân đã mất. Số phận Hoài ân không chỉ tính bằng tuần mà đang phải tính từng ngày, từng giờ.

Thường vụ đảng ủy và bộ tư lệnh sư đoàn Sao Vàng họp suốt đêm 7 tháng 1 thảo luận chủ trương và lập phương án tác chiến giữ quận ly Hoài ân. Vấn đề căng thẳng là nên lập trận địa phòng ngự mới hay tổ chức tiến công. Mọi người hiểu rằng Hoài ân là địa bàn duy nhất ta còn giữ được trong các huyện đồng bằng miền Trung. Không chỉ quân dân Bình Định mà cả Khu 5 đang tự hào về địa bàn này. Sau khi phân tích, tính toán khả năng của đơn vị, thường vụ đảng ủy chủ trương tập trung lực lượng chốt chặt ngay tại quận lỵ, cản phá các hướng tiến quân quan trọng của địch. Đồng thời dồn hết binh hỏa lực cho các tiểu đoàn, đại đội tiến hành tập kích, tiến công quân địch ngay từ nơi xuất phát của chúng. Một phương án tác chiến cụ thể được thông qua.

Bộ tư lệnh sư đoàn và cán bộ chỉ huy trung đoàn 2 tập trung mọi ưu tiên cho trận đánh chủ yếu ở mỏm 4 đãy Đầu Tượng của tiểu đoàn 2. Tiểu đoàn dồn quân số cho hai đại đội. Đại đội 1 đảm nhiệm hướng chủ yếu, đại đội 2 hướng thứ yếu.
Giữa lúc cán bộ chỉ huy trung đoàn còn đang cân nhắc lựa chọn cán bộ đại đội chỉ huy hướng chủ yếu thì Đỗ Văn Đạo xuất hiện với một khẩu AK quàng chéo sau lưng. Nguyện vọng của Đạo là được tham gia trận đánh sắp tới của tiểu đoàn. Sau những trận đánh diệt ác, phá kèm nổi tiếng vào cuối năm 1970. Đõ Văn Đạo được gửi đi học ở trường quân chính quân khu. Khi Đạo trở về, thấy Đạo là một cán bộ vừa có năng lực vừa có đạo đức, thường vụ đảng ủy trung đoàn 2 quyết định giữ Đạo ở lại cơ quan để đi học tiếp: Lúc đó, Đạo đang điều trị sốt rét ở bệnh xá của trung đoàn. Vì thế, việc Đạo đến thẳng trung đoàn xin được đi chiến đấu khiến mọi người ngạc nhiên. Sau khi cân nhắc, nguyện vọng của Đạo được chấp nhận. Tối hôm ấy, Đạo về làm đại đội trưởng đại đội 1 đơn vị cũ của anh. Và ngày hôm sau (8-11 ) , anh đã đưa đơn vị hành quân chiếm lĩnh.

Nằm ở phía nam quận lỵ Hoài ân, dãy Đầu Tượng gồm bốn mỏm kéo dài hơn một ki-lô-mét, mỏm 4 đổ xuống sát quận. Nửa đêm ngày 8, tên tư lệnh sư đoàn 22 ngụy điện cho các trung đoàn của hắn ở Đầu Tượn,. Du Tự và Núi Bụt biết trưa ngày 9 tháng 1, hắn sẽ có mặt tại trung tâm quận lỵ và sẽ khen thưởng hậu hĩ cho đơn vị nào tới quận lỵ trước tiên.

5 giờ sáng. Giữa lúc bọn địch đang chuẩn bị tràn xuống quận lỵ thì một trận tập kích bất ngờ của các chiến sĩ Sao Vàng đã nổ ra ở mỏm 4 Đầu Tượng. Bọn địch đã chậm hơn các chiến sĩ Sao Vàng. Sau một loạt đạn cối, DKZ và súng 12,8 từ trên cao dội xuống mỏm 4, tiểu đoàn 2 chia thành bốn mũi đánh thốc lên, ở hướng tiến công chủ yếu, địch chưa hết bàng hoàng vì trận pháo kích, các chiến sĩ đại đội 1 đã bật dậy xung phong như gió lốc.

“Tạt nhanh sang phía trái”. Đại đội trưởng Đỗ Văn Đạo cầm khẩu M.79 vừa chạy vừa khoát tay về phía sở chỉ huy tiểu đoàn địch. Cùng với Đạo, phó đại đội trưởng cũng dẫn mũi thứ hai đánh tràn lên, dồn địch ra một bãi trống. Tên thiếu tá tiểu đoàn trưởng Lê Hồng Bá và bốn sĩ quan trong sở chỉ huy của nó bị bắn chết, hàng chục tên lính và sĩ quan khác bị bắt sống.

Chưa đầy 30 phút, sở chỉ huy sư đoàn, trung đoàn đã nhận được điện của Đỗ văn Đạo: “ Báo cáo. đại đội 1 đã hoàn thành nhiệm vụ, xin phép chi viện cho đại đội 2". Bức điện đã làm cho không khí sở chỉ huy vui hẳn.

Lúc đó, ở hướng thứ yếu, đại đội 2 không phát triển được vì địch chống cự quyết liệt. Nhận được lệnh của trung đoàn trưởng, Đạo chia đại đội thành hai mũi, lợi dụng thế cao đánh thốc xuống chi viện cho đại đội bạn... Đang chạy, bỗng Đạo đứng sững lại một lát rồi lảo đảo ngã vật xuống. Một dòng máu từ lồng ngực Đạo chảy ra ướt loang cả mặt đất. Tiếng súng phản kích của địch ở phía đại đội 2 vẫn nổ dồn dập. Đạo chống tay, từ từ ngồi dậy, bàn tay run run cài lại khuy áo trên ngực:

- Anh Thảo chỉ huy thay tôi. Phải kịp thời chi viện ngay cho bạn. Đi ngay đi! Nghỉ một lát đỡ mệt tôi sẽ đi sau. Đừng lo gì cho tôi cả!

Những tiếng cuối cùng Đạo nói qua hơi thở rất mỏng. Khuôn mặt của anh trở nên tái nhợt.

Nửa giờ sau, khi chi viện cho đại đội 2 giải quyết xong trận địa, các chiến sĩ quay trở lại thì Đỗ văn Đạo đã hy sinh.
6 giờ sáng ngày 9, sở chỉ huy sư đoàn nhận được đầy đủ báo cáo về diễn biến và kết quả của trận đánh mỏm 4 Đầu Tượng. Tại mỏm đồi này. hơn 200 tên địch bị tiêu diệt và bắt sống, trong đó có một ban chỉ huy tiểu đoàn. Tiểu đoàn đặc công 40 cũng diệt gọn một đại đội lính biệt động trên núi Du Tự, phá hủy toàn bộ công sự địch.

Ngày hôm ấy, những trận đánh dai dẳng vẫn diễn ra ở làng Du Tự. Suốt trong 15 tiếng đồng hồ. 12 chiến sĩ đại đội 1 tiểu đoàn 3 kể cả nuôi quân, y tá, liên lạc đã chiến đấu anh dũng tới người cuối cùng chặn đứng một tiểu đoàn địch ở phía đông-bắc quận lỵ.

Đợt tiến công của các chiến sĩ Sao Vàng chỉ diễn ra trong vòng một ngày, nhưng đã phá vỡ hoàn toàn kế hoạch hội quân tại quận lỵ của địch. Nhưng một tổn thất không tránh khỏi đã đến với sư đoàn : Đỗ Văn Đạo và hàng trăm chiến sĩ thương vong. Sau ngày hy sinh không lâu Đỗ Văn Đạo được Quốc hội và Chính phủ tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân.

*
*    *

Ngày 23 tháng 1 năm 1973, bộ tư lệnh sư đoàn nhận được một bức điện của quân khu, đại ý: Hiệp định Pa-ri về Việt Nam sẽ được ký kết vào một ngày sắp đến. Để giành thắng lợi cho cách mạng miền Nam nói chung và cho chiến trường quân khu nói riêng, Bộ tư lệnh Quân khu ra lệnh cho sư đoàn 3 và Mặt trận Bình Định tập trung mọi lực lượng giải phóng bằng được các khu vực: cửa biển Tam Quan, Đề Gi, các đoạn đường số 1 ở nam và bắc Bồng Sơn, Phù Mỹ, Phù Cát... Bức điện nhấn mạnh: Đây là một nhiệm vụ lịch sử trong một thời điểm lịch sử. Bất kể trong tình huống nào, sư đoàn cũng phải hoàn thành nhiệm vụ.

Bí thư đảng ủy sư đoàn triệu tập hội nghị thường vụ đảng ủy ngay trong đêm. Chưa ai hiểu hết, lường hết những diễn biến cụ thể sau thời điểm lịch sử đó ra sao, nhưng lúc này, mọi người đều hiểu rằng giành thêm được một người dân, một thước đất là cứu thêm một con người, một mảnh đất khỏi sự nô dịch của chủ nghĩa thực dân mới.

Vấn đề được bàn bạc nhiều là sử dựng lực lượng. Địch đã bị chặn đứng ở Đầu Tượng, Du Tự, Núi Bụt nhưng chúng chỉ cách quận lỵ Hoài ân chưa đầy một ki-lô-mét, chưa thể khẳng định chúng sẽ không tiếp tục lấn thêm trong thời điểm lịch sử sắp đến. Vì thế trong tình trạng quân số, vũ khí có hạn, sư đoàn phải sử dụng bao nhiêu lực lượng vào nhiệm vụ tiến công, bao nhiêu lực lượng phòng giữ là việc phải tính toán, cân nhắc hết sức kỹ lưỡng.

Sau một đêm làm việc căng thẳng, cuối cùng thường vụ đi đến quyết định: Dùng lực lương ít nhưng tinh nhuệ để phòng giữ, còn toàn bộ lực lượng sẽ dồn cho tiến công. Yếu tố bí mật, bất ngờ trong việc điều động các đơn vị được coi như một bộ phận cấu thành sức mạnh của sư đoàn và được đặt ra gắt gao. Việc giáo dục nhận thức, động viên nỗ lực cao độ để hoàn thành nhiệm vụ cũng như việc đề phòng tư tưởng do dự trước ngày thắng lợi phải được quán triệt tới từng cán bộ chiến sĩ.

Theo phương án tác chiến, trung đoàn 2 (thiếu 1 tiểu đoàn) đảm nhiệm việc phòng giữ Hoài ân. Trung đoàn 21, trung đoàn 12, các tiểu đoàn trực thuộc thực hành tiến công vào bốn khu vực ở bắc Bình Định và đường số 19. cùng với các lực lượng địa phương tạo thế cài cắt về chiến địch.

Những ngày cuối cùng của tháng 1 vừa ngắn lại vừa dài. Dài bởi khát vọng sớm chấm dứt chiến tranh, ngắn bởi ham muốn có thời gian chuẩn bị thêm để giành thắng lợi lớn. Ngày 24, các đoàn cán bộ gấp rút lên đường. Công tác đảng, công tác chính trị được tiến hành song song với tổ chức chiến đấu.

Đêm ngày 27, trời lất phất mưa bụi. Các chiến sĩ trên các hướng khoác súng đạn và mang thêm cả những bó cờ Mặt trận hăm hở vào chiếm lĩnh trận địa. Biết chỉ còn mấy tiếng đồng hồ nữa là sẽ có hòa bình, có thể sẽ tạm thời chấm dứt đổ máu nhưng không ai do dự, hoặc tỏ ra mệt mỏi.

Với tinh thần đó, cán bộ và chiến sĩ sư đoàn đã thực hiện chiến dịch X10 (mật danh của đợt tiến công trước ngày Hiệp định Pa-ri được ký kết vượt qua dự tính ban đầu. Quận lỵ Hoài ân vẫn được giữ vững. Các mũi tiến công ở nam và bắc tỉnh phối hợp chặt chẽ với lực lượng vũ trang địa phương và đồng bào làm chủ nhiều vị trí, giải phóng thêm nhiều vùng đất đai rộng lớn. Trung đoàn 21, tiểu đoàn 1 (trung đoàn 2) các tiểu đoàn đặc công, công binh, trinh sát, cao xạ, pháo mặt đất... đã đánh chiếm một tuyến dài bảy ki-lô-mét trên đường số 1 từ bắc đèo Phủ Cũ đến nam Bồng Sơn, đường liên huyện từ cầu Giáo Ba đến Lại Khánh. Trung đoàn 12 đánh chiếm đèo Bình Đê và cửa biển Trường Xuân. Một bộ phận của trung đoàn 2 cùng với bộ đội huyện Hoài Nhơn đánh chiếm ga Bồng Sơn, trụ sở xã Hoài Tân. Tiểu đoàn 5 (trung đoàn 12) tác chiến độc lập ở phía nam đường số 19

Đất trời Bình Định mới hôm qua còn căng thẳng đến ngột ngạt bởi những cuộc tiến công man rợ của bom đạn Mỹ và quân ngụy, hôm nay đột ngột mở bung trước mắt mọi người mênh mông một biển cờ Mặt trận, biến các vùng địch còn kiểm soát chơ vơ như những hòn đảo. Nhiều cuộc hành quân, vận chuyển của chúng bị mắc kẹt giữa vùng giải phóng. Một vài xe quân sự cố vượt qua đoạn đường ta kiểm soát liền bị các chiến sĩ giữ lại tịch thu.

Ở khu vực Hoài ân, ngày 28 tháng 1, một đại đội cộng hòa trên đường từ Du Tự rút về Bồng Sơn thay quân đã bị ba chiến sĩ ta chặn lại và bắt sống toàn bộ tại cầu Giáo Ba. Ở các khu vực khác, các chiến sĩ chủ lực và dân quân du kích cũng không để cho địch lấn thêm một bước. Nhưng cũng trong ngày đầu tiên thi hành.hiệp định ấy, các chiến sĩ Sao Vàng đã hiểu ngay rằng: Khó có thể có ngừng bắn thực sự, khi quân nguỵ  còn đầy dẫy ra đó. Khó có thể buộc chúng nằm im trước những thua thiệt đến cay cú bởi đòn tiến công bất ngờ của ta trước giờ ngừng bắn.

Một cuộc chuẩn bị ráo riết, căng thẳng để trừng trị bọn lấn chiếm vi phạm hiệp định lại bắt đầu.

Kết thúc 220 ngày đêm phòng gĩư gian khổ, ác liệt, sư đoàn Sao Vàng đã cùng quân dân Bình Định đánh bại chín lần phản kích của địch với lực lượng tương đương hai sư đoàn bộ binh cùng năm chi đoàn xe bọc thép và khối lượng hỏa lực chi viện rất lớn của pháo binh và không quân Mỹ.

Trong 220 ngày đêm ấy. sư đoàn Sao Vàng đã chiến đấu gần hai nghìn trận lớn nhỏ, tiêu diệt và bắt sống gần bảy nghìn tên địch, bắn rơi 62 máy bay, phá hủy 34 xe quân sự, trong đó có 79 xe bọc thép.

Tên Phan Đình Niệm, tư lệnh sư đoàn 22 ngụy trong báo cáo với cấp trên của hắn đã không hiểu vì sao giữa những khó khăn chồng chất và bom pháo ác liệt như vậy, các đơn vị thuộc sư đoàn Sao Vàng có thể trụ bám đánh sư đoàn hắn trung bình mỗi ngày chín trận trong quãng thời gian 220 ngày đêm ấy.

Đối với cán bộ chiến sĩ Sao Vàng, bảy tháng đánh địch phản kích bảo vệ thắng lợi vùng giải phóng Hoài ân sẽ không bao giở phai mờ trong ký ức họ. Đó là thắng lợi về ý thức chấp hành triệt để mệnh lệnh của cấp trên, là sự nhất trí cao đối với nhiệm vụ, là tình cảm của mỗi người trước thành quả cách mạng đã phải đánh đổi bằng xương máu của chiến sĩ và đồng bào. Những ngày bảo vệ Hoài ân, ý chí chiến đấu của mỗi chiến sĩ thể hiện sự quán triệt sâu sắc chân lý “ Không có gì quý hơn độc lập tự do “ của Bác Hồ kính yêu. Suốt từ đầu đến cuối, từ bộ đội đến nhân dân không một ai bàn lùi Có lực lượng bao nhiêu đánh bấy nhiêu. Không tổn thất, hy sinh nào lay chuyển được ý chí đó. Có thể nói, trong từng thước đất trên các trận địa bảo vệ Hoài ân đểu có một phần máu thịt của cán bộ, chiến sĩ sư đoàn. Họ gian nan với mảnh đất ấy và cũng tự hào với mảnh đất ấy.

Từ ý chí, tình cảm đó. Ở Hoài ân, sư đoàn đã dần dần tìm được cách đánh có hiệu quả cao. Bảy tháng giữ vùng giải phóng Hoài ân, tuy chưa thật bài bản và đầy đủ nhưng có thể nói đó là một đợt chiến đấu phòng ngự trận địa có chiều rộng, chiều sâu, có thế trận hiểm hóc, kết hợp chặt chẽ giữa. phòng ngự và tiến công. Đặc biệt đã kết hợp tốt giữa tiến công và nổi dậy trong chiến đấu phòng ngự. Sư đoàn sẽ còn gặp khó khăn hơn nếu không có những đợt tiến công và nổi dậy của quân dân địa phương đánh vào sau lưng địch trong các lần phản kích thứ hai, thứ ba, thứ năm, thứ sáu, thứ chín của địch. Sự thống nhất trong lãnh đạo và chỉ huy giữa sư đoàn với tỉnh ủy, tỉnh đội Bình Định đã phát động được phong trào toàn dân bảo vệ vùng giải phóng. Nó không những tạo được nguồn nhân, vật lực đồi dào cho sư đoàn mà điều có ý nghĩa sâu sắc là tinh thần trụ bám của nhân dân đã có tác động lớn đến tư tưởng và tình cảm đốivới chiến sĩ. Nhân dân Hoài ân trong những ngày gian khổ, ác liệt đó không ai muốn rời xa quê hương mình. Điều ấy làm cho mọi người thấy rất cụ thể họ đang chiến đấu và hy sinh vì mục đích gì. Thành công này phải nói đến sự lãnh đạo, giáo dục của đảng bộ và chính quyền các cấp tỉnh Bình Định.

Vùng giải phóng Hoài ân căn bản được giữ vững, nhưng lẽ ra thành quả còn có thể lớn hơn nếu như ngay sau chiến thắng Xuân - Hè 1972, ta nhậy bén và đánh giá địch một cách dùng đắn, khách quan hơn, để tập trung lực lượng, lập thế trận chiến đấu phòng ngự vững chắc ngay từ đầu. Chính vì kẽ hở đó mà chỉ trong 23 ngày phản kích, địch đã “líp“ được con đường số 1 dài 50 ki-lô-mét. Lại cũng do đánh giá địch chưa đúng nên trong lần phản kích thứ sáu, một tiểu đoàn địch đã hành quân an toàn ngay giữa hậu phương sư đoàn và quận lỵ Hoài ân suýt bị địch chiếm lại. Do vậy, đối với kẻ thù, ta không sợ, không đề cao chúng, nhưng tuyệt đối không được xem thường hoặc hạ thấp chúng. Đó là một kết luận đã được lịch sử nói nhiều, còn với sư đoàn Sao Vàng, điều đó vừa qua là một bài học hết sức thiết thực.

Trong điều kiện địch, ta lúc đó, việc bảo vệ được vùng giải phóng Hoài ân là một thắng lợi lớn cả về các mặt quân sự, chính trị và kinh tế. Địch cay cú vì không chiếm lại được Hoài ân. Và, quân dân ta có thể tự hào về điều đó

Sáng ngày 28 tháng 1 năm  1973 đứng trên các điểm cao Lại Khánh, Đầu Tượng, Hòn -Bồ, phóng tầm mất ra xa, các chiến sĩ không khỏi bồi hồi xúc động khi nhìn những biển cờ đang mở ra trước mắt mình. Hoài ân, một căn cứ đầu cầu của chiến trường Khu 5, nơi chôn nhau cắt rốn của sư đoàn Sao vàng, nơi hàng ngàn chiến sĩ đã hy sinh trong bảy năm chiến đấu gian khổ đang hồi sinh, đang bước sang một thời kỳ không thể nào quên của cách mạng miền Nam - thời kỳ sau Hiệp định Pa-ri, cái bản lề cực kỳ quan trọng để bước sang năm 1975, năm đất nước toàn thắng.

2. KHI KẺ THÙ CÒN ĐÓ

Hiệp định Pa-ri được ký kết đánh đấu một bước ngoặt quan trọng trong so sánh lực lượng giữa ta và địch trên chiến trường miền Nam. Ngày 15  tháng 3 năm 1973, quân đội Mỹ âm thầm làm lễ hạ cờ trên sân bay Tân Sơn Nhất, chấm dứt vĩnh viễn sự có mặt của chúng trên chiến trường miền Nam. Những tên tù binh giặc lái lần lượt được trao trả tại sân bay Gia Lâm, nơi mà chính đồng bọn chúng đã tàn phá trong 12 ngày đêm khốc liệt ở Hà Nội.

Quân Mỹ rút đi nhưng cố vấn Mỹ, chính sách và viện trợ Mỹ vẫn tiếp tục duy trì. Chủ nghĩa thực dân mới của Mỹ vẫn tồn tại ở miền Nam và chiến lược “Việt Nam hóa” chiến tranh được đẩy lên nấc thang sau chót với công thức: viện trợ và cố vấn Mỹ + quân đội ngụy.

Để chuẩn bị cho âm mưu này, ngay từ năm 1972, Mỹ đã dự tính sau Hiệp định Pa-ri, quân đội Sài Gòn phải có, 11 sư đoàn bộ binh, một sư đoàn dù, bảy liên đoàn biệt động, 00 thiết đoàn xe tăng, xe bọc thép, 33 tiểu đoàn biệt động biên phòng, 41 tiểu đoàn pháo 105, 15 tiểu đoàn 155... Đến tháng 10 năm 1972, Mỹ lại chi thêm tiền cho một kế hoạch mới để hiện đại hóa quân ngụy. Trong kế hoạch này, mỗi quân khu của ngụy có thêm ba phi đoàn A.37, hai phi đoàn F.5A, ba phi đoàn UH1 và một số máy bay trinh sát điện tử... đưa tổng số máy bay A.37; lên 249 chiếc, F.5A, F.5B 53 chiếc, trinh sát điện tử 33 chiếc.

Một bộ chỉ huy quân sự (DAO) trá hình dưới dạng dân sự được thành lập ở Sài Gòn gồm hàng ngàn cố vấn do thiếu tướng Mua Ray cầm đầu để tiếp tục chi huy cuộc chiến tranh xâm lược miền Nam.

Mỹ không thể không rút quân vì quyền lợi sống còn của nước Mỹ. Điều này đã làm cho chính quyền Sài Gòn hết sức cay đắng.

Trong một cuộc họp với tư lệnh các quân khu, qluân đoàn trước ngày ngừng bắn, Nguyễn Văn Thiệu đã chua chát nói: “Người Mỹ đã bỏ rơi chúng ta. Trước mắt chúng ta chỉ có hai con đường: chiến thắng hay là chết,  Không có hiệp định nào trọi mà phải tiêu diệt bằng hết Cộng sản “.

Sáng ngày 28 tháng 1 , ngày Hiệp định Pa-ri có hiệu lực, Thiệu còn nói trắng ra rằng: “Ngừng bắn không có nghĩa là có hòa bình thực sự, chúng ta phải chuẩn bị và chúng ta không thể ngồi đợi Cộng sản làm mà chính chúng ta phải làm cho Cộng sản nể sợ trước cái phản ứng mạnh mẽ, dứt khoát của chúng ta“.

Như vậy  là ngay từ trước khi Hiệp định Pa-ri được ký kết, đáp lại mong muốn hoà bình của nhân dân cả nước, sau bao nhiêu năm đổ xương máu, gian khổ. Thiệu đã điên cuồng kêu gào chiến tranh, tiếp tục đẩy mạnh chiến tranh. Hiệp định Pa-ri đã bị Thiệu xé toang ngay từ khi chữ ký của Mỹ và đại diện chính quyền Sài Gòn còn chưa ráo mực.

Tiếng súng vẫn tiếp tục nổ từ sau 7 giờ sáng ngày28 tháng 1, giờ ngừng bắn có hiệu lực trên toàn chiến trường miền Nam. Ngày hôm ấy, Thiệu đã ra lệnh cho quân nguỵ mở hơn 400 cuộc tiến công vào các vi trí thuộc nhiều vùng kiểm soát của chính phủ cách mạng lâm thời cộng hòa miền Nam Việt Nam, chủ yếu tập trung vào việc khai thông các con đường chiến lược, chiếm lại các cửa biển quan trọng.

Nhưng Thiệu dù có cố gắng đến đâu, việc quân đội Mỹ và chư hầu rút đi vẫn để lại một lỗ hổng quá lớn trên chiến trường mà chúng không sao bù đắp được. Chúng không còn khả năng tổ chức những cuộc hành quân lấn chiếm lại những vùng đất rộng lớn như trước và điều cay đắng hơn, ngay đến bom, pháo chúng cũng đã bắt đầu phải tính toán và sử dụng một cách hạn chế; việc này hầu như rất xa lạ và khó khăn đối với chúng.

Trong khi ấy; các sư đoàn chủ lực quân giải phóng không ngừng được bổ sung và lớn mạnh. Các cơ quan chỉ huy đã dời xuống sát đồng bằng, các tuyến đường chiến lược được mở rộng nối liền các chiến trường với hậu phương lớn. Các cơ sở hậu cần tại chỗ được thiết lập vững chắc với việc thành lập các nông trường, các cơ sở chăn nuôi cũng như việc doanh thu các lâm sản quý.

Cũng như ở khu vực khác. trên khu vực của sư đoàn Sao Vàng, chiến sự vẫn tiếp diễn sau giờ ngừng bắn có hiệu lực.
Sáng ngày 28 tháng 1 tên Nguyễn Văn Toàn, tư lệnh quân đoàn 2 ngụy đã ra lệnh cho sư đoàn 22, một liên đoàn biệt động cùng với năm chi đoàn xe bọc thép, bốn tiểu đoàn pháo binh và toàn bộ lực lượng không quân ở ba sân bay trong tỉnh Bình Định mở đợt tiến công ồ ạt vào ba khu vực nam Bồng Sơn - ốăc Phù Mỹ, bắc Bồng_Sơn - nam Đệ Đức và bắc Tam Quan - Bình Đê nhằm khai thông đường số 1 và giành lại hai cửa biển Tam Quan và Đề Gi. Ở các khu vực nằm sát trong vùng giải phóng của ta như Mỹ Thành, Du Tự và ở những vị trí lực lượng ta mạnh, Toàn ra lệnh cho bọn lính dựng nhà hòa hợp, sẵn sàng mở những cuộc tiếp xúc với ta, gắng giữ không để xảy ra tác chiến ở những khu vực đó.

Như vậy là từ 28 tháng 1, sư đoàn Sao Vàng phải tổ chức chiến đấu dưới hai hình thái: Một là tiếp tục củng cố thế trận phòng ngự, đấu tranh với địch bằng pháp lý Hiệp định Pa-ri. Hai là chiến đấu giữ vững vùng giải phóng và những khu vực trọng điểm địch có lợi thế đánh phá, lấn chiếm.

Những ngày cuối năm 1972, sư đoàn đã phải tính từng người, từng khẩu súng, viên đạn. Giờ đây trung bình mỗi đại đội của ta phải đánh với từng tiểu đoàn, trung đoàn địch có 10 đến 18 xe tăng, xe bọc thép, có máy bay, pháo binh yểm trợ.
Trước sự điên cuồng đánh phá của địch, nhiều vấn đề cụ thể day dứt trong tư tưởng cán bộ, chiến sĩ: “Địch không thi hành Hiệp định, ta nên đánh thế nào? Có tiến công không? Tiến công thế nào để không vi phạm hiệp định?“. “Kết hợp đấu tranh chính trị, binh vận ra sao?”, v. v. Những phân vân trong nhận thức dẫn tới không rõ ràng dứt khoát về tư tưởng chỉ đạo tác chiến và vận dụng phương thức hoạt động. Bộ đội chiến đấu dũng cảm nhưng đánh trong hình thái be bờ, chống đỡ nên lần lượt mất trận địa vì tổn thất, hy sinh, hết súng. đạn hoặc sập nát công sự. Trong 40 ngày đêm sau hiệp định. quân số thương vong lên tới gần 250 người. Địch khai thông được đường số 1, chiếm tại cửa biển Tam Quan. Bên kia đèo Bình Đê (nam Quảng Ngãi), sau những trận đánh đẫm máu với trung đoàn 141 sư đoàn 2 của ta, bọn lính thủy đánh bộ và sư đoàn 2 ngụy chiếm cửa biển Sa Huỳnh. Không dừng lại đó, chúng tiếp tục đánh lên con đường Bồng Sơn - Du Tự, tiền đồn xa nhất, sâu nhất của chúng ở Hoài ân. Ngày 23 tháng 2, đảng ủy sư đoàn Sao Vàng triệu tập hội nghị bất thường mở rộng tới các trung đoàn trưởng. Hội_nghị nhất trí kết luận: Địch phá hiệp định là âm mưu có từ trước, xuất phát từ bản chất của chúng. Trong hình thái xen kẽ hiện nay, chúng càng sợ hiệp định được thi hành, hòa bình được củng cố. Vì như vậy, chúng sẽ nguy khốn về nhiều mặt: quân số sẽ tan rã do ảnh hưởng của ta. Vùng giải phóng sẽ được yên ổn xây dựng, thực lực cách mạng sẽ mạnh lên. Tuy vậy, việc chúng chỉ đánh vào những khu vực có tính chất sinh tử đối với chúng, những nơi lực lượng ta mỏng hoặc sơ hở, còn các nơi khác chúng sẵn sàng đối thoại, ve vãn... chứng tỏ khả năng có hạn của chúng, mặc dù đó cũng là một thủ đoạn thâm hiểm. Đây là kết luận quan trọng về đánh giá kẻ thù để củng cố lòng tin và quyết định phương hướng hoạt động, tác chiến của sư đoàn trong giai đoạn sắp đến.

Hội nghị biểu dương tinh thần chiến đấu của bộ đội trong thời điểm lịch sử của đất nước đã không tính toán, do dự trước ác liệt, hy sinh, không chao đảo trong hình thái phức tạp hiện nay: phía trước là chiến tranh, phía sau là hòa bình. Hội nghị cũng nghiêm túc kiểm điểm những lệch lạc, mơ hồ, trong ảo tưởng trong nhận thức của cán bộ chiến sĩ, nhất là lãnh đạo.

Căn cứ vào chỉ thị của quân khu, qua thực tế địch ta trên chiến trường, hội nghị xác định tư tưởng chỉ đạo xuyên suốt (sau này được đánh giá là đúng đắn, nhạy bén) là: Hiệp định Pa-ri là thắng lợi to lớn của quân và dân ta, trách nhiệm của lực lượng vũ trang là phải tiếp tục chiến đấu để bảo vệ thành quả đó. Phải tích cực củng cố và xây dựng lực lượng, nâng cao sức mạnh chiến đấu, kiên quyết trừng trị quân địch lấn chiếm, buộc địch phải thi hành hiệp định, giữ vững hòa bình, đưa cách mạng tiến lên. Về tác chiến, đảng ủy xác định: Chủ động tổ chức đánh đau, diệt gọn từng đơn vị địch làm cho chúng khiếp sợ, đồng thời cùng địa phương tổ chức đấu tranh chính trị và binh vận mạnh mẽ, khơi động tình cảm dân tộc, làm tan rã hàng ngũ địch. Sự kết hợp này không chỉ ở cấp chiến dịch mà từng khu vực, từng trận đánh đểu phải tiến hành chặt chẽ. Không chỉ có nhân dân mà từng đơn vị, từng cán bộ, chiến sĩ đều làm công tác chính trị và binh vận.

Vào lúc hội nghị sắp kết thúc, đồng chí Tư lệnh Quân khu tới thăm và nói chuyện. Đồng chí tỏ ý hài lòng với cách nhìn nhận, đánh giá tình hình một cách nghiêm túc của đảng ủy sư đoàn. Đồng chí nói đại ý: Mỹ rút nhưng vẫn duy trì chủ nghĩa thực dân mới ở miền Nam. Ngụy còn 60 - 70 vạn quân và sẽ tăng lên nữa. Xuất phát từ tương quan lực lượng tại chỗ, ta chưa hơn hẳn địch, cộng với bản chất phản động và âm mưu chiến lược của Mỹ, việc chúng nống lấn một số nơi ta đã có dự kiến, nhất là những vùng ảnh hưởng trực tiếp tới ý đồ chiến lược chiến địch của chúng. Khu vực chiến đấu vừa mở ra của sư đoàn Sao Vàng là một khu vực như thế.

Tinh thần cơ bản nghị quyết Khu ủy, Quân khu ủy hiện nay là:

- Ta không chủ động xung dột vũ trang, nhưng kiên quyết đánh địch lấn chiếm bằng mọi hình thức tác chiến: phòng ngự, tiến công. Tiến công triệt để, diệt nhanh, diệt gọn từng đơn vị, từng cánh quân địch.

Quán triệt tư tưởng nhỏ thắng lớn, tinh nhuệ thắng đông, khi cần, tập trung hợp lý trong những trận then chốt, diệt những vị trí xuất phát tiến công của địch.

Kết hợp chặt chẽ đánh địch và đấu tranh chính trị, binh vận, đưa đấu tranh chính trị và binh vận lên mạnh mẽ, rộng khắp hơn trước.

Tác chiến và xây dựng, huấn luyện và chiến đấu phải kết hợp thường xuyên, tích cực, nâng dần từng bước thật khẩn trương. Hiện nay ta có điều kiện để làm điều đó.

Ý kiến đồng chí đã giải đáp cơ bản những băn khoăn trước đây trong cán bộ, chiến sĩ, làm cơ sở cho sư đoàn vạch phương hướng hoạt động trong thời gian tới.

*
*    *

Đầu tháng 3 năm 1973, sau khi thông được đường số 1 từ Quy Nhơn đi Quảng Ngãi, Lại Khánh - Gò Vàng tiếp tục trở thành khu vực nóng bỏng. Địch dồn lực lượng liên tục tiến công bứt trung đoàn 21 khỏi Lại Khánh - Gò Vàng để mở đường lên Du Tự, điểm cao 322 làm đầu cầu chuẩn bị cho kế hoạch lấn chiếm lâu dài của chúng.

Sư đoàn Sao Vàng, sau hội nghị đảng ủy đã triển khai ngay kế hoạch tác chiến mới. Toàn bộ trung đoàn 21 lên phía bắc sông Kim Sơn, dựa thế sông lập trận địa phòng ngự ở Phú Văn, Thế Thành. Đồng thời tập trung lực lượng tăng cường củng cố cụm chốt Lại Khánh, dãy điểm cao án ngữ đông - nam quận ly Hoài ân. Dự đoán trước tình hình, bộ tư lệnh sư đoàn và huyện ủy Hoài ân đã động viên lực lượng, tập trung xây dựng cụm chốt này thành trận địa khá vững chắc. Các hệ thống địa đạo, hầm kèo, hào giao thông, ụ chiến đấu được xây dựng kiên cố. Trung đoàn 2 đảm nhiệm chốt giữ ở đây, thường xuyên tập dượt các phương án tác chiến. Các cơ quan sư đoàn, trung đoàn được lệnh ra phía trước bám sát đơn vị, theo dõi, hướng dẫn cụ thể thực hiện nhiệm vụ.

Ngày 15 tháng 3, sau khi khai thông được đoạn đường Bồng Sơn - Du Tự, sư đoàn 22 ngụy chuyển sang đánh chiếm dãy núi Lại Khánh. Trung đoàn 2 chủ trương giãn mỏng lực lượng ở chốt, tăng cường lực lượng cơ động đánh vào các cụm xuất phát tiến công của địch. Phó trung đoàn trưởng Nguyễn Hữu Quang trực tiếp tổ chức tiểu đoàn 1 và tiểu đoàn 3 thực hiện kế hoạch này.

Ngày 22 tháng 3, tiểu đoàn 1 và hỏa lực trung đoàn tập kích vào một tiểu đoàn ngụy khi chúng đang chuẩn bị đánh lên điểm cao 200, diệt gọn một đại đội và tiểu đoàn bộ gồm 79 tên. Ngày 26 tiểu đoàn 1 lại tập kích vào bọn địch ở xung quanh điểm cao 200, diệt gần hết một tiểu đoàn. Địch đưa hai tiểu đoàn khác vào thay thế và đã chiếm được điểm cao 200.

Đêm hôm ấy, sở chỉ huy sư đoàn điện xuống trung đoàn 2 cho phép sử dụng tiểu đoàn 2, tiểu đoàn cơ động của trung đoàn, chậm nhất sáng ngày 5 tháng 4 phải chiếm lại bằng được điểm cao 200.

5 giờ 10 phút sáng ngày 5, giữa lúc bọn địch đang triển khai đội hình chuẩn bị lấn lên điểm cao 251 thì hỏa lực sư đoàn, trung đoàn dồn dập dội xuống. Hỏa lực vừa dứt quân ta đã tràn lên. Chỉ 15 phút sau, các chiến sĩ tiểu đoàn 2 đã làm chủ điểm cao 200.

Mất điểm cao 200 là mất một bàn đạp quan trọng để tiến đánh các điểm cao khác. Vì thế, sau một ngày dội bom, pháo, đến tối, lợi dụng bóng đêm. một đại đội trinh sát địch lén lút bò lên đánh chiếm lại điểm cao 200. Tin đó dội về tiểu đoàn 2 làm mọi người sửng sốt. Không ai bảo ai, các chiến sĩ trong tiểu đoàn đều hiểu trách nhiệm giành lại điểm cao ấy một lần nữa lại thuộc về họ.

Đêm ngày 6, đại đội 3 tiểu đoàn 2 được chọn vào trận đánh. Mặc dù trời rất tối, đại đội trưởng Lâm Minh Hán vẫn chọn lối đường rừng độc nhất để hành quân vì là hướng địch ít chú ý nhất. 4 giờ 30 phút đại đội đã vào cách địch 50 mét chờ giờ nổ súng. Trước mặt các chiến sĩ bọn giặc vẫn ngủ im lìm.

Bóng đêm tụt dần xuống các thung lũng, điểm cao 200 hiện tờ mờ trong ánh sáng bàng bạc của buổi sớm. Đúng lúc đó, tiểu đoàn trưởng Võ Thành Khuê ra lệnh nổ súng.

Đúng như nhận định của tiểu đoàn. Ở hướng tiến công chủ yểu, địch rất sơ hở. Chúng không ngờ đối phương lại chọn nơi địa hình dốc đứng, không thể triển khai được hỏa lực làm hướng đột phá chính. Vì thế, khi bị tiến công mạnh ở hướng này, địch trở nên lúng túng phải điều lực lượng ở hướng khác tới đối phó, nhưng vẫn không sao xoay chuyển được tình thế.
Trận chiến đấu diễn ra hơn một giờ đồng hồ thì kết thúc: Toàn bộ đại đội trinh sát của trung đoàn 41 ngụy bị tiêu diệt.
Những trận đánh giành đi, giật lại như vậy diễn ra cho đến hết tháng 4. Trung đoàn 41 ngụy mất sức, phải rút ra củng cố. Trung đoàn 42 vào thay, cuối cùng cũng phải rút lui. Đầu tháng 5, địch phải dừng tiến công ở Hoài ân, chuyển lực lượng về đối phó ở đông, tây Hoài Nhơn. Ở đó phong trào đấu tranh chính trị và binh vận của quần chúng kết hợp với trung đoàn 12 và lực lượng vũ trang địa phương đang uy hiếp hàng loạt đồn bót địch bằng một phương thức mới: công khai trực diện tuyên truyền Hiệp định Pa-ri và đòi chúng thực hiện đúng những cam kết đó.

*
*     *

Ngay từ những ngày đầu tiên của giai đoạn sau hiệp định, nắm chắc tinh thần và tư tưởng của binh lính địch, bộ tư lệnh sư đoàn đã chỉ đạo cho các hướng đẩy mạnh công tác binh vận, kết hợp với đấu tranh vũ trang, đặc biệt là đấu tranh chính trị của quần chúng.

Trong lúc những trận đánh ác liệt đang diễn ra ở cầu Vợi, Lại Khánh, ở các cửa biển thì trên đồi 9, đồi 10, Núi Chéo, Du Tự... bọn giặc vẫn tỏ ra “ chấp hành nghiêm túc” Hiệp định Pa-ri. Ở những khu vực đó, sư đoàn chủ trương mở những đợt tiếp xúc giữa ta và địch, dựng cổng chào, nhà hòa hợp. Qua đó phân phát cho địch văn bản Hiệp định Pa-ri và thư tố cáo những hành động lấn chiếm của chúng ở các khu vực khác, cảnh cáo những trò hề di chuyển cổng chào, cột cờ phân định ranh giới hai bên, buộc chúng phải đem về chỗ cũ.

Điều mà bọn sĩ quan tâm lý địch hết sức tức tối là ở những nơi đó, bản chất hai chế độ đã bộc lộ không lời lẽ nào của chúng có thể che giấu nổi. Ngày này qua ngày khác, các chiến sĩ ta với trình độ nhận thức, trình độ văn hỏa cao, kể cho bọn lính ngụy nghe về cuộc sống ở miền Bắc, của gia đình, đơn vị, tuy còn gian khó nhưng sĩ quan, chiến sĩ cùng chia sẻ. Chuyện đồng bào miền Bắc coi đồng hào miền Nam như ruột thịt, mong đất nước mau thống nhất. Chuyện đồng bào miền Nam coi bộ đội như con đẻ... Những điều được trông thấy, nghe thấy ấy dần dần trở thành nỗi ám ảnh, thành sự so sánh day dứt trong tư tưởng bọn lính ngụy.

Ở khu vực đồi 9, đồi 10 thuộc xã Hoài Châu, các cuộc tiếp xúc của đồng bào không dừng lại ở các nhà hòa hợp với mấy tên sĩ quan tâm lý chiến do chúng cử ra mà kéo thẳng vào cứ điểm địch đòi giải thích Hiệp định Pa-ri với binh lính. Khi bọn sĩ quan cản lại, đồng bào nói: Tụi tôi đi làm điều nhơn, điều nghĩa chớ có đi lấy chốt mấy ông đâu. Toàn đàn bà tay không, có súng ống đâu mà mấy ông sợ!“. Đồng bào còn kéo đến bao vây các đồn lẻ, bắt chúng nhận thư tay gửi bọn chỉ huy trung đoàn, sư đoàn, đòi không được bắn pháo, cối xuồng đồng, không được lấn chiếm và phải cho nhân dân hai vùng tự do đi lại, tự do tiếp xúc với binh lính.

Chỉ sau một thời gian ngắn. bọn lính chốt ở đồi 9, đồi 10 đã ngán ngẩm, bỏ bễ công việc. Và cũng như ở Du Tự, Núi Chéo, bọn chỉ huy hết sức lo lắng, vội vã đổi lính mới đến thay.

Để hỗ trợ cho mũi đấu tranh chính trị của quần chúng, nhiều hệ thống truyền thanh, loa pin, loa tay được đưa lên phía trước, thường xuyên phát đi tiếng nói chính nghĩa của dân tộc.

Bằng sức mạnh của lẽ phải, những cuộc tiếp xúc của chiến sĩ, đồng bào đã làm cho bọn chỉ huy ngụy hết sức lúng túng, hoảng hốt. Cuối tháng 7 năm 1973, bọn chúng trở mặt đơn phương cắt đứt quan hệ, đình chỉ các cuộc tiếp xúc và tình hình ở Hoài ân, Hoài Nhơn lại trở nên căng thẳng. Nhưng những gì mà bọn lính ngụy đã nghe, đã thấy trong những cuộc tiếp xúc đó thì vĩnh viễn không bao giờ bọn chỉ huy chúng có thể tẩy rửa đi được.

Mùa hè năm ấy, đất trời như cũng rạo rực chia sẻ niềm vui với người dân Bình Định, ánh nắng tràn trề chiếu sáng khắp nơi, tưởng chừng như bao năm nay nó cũng bị giam hãm  sau những tầng mây đục. Trên các ngả đường liên huyện, liên xã ở Hoài Nhơn, Hoài ân, Phù Mỹ... nón trắng chấp chới chen nhau ở các ngã ba, ngã tư, ở các bến sông. Xe đạp, xe máy chạy như thoi dệt trên những con đường đá, đường đất chưa kịp tu sửa còn đầy những hố đạn. Người dân Bình Định đang được sống lại không khí tưng bừng của những ngày đồng khởi 1964, những ngày đầu giải phóng 1972. Cờ mặt trận rợp bóng khắp nơi. Cổng chào khẩu hiệu tươi rói ở lối rẽ vào các thôn ấp. Những nếp nhà khang trang bắt đầu mọc lên trên những nền nhà cũ.

Giữa tháng 4, sư đoàn Sao Vàng tổ chức đại hội liên hoan chiến sĩ thi đua lần thứ năm. Đây là một đại hội lịch sử, không chỉ đánh giá thắng lợi to lớn của sư đoàn trong năm 1972, đầu năm 1973 mà còn là đại hội mừng đất nước sạch bóng quân xâm lược.

Trong đại hội này, trung đoàn 2 được tặng thưởng huân chương Quân công hạng 2. Trung đoàn 12 được tặng thưởng huân chương Quân công hạng 3. Tập thể sư đoàn được tặng huân chương Quân công hạng nhất và cờ " Diệt chiến đoàn ngụy “ của quân khu. Đây là tấm huân chương lớn thứ hai từ khi sư đoàn được thành lập

Trong những ngày tràn ngập niềm vui đó, đồng chí Tư lệnh Quân khu 5 lại đến với sư đoàn. Trong một cuộc họp liên tịch giữa tỉnh ủy tỉnh đội. sư đoàn Sao Vàng và huyện ủy hai huyện Hoài Nhơn, Hoài Ân, đồng chí Tư lệnh Quân khu nhấn mạnh tầm quan trọng của vùng giải phóng Bình Định mà Hoài ân là trọng điểm, đồng chí nói Hoài ân phải trở thành một căn cứ quan trọng không những của tỉnh mà của cả khu 5. Nếu hòa bình giữ được thì sẽ là một trung tâm kinh tế chính trị. Nếu xảy ra chiến tranh từng phần, nó sẽ trở thành khu vực phòng ngự vững chắc, khu tập kết lực lượng để nếu xảy ra chiến tranh lớn sẽ là nơi xuất phát tiến công của những binh đoàn chủ lực cơ động, những binh chủng kỹ thuật hiện đại, nhanh chóng đập tan tuyến phòng ngự của địch, cùng chiến trường toàn khu, toàn miền giành thắng lợi hoàn toàn.

Cuối tháng 6, theo Nghị quyết Quân ủy Trung ương về củng cố tổ chức biên chế lực lượng vũ trang, Quân khu 5 giải thể sư đoàn 711, trung đoàn 21 (thuộc sư đoàn Sao vàng) và thành lập lữ đoàn 52. Trung đoàn 141 (thuộc sư 2) đang ở nam Quảng Ngãi được lệnh về đội hình sư đoàn Sao Vàng thay thế trung đoàn 21.

Vốn là một trung đoàn của sư đoàn Chiến Thắng (312), thành lập cuối năm 1950 , trung đoàn 141 đã tham gia các chiến dịch lớn trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp như chiến dịch Trần Hưng Đạo, Hoàng Hoa Thám, Hòa Bình, Tây Bắc, Thượng Lào, Điện Biên Phủ, đã lập những chiến công vang dội ở ba huyện Tràng Bạch, Thu Cúc, Lai Đồng, điểm cao 600 (Ba Vì), được Bộ Tổng tư lệnh tặng danh hiệu “ Ba Vì anh dũng ". Tiếp sau là chiến thắng Sài Lương, Ba Lay, Xốp Hào và mở đầu chiến địch lịch sử Điện Biên Phủ với trận thắng Him Lam oanh liệt, có anh hùng Phan Đình Giót lấy thân mình lấp lỗ châu mai... Đầu năm 1968, khi cuộc Tổng tiến công và nổi dậy đồng loạt Tết Mậu Thân của quân dân miền Nam nổ ra, trung đoàn được lệnh cấp tốc hành quân bằng cơ giới vào chiến trường miền Trung. Từ đó đến nay, trên các mặt trận Quảng Đà, Đường 9-Nam Lào, Hạ Lào, Công Tum, Quảng Ngãi, trung đoàn đã vượt qua những chặng đường ác liệt, khó khăn, tiếp tục ghi thêm vào truyền thống của đơn vị những chiến công mới ở Thượng Đức, Ba Khe, Túy Loan, Núi Lở, Bà Nà, điểm cao 723, Tân Canh, Sa Huỳnh... làm rạng rỡ thêm danh hiệu “Ba vì anh dũng”.

Với những chiến công đó, trung đoàn 141 đã góp vào lịch sử sư đoàn Sao Vàng thêm phong phú và sức chiến đấu của sư đoàn cũng tăng lên rõ rệt. Trung đoàn do đồng chí Phan Thanh Dư làm trung đoàn trưởng, đồng chí Nguyễn Ngọc San làm chính ủy.

Cùng với việc hoàn chỉnh phương án phòng ngự, các lớp tập huấn ở sư đoàn, trung đoàn cũng liên tiếp được tổ chức. Các tiểu đoàn bộ binh đều có thao trường ở hậu cứ và ở ngay bên cạnh trận địa chốt.

Song song với việc sẵn sàng chiến đấu, huấn luyện, sư đoàn còn cùng với nhân dân Bình Định hoàn thành gấp con đường chạy dọc phía tây huyện Hoài Ân nối liền với quân khu, với hành lang trung ương... Sản xuất, tự túc lương thực cũng là một trong những công việc hàng đầu của sư đoàn. Đơn vị sân xuất đã được tổ chức chu đáo theo phân vùng canh tác của cơ quan hậu cần. Từ sư đoàn trưởng đến chiến sĩ nuôi quân đều có chỉ tiêu sản xuất. Trong những ngày hè đó, đi dọc theo bờ sông An Lão, sông Kim Sơn, chỗ nào cũng thấy nghi ngút khói đốt cỏ tranh, cũng thấy bóng dáng các chiến sĩ đang cày cuốc và tiếng xe nước rào rào đưa nước lên cao.

Công việc bề bộn ngày đêm nhưng ai nấy đều thanh thản, tin tưởng. Khẩu hiệu “chốt là nhà, trận địa là quê hương“ được kẻ đậm nét trên vách hầm chốt. Xung quanh các công sự các hào giao thông là những ruộng lúa xanh rờn. Đồng bào Hoài ân còn gửi cho các chiến sĩ cả gà, vịt để phát triển chăn nuôi tại trận địa. Có chiến sĩ khi xa chốt đã làm thơ tả lại nỗi nhớ của mình:

Ta về ta nhớ Đá Giang
Chốt thân yêu đứng hiên ngang giữa trời
Giặc thua giặc chạy tơi bời
Thắng lo ta đứng ta cười hả hê
Một ngày xa chốt nhớ ghê!

Như vậy là sau những ngày quần đánh quyết liệt chống địch lấn chiếm và tranh thủ củng cố lực lượng, đến tháng 7 năm 1973, sư đoàn Sao Vàng đã có thế đứng khá vững chắc trên trận địa phòng ngự của mình. Sư đoàn 22 ngụy bị chặn đứng trước địa phận Hoài ân và các vùng giải phóng bắc Bình Định. Đến đây, sư đoàn Sao Vàng đã có thể khẳng định được những vấn đề cơ bản về tư tưởng chỉ dạo, phương thức hoạt động và thủ đoạn tác chiến của mình trong giai đoạn mới của cách mạng

Địch dùng vũ trang đánh phá lấn chiếm là thuộc về bản chất và mưu đồ của chúng, nhằm gỡ thế cài răng lược hết sức bất lợi cho chúng, đồng thời làm ta không ổn định về mọi mặt. Bởi vậy, muốn giữ vững hòa bình, đưa cách mạng tiến lên, ngoài việc đẩy mạnh đấu tranh chính trị của quần chúng. lực lượng vũ trang ta phải trừng trị âm mưu và hành động lấn chiếm của địch, giữ vững vùng ta, duy trì bằng được thế cài răng lược chiến thuật hiện nay. Cuộc chiến đấu này không chỉ một thời gian ngắn mà còn lặp đi lặp lại.

Do thắng lợi của Hiệp định Pa-ri, cuộc chiến đấu của lực lượng vũ trang đặc biệt gắn rất chặt với đấu tranh chính trị và binh vận.

Muốn bảo vệ vững chắc vùng ta, trong tác chiến phải có phương án chủ động tiến công tiêu diệt địch, phải đánh gọn; đánh trúng, đánh đau vào hậu phương trực tiếp lấn chiếm của chúng ; trong phòng giữ phải xây dựng vững chắc trận địa, đồng thời vận dụng nhiều hình thức tác chiến để tạo bất ngờ đối với địch.

Trong tình hình hiện nay, việc tranh thủ xây dựng trong tác chiến đã thuận lợi hơn trước. Địch tuy cố tình lấn chiếm nhưng không phải chúng muốn thế nào cũng được bởi những suy yếu do quân Mỹ rút đi. Phương hướng của lực lượng vũ trang ta là phải xây dựng vững mạnh để khi có thời cơ là tiến công giành thắng lợi hoàn toàn.

Công tác chính trị, tư tưởng ngoài việc quán triệt nhiệm vụ quân sự, chính trị, trước mắt phải tiến hành giáo dục những vấn đề cơ bản về giai cấp và đấu tranh. giai cấp, về mục tiêu, lý tưởng cách mạng để mọi cán bộ, chiến sĩ có nhận thức đúng đắn, có quan điểm vững vàng trước những biến đổi của cách mạng.

3. TRÊN VÙNG CÁT HOÀI CHÂU .

Cuối tháng 7 nghĩa là sau ba tháng tạm thời hòa hoãn, địch đột nhiên đơn phương tuyên bố cắt đứt tiếp xúc với ta ở Hoài Nhơn.

Qua phân tích, sư đoàn đã đi đến kết luận: địch bỏ tiếp xúc khu vực nào, chúng nó sẽ lấn chiếm khu vực ấy. Đó là một kết luận chính xác, không chỉ dựa vào kinh nghiệm mà còn là kết quả của việc theo dõi nắm địch rất sát của cơ quan tham mưu sư đoàn.

Trong thời gian hòa hoãn, dưới sự hướng dẫn của các cố vấn Mỹ, các đơn vị chủ lực nguỵ đã hoàn thành việc củng cố và huấn luyện. Chúng tăng cường biên chế, thay đổi trang bị và phát triển quân địa phương. Song song với việc củng cố, phát triển lực lượng vũ trang, địch dốc sức phát triển các bộ máy kìm kẹp ở thôn ấp: Chúng đưa bọn sĩ quan ngụy về thay thế những tên ác ôn bị nhân dân căm ghét để xoa dịu. Biện pháp bao vây kinh tế được chúng coi như một mũi vu hồi. Chúng quy định mỗi gia đình chỉ được để trong nhà 50 ki-lô-gam gạo. Các cửa khẩu ở vùng giáp ranh bị bao vây chặt chẽ. Địch hy vọng bằng cách đó, kết hợp với càn quét, lấn chiếm có thể xóa dần thế “da báo” ở đồng bằng.

Đầu tháng 8, toàn bộ quân chủ lực ngụy đang chốt giữ trên phòng tuyến Hoài ân được lệnh rút ra, giao lại cho lính bảo an. Chi đoàn 2 và 3, thiết đoàn 4 kéo về tập kết ở căn cứ Đệ Đức. Trên bầu trời bắc Hoài Nhơn không lúc nào ngớt tiếng máy bay OV.10, L19. Tất cả những hiện tượng ấy cộng với việc địch đột ngột tuyên bố cắt đứt những cuộc tiếp xúc là bằng chứng cho thấy chúng đang chuẩn bị một cuộc tập kích lớn vào phía bắc Hoài Nhơn, nơi trung đoàn 12 sư đoàn Sao Vàng đang tổ chức chốt giữ.

Có thể trên những chặng đường chiến đấu trong tương lai của mình, các chiến sĩ Sao Vàng sẽ còn đi qua nhiều vùng dân nhiều vùng đất, nhưng những năm tháng sống, chiến đấu ở chiến trường Bình Định, đặc biệt là ở các xã phía bắc Hoài Nhơn đã mãi mãi khắc sâu vào tâm trí họ. Người dân ấy, miền đất ấy không bao giờ chịu lùi bước trước quân thù. Người chiến sĩ đã khóc khi trở về và cũng đã khóc khi phải xa những người dân sống trên vùng đất ấy

Có người chiến sĩ nào trong sư đoàn lại không có một người mẹ, một người chị, người em ở vùng đất Hoài Châu, Hoài Thanh... Hầu hết cán bộ, chiến sĩ đã chiến đấu trên vùng đất này từ những ngày đầu tiên của cuộc ”chiến tranh cục bộ“. Những ngôi mộ của các chiến sĩ nằm rải rác, xen kẽ với mộ của đồng bào hy sinh trong chiến đấu ở khắp mọi nơi. Nhân dân đã dành tất cả cho sư đoàn và người chiến sĩ cũng đã hiến dâng xương máu của mình để gìn giữ tự do cho vùng đất này.

Qua những năm tháng đấu tranh vật lộn với kẻ thù, người dân ở đây trở nên dày dạn, thông minh, cảnh giác. Đồng bào hiểu khá rõ tâm địa phản trắc của địch như họ vẫn thường nói: “ Tụi tôi đi guốc trong bụng chúng nó”. Năm 1972, sau khi giải phóng ba huyện phía bắc tỉnh, nhân dân ở đây nói: “Các chú đánh tới đi, đánh bây giờ là thiệt ngon đó. Tụi nó chưa kịp đối phó đâu”. Nhưng lúc ấy sư đoàn đã dừng lại và chiến dịch B10 ta gặp khó khăn đã xác minh những lời nói của nhân dân là đúng. Sau ngày hiệp định Pa-ri được ký kết, nhân dân ở đây lại nói: “Mình phải lo chuẩn bị thôi. Bọn nó nói hòa bình giả, làm chiến tranh thật đó”. Và khi những cuộc hòa hoãn, tiếp xúc diễn ra dưới chân đồi 9, đồi 10, đồng bào lại xác định: “Làm nhà ở là tạm thời, làm hầm kèo là cơ bản”. Những gì chắc nhất, tốt nhất bà con đều dành cho công sự chốt của bộ đội, cho phía trước.

Ban ngày trực tiếp tham gia chiến đấu, phục vụ chiến đấu, ban đêm, nhân dân vùng bắc Hoài Nhơn lại cùng các chiến sĩ sửa sang lại công sự, cấy cày trên những khoảnh ruộng còn bỏ giở. Các đội thiếu nhi tổ chức đi lượm pháo lép đem về nộp cho xưởng quân giới của huyện và sư đoàn Sao Vàng để sản xuất các loại mìn chống tăng, bộc phá phóng. Các đội du kích tập trung thì tiếp tục hoạt động “đệm” giữa hai trận đánh của bộ đội chủ lực.

Ngày và đêm ở vùng cát bắc Hoài Nhơn rộn rịp, khẩn trương, căng thẳng. Nhà bị bom pháo đánh sập, người dân vùng cát lại dựng lên trên nền nhà cũ một ngôi nhà khác nhỏ hơn. Lần sau nhỏ nữa, cuối cùng chỉ còn thu về một góc và sau rốt chỉ còn là một căn hầm. Mỗi người dân ở đây đều là một chiến sĩ và tất cả các xóm, thôn ở miền đất này đều trở thành trận địa phòng ngự vững chắc với những đường hào, ụ súng chằng chịt dọc ngang.

Người dân vùng cát bắc Hoài Nhơn rất nghèo. Nhưng dù chỉ một củ khoai, một tấm bánh tráng, một bát nước chè khô, bà con cũng để phần cho bộ đội.

Đất Hoài Nhơn toàn cát, mênh mông. Hầm trú pháo nằm sâu trong cát, công sự chốt nằm trong lòng cát. Vậy mà cây cỏ vẫn lên xanh. Lúa vẫn trổ đòng bên những hố bom, hố pháo. Càng ác liệt, gian khổ, người dân vùng cát càng quả cảm, đảm đang, càng thương yêu chiến sĩ gấp bội.

Đồng chí chính ủy trung đoàn 12 thường nói với các chiến sĩ “Để mất một thước đất đã day dứt đau xót. Nhưng điều day dứt hơn là chúng ta sẽ không biết ăn nói thế nào với nhân dân?". Còn trung đoàn trưởng thì nói thẳng: “Đồng bào ở sau lưng chúng ta, bên cạnh chúng ta, dẫu có chết cũng phải nằm tại chiến hào mà chết“.
Đứng trên đãy núi Hưng Nhượng nhìn xuống Hoài Châu, Hoài Hảo, Tam Quan, Hoài Thanh chỉ thấy những thân dừa cụt ngọn vươn thẳng lên trời trên một nền cát trắng đến lóa mắt. Cát và dừa là biểu tượng cho tấm lòng kiên trung của miền đất này.

Sư đoàn 22 ngụy công khai mở cuộc hành quân lấn chiếm các xã giải phóng tây-bắc huyện Hoài Nhơn vào rạng sáng ngày 7 tháng 8 năm 1972 Trung đoàn 41 ngụy và thiết đoàn 14 bị đẩy lên phía trước làm lực lượng xung kích. Mục tiêu then chốt của chúng là chiếm bằng được bàn đạp Quy Thuận để giải tỏa cho thị trấn Tam Quan và từ bàn đạp đó tiến tới đẩy bật trung đoàn 12 ra khỏi vùng cát bắc Hoài Nhơn.
T
rước khi xảy ra cuộc hành quân này một tuần, bộ tư lệnh sư đoàn Sao Vàng đã phát lệnh chiến đấu cho trung đoàn 12 và báo động chiến đấu trên toàn trận địa phòng ngự. Sở chỉ huy tiền phương sư đoàn do phó sư đoàn trưởng Lê Chí Thuận chỉ huy cấp tốc xuống thẳng trung đoàn 12. Tiểu đoàn 2, lực lượng cơ động của sư đoàncũng được lệnh chuẩn bị hành quân chiến đấu. Các đại đội tên lửa, cối 120 của sư đoàn cũng gấp rút chiếm lĩnh các trận địa ở tây - bắc Hoài Nhơn.

Sáng hôm ấy, ba cánh quân có 18 xe học thép yểm trợ đánh vào tiểu đoàn 4 và đại đội trinh sát trung đoàn 12 đang phòng giữ ở Quy Thuận.

Sau khi pháo ngừng bắn, bộ binh và xe tăng địch dàn hàng ngang tiến vào. Thoạt đầu, chúng tiến lên một cách dè dặt, nhưng khi đã vào trong tầm bắn của đạn B.40, B.41 mà vẫn thấy trận địa của đối phương lặng ngắt, chúng vội vã hò hét tràn tới. Còn 30 mét rồi 20 mét, nhưng chúng đã không thể vượt qua được cái giới hạn ngắn ngủi ấy. Từ các hầm kèo, các chiến sĩ đại đội 4 tiểu đoàn 4 bí mật trườn ra các hầm râu mực. Hai quả đạn B.41 cùng một lúc nổ trên tháp pháo chiếc M.48A.3 đi đầu. Khẩu pháo 90 trên xe đang nhả đạn bị đổ gục. Chiếc thứ hai cũng trúng một quả B.40 bốc cháy. M.48 cháy, xe M113 chỉ còn là những chiếc bia sắt. Chúng vội vã quay đầu. tháo chạy.

Buổi chiều, địch lại dồn hết lực lượng mở liên tiếp ba đợt tiến công nữa hòng đột phá trận địa của đại đội 4 nhưng đều bị đánh bật trở lại.

Ngày hôm sau, chúng tung một tiểu đoàn và 1 xe bọc thép đánh mạnh vào Quy Thuận định hút toàn bộ lực lượng ta vào đó, đồng thời cho xe tăng dẫn hai đại đội bộ binh đánh vòng về phía Gia ân, toan thọc vào sườn sở chỉ huy tiểu đoàn 4 ở Quy Thuận. Nhưng cánh quân vu hồi này đã bị đại đội 63 tiểu đoàn 6 và đại đội 42 tiểu đoàn 4 chặn đứng lại ở những vườn mía và gò bãi dưới chân đồi cọ. Đại đội trưởng Oánh và chính trị viên đại đội 42 Nguyễn Hữu Ba, mỗi người dẫn một mũi đánh tạt vào sườn địch. Xạ thủ B.41 Nguyễn Hồng Sánh vừa vận động vừa bắn cháy liền hai xe tăng. Những chiếc còn lại bị vây chặt đã hoảng loạn chà lên bộ binh chúng để tháo chạy.

Vào những ngày 15, 16, 17 tháng 8, chúng thay đổi thủ đoạn tăng cường mật độ phi pháo, chuyển hướng tiến công vào tây-nam Quy Thuận. Nhưng ở đây, chúng đã bị hai trận tập kích đẫm máu trên bãi cát An Quý, hai đại đội chỉ còn sống sót 6 tên tháo chạy thục mạng về thị trấn Tam Quan.

Cách đồi 10 không xa, nhà thờ Quy Thuận vẫn đứng sừng sững. Địch đã dập hàng ngàn quả pháo, hàng chục tấn bom xuống ngôi nhà này, nhưng tháp chuông nhà thờ, dù bị tróc lở, đổ vỡ từng mảng vẫn ngạo nghễ vươn lên trời như một mũi dao nhọn.

Những trận đánh dai dẳng, quyết liệt kéo dài cho đến đầu tháng 9, sư đoàn 22 ngụy buộc phải đưa trung đoàn 47 vào thay trung đoàn 41 đã quá rệu rã.

Cũng trong những ngày tháng 9 sôi động và nóng bỏng đó, Nguyễn Văn Thiệu, tổng thống ngụy quyền Sài Gòn lại có mặt ở Bồng Sơn, Tam Quan trực tiếp ra lệnh cho sư đoàn 22 ngụy phải chiếm cho được nhà thờ Quy Thuận.

Lần này, sư đoàn 22 ngụy đã dồn toàn bộ sức 1ực vào khu vực Quy Thuận. Nhưng hơn bốn tuần lễ điều quân như đèn cù, hết đánh từ An Quý lên lại đưa quân đánh từ Bình Đê xuống, hết thọc từ Chương Hòa, đồi 10 vào lại vu hồi từ Gia An sang với tất cả các thủ đoạn bắn phá có trọng điểm, hủy diệt từng khu vực bằng pháo lân tinh, hóa học, bom đào, bom xăng, gí súng bắn chết hàng chục tên lính không chịu xung phong, nhưng cuối cùng. địch cũng chỉ lấn thêm được một số vùng rìa phía đông Quy Thuận với một tổn thất nặng nề: 860 tên chết và bị thương.

Nhà thờ Quy Thuận còn lại một bức tường cao mảnh mai vẫn còn quá xa so với các vị trí tiền tiêu của sư đoàn 22 ngụy. Còn chiếc chuông đồng khổng lồ, một công trình văn hóa quý giá, đã được các chiến sĩ trung đoàn 12 và du kích Hoài Châu tổ chức khiêng về phía sau cất giấu ở một vị trí an toàn.

Nhận thấy trung đoàn 47 không làm gì được, lại bị tổn thất quá nặng nề, sư đoàn 22 nguỵ buộc phải rút ra, thay thế bằng liên đoàn biệt động số 4. Mục tiêu then chốt vẫn là chiếm cho được nhà thờ Quỵ Thuận.

Lại Quy Thuận, hai tiếng Quy Thuận bỗng nhiên trở thành nỗi lo sợ khủng khiếp đối với quân ngụy. Ngay buổi sáng nhận lệnh, tên liên đoàn trưởng đã cau có nói với Phan Đình Niệm rằng Quy Thuận là một khúc xương mà trung đoàn 41, 47 không gặm được, bây giờ lại nhả ra cho liên đoàn của hắn. Cái tâm lý đó ngấm sâu vào từng tên lính ngụy và ngày đầu tiên xuất quân, đã có hai sĩ quan trong liên đoàn này tuyên bố thà ngồi tù còn hơn là bỏ xác tại Quy Thuận

Nắm chắc lực lượng địch, trung đoàn 12 xốc lại đội hình, tổ chức liên tiếp hai trận phủ đầu lính biệt động ở đông Quy Thuận và Hội An buộc chúng phải co lại. Năm đó, đồng bằng Hoài Nhơn bị mưa lụt lớn. Nước từ trên núi tràn về mênh mông trên các cánh đồng. Bộ đội, du kích suốt ngày dầm mình trong mưa, tát nước, sửa sang lại hầm hào. Người dân ở Quy Thuận, Gia An đã đem những tấm ván cuối cùng còn lại trong nhà mình cho bộ đội lát hầm, củng cố lại trận địa.
Gắn bó với dân, với đất Hoài Nhơn, các chiến sĩ trung đoàn 12 thấy mình có được một nguồn sinh lực lớn lao, họ đã viết vào các vách hầm những dòng chữ tâm huyết: ”Quyết sống chết không phụ nghĩa đồng bào Hoài Nhơn“, ”Quyết không để một người dân, một tấc đất Hoài Nhơn rơi vào tay giặc“. Họ đã nghĩ và làm đúng như vậy. Chính trị viên đại đội 42 tiểu đoàn 4 Nguyễn Hữu Ba, trên đường vận động chi viện chốt bị đạn pháo làm mắt không nhìn thấy gì, anh nhờ y tá dìu mình ra trận địa với lập luận: “Mắt không nhìn thấy nhưng tai còn nghe được“. Ba đã lên chốt giữa lúc gay cấn nhất và sự có mặt của anh đã cổ vũ các chiến sĩ đẩy lùi các đợt tiến công của địch. Sau này, nhiều lần trung đoàn yêu cầu Ba đi điều trị nhưng Ba kiên quyết xin ở lại tập nhìn, tập đi. Phải xa người dân Hoài Nhơn lúc đó, đối với Ba không gì đau khổ và ân hận bằng.

Những ngày cuối tháng 10 là những ngày nặng nề và hết sức căng thẳng đối với liên đoàn biệt động số 4. Chúng đã ba lần thay đổi hướng tiến công, bắn tới 2.000 quả pháo mỗi ngày, thường xuyên có từ 12 đến 18 xe tăng, xe bọc thép chi viện, nhưng vẫn không sao nhích lên được. Ngày nào cũng có hàng chục tên lính bị chết, bị thương vì bắn tỉa. Ngày nào cũng có lính bỏ trốn, chống lệnh hành quân. Rồi mưa lũ tràn về cuốn trôi một lúc gần một đại đội biệt động ở Tân Thành.

Giữa lúc tinh thần quân dịch đang hoang mang, tan rã, huyện ủy Hoài Nhơn quyết định đưa mũi đấu tranh chính trị và binh vận xuất hiện. Từng tốp bà con Hoài Châu, Hoài Hảo, Hoài Thanh... đi thẳng vào vùng địch kiểm soát, chặn xe chở lính, chở thương vận động phản chiến: “Tội chi mà dấn thân vô Quy Thuận mấy con! Cứ ở đây hòa hợp có phải đỡ cực hơn không”, “ Má nói thiệt nghe con, mấy con vô đó chết chứ mấy ông lớn đâu có chết. Cứ xách súng về vùng giải phóng mà làm ăn. Rồi má biểu con Hai nó viết thơ báo cho ba má con biết...“.

Đồng bào nói với địch ở chợ Tam Quan, ở căn cứ Đệ Đức, ở giữa đường số 1. Từ Quy Thuận, tiếng súng vẫn không ngớt dội lại. Tiếng súng đội cả vào giường bệnh của bọn lính bị thương ở các bệnh viện dã chiến. Đồng bào đem truyền đơn gặp người nhà của binh lính vận động đòi bồi thường, đòi bọn chỉ huy không đưa con em họ vào lấn chiếm Quy Thuận...

Sự xuất hiện đúng lúc, kịp thời của đội quân chính trị, binh vận có sức mạnh như một trận đánh vu hồi. Chỉ trong 10 ngày đầu tháng 10, đã có 56 binh lính, sĩ quan ngụy mang súng ra vùng giải phóng. Hàng trăm tên khác tự thương hoặc bỏ trốn về ẩn náu ở các thành phố.

Cuộc hành quân đánh chiếm Quy Thuận sau ba tháng không đem lại kết quả gì, lại bị tổn thất hơn 2.000 tên lính, 38 xe tăng, xe bọc thép. Cuối tháng 10, sư đoàn 22 ngụy lặng lẽ lui quân, giao lại toàn bộ trận địa “cái khúc xương mà chúng
không gặm được” cho liên đoàn biệt động số 4.

Vùng giải phóng Hoài Nhơn được bảo vệ, trận địa phòng ngự của ta vẫn vững chắc. Điều làm cho mọi người vui mừng, tin tưởng là kẻ thù đã chứng tỏ những suy yếu rõ rệt của chúng qua đợt lấn chiếm này. Việc một trung đoàn ta phòng ngự đánh bại lực lượng địch tương đương một sư đoàn chủ lực ngay giữa đồng bằng, sát căn cứ, trục giao thông chiến lược của chúng đã phản ánh sự trưởng thành vượt bậc về khả năng chiến đấu phòng ngự của bộ đội, và phương thức hoạt động trong thời kỳ mới.

Nếu như cuối năm 1972, ở Hoài ân, sư đoàn Sao Vàng chỉ mới rút được kinh nghiệm trong chiến đấu phòng ngự ở vung đồng bằng xen kẽ rừng núi thì ba tháng ở Hoài Nhơn, có thể nói sư đoàn đã thắng lợi trong tổ chức chiến đấu phòng ngự ở đồng bằng trống trải. Địch chủ động tiến công nhưng không làm chủ được tình huống và dần dần rơi vào tình trạng bị động đối phó trước thế trận và cách đánh của ta. Tại dây trung đoàn 12 đã vận dụng khá linh hoạt các chiến thuật vận động tiến công kết hợp chốt, vận dụng tiến công và tập kích hợp đồng binh chủng kết hợp khá nhuần nhuyễn giữa phòng ngự trận địa và tiến công vào sau lưng, cạnh sườn địch.

Để thực hiện tốt những trận đánh đó, trung đoàn 12 luôn được sự che chở và giúp đỡ của nhân dân Hoài Nhơn. Nhân dân là rừng cây bất tận giữa đồng bằng, che mắt bịt tai quân địch, nhân dân là tường đồng vách sắt, chỗ dựa vững chắc để cho bộ đội chiến đấu thắng lợi.

Cũng tại đây, sự phối hợp giữa chủ lực và bộ đội địa phương, giữa tiến công quân sự và đấu tranh chính trị, binh vận của quần chúng đã đạt tới đỉnh cao. Mọi hoạt động đều nằm trong phương án thống nhất, được tổ chức chặt chẽ, ra quân nhịp nhàng, đúng lúc, đúng chỗ, đúng đối tượng làm cho hiệu quả từng mũi tiến công được nhân lên gấp bội.

Đợt đánh địch lấn chiếm lần này đã tỏ rõ khí thế toàn dân, toàn quân cùng bảo vệ vùng giải phóng. Đánh bại cuộc hành quân lấn chiếm Quy Thuận của địch, sư đoàn Sao Vàng nói riêng, quân dân Bình Định nói chung có thể khẳng định: Giai đoạn khó khăn nhất đã qua rồi, từ đây ta có đủ khả năng bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ của mình, xây dựng mọi mặt tiến lên giành những thắng lợi mới.

4. HÈ - THU 1974

Tháng 10 năm 1973, Bộ tư lệnh quân khu 5 triệu tập hội nghị tổng kết kinh nghiệm chiến đấu năm 1972 và giai đoạn đánh địch sau Hiệp định Pa-ri. Nghị quyết Trung ương lần thứ 21 đã được phổ biến, quán triệt trong hội nghị. Nghị quyết Trung ương lần thứ 21 nêu rõ: “Con đường cách mạng của miền Nam là con đường bạo lực cách mạng. Bất kể trong tình hình nào ta cũng phải nắm vững thời cơ, giữ vững đường lối chiến lược tiến công“. Tinh thần chung của nghị quyết 21 là: Địch không thi hành Hiệp định Pa ri mà vẫn tiếp tục tiến hành chiến tranh “Việt Nam hóa” thực chất là tiến hành cuộc chiến tranh thực dân mới hòng chiếm cứ lâu dài miềnNam thì ta không còn con đường nào khác là phải tiến hành chiến tranh cách mạng, tiêu diệt chúng đề giải phóng hoàn toàn miền Nam.

Tháng 12 năm 1973, Đảng ủy Quân khu 5 chính thức phát động cuộc vận động: “Nâng cao chất lượng chiến đấu, trình độ sẵn sàng chiến đấu“ nhằm đưa kỹ năng chiến đấu của bộ đội và khả năng chỉ huy của cán bộ  tiến lên một bước mới, có chất lượng cao. Mục tiêu cuối cùng là đánh bại đội quân ngụy do Mỹ huấn luyện, trang bị và cố vấn.

Đối với sư đoàn Sao Vàng, quân khu xác định mục tiêu cụ thể là “đánh quỵ sư đoàn 22 ngụy”, đây là một yêu cầu cao. Với biên chế và trang bị của sư đoàn lúc đó nếu đánh bại sự lấn chiếm của một sư đoàn địch thì có thể thực hiện được, nhưng nói tiến công đánh quỵ hẳn một sư đoàn địch thì còn là một mục tiêu phải phấn đấu gian khổ.

Ngay từ những ngày đầu sau hiệp định, sư đoàn đã xác định được vị trí của mình ở tuyến trước, cảnh giác, sẵn sàng chiến đấu cao. Vì thế, khi cuộc chiến tranh tiếp diễn trên một quy mô ác liệt hơn. trong một tình hình phức tạp hơn, cán bộ chiến sĩ đã nhanh chóng nhất trí với nhiệm vụ chiến đấu của mình. Điều này nói lên tính chủ động, nhạy bén, nắm bắt tình hình và ý thức triệt để chấp hành các chủ trương của Quân khu ủy, của đảng ủy và bộ tư lệnh sư đoàn.

Chính nhờ sự nắm bắt tình hình nhanh, chính xác, sư đoàn đã từng bước củng cố vững chắc thế trận phòng ngự, bảo vệ vùng giải phóng với quy mô ngày càng hoàn chỉnh. Song song với nhiệm vụ trừng trị bọn địch lấn chiếm, sư đoàn đã xây dựng cho mỗi cán bộ, chiến sĩ ý thức coi vùng giải phóng như một phận đất thiêng liêng bất khả xâm phạm, khác với tính chất chiến đấu giải phóng trước đây. Từ đó, bên cạnh quyết tâm xây dựng. và bảo vệ trận địa, ý thức xây dựng hậu phương chiến lược đã biến thành ý chí, tình cảm của tất cả mọi cán bộ, chiến sĩ. Đây là thời kỳ sư đoàn phát triển toàn diện cả về chiến đấu, huấn luyện và xây dựng, làm cơ sở vững chắc cho những cuộc tiến công lớn sau này.

Năm 1973 kết thúc với những cuộc chiến đấu dai dẳng, gian khổ của trung đoàn 2, trung đoàn 141 ở khu vực Hoài ân, của trung đoàn 12 ở Hoài Nhơn. Sư đoàn 22 ngụy bị đánh thiệt hại nặng nề. Bước sang năm 1974, nhiệm vụ của sư đoàn Sao Vàng không còn là việc đánh bại sư đoàn 22 ngụy trong lấm chiếm nữa mà phải đánh quỵ hẳn sư đoàn cơ động này trong thế phòng ngự chiến lược của chúng.

Để thực hiện mục tiêu trên, vấn đề cơ bản đặt ra trước mắt sư đoàn là phải nâng cao trình độ kỹ thuật, chiến thuật và chuẩn bị cơ sở vật chất trong một thời gian hết sức ngắn. Đây là một vấn đề khoa học chứ không thể chỉ giải quyết bằng lòng căm thù và quyết tâm, vì ở mỗi thời điểm, tính chất của đối tượng tác chiến và tình hình đơn vị mỗi khác. Vào thời kỳ đánh Mỹ ác liệt trước năm 1970 ai cũng nghĩ loại được quân Mỹ ra vòng ngoài thì đội quân ngụy sẽ không có gì đáng kể. Nhưng khi quân Mỹ ngừng tham chiến và tiến hành chiến lược “Việt Nam hóa” thì đội quân ngụy không phải như trước năm 1970 nữa. Năm 1972, sư đoàn đã diệt gọn chiến đoàn địch trong và ngoài công sự nhưng mấy tháng qua, tuy đánh bại mọi cuộc phản kích của địch nhưng vẫn không tiêu diệt gọn được tiểu đoàn nào của chúng. Phát  hiện vấn đề này, bộ tư lệnh sư đoàn thấy phải tính toán rất nhiều trong công tác xây dựng chất lượng đơn vị sắp đến.

Cuối tháng 12 , sư đoàn rút thêm hai tiểu đoàn của trung đoàn 12 ở bắc Hoài Nhơn ra huấn luyện, thay thế bằng tiểu đoàn 53 của tỉnh và hai đại đội của huyện Hoài Nhơn. Như vậy trong tay sư đoàn lúc đó có một trung đoàn và hai tiểu đoàn cơ động. Thời gian chỉ còn trên dưới ba tháng, nhưng công việc quá nhiều: chiến đấu, phòng giữ, xây dựng trận địa, xây dựng kho tàng, làm đường, sản xuất tự túc, chuẩn bị lương thực, thực phẩm... Để giải quyết những vấn đề cấp thiết trước mắt, bộ tư lệnh sư đoàn quyết định thành lập ban chỉ huy cửa khẩu,  điều khiển chiến dịch lấy gạo, thực phẩm ở vùng ven biển song song với việc thành lập ban chỉ huy công trường làm đường nối liền hậu cứ sư đoàn với hành lang Trường Sơn. Cán bộ từ đại đội trở lên được tập trung về sư đoàn tập huấn chiến thuật, nghiên cứu chiến dịch. Trong khi đó, bộ đội thay nhau huấn luyện, làm đường, làm kho, làm thao trường, lấy gạo... Một không khí thi đua học tập huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu dấy lên khắp các đơn vị

Do tổ chức chặt chẽ và khoa học, các đơn vị tập huấn cán bộ, huấn luyện bộ đội, tiến hành nhịp nhàng khẩn trương và đúng kế hoạch. Con đường từ Hoài ân nối liền với đường hành lang Trường Sơn dài hơn 30 ki-lô-mét được hoàn thành trong ba tháng. Rồi các xưởng may, các xưởng quân giới, lò rèn từ sư đoàn đến trung đoàn đã sản xuất, chế tạo được hàng vạn lựu đạn, bộc phá, thủ pháo, dao, cuốc, xẻng, may hàng vạn bộ quần áo.

Giữa tháng 3 năm 1974, khi mọi việc đã chuẩn bị chu tất, các trung đoàn, tiểu đoàn trực thuộc tiến hành đại hội đảng. Trong đại hội, đơn vị nào cũng xác định quyết tâm xây dựng thành đơn vị tiên tiến. Nhiều đơn vị đăng ký quyết tâm phấn đấu trở thành những tập thể anh hùng.

Bị đòn đau trong những cuộc hành quân càn quét từ cuối năm 1973, bước sang năm 1974, địch ở Khu 5 tuy vẫn tiếp tục đánh phá dai dẳng nhưng chiều hướng chung đang đi vào phòng ngự chiến lược. Chúng ra sức củng cố các tuyến chốt đối diện với tuyến chốt của chủ lực ta. Mặt khác, thường xuyên mở các chiến dịch tảo thanh ở các vùng chúng kiểm soát để “bình định” trở lại. Hàng trăm khu dồn lại chen chúc mọc lên dọc hai bên đường số 1 và ở vùng ven các thị xã, các thành phố.

Đầu tháng 4 năm 1974, đảng ủy Quân khu 5 họp, đánh giá thực chất chất lượng chiến đấu của bộ đội sau thời gian dừng lại củng cố và đề ra chủ trương tác chiến mới. Hội nghị nhất trí mở liên tiếp các đợt hoạt động trên toàn quân khu, sử dụng ba thứ quân, ba mũi giáp công, trên ba vùng chiến lược. Một kế hoạch tiến công tỷ mỉ được thông qua. Kế hoạch chia làm hai đợt: Hè từ ngày 21 tháng 4 đến ngày 10 tháng 6. Thu từ ngày 17 tháng 7 đến ngày 2 tháng 9.

Chiến trường Bình Định là một trong những hướng tiến công quan trọng của quân khu do sư đoàn Sao Vàng làm nòng cốt
Lúc bấy giờ, trên chiến trường Bình Định, địch vẫn chiếm ưu thế về binh hỏa lực, nhất là phương tiện và binh khí kỹ thuật. Chúng có thể nhanh chóng tập trung từ 20 đến 25 khẩu pháo 105, 155, từ 40 đến 60 xe tăng, 40 đến 50 lần chiếc máy bay phản lực, 20 đến 30 trực thăng trên một hướng chiến dịch.

Để giành thế chủ động và luôn tạo được ưu thế về binh hỏa lực trong từng trận chiến đấu, sư đoàn chủ trương kéo giãn địch ra hai phía nam và bắc tỉnh rồi nhanh chóng tập trung lực lượng đánh vào khu vực trọng điểm. Với phương án đó, bộ đội phải cơ động đi về hàng trăm ki-lô-mét, nhưng do được xác định và rèn luyện tốt nên phương án được quân khu phê chuẩn và đánh giá cao. Một yêu cầu quan trọng trong chiến dịch là phải đánh đúng chiến thuật đã xác định, phấn đấu tiểu đoàn diệt gọn đại đội địch, trung đoàn diệt gọn tiểu đoàn địch trong và ngoài công sự.

Cùng với sư đoàn Sao Vàng, lực lượng vũ trang tỉnh Bình Định sẽ mở khu vực tác chiến riêng, vừa căng kéo địch trong đợt “rộ”, vừa đánh “đệm” giữ thế chiến trường khi sư đoàn Sao Vàng cơ động chiến dịch. Phương án tiến công và nổi dậy của quần chúng cũng xác định rõ: Đồng bào trong các khu vực chiến đấu chủ yếu tham gia phục vụ bộ đội chiến đấu tại chỗ. Đồng bào các vùng kế cận, tổ chức tiến công vả nổi dậy tiến hành binh vận bức rút các chốt điểm, phá khu dồn, “ấp chiến lược”.. Đồng bào các thị trấn, thị xã. chủ yếu đấu tranh chính trị làm rối loạn hậu phương địch. Đồng bào vùng giải phóng vừa tham gia  tiến công, nổi dậy vừa phục vụ chiến đấu.

Trên cơ sở những kinh nghiệm trước đây, phương án hoạt động và tác chiến lần nay được hoàn chỉnh cả về chủ lực, địa phương, về quân sự, chính trị, binh vận trên qui mô toàn tỉnh. Chưa ra quân, nhưng niềm phấn chấn, lòng tin tưởng thắng lợi đã biểu lộ trên từng nét mặt của mọi người.

Giữa tháng 4, trung đoàn 2 và phần lớn các đơn vị trực thuộc sư đoàn bí mật rời căn cứ Hoài ân, vượt qua vùng rừng núi phía tây Phù Cát, luồn xuống đồng bằng đông Bình Khê, bất ngờ tiến công hàng loạt chốt điểm, “ấp chiến lược" được coi là vùng trọng điểm “bình định" của địch ở sát sân bay Gò Quánh và bắc thị xã Quy Nhơn. Phối hợp với bộ binh, các đơn vị hỏa lực của sư đoàn đã bắn vào sân bay Gò Quánh, trận địa pháo và quận lỵ Bình Khê. Sân hay Gò Quánh hoàn toàn bị tê liệt.

Bọn chỉ huy tiểu khu Bình Định nhốn nháo, khẳng định sư đoàn Sao Vàng đã chuyển xuống phía nam. Chúng vội và rút liên đoàn biệt động số 4 vào đối phó. Nhưng lính biệt động vừa rút, khu vực phía bắc cũng bắt đầu nổ súng. Trung đoàn 12 cùng với các lực lượng bộ đội địa phương, du kích tiến công, thu hồi toàn bộ tuyến chốt địch lấn chiếm cuối năm 1973 từ Cự Tài Đông lên An Quý đến đông Quy Thuận, áp sát thị trấn Tam Quan,  vây chặt  đồi 9, đồi 10, uy hiếp trực tiếp đường số 1, đoạn từ Tam quan đi đèo Bình Đê.

Giữa lúc chủ lực địch đang phải căng ra đối phó với sư đoàn Sao Vàng ở phía bắc và phía nam tỉnh, các lực lượng vũ trang tỉnh, huyện đồng loạt tiến công vào các chốt kẹp dân ở Phù Mỹ, Bình Khê, Phù Cát và Hoài Nhơn. Hơn một vạn năm nghìn nhân dân Phù Mỹ nổi dậy phá khu dồn Gò Rộng, Vạn Ninh. Hàng nghìn quần chúng ở Hoài Nhơn kéo đến bao vây bức rút chốt nhỏ, kêu gọi hàng trăm dân vệ ra hàng. Địch lo sư đoàn SaoVàng sẽ phát triển tiến công, cắt đứt đường số 19, giải phóng ba huyện phía bắc như mùa hè năm 1972. Để đối phó với khả năng theo chúng rất có thể xảy ra đó, chúng điều tiếp trung đoàn 47 vào Bình Khê hỗ trợ liên đoàn biệt động số 4 phản kích quyết liệt ở các khu vực xung quanh sân bay Gò Quánh. Hai tiểu đoàn bảo an của Khánh Hòa, Phú Yên cũng được lệnh hành quân ra phía bắc cùng với liên đoàn biệt động 6, liên đoàn bảo an 214 giữ các khu vực còn lại ở phía bắc tỉnh.

Cuối tháng 6, khi đã buộc địch phải phân tán lực lượng ở phía bắc và phía nam tỉnh, sư đoàn Sao Vàng bí mật bàn giao các khu vực vừa mở ra cho các lực lượng địa phương tiếp tục hoạt động, kìm chân địch để trở lại Hoài ân, chuẩn bị chuyển qua bước hai của chiến dịch. Trung đoàn 12 lặng lẽ rút khỏi khu vực Hoài Nhơn, luồn xuống vùng đông Phù Mỹ. Trung đoàn 2 và các đơn vi trực thuộc ngược trở ra tập kết phía đông Hoài ân chuẩn bị làm nhiệm vụ chủ yếu ở tây Phù Mỹ. Trung đoàn 141 , từ phòng ngự chuyển sang tiến công, đẩy lùi trận địa phòng ngự của địch qua phía đông sông Kim Sơn, sông An Lão.

Để tăng cường chỉ huy cho các hướng, thường vụ đảng ủy sư đoàn cử đồng chí Thân Trọng Sơn, quyền sư đoàn trưởng đi với trung đoàn 12, đồng chí Nguyễn Khắc Hào, phó chính ủy sư đoàn đi với trung đoàn 141

Theo kế hoạch của cơ quan tham mưu sư đoàn, các đơn vị vừa hành quân vừa làm công tác chuẩn bị và ôn luyện kỹ chiến thuật. Các trưởng trạm quân giới làm việc suốt ngày đêm, sản xuất thêm lựu đạn, thủ pháo, bộc phá, mìn. Các đơn vị công binh, vận tải khẩn trương làm đường, thiết bị trận địa cho pháo cơ giới, lót đạn. Tất cả đều gấp rút chuẩn bị cho đợt tiến công chính của sư đoàn.

Công việc bề bộn nhưng chỉ được phép giải quyết gọn trong 15 ngày. Nhân dân các xã ven biển Phù Mỹ đã huy động hơn 300 dân công cõng gạo lên, cõng đạn xuống cho trung đoàn 12, 4000 nhân dân Hoài ân tình nguyện tham gia phục vụ chiến dịch. Bí thư huyện ủy Hoài ân, Chủ tịch xã Ân Tín, xã Ân Phong dẫn đầu bà con đi vận chuyển, làm đường và xây dựng các trận địa hỏa lực.

Điều đáng phấn khởi là trước khi bước vào đợt tiến công lớn này, quân khu đã bổ sung cho sư đoàn tiểu đoàn pháo cao xạ 37. Sự có mặt của tiểu đoàn này đánh dấu một bước phát triển đáng kể của lực lượng pháo binh sư đoàn.

Ngày 17  tháng 7 chiến trường khu 5 nổ súng. Theo kế hoạch của quân khu, đợt hoạt động Thu sẽ có năm khu vực mở ra không đồng đều nhằm làm cho địch bị động, phải phân tán lực lượng đối phó và không phán đoán nổi khu vực nào là khu vực chủ yếu.

Ở Quảng Đà, sư đoàn 2, sư đoàn 304 tiến công các căn cứ lớn: Nông Sơn, Trung Phước, Thượng Đức, giải phóng bốn vạn dân. Các sân bay Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Phù Cát, Nha Trang bị pháo kích dữ dội.

Một tuần lễ sau, sư đoàn Sao Vàng nhận được điện của tư lệnh quân khu: “Sư đoàn 3 nổ súng đúng kế hoạch”.

Đêm ngày 25 tháng 7, các trung đoàn được lệnh hành quân vào chiếm lĩnh trận địa. Lúc đó, bọn địch ở Bình Định vẫn chưa phán đoán được hướng tiến công chủ yếu của sư đoàn, vì lúc này các lực lượng vũ trang địa phương vẫn đánh rất mạnh ở phía nam Phù Mỹ - bắc Phù Cát, nhổ hàng loạt chốt kẹp dân, giải phóng liên hoàn bảy xã, thu hút toàn bộ trung đoàn 47 và liên đoàn biệt động số 4 vào giải tỏa.

Rạng sáng ngày 26, các đơn vị của sư đoàn Sao Vàng đồng loạt tiến công, tiêu diệt, bức rút 10 vị trí trên tuyến phòng thủ của địch ở Phù Mỹ và đông Hoài ân.

Trực Đạo, một cứ điểm kiên cố, án ngữ tây-bắc quận lỵ Phù Mỹ sau khi bị hỏa lực của sư đoàn bắn phá, các chiến sĩ đại đội 3 tiểu đoàn 3 đã xông lên san bằng cứ điểm này trong 12 phút.

Ở điểm cao Du Tự, vị trí tiền tiêu của địch trên phòng tuyến Hoài ân, được pháo 105 bắn thẳng của sư đoàn chi viện, các chiến sĩ tiểu đoàn 7 trung đoàn 141 đã diệt gọn một đại đội biệt động quân, làm chủ hoàn toàn trận địa.

Đại đội bảo an đóng ở Núi Nùng, một điểm cao nằm án ngữ bên đường số 1 cũng bị tiểu đoàn 2 trung đoàn 2 tiêu diệt gọn trong 15 phút, v.v.

Trận mở màn nổ đồng đều và gọn. Địch bị bất ngờ cả về quy mô và híơng tiến công. Tiểu khu Bình Định kêu cứu nhưng tên trung tướng Nguyễn Văn Toàn chỉ huy quân khu 2 ngụy cho biết phải đến mùa mưa mới có thể chi viện cho chúng được. Trước tình thế nguy ngập đó, một mặt bọn địch vội bỏ giở những cuộc giải toả ở đông Phù Cát, đưa liên đoàn biệt động số 4 và thiết đoàn 19 về Phù Mỹ đánh từ phía nam ra. Mặt khác lệnh cho liên đoàn biệt động số 6 tổ chức một cánh quân đánh từ phía bắc vào. Riêng điểm cao Du Tự ở Hoài ân, chúng chỉ phản ứng bằng hỏa lực, không có dấu hiệu nào cho thấy chúng sẽ dùng bộ binh chiếm lại như những đợt hoạt động trước.

Bộ tư lệnh sư đoàn nhận định: địch đã bị động về chiến dịch. Chúng bỏ Du Tự chứng tỏ không còn quân để rải rộng ra nữa. Thời cơ để tạo trận then chốt đã đến. Phải kéo bọn biệt động vào khu vực đã định, đánh đau, diệt gọn, đúng chiến thuật.

Để thúc địch giải toả nhanh, sư đoàn ra lệnh cho các đơn vị hỏa lực uy hiếp Đèo Nhông, Mồ Côi, Bình Dương. Các đoàn dân công, vận tải khi lên xuồng đường số 1 tiếp viện cho trung đoàn 12 được lệnh không cần xóa dấu vết. Tất cả những hoạt động đó làm cho bọn địch ở Phù Mỹ cuống quýt đòi bọn tiểu khu Bình Định phải giải tỏa nhanh, giải tỏa mạnh khu vực Núi Nùng, Diêm Tiêu, cửa ngõ vào quận lỵ Phù Mỹ.

Sáng ngày 27, từ căn cứ Trà Quang, liên đoàn biệt động số 4 có một chi đoàn xe bọc thép yểm trợ, chia làm hai mũi, mũi thứ nhất theo trục đường số 1 ra DiêmTiêu, Trà Lương đánh thẳng lên Núi Nùng, gò Mả Vôi, mũi thứ hai theo đường sắt tiến công vào cứ điểm Trực Đạo.

Sau một ngày đánh trả những đợt phản kích của bọn biệt động, các chiến sĩ giữ chốt được lệnh phá hủy toàn bộ các công sự rồi để ngỏ cho địch lên Núi Nùng và cứ điểm Trực Đạo lúc mặt trời sắp lặn.

19 giờ tối ngày hôm đó, trưởng ban trinh sát sư đoàn báo cáo điểm đứng ổn định của địch như sau: Tiểu đoàn 42 đứng ở khu vực Núi Nùng, gò Mả Vôi. Ban chỉ huy tiểu đoàn và một đại đội đứng ở thôn Trà Lương trên trục đường số 1. Tiểu đoàn 43 đứng ở Trực Đạo và dọc theo đường sắt về phía nam. Ban chỉ huy liên đoàn cùng xe bọc thép và lực lượng dự bị đứng ở bắc quận lỵ Phù Mỹ. Địch triển khai đội hình hai trước, một sau theo hình chữ V.

Sau khi phân tích, cân nhắc, bộ tư lệnh sư đoàn nhận thấy không thể một lúc diệt cả hai cánh quân địch ở phía trước mà phải kìm tiểu đoàn 43 biệt động ở hướng Trực Đạo, tập trung trung đoàn 2 và tiểu đoàn 5 tiêu diệt cụm quân chủ yếu từ Núi Nùng đến Trà Lương bằng chiến thuật vận động bao vây tiến công liên tục.

Dạo đó đang giữa mùa nắng. Đồng ruộng Phù Mỹ khô khốc. Bộ đội trên các hướng băng đồng vào vị trí chiếm lĩnh. Phân đội pháo cơ giới sau một ngày nằm chờ ở phía tây đèo Măng Lăng bắt đầu vượt đèo kéo pháo vào trận địa. Căng thẳng và hào hứng nhất là việc đưa khẩu pháo 105 lên núi Vùng Thoa để bắn thẳng. Khẩu pháo được tháo rời từng bộ phận, lặng lẽ chuyển lên đỉnh núi. Trên đó, một trận địa kiên cố đã được xây dựng từ mấy đêm trước. Công việc nặng nhọc, vất vả nhưng mọi người đểu tuyệt đối im lặng vì chốt địch chỉ cách đấy vài trăm mét.

Sau khi đưa được khẩu pháo đồ sộ, nặng hàng tấn lên trận địa an toàn, các pháo thủ mới thở phào, nhẹ nhõm. Trước nòng pháo, Núi Nùng hiện ra rõ dần. Đại đội trưởng Bích kiểm tra lại các liều phóng. Sự khủng khiếp của những viên đạn pháo bắn thẳng mà sức công phá của nó như những quả bom cỡ nhỏ đang được các pháo thủ chuẩn bị để trút xuống đầu bọn lính của liên đoàn biệt động số 4.

Nằm sừng sững bên đường số 1,  cách quận lỵ Phù Mỹ sáu ki-lô-mét về phía bắc, Núi Nùng là một mắt xích quan trọng trong tuyến phòng thủ cơ bản của quân ngụy ở Bình Định. Mất Núi Nùng, Bình Định sẽ bị cắt làm đôi ở quãng giữa. Vì vậy sau khi một đại đội của tiểu đoàn bảo an 209 đóng trên núi bị tiêu diệt, bọn địch dã có sống cố chết đưa một tiểu đoàn biệt động ra líp lại khu vực này. Nhưng chúng không thể ngờ được rằng, đối phương đã chủ động bỏ ngỏ Núi Nùng và khu gò Mả Vôi để chuẩn bị tiêu diệt chúng lần thứ hai đau hơn, hiểm hơn.

Rạng sáng ngày 28. khẩu đội pháo 105 bắn thẳng đặt ở núi Vùng Thoa được lệnh nổ phát súng đầu tiên. Núi Nùng bị rạch nát bởi những tia chớp và tiếng nổ của đạn pháo bắn thẳng, bắn vòng cầu và đạn cối các loại. Qua sóng điện hai oát, tiếng bọn địch gào lên: “hãy dập tắt khẩu ca nông của địch ở tọa độ... đang bắn kinh khủng vào con cái tôi ở điểm cao 178’. Nhưng không một trận địa nào có thể cứu nổi chúng. Trận địa pháo Trà Quang đang bốc lửa và nổ dậy trời bởi kho đạn 105 trúng hỏa tiễn A12. Cứ điểm Đèo Nhông gần đó cũng đang bị súng 12.8 khống chế không ngóc đầu lên được. Tất cả các căn cứ khác trong khu vực nằm im thin thít trong lo lắng và sợ hãi.

Nửa giờ sau, hỏa lực ngừng bắn. Các đơn vị bộ binh được lệnh xuất kích.

Trận đánh kéo dài hơn một giờ. Đại đội 1 lần lượt quét sạch bọn địch trên các mỏm Núi Nùng. Ở các công sự còn lại, bọn giặc bung ra tháo chạy. Một toán hơn 30 tên cắm đầu lao vào trận địa của đội dự bị, bị tiêu diệt và bị bắt gần hết.

Dưới chân Núi Nùng, tại khu gò Mả Vôi, một trận đánh giữa các chiến sĩ đại đội 52 tiểu đoàn 5 với một đại đội biệt động cũng diễn ra quyết liệt. Vừa nghe tin Núi Nùng bị mất, bọn địch ở khu gò Mả Vôi đã hốt hoảng tháo chạy, nhưng các chiến sĩ ta đã bám sát sau lưng chúng. diệt và bắt gần hết.

Như vậy là trong hai giờ đồng hồ, ba đại đội của tiểu đoàn 42, lực lượng xung kích của liên đoàn biệt động số 4 đã bị tiêu diệt. Đại đội còn lại vả tiểu đoàn bộ vẫn còn đứng ở thôn Trà Lương. Tên liên đoàn trưởng vẫn chưa hết hy vọng chiếm lại Núi Nùng. Hắn ra lệnh cho tiểu đoàn 42 đào công sự trụ lại ở Trà Lương, đồng thời thúc xe bọc thép và cho bộ binh từ Phù Mỹ ra, kết hợp với tiểu đoàn 43 ở Trực Đạo đánh vào lưng đối phương, tạo điều kiện cho tiểu đoàn 42 chiếm lại Núi Nùng. Nhưng tất cả đều đã quá muộn. Tiểu đoàn 43, lực lượng mà hắn hy vọng và trông đợi đang bị tiểu đoàn 4 trung đoàn 12 bao vây làm cho khốn đốn ở Trực Đạo. Cầu Diêm Tiêu từ Phù Mỹ đi Trà Lương đã bị đánh sập.

Bộ tư lệnh sư đoàn đang tính toán nên đánh Trà Lương bằng cách nào tốt nhất thì nhận được điện của Tư lệnh Quân khu: “Sư đoàn 3 phải diệt và bắt gọn cụm quân địch ở Trà Lương. Tại đó có ban chỉ huy nhẹ liên đoàn 4 biệt động”.
Nhận lệnh, tham mưu trưởng trực tiếp cầm máy làm việc ngay với trung đoàn 2 - trung đoàn được giao nhiệm vụ dứt điểm quân địch ở Trà Lương: Phải tổ chức chốt chặn thật chắc ở hướng nam. Thế nào địch cũng cho xe bọc thép từ Phù Mỹ ra tăng viện. Cần chú ý kiểm tra kỹ hai bên bờ sông, phục sẵn ở những nơi xe có thể vượt qua. Tổ chức tiến công càng nhanh càng tốt.

Đúng như dự đoán của sư đoàn, 8 giờ sáng ngày 29 tháng 7, bọn giặc tức tốc điều quân viện từ hai đầu. Ở phía nam, 12 xe bọp thép chở đầy lính định vượt sông Diêm Tiêu vào Trà Lương nhưng bị đại đội công binh trung đoàn 2 phục sẵn bắn cháy năm xe, phá tan đội hình cánh quân này. Ở phía bắc, tiểu đoàn 35 ngụy tấn công lên điểm cao 176 nhưng bị phân đội vệ binh sư đoàn chặn đứng lại. Bọn địch ở Trà Lương vẫn hoàn toàn bị cô lập.

Để nhanh chóng dứt điểm Trà Lương, sư đoàn ra lệnh cho tiểu đoàn 5 trung đoàn 12 và trung đoàn 2 đánh chiếm bàn đạp vào Trà Lương.

Ở hướng tiến công chủ yếu, được sự chi viện của hỏa lực, các chiến sĩ đang vận động qua những cánh đồng trống tiến vào Trà Lương. Trên đầu họ, những chiếc trực thăng vũ trang liên tiếp phục rốc két xuống đội hình tiến công của đơn vị. Trước tình hình đó, tiểu đoàn trưởng tiểu đoàn cao xạ Đinh Xuân Hòa ra lệnh nổ súng, tuy có xa nhưng ít nhất cũng kéo được trực thăng lại, giảm bớt khó khăn cho đơn vị bạn.

Phát hiện cao xạ ta bắn, bọn trực thăng vội vã lảng ra xa, nhường cho một tốp phản lực lao lới. Bầu trời Trà Lương, Trung Hội phút chốc rung chuyển trong tiếng gầm rít của những chiếc A.37 và AD.6. Nắng tháng 8 nóng rực trên mâm pháo, nhưng các pháo thủ vẫn bám sát mục tiêu.

Ngọn cờ trên tay tiểu đoàn trưởng Hòa vừa quật chéo xuống, những nòng pháo đã rung lên. Chiếc A.37 vừa lao xuống bỗng lật nghiêng bốc cháy. Những chiếc khác vội vã chuồn thẳng

Lúc này, bất chấp pháo địch bắn dữ đội xung quanh, các chiến sĩ tiểu đoàn 1, tiển đoàn 3 đang thọc vào Trà Lương như hai mũi dao nhọn. Cùng với tiểu đoàn 5, tiểu đoàn 1 và tiểu đoàn 3 tạo thế bao vây chặt tiến công mãnh liệt vào Trà Lương. Quân địch ở Trà Lương bị tiêu diệt, nhưng do một số chiến sĩ thiếu cảnh giác nên tên trung tá phó liên đoàn trưởng biệt động đã cải trang, chạy thoát về Phù Mỹ.

Trận địa phòng ngự cơ bản của địch dài hơn 10 ki-lô-mét ở bắc quận lỵ Phù Mỹ hoàn toàn bị phá vỡ.

Cuối tháng 8, sư đoàn được lệnh dứt chiến.

Kết thúc đợt hoạt động sư đoàn đã đánh 105 trận, diệt hơn 3.500 tên địch (có 38 tên giặc lái máy bay; diệt gọn 19 đại đội, đánh thiệt hại nặng tám tiểu đoàn, bắn cháy 22 xe bọc thép, 42 máy bay các loại, phá hủy 22 pháo 105, bảy cối 106.7, 10 kho xăng, đạn.

Tổng két chiến dịch Hè - Thu, đảng ủy và bộ tư lệnh sư đoàn thống nhất đánh giá: Sư đoàn đã đánh đúng đối tượng chủ lực ngụy, tiêu diệt được một số lượng sinh lực và phương tiện đáng kể, đánh đúng chiến thuật với quy mô hợp đồng binh chủng có pháo xe kéo là một tiến bộ, đúng với phương hướng của một sư đoàn chủ lực. Qua tác chiến, bộ tư lệnh đã khẳng định khả năng phòng ngự cũng như khả năng tiến công của sư đoàn. Trinh độ tổ chức, chỉ huy của cán bộ, kỹ năng chiến đấu của chiến sĩ được nâng lên một bước mới.

Sư đoàn đã thu hút kìm giữ hầu hết lực lượng cơ động ngụy ở Bình Định, tạo điều kiện cho các lực lượng địa phương thực hiện tiến công và nổi dậy. Ngược lại, những hoạt động của bộ đội địa phương và lực lượng đấu tranh chính trị cũng như khả năng bảo đảm tuyệt vời về cơ sở vật chất của đảng bộ và nhân dân Bình Định là những việc quyết định sức mạnh và thắng lợi của sư đoàn

Hoạt động trên một hướng chiến dịch khá dài (ba tháng), phạm vi hoạt động rộng (từ bắc đến nam tỉnh), sâu trong vùng địch đã tiến hành “bình định”, có hệ thống phòng ngự vững chắc, nhưng sư đoàn đã tập trung trí tuệ nghiên cứu kỹ chiến trường, lập phương án , xác định mục tiêu then chốt. huấn luyện bộ đội sát với yêu cầu, ý đồ tác chiến, tổ chức bảo đảm hậu cần chiến dịch, chiến đấu chu đáo. Mặc dù lúc này quân số mỗi đại đội chỉ có từ 30 đến 40 tay súng, nhưng bộ tư lệnh sư đoàn đã quyết tâm mở một hướng hoạt động trên phạm vi 100 ki-lô-mét, khiến địch phải dàn mỏng lực lượng ra đối phó và không đoán được hướng tiến công chính của ta.

Để buộc địch tung lực lượng ra giải toả, sư đoàn đã táo bạo đánh những mục tiêu hiểm yếu, đe dọa trực tiếp các căn cứ quân sự và hành chính quan trọng có tính chất sống còn của chúng.

Kéo địch vào khu vực đã chọn để tiêu diệt, nhưng cho vào bao nhiêu để đánh vừa sức và cho vào khu vực nào có lợi cho ta tiến công là một vấn đề phức tạp nhưng sư đoàn đã thành công. Việc đại đội 2 tiểu đoàn 2 rút bỏ Núi Nùng sau một ngày chiến đấu quyết liệt làm cho địch lầm tưởng là ta tháo lui do mất sức chiến đấu. Và chúng đã ào ạt tràn lên Núi Nùng như một kẻ chiến thắng. Chúng không biết toàn bộ công sự đã bị phá không chỉ do bom đạn mà do các chiến sĩ ta. Hơn nữa, ta cho bộ đội rút vào lúc chập tối là để rút ngắn thời gian củng cố công sự của địch. ệi vậy địch đã dồn lên mỏm núi nhỏ bé này một tiểu đoàn thiếu, không có công sự để sáng hôm sau nằm phơi lưng ăn đạn pháo của ta. Còn việc đánh sập cầu Diêm Tiêu và trận địa chốt của đại đội công binh trung đoàn 2 cùng với trận địa chốt của các chiến sĩ vệ binh, 12.8 ở bắc Đèo Nhông trong suốt quá trình chiến đấu là một cái “van” nhốt quân địch trong khu vực và ngăn cản quân địch ra giai toả.

Mặc dù tương quan lực lượng chung lúc đó, sư đoàn Sao Vàng còn kém địch về quân số, trang bị, nhưng trong những trận then chốt, sư đoàn đã tạo được ưu thế áp đảo đối với chúng. Thực hiện ý định này, cán bộ, chiến sĩ phải ngày đêm cơ động liên tục, nhanh chóng, dẻo dai, khắc phục khó khăn đưa pháo lên cao, vào gần, ngắm bắn trực tiếp. Bởi vậy lực lượng ta ít mà hóa đông, hỏa lực ta ít nhưng hiệu quả cao, gây khủng khiếp đối với địch.

Thắng lợi của chiến dịch Hè - Thu 1974 đã khẳng định được nhiều vấn đề cơ bản về huấn luyện, xây dựng, nâng cao sức mạnh chiến đấu và khả năng chiến đấu của sư đoàn cũng như của quân dân Bình Định. Đồng thời cũng thấy được những suy yếu rõ rệt của địch trong khả năng phòng ngự, giải tỏa. Nếu như cuối năm 1973 sư đoàn khẳng định được khả năng đánh bại lấn chiếm của địch, thì sau Hè - Thu 1974. Sư đoàn khẳng định được khả năng tiến công đánh vỡ các trận địa phòng ngự cơ bản của chúng.

Qua chiến dịch này, đảng ủy và Bộ tư lệnh quân khu 5 nhận định: Bộ đội chủ lực quân khu, nếu được chuẩn bị chu đáo, tập trung hợp lý, có khả năng đánh  tiêu diệt địch trong công sự vững chắc cỡ quận lỵ. chi khu hoặc tương đương, giải phóng từng khu vực lớn. Sau khi tiến công tiêu diệt địch, phá vỡ từng mảng hệ thống phòng thủ cơ bản và kìm kẹp, ta hoàn toàn có khả năng tiêu diệt và đánh bại các cuộc hành quân giải tỏa của địch, phát triển thế tiến công, mở rộng thắng lợi.

Từ nhận định trên, căn cứ vào nghị quyết của Khu ủy Khu 5 về nhiệm vụ quân sự năm 1975, đảng ủy và Bộ tư lệnh Quân khu xác định nhiệm vụ cụ thể đối với bộ đội chủ lực là phải tiêu diệt các lực lượng đồn trú trong quận lỵ, chi khu, các căn cứ từ tiểu đoàn đến trung đoàn cộng hoà thuộc hệ thống phòng ngự cơ bản của địch, tiêu diệt gọn từng tiểu đoàn, chiến đoàn. trung đoàn đi đến đánh thiệt hại nặng sư đoàn địch.

Đối với sư đoàn Sao Vàng, nhiệm vụ đánh quỵ sư đoàn 22 ngụy lại được đặt ra bức thiết. Lúc đó không ai nghĩ rằng, cái điều nung nấu dai dẳng hàng chục năm trời ấy, sư đoàn đã kết thúc một cách mỹ mãn vào mùa xuân năm 1975 - một mùa xuân có một không hai trong lịch sử chiến tranh giải phóng của dân tộc.

CHƯƠNG SÁU: XUÂN 1975

1. CẮT ĐỨT ĐƯỜNG SỐ 19 TRONG CHIẾN DỊCH TÂY NGUYÊN

Không phải đến mùa xuân 1975, khi có nghị quyết chính thức của Quân khu uỷ, sư đoàn Sao Vàng mới bắt tay vào huấn luyện, chuẩn bị cơ sở vật chất cho chiến dịch Xuân 1975 mà ngay từ tháng 9 năm 1974, vừa mới chấm dứt chiến dịch Thu, đảng ủy sư đoàn đã quyết định chỉ để lại trung đoàn 141 và một số đơn vị pháo binh, công binh làm nhiệm vụ chặn địch phản kích. còn dành phần lớn lực lượng tập trung củng cố, huấn luyện theo qui mô đánh lớn, diệt lớn. Nhờ đó mà tới tháng 12 năm 1974, sư đoàn đã hoàn chỉnh biên chế, tổ chức theo yêu cầu cơ động đánh tập trung.

Tháng 10 năm 1974 tại hội nghị quân chính quân khu, Bộ tư lệnh Quân khu 5 đã sơ bộ phổ biến kế hoạch xuân hè 1975 cho các sư đoàn trưởng. Theo kế hoạch ban đầu, quân khu sẽ tập trung sư đoàn 2, sư đoàn 3, lữ đoàn 52 và đại bộ phận các lực lượng pháo binh, thiết giáp, công binh ở một hướng, nhằm tiêu diệt địch, giải phóng các quận lỵ, chi khu thuộc vùng giáp ranh hai tỉnh Quảng Nam và Quảng Ngãi, đánh thiệt hại nặng sư đoàn 22 ngụy. Đến mùa thu sẽ tiếp tục tiến công, tiêu diệt toàn bộ sư đoàn này, giải phóng hoàn chỉnh từ nam sông Vệ (Quảng Ngãi) đến bắc Tam Quan (Bình Đjnh). Sau đó thấy tình hình có thể giải phóng toàn tỉnh Quảng Ngãi.

Nhưng đến tháng 1 năm 1975, sau khi phân tích thế và lực giữa ta và địch trên toàn chiến trường miền Nam, Bộ Chính trị Trung ương đảng nhận định: “Chưa bao giờ ta có điều kiện đầy đủ về quân sự và chính trị như hiện nay để hoàn thành cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân ở miền Nam, tiến tới hòa bình thống nhất Tổ quốc”. Một chủ trương chiến lược hai năm 1975 - 1976 được vạch ra với một phương hướng hành động hết sức tích cực và cách mạng: “Nếu thời cơ đến vào đầu hoặc cuối năm 1975 thì lập tức giải phóng miền Nam trong năm 1975”

Thời gian này là thời gian Quân giải phóng đang mở những chiến dịch lớn ở đồng bằng sông Cửu Long và miền Đông Nam Bộ. Ngày 6 tháng 1 năm 1975, Quân khu 7 tiến công và làm chủ thị xã Phước Long. Tỉnh Phước Long hoàn toàn được giải phóng. Thiệu làm rùm beng “sự kiện Phước Long”. Một bộ phận hạm đội 7 Mỹ rập rình ngoài khơi bờ biển Nam Việt Nam. Nhưng cuối cùng cả Mỹ lẫn ngụy phải lờ đi vì không còn đủ khả năng để giải tỏa tỉnh này như những năm trước. Phước Long là tỉnh đầu tiên ở miền Nam được hoàn toàn giải phóng. Có thể coi Phước Long là sự báo hiệu đầu tiên nguy cơ sụp đổ hoàn toàn của quân đội ngụy.

Bộ chính trị và Quân ủy Trung ương nhất trí thông qua phương án chọn Tây Nguyên làm hướng tiến công chiến lược và nhấn mạnh: “Cần đánh mở ra ở Buôn Ma Thuột và Tuy Hòa”. Phục vụ phương án lớn của Bộ, kế hoạch tác chiến của Quân khu 5 cũng thay đổi về căn bản. Cụ thể, mặt trận đồng bằng ven biển sẽ hình thành hai hướng: Hướng chủ yếu: tây-nam Quảng Nam và tây-bắc Quảng Ngãi. Hướng quan trọng: Đường số 19, đoạn An Khê - Bình Khê.

Sư đoàn Sao Vàng được giao nhiệm vụ đảm nhiệm hướng quan trọng của quân khu, nằm trong thế trận của chiến dịch Tây Nguyên lịch sử.

Giữa lúc quân và dân trên toàn chiến trường miền Nam đang sôi động, chuẩn bị cho cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa xuân năm 1975 thì tại “Dinh Độc lập”, vào ngày 9 và 10 tháng 12 năm 1974 , Nguyễn Văn Thiệu tổ chức một cuộc họp với tư lệnh các quân đoàn. Quân khu ngụy để phán đoán hoạt động của ta. Thiệu nhận định trong năm 1975 ta có thể đánh với qui mô lớn hơn năm 1974 nhưng không như năm 1968 và không bằng năm 1972. Thiệu còn cho rằng ta chưa có khả năng đánh thị xã lớn và thành phố, hoặc có đánh cũng không giữ được.

Trên cơ sở nhận định đó, Thiệu ra lệnh cho các quân khu, quân đoàn phải ra tay trước, nhắm phá vỡ các kế hoạch chuẩn bị của ta. Tháng 1 năm 1975, Trần Thiện Khiêm, thủ tướng ngụy Sài Gòn dẫn đầu một đoàn kiểm tra tới quân khu 2. Tên tướng Phạm Văn Phú, tư lệnh quân khu đã trình bày rằng: Chiến dịch Xuân - Hè 1975, đối phương sẽ bắt đầu vào cuối tháng 1 hoặc đầu tháng2, Phú nhận định nếu ta mở chiến dịch lớn thì tỉnh Công Tum, Plây Cu và bắc Bình Định sẽ là những chiến trường trọng điểm. Sau đó, Phú trình bày kế hoạch của y. Trong kế hoạch này, Phú quyết định dùng sư đoàn 22 bộ binh với bốn trung đoàn 40, 41, 42, 47 chuẩn bị những trận đánh lớn ở bắc Bình Định, tiêu hao và tiêu diệt sư đoàn 3 Sao Vàng và lực lượng của tỉnh đội Bình Định. Sau đó hắn hứa với Khiêm sẽ “bảo vệ quốc lộ 19 bằng mọi giá...”.

Như vậy là mặc dù phán đoán thời gian và hướng tiến công sai lầm về căn bản, nhưng địch đã rất chú ý tới con đường chiến lược 19.

Từ nhận định của Thiệu, của Phú qua những hoạt động của ta cuối năm 1974, kết hợp với những tin tức tình báo chúng thu được về việc vận chuyển của ta trên trục đường ngang dùng cho cơ giới từ Gia Lai xuống An Lão nối với đường số 5. bọn chỉ huy sư đoàn 22 ngụy khẳng định hướng tiến công chủ yếu của sư đoàn Sao Vàng trong xuân 1975 là bắc Bình Định. Bời vậy, chúng hấp tấp dồn đến khu vực này ba trung đoàn của sư đoàn 22 quyết chiếm lại bằng được các vị trí then chốt: Núi Chéo, điểm cao 82 và điểm cao 174 án ngữ trên trục đường số 5.

Vừa ráo riết chuẩn bị cho phương án tác chiến ở phía nam, sư đoàn Sao Vàng vừa phải dành lực lượng đánh  địch phản kích. Cuộc chiến đấu của tiểu đoàn 8 và một số đơn vị của sư đoàn đã diễn ra trên khu vực này hết sức ác liệt Mỗi ngày địch huy động từ 30 đến 50 lần chiếc máy bay ném bom và bắn từ 2.000 đến 2.500 quả pháo xuống các trận địa chốt để yểm trợ cho các mũi tiến công của chúng. Tổ chốt của đại đội 7 tiểu đoàn 8 đã đánh liên tục 10 ngày giữ vững cầu Phú Văn giữa bốn bề là địch. Tổ chốt Núi Chéo của Nguyễn Huy Định đã đánh địch đến viên đạn cuối cùng rồi nhảy lên khỏi công sự dùng tay không vật nhau với chúng. Mũi bộ binh cơ động của đại đội 5 vượt cánh đồng Long Quang dày đặc đạn pháo. cối đánh ngược lên giành lại điểm cao 82. Ở điểm cao 174, các chiến sĩ tiểu đoàn 8, các đơn vị trực thuộc đã đánh địch cả ngày lẫn đêm. Ngày mất chốt, đêm tổ chức lấy lại. Sáng mất chốt, chiều đã giành lại. Suốt ngày, điểm cao 174 như một ngọn núi lửa đang hoạt động. Nhiều chiến sĩ đã nói không quá rằng, điểm cao 174 không còn là điểm cao 174 nữa về nó đã bị bom pháo cào đi gần chục mét rồi.

Sự giành giật quyết liệt ấy của bộ đội ta làm sư đoàn 22 ngụy đinh ninh sư đoàn Sao Vàng cố giữ bàn đạp để chuẩn bị cho hướng tiến công chủ yếu trong chiến dịch năm 1975. Đến nỗi khi phát hiện ta ở bắc đường số 19, chúng cho rằng ta đang nghi binh chúng để tiến công bắc Bình Định, nếu có chiến sự thì đường số 19 chỉ là một mũi đánh phối hợp như năm 1972 thôi.

Đây là sai lầm cơ bản nhất của sư đoàn 22 ngụy. Khi chúng nhận ra sai lầm đó thì không kịp nữa. Tiếng súng tiến công đã rộ lên ở cả hai phía nam-bắc đường số 19.

Theo phương án mới của quân khu, nhiệm vụ cụ thể của sư đoàn Sao Vàng trong chiến dịch xuân 1975 được phân định như sau: Sư đoàn được tăng cường tiểu đoàn 19 công binh tỉnh Bình Định, một đại đội pháo cao xạ 37 của quân khu được trung đoàn 270 công binh bảo đảm mạng đường sá, có nhiệm vụ tiêu diệt một bộ phận quan trọng sinh lực địch, phá hủy và thu một số phương tiện chiến tranh của chúng. Trên cơ sở diệt địch, thực hiện cắt đường dài ngày, tạo điều kiện tốt cho hướng chính Tây Nguyên diệt địch. tạo sơ khoáng cho hướng đông, hỗ trợ tốt cho phong trào địa phương Bình Định.

Về lực lượng, chấp hành chỉ thị của Bộ tư lệnh quân khu, sư đoàn đã thành lập trung đoàn 68 pháo binh, gồm tiểu đoàn 17 pháo mang vác (cối 120, 82, DKZ.75, DKB, A12, H.l2), tiểu đoàn súng máy cao xạ 12,8, tiểu đoàn cao xạ 37 và tiểu đoàn pháo cơ giới gồm lựu pháo 105, tách từ tiểu đoàn 17 ra và pháo 85 nòng dài mới được quân khu bổ sung. Quân khu còn cấp cho sư đoàn cơ sở vật chất kỹ thuật đủ hoạt động liên tục trong nửa năm. Vậy là lần đầu tiên sư đoàn ra quân với lực lượng bốn trung đoàn mạnh, một đội ngũ cán bộ không những đủ để đánh thắng trận đầu, đợt đầu mà còn đủ sức để đánh những trận tiếp theo.

Thời gian này. địch vẫn tiếp tục tập trung quân đánh phá quyết liệt để giành lại các điểm cao bị mất ở đông bắc Hoài ân và lấn sâu thêm nữa lên hướng đường số 5. Trung đoàn 141 cùng với một số đơn vị trực thuộc sư đoàn đã phải liên tục chiến đấu suốt ngày đêm, loại khỏi vòng chiến đấu 1.570 tên địch, thu gần 200 súng. Đặc biệt vẫn phải tiếp tục chiến đấu cho đến khi sư đoàn bắt tay vào chuẩn bị phương án mới. Vì thế các mục tiêu chuẩn bị của trung đoàn 141 trên khu vực đường số 19, các đội trinh sát và cơ quan tham mưu sư đoàn phải đảm nhiệm thay.

Cuối tháng 1 năm 1975, khi đoàn cán bộ chuẩn bị chiến trường theo các con đường mòn xuyên rừng đi về phía nam thì trung đoàn 270 công binh của quân khu cũng bắt đầu khởi công mở con đường nối liền khu vực Hoài ân với khu vực Bình Khê. Theo kế hoạch của sư đoàn, để đưa pháo vào trận địa, trung đoàn 270, các đơn vị trực thuộc cùng một lực lượng lớn nhân dân địa phương phải cấp tốc mở một con đường ở phía đông sông Côn và nhiều đoạn đường nhánh lên các điểm cao Hòn Sum, Ba Xuyên, Hữu Giang, núi ông Binh... Khi chiến dịch phát triển sẽ mở  tiếp  qua eo Hoành Sơn xuống Bình Thành và một nhánh cắt ngang đường số 19 vào phía nam, qua Đồng Tre tiến vào Đồng Dụ, chiều dài khoảng 260 ki-lô-mét.

Không phải đợi đến khi thông đường, sư đoàn mới chuyển hàng vào khu vực chiến đấu mà ngay từ khi thay đi nhiệm vụ, cơ quan hậu cần sư đoàn đã nghĩ đến việc bốc hàng ngàn tấn hàng từ các khu kho phía bắc tỉnh đưa về khu vực phía nam. Tất cả các phương tiện ô tô, thuyền nan, ngựa thồ, vận tải bộ, gồm 2.000 dân công và 1800 chiến sĩ được huy động cho chiến dịch vận tải khổng lồ này. Trong những ngày sôi động đó, các cơ quan hậu cần, từ chủ nhiệm đến trợ lý không lúc nào vắng mặt trên các tuyến đường. Nói cuộc chiến đấu của các chiến sĩ hậu cần dài hơn cuộc chiến đấu của các chiến sĩ bộ binh chính là như vậy. Nó bắt đầu từ lúc chưa nổ súng và khi dứt tiếng súng rồi, cuộc chiến đấu ấy vẫn còn tiếp diễn.

Cuối tháng 2, khi các cơ quan tham mưu chuẩn bị xong phương án tác chiến thì trung đoàn 270 cũng đã hoàn thành việc mở đường cho bước một của chiến dịch. Đây là một nỗ lực hết sức lớn của cán bộ chiến sĩ trung đoàn công binh quân khu. Đây là con đường dẫn đến chiến thắng lớn nhưng cũng là con đường đã thấm nhiều mồ hôi và máu của các chiến sĩ. Với kinh nghiệm của một đơn vị đã từng góp phần vào chiến thắng Nông Sơn, Trung Phước, Hiệp Đức, Ba Tơ trước đây, lần này trung đoàn 270 đã hoàn thành vượt mức kế hoạch, làm tăng niềm tin thắng lợi đối với cán bộ chiến sĩ sư đoàn Sao Vàng

Theo phương án tác chiến, bước một, sư đoàn sẽ sử dụng cả bốn trung đoàn tiến công đồng loạt các cụm quân địch trên một tuyến dài 30 ki-lô-mét dọc hai bên đường số 19. Sau đó, trung đoàn 12 (thiếu tiểu đoàn 6) và các tiểu đoàn công binh sư đoàn, công binh tỉnh, tiểu đoàn 1 (trung đoàn 2) liên tục đánh địch trên hai khu chốt đèo Thượng Giang và Núi Ngang, không cho địch thông đường, nhốt chặt bọn địch còn lại ở khu vực Vườn Xoài Đồng Phổ, điểm cao 105 cho trung đoàn 2, trung đoàn 141 lần lượt vận động bao vây tiến công tiêu diệt, thực hiện cắt đường triệt để. Bước thứ hai sẽ mở chốt Núi Ngang cho viện binh địch vào khu vực tác chiến để tiêu diệt tiếp. Bước ba sẽ phát triển về phía tây hoặc phía đông tùy theo mệnh lệnh của quân khu.

Riêng cụm chốt Núi Ngang được xác định là chiếc “van” cơ động, đóng mở theo yêu cầu diệt viện nhiều hay ít. Đây sẽ là một khu chốt hết sức ác liệt. Phải có sức bám trụ kiên cường, có sự phối hợp nhiều lực lượng, dùng nhiều cách đánh để khi “van” đóng lại, có thể đương đầu với lực lượng địch đông gấp bội từ ngoài vào và từ trong ra. Cụm chốt này do phó trung đoàn trưởng Đoàn Mai Ngữ và chủ nhiệm chính trị trung đoàn Lưu Quang Đông phụ trách.

Ngày 26 tháng 2, sư đoàn bắt đầu hành quân. Trừ các đơn vị pháo cơ giới đi theo đường ô tô mới mở còn tất cả các đơn vị đều bí mật vào rừng trước khi trời sáng để vượt dốc Đót tiến về phía nam. Những đơn vị đánh từ nam đường lên, được lệnh hành quân trước Tết âm lịch. Trên khu vực tác chiến cũ, sư đoàn tiếp tục hoạt động nghi binh địch. Có lẽ chưa có năm nào chiến dịch nghi binh lại được sử dụng hiệu nghiệm đến như vậy. Các tiểu đoàn thu dung, tiểu đoàn sản xuất được lệnh hành quân liên tục hết ngày nay qua ngày khác, vừa hành quân vừa tung tin ta chuẩn bị giải phóng bắc Bình Định. Ban đêm, nhiều đơn vị tổ chức tiếp cận các vị trí địch, khi rút có ý để lại những đấu vết lộ liễu. Rồi những chiếc máy kéo, xe ủi đất của ban nông nghiệp tỉnh cũng được lệnh tiến ra phía bắc, bật đèn pha, gầm rú liên hồi, sáng ra để lại những vết xích hằn trên mặt đường như vết xích xe tăng. Cho đến những ngày cuối cùng, địch vẫn đinh ninh ta mở mặt  trận ở phía bắc, trong khi đó toàn bộ lực lượng của sư đoàn đang lặng lẽ và khẩn trương tiến sâu về phía nam.

Dọc hai bên bờ đông và tây sông Côn, bên con đường mới mở này đặc kho, trạm, bếp Hoàng Cầm... được ngụy trang kín đáo. Dưới những cánh rừng bộ đội đi cuồn cuộn, hồi hả. Những đoàn dân công người Kinh, người Thượng đi tải đạn, gạo từ cuối tháng trước trở về, nói cười rộn rã. Các chiến sĩ sư đoàn Sao Vàng ra đi lần ấy không ai nghĩ rằng, đây là lần rời hậu cứ cuối cùng và sẽ không bao giờ họ còn có dịp trở về vùng rừng núi thân yêu này nữa.

Cắt đứt đường chiến lược 19 là vấn đề đầu tiên được đặt ra với chiến dịch nhằm giải phóng Tây Nguyên. Bời nó không chỉ là đường tiếp liệu, tiếp viện chủ yếu mà còn là con đường rút lui nhanh nhất của địch xuống đồng bằng một khi Tây Nguyên bị thất thủ. Chính vì tầm quan trọng chiến lược đó nên Thiệu và Phạm Văn Phú tư lệnh quân khu 2 ngụy xác định “phải giữ đường 19 bằng mọi giá”.

Với chiều dài gần 200 ki-lô-mét, bắt đầu từ cầu Bà Dy trên đường số 1, đường số 19 chạy qua những cánh đồng, những vùng đồi núi của các huyện An Nhơn, Bình Khê, vượt đèo Thượng Giang quanh co hiểm trở, băng qua thị trấn An Khê... đổ vào thị xã Plây Cu, một thị xã lớn của Tây Nguyên.

Cũng như xuân - hè năm 1972, lần này sư đoàn SaoVàng lại chọn đoạn đường hiểm trở nhất là đoạn đèo Thượng Giang - Bình Khê làm khu vực tác chiến chủ yếu. Có khác chăng là quy mô tác chiến, thời gian cắt đường và ý định chiến dịch lần này lớn hơn năm 1972 rất nhiều. Năm 1972, sư đoàn chỉ cắt đường để cô lập địch ở Tây Nguyên, tạo điều kiện cho đơn vị bạn chiến thắng. Do đó mục tiêu cắt trường là chủ yếu. Lần này, sư đoàn được lệnh tiêu diệt địch để cắt đường dài ngày, có thể ba đến bốn tháng. Bời vậy việc chọn mục tiêu mở màn đợt hoạt động sẽ khác nhiều so với năm 1972. Những khác nhau đó đòi hỏi bộ tư lệnh sư đoàn phải suy nghĩ, tính toán thận trọng để tìm phương án tác chiến tốt nhất.

Thoạt đầu, sư đoàn chủ trương thực hiện bao vây đánh lấn tiêu diệt cụm quân địch ở Cây Rui và Núi Ngang để cắt đường ngay, sau đó đánh địch giải tỏa. Nhưng nửa đầu tháng 2, tình hình địch có biến đổi. Trung đoàn 47 ngụy lên tăng cường bảo vệ đường số 19, nống ra tới Truông Ổi, Định Quang. Vấn đề đặt ra là có nên diệt quân chủ lực địch ở Truông Ổi - Định Quang cùng một lúc với diệt bọn bảo an ở Cây Rui và Núi Ngang không? Đánh cùng một lúc thì trận đấu sẽ căng thẳng, nhưng nếu không đánh thì sư đoàn sẽ gặp khó khăn nhiều sau khi đánh vây lấn cắt đường, bời phải đánh ngay lực lượng giải tỏa của chúng. Cuối cùng, sư đoàn quyết định dùng chiến thuật tập kích hợp đồng binh chủng và bao vây tiến công liên tục (hai chiến thuật sở trường của sư đoàn) cùng một lúc vừa đánh cắt đường vừa diệt quân chủ lực dự phòng ở Truông Ổi, Định Quang.

Sự thay đổi phương án kể trên được báo cáo ngay về quân khu. Lo lắng cho kế hoạch tác chiến thay đổi đột ngột của sư đoàn, sáng mồng một Tết âm lịch, đồng chí Tư lệnh quân khu liền đánh xe vượt hàng trăm ki-lô-mét đến tận nơi trực tiếp kiểm tra. Sau khi nghe báo cáo cụ thể, đồng chí hỏi:

- Đánh thế này, trận đầu sẽ rất nặng, liệu có bảo đảm chắc thắng không?.

Sư đoàn trưởng trả lời:

- Chúng tôi có khả năng chuẩn bị để đánh thắng theo phương án này và sẽ cắt đường theo yêu cầu thời gian quân khu qui định.

- Dựa trên cơ sở nào? - Tư lệnh quân khu hỏi.

- Báo cáo đồng chí, chúng tôi dựa vào bộ đội đã thành thạo các chiến thuật này, cơ sở vật chất bảo đảm đủ cho trận đánh. Mặt khác, địch muốn thông đường phải có lực lượng cơ động, lực lượng đó bị đánh, viện binh địch sẽ rơi vào tình trạng bị động. Và chiếm được Truông Ổi, Định Quang, sư đoàn sẽ có bàn đạp mở thông cửa khẩu chính ra tới đường số 19, bảo đảm cho sư đoàn tác chiến lâu dài. - Sư đoàn trưởng trả lời.

Tư lệnh Quân khu kiểm tra chất lượng các đơn vị làm nhiệm vụ chủ yếu và cơ sở vật chất kỹ thuật của sư đoàn xong phê chuẩn phương án mới và căn dặn:

- Phải tập trung đánh thắng trận đầu. Phải kìm địch để đưa pháo vào gần, lên cao, bắn thẳng, đúng kế hoạch, giành ưu thế áp đảo về binh hỏa lực ở các mục tiêu then chốt. Trận đầu, quân khu sẽ cấp thêm đạn, nhưng các trận sau thì vào căn cứ địch mà lấy.

Sư đoàn khẩn trương triển khai phương án tác chiến. Đoạn đường Thượng Giang, Bình Khê quân ngụy đã đóng 37 chốt điểm, trong đó có những cụm chốt kiên cố như Cây Rui (bảy chốt điểm), cống Hang Dơi (năm chốt điểm), Đồng Phó - Hậu Trạm, Vườn Xoài (bảy chốt điểm), Truông Ổi - Che Chẻ (sáu chốt điểm)... Hầu hết các chốt địch đều nằm trên các điểm cao, án ngữ bên trục đường, do liên đoàn bảo an 927 đóng giữ.

Vào khoảng cuối tháng 2, sau khi trung đoàn 47 ngụy được điều vào đường số 19, sư đoàn Sao Vàng tiếp tục tung tin sẽ đánh phía tây sân bay Gò Quánh, rồi lại tung tin giải phóng An Khê, khiến trung đoàn này buộc phải xé vụn ra: Một tiểu đoàn ở An Túc; một tiểu đoàn ở Cây Rui, trung đoàn bộ ở thị trấn Phú Phong và một tiểu đoàn với hai khẩu 105 tăng cường cho cụm lính bảo an ở Truông Ổi. Đến đầu tháng 3, lực lượng địch ở đây tăng lên tám tiểu đoàn bộ binh, ba chi đoàn xe thiết giáp  nhưng vẫn bị dàn mỏng. Do đó các mục tiêu của trận tiến công đầu, lực lượng ta vẫn chiếm ưu thế về binh hỏa lực.

Bộ tư lệnh sư đoàn xác định trong trận đấu ở Truông Ổi, Định Quang. chủ yếu diệt sinh lực địch. Cố diệt được cụm địch này, lực lượng cơ động của sư đoàn mới áp sát được đường số 19, hỗ trợ cho bộ phận cắt đường ở Hòn Tim, Chóp Nón. Hòn Kiềng, mới có bàn đạp vững chắc để đánh trận thứ hai, thứ ba trên khu vực diệt viện từ Vườn Xoài đến Đồng Phó.
Lúc này, địch càng nghi ngờ ta sẽ tiến công lớn cắt đường số 19. Chúng cho trung đoàn 47 sục sâu lên vùng núi Vĩnh Tranh để phát hiện lực lượng ta. Không kìm được địch thì việc làm đường và kéo pháo vào trận địa sẽ bị cản trở và khó giữ được bí mật ý đồ tác chiến. Nhưng đánh thế nào để vừa diệt được địch, khiến chúng không dám sục sạo lại vừa giữ bí mật được lực lượng. Chỉ huy thực hiện nhiệm vụ này, tham mưu trưởng sư đoàn quyết định dùng các chiến sĩ trinh sát, công binh trang bị gọn nhẹ, bám sát địch, tổ chức những trận đánh nhỏ và đánh liên tục, làm cho địch lầm tưởng chỉ có du kích địa phương. Trung đoàn 270 được lệnh ngụy trang triệt để con đường đang làm, đồng thời phân công một bộ phận chiến đấu từ xa không cho địch tới gần đường kéo pháo

Những hoạt động đó của sư đoàn kết hợp với những bãi mìn, chông, thò của lực lượng địa phương đã làm cho bộ binh địch khiếp sợ, không dám đi. sâu vào hành lang của ta. Chúng báo cáo với cấp trên là đối phương chưa có đủ khả năng tiến công lớn tại đây. Sư 3 Sao Vàng vẫn còn ở An Lão. Do đó, chúng vẫn để hai phần ba lực lượng sư đoàn 22 ngụy ở bắc Bình Định.

Kìm được địch là một thắng lợi nhưng một khó khăn nữa phải giải quyết là việc đưa pháo lên cao, vào gần, bắn thẳng. Sau chiến thắng Núi Nùng mùa thu 1974, sư đoàn nhận thấy rất rõ tác dụng của những khẩu pháo bắn thẳng. Vì thế trong chiến dịch lớn này, sư đoàn quyết lập nhiều trận địa pháo bắn thẳng cho trận đầu và những trận tiếp theo trong khu vực tác chiến của mình.

Đường đưa pháo vào chiếm lĩnh gian khổ hơn nhiều so với chiến dịch Thu 1974. Thám báo địch luôn rình mò, sục sạo, Hàng trăm người đã phải dùng mọi phương pháp để kéo, đẩy những khẩu pháo nặng qua những ngầm sông Côn chảy xiết, vượt lên những đỉnh núi cao từ 200 đến 800 m ngay sát khu vực càn quét của địch. Nhưng nhờ chuẩn bị chu đáo, tổ chức chặt chẽ giữa bộ đội và nhân dân nên cuối cùng các khẩu pháo bắn thẳng và pháo bắn vòng cầu cũng đã vào trận địa trót lọt
Ngày 3 tháng 3, sở chỉ huy sư đoàn vào chiếm lĩnh sườn tây-nam điểm cao 784. Từ đây bằng các phương tiện quan sát và thông tin, sư đoàn có thể theo dõi trực tiếp toàn bộ các trận đánh.

9 giờ sáng ngày 3, tình hình vẫn im ắng. Nhưng đến 0 giờ 40 phút, trung đoàn 2 báo cáo có một toán thám báo sục lên điểm cao 334 cắt dây điện thoại rồi phục kích bắn chết một chiến sĩ, lấy mất bản mật khẩu. Tiếp đó, trung đoàn 270 công binh báo cáo một tốp địch vào tới đường kéo pháo lên Hòn Sum, lấy mắt 50 ki-lô-gam thuốc nổ.

12 giờ trưa máy bay địch lên ném bom Hòn Sum. Phòng tham mưu sư đoàn nhận định: Dù phát hiện được pháo binh và bộ binh, địch vẫn không đủ bằng cớ để xác định đây là hướng tiến công chính mà có thể cho là ta đánh chúng để cắt đường như năm 1972. Các đơn vị được lệnh khẩn trương chiếm lĩnh trận địa theo phương án và tăng cường cảnh giác.

Cũng trưa ngày 3 tháng 3, tiểu đoàn 7 một trong những đơn vị tham gia đánh trận đầu ở Truông Ổi, do còn phải đánh địch ở Hoài ân nên tổ chức hành quân sau cũng đã vào tới khu vực tác chiến.

Cho đến sáng ngày 4 tháng 3 tất cả đã sẵn sàng, chỉ còn chờ nổ súng. Tất cả các đồng chí trong bộ tư lệnh đã có mặt ở sở chỉ huy sư đoàn. Thung lũng Vĩnh Thành, thung lũng Thượng Giang, với những mỏm đồi nhấp nhô đang hiện rõ dần trong biển sương mù trắng bạc. Từ lúc này, chủ nhiệm pháp binh Bùi Quốc Miện trở thành nhân vật được chú ý nhất trong sở chi huy. Trời sáng dần nhưng các trận địa pháo bắn thẳng vẫn báo cáo chưa nhìn rõ mục tiêu vì bị mù che phủ. Trong khi đó, các đơn vị bộ binh liên tục báo cáo xin nổ súng vì đã thấy địch đi lại trong hàng rào. Bỗng từ phía đông, một tiếng nổ dữ dội rền vang vọng tới. Mọi người xôn xạo. Bọn địch trên các chốt bắn pháo sáng lấp lóa.

Đài kỹ thuật được lệnh mở máy, trên các sóng, bọn địch gọi nhau rối rít nhưng ở đâu cũng nghe chúng trả lời: “Chúng tôi bình an vô sự. Sư đoàn trưởng nhận định: “Tiểu đoàn 19 của tỉnh đã đánh cầu 13. Mặt đường trống, các đồng chí ấy xử lý như vậy là đúng”. Phó tham mưu trưởng Quyết Tâm, người được giao trọng trách phát lệnh nổ súng cầm máy điện thoại gặp các trung đoàn trưởng. Còn 10 phút rồi 5 phút... Mọi người trong sở chỉ huy hồi hộp gần như nín thở trong giờ phút trọng đại sắp đến.

Hiệu lệnh nổ súng là tiếng nổ của giá mìn thổi ở ngay lưng gò Che Chẻ. Dư âm của tiếng nổ chưa dứt thì hai phát pháo hiệu một vàng, một xanh đã vút lên nền trời Thượng Giang, báo hiệu chính thức lệnh nổ súng trên toàn khu vực, cũng là tiếng súng đầu tiên mở màn cho chiến dịch xuân 1975 trên chiến trường Khu 5. Lúc đó là 5 giờ 35 phút ngày 4 tháng 3 năm 1975.

Cả một thung lũng rộng lớn, trong phút chốc bỗng vang lên những tiếng nổ dồn dập và bùng lên những đám lửa của đạn pháo bắn vòng cầu và đạn pháo bắn thẳng. Hàng loạt các điểm cao ở bắc và nam đường số 19, nam Cây Rui, Chóp Nón, Hòn Kiểng, Cột Cờ, Truông Ổi, Che Chẻ, Đồi Đá, lăng Mai Xuân Thưởng... đã bị tiến công. Tiểu đoàn 4 cùng một lúc tiêu diệt ba chốt điểm trên sườn đèo Thượng Giang. Tiểu đoàn 1 cũng nhanh chóng quét sạch bọn địch ở chốt Đồi Đá, lăng Mai Xuân Thưởng, Núi Ngang. Đường số 19, đoạn Thượng Giang -An Khê đã bị cắt chặn ở hai đầu. Hai cụm chốt chiến dịch bất ngờ mọc lên ở phía đông và phía tây khu vực tác chiến.

Trong khi đó, ba tiểu đoàn mạnh của sư đoàn liên tục tiến công vào sáu đại đội bộ binh và hai ban chỉ huy tiểu đoàn địch từ Truông Ổi đến Định Quang. Đại đội 1 tiểu đoàn 7 diệt đồi Che Chẻ trong vòng 15 phút. Đối diện với đồi Che Chẻ, đại đội 3 tiểu đoàn 3 ào ạt xông lên đánh chiếm điểm cao Cột Cờ. Đại đội trưởng Nguyễn Xuân Oanh, lúc vào chiếm lĩnh, vướng mìn, giập nát đôi bàn chân nhưng vẫn cắn răng chịu đau để giữ bí mật cho trận đánh. Oanh là người chiến sĩ đầu tiên của sư đoàn ngã xuống trong chiến dịch lịch sử này.

Hai vi trí khống chế của địch bị mất. Từ phía tây và phía nam. tiểu đoàn 3 hình thành hai mũi đánh thúc vào tiểu đoàn bộ tiểu đoàn 2 trung đoàn 47 ngụy ở phía bắc cứ điểm Truông Ổi. Tên phó tiểu đoàn trưởng chết gục tại chỗ. Tên Hạnh, tiêu đoàn trưởng không nắm được lính, vội vã dẫn một nhóm tàn quân chạy về phía đông-bắc. Tên đại úy Thắng, trưởng ban 3 tăng phái cho tiểu đoàn 2 bị bắt sống. Ta thu hai khẩu pháo 105 và hai xe đạn còn nguyên vẹn.

Ở cứ điểm Truông Ổi, cuộc chiến đấu của tiểu đoàn 7 với tiểu đoàn bộ tiểu đoàn bảo an 209 diễn ra gay gắt. Nắm được thủ đoạn của địch, các chiến sĩ đã vận dụng lối đánh sở trường “Hợp đồng chặt, đột phá mạnh, thọc sâu nhanh” lần lượt dập tắt từng hỏa điểm, đánh chiếm từng lô cốt của địch. 7 giờ, đơn vị đã hoàn toàn làm chủ cứ điểm Truông Ổi.

Mất Truông Ổi, ba đại đội địch còn lại từ Định Quang đến Tiên Thuận rơi vào tình thế bị bao vây bốn phía. Tiểu đoàn 2, đơn vị chủ yếu làm nhiệm vụ dứt điểm cụm quân này, từ sáng đến giờ vẫn nôn nao đợi lệnh nổ súng. Khi được lệnh xung phong, đại đội trưởng đại đội Nguyễn Tân Dân cho trung đội 1 đánh mạnh từ hướng tây bắc lên điểm cao 309. Nhưng ba lần bộ đội xông lên đều bị đại liên và lựu đạn địch đẩy bật xuống. Trước tình hình đó, đại đội trưởng quyết định chuyển mũi tiến công chủ yếu sang hướng tây-nam và điện về tiểu đoàn xin hỏa lực chi viện. Lúc đó, chiến sĩ giữ máy bộ đàm Lê Văn Phiến đã bị thương giập nát hai chân. Dân định gọi liên lạc lại thì Phiến đưa tay ngăn lại, giọng nói của anh đứt quãng: “Thủ trưởng cứ đưa bức điện cho tôi, tôi còn làm việc được”. Một lát sau, tiếng của Phiến đã vang lên rành rọt. Đó là bức điện cuối cùng của người chiến sĩ giữ máy bộ đàm kiên cường ấy, anh đã lặng lẽ hy sinh bên chiếc máy thân yêu của mình vào lúc hỏa lực của tiểu đoàn bắn trùm lên đỉnh đồi.

8 giờ 30 phút, điểm cao 309 bị tiêu diệt. Địch ở Định Quang, Tiên Thuận nháo nhác. Thời cơ dứt điểm trận đánh đã xuất hiện. Sư đoàn trưởng cho pháo bắn năm phút nữa rồi ra lệnh cho trung đoàn 2 xuất kích. Địch hốt hoảng tháo chạy từ Tiên Thuận về Định Quang rồi lại từ Định Quang về Tiên Thuận. Ở đâu chúng cũng gặp những nòng súng AK đang chờ sẵn.

Tình hình tác chiến trong ngày đầu diễn ra đúng như phương án dự kiến của sư đoàn: Ta tiêu diệt 11 vị trí và cụm quân địch, diệt 316 tên, bắt sống 52 tên, thu 200 súng, có hai khẩu 105 và hai xe đạn. Trong khi đó, sư đoàn hy sinh 12 chiến sĩ và bị thương một số ít.

Lực lượng phòng ngự dự phòng của địch bị tiêu diệt. Ngày 5 tháng 3, sư đoàn nâng đội hình áp sát đường chiến lược 19. Các trận địa pháo 105, 85 cơ động sát sau lưng các đơn vị bộ bính. Hai khẩu pháo 85 nòng dài và cối 120 của sư đoàn đã vào chiếm lĩnh trên dãy núi ông Bình cao 814 mét trong đêm ngày 6.

Ở phía đông và phía tây trận địa sư đoàn, ngay sau khi đường số 19 bị cắt đứt, địch đã tổ chức phản kích quyết liệt. Đặc biệt là ở cụm chốt Núi Ngang. Hai ngày đầu, mọi lực lượng phản kích của địch đều bị đánh bật trở lại. Nhưng đến chiều ngày 7, chốt Núi Ngang bị mất vì lực lượng ta quá mỏng. Ban chỉ huy cụm liền thay đổi cách đánh: Liên tục thay nhau mở các trận phục kích, tập kích, pháo kích suốt ngày đêm khiến bọn địch phải kêu: “Núi Ngang là một cửa tử“.

Tại cụm chốt Thượng Giang, địch cũng ra sức tiến công từ trên xuống, từ dưới lên, uy hiếp nghiêm trọng các điểm chốt của tiểu đoàn 4, nhưng vẫn không sao thông nổi đoạn đường hiểm trở này. Cụm chốt phía tây vẫn đứng vững.

Ngày 8 tháng 3, do địch đã chiếm khu vực lăng Mai Xuân Thưởng, Núi Ngang, sư đoàn chủ trương đánh chiếm ấp Vườn Xoài - cầu 16 tạo bàn đạp đánh chiếm điểm cao 105 và căn  cứ Hậu Trạm, một điểm cao nằm sát bên đường chiến lược 19, để làm chủ mặt đường.

Vườn Xoài là một ấp lớn gồm 5.000 dân bị dồn từ các huyện Hoài ân, Vĩnh Thành, Bình Khê về đây sống chen chúc trong 1.000 căn nhà tôn nóng bức, chật chội. Địch ở trên cầu và trong ấp gồm bọn tàn binh tiểu đoàn 2, hai đại đội và ban chỉ huy tiểu đoàn 1 trung đoàn 47 cùng bốn trung đội dân vệ!

5 giờ sáng, tiểu đoàn 3 nổ súng. Trận đánh diễn ra ác liệt. Đến 7 giờ sáng, ấp vườn Xoài được giải phóng. Địch bỏ chạy khỏi cầu 16. Nhưng đến 12 giờ 30, 15 xe tăng cùng bộ binh địch từ căn cứ Hậu Trạm thọc lên, đánh bật tổ chốt cầu của tiểu đoàn 3, chiếm lại toàn bộ khu vực ấp vườn Xoài. Lúc đó không còn một người dân nào trong ấp.

Sau khi chiếm lại được cấu 16 và ấp Vườn Xoài. ban chỉ huy trung đoàn 47 ngụy lập một sở chỉ huy nhẹ ở điểm cao 105, bên cạnh tiểu đoàn 209 bảo an.

Sáng ngày 10 tháng 3, theo kế hoạch các tiểu đoàn 2, 6, 3 lần lượt vào vị trí chiếm lĩnh. Tiểu đoàn 2 đánh chiếm căn cứ Hậu Trạm, tiểu đoàn 6 đánh chiếm điểm cao 105, tiểu đoàn 3 đánh chiếm lại ấp Vườn Xoài - cầu 16. Ngoài ra một đại đội của tiểu đoàn 7 chặn cắt ở ấp Đồng Vắt, không cho địch từ Đồng Phó chi viện lên. Tiểu đoàn 4 vẫn chốt chặn ở khu vực đèo Thượng Giang.

6 giờ kém 15 phút, pháo và hỏa tiễn ta giội xuống căn cứ Hậu Trạm và điểm cao 105. Lợi dụng kết quả của hỏa pháo, tiểu đoàn 2 và tiểu đoàn 6 bắt đầu nổ súng tiến công. Bọn giặc bị diệt, bị bắt hết tốp này đến tốp khác. Tiêu diệt xong căn cứ Hậu Trạm, tiểu đoàn 2 tiếp tục đánh lên điểm cao 105 chi viện cho bạn.

Lúc đó, tiểu đoàn 6 đang ọi địch ghìm lại ở mỏm 2 của điểm cao. Qua kiểm tra địa hình, tiểu đoàn trưởng Lê Văn Quế thấy điểm cao 105 có nhiều gộp đá, tạo thành những ổ đề kháng kiên cố của địch. Anh điện về xin hỏa lực sư đoàn chi viện thêm.

10 phút đã trôi qua, một phát pháo hiệu vọt lên báo hiệu hỏa lực dứt bộ đội bắt đầu chàn lên. Những trận đánh giáp lá cà diễn ra quyết liệt xung quanh các gộp đá, các lô cốt. Tên trung tá Lê Câu, trung đoàn trưởng trung đoàn 47 biết tình thế không thể cứu vãn được nữa, vội dẫn theo một nhóm sĩ quan tìm đường chạy về Đồng Phó. Gặp cánh quân của tiểu đoàn 2, Câu vội vã nhào xuống phía đông-nam. Nhưng Câu và đám tàn quân của y đã bị chính bom đạn của chúng giết chết.

Mất điểm cao 105 và Hậu Trạm bọn chỉ huy địch thấy nguy cơ đang đe dọa quân của chúng ở Vườn Xoài nên hấp tấp tung hai đại đội bộ binh cùng một chi đoàn thiết giáp có máy bay và pháo binh yểm trợ định từ Đồng Phó đánh qua Hậu Trạm tới Vườn Xoài, nhưng cánh quân này đã bị các chiến sĩ tiểu đoàn 7 chặn đứng lại ở ấp Đồng Vắt.

8 giờ 30 phút, tiểu đoàn 3 được lệnh tiến công ấp Vườn Xoài và cầu 16 lần thứ hai. Trận đánh diễn ra quyết liệt. Địch cố thủ ở các lô cốt và hào giao thông hai bên đầu cầu. Pháo địch không dứt giội vào trong ấp. Trước tình hình đó, tiểu đoàn trưởng Lê Đình Như ra lệnh cho các mũi tiến sát vào khu vực cầu 16. Ở mũi chủ yếu, chiến sĩ Thanh, được sự chi viện của hỏa lực đi cùng đã ôm bộc phá lao lên lô cốt địch. Trong khoảnh khắc, Thanh đã đút ngập ống bộc phá vào lỗ châu mai, nhưng anh vừa giật nụ xòe, buông tay ra thì cây bộc phá lại bị đẩy trồi trở lại. Nhanh như cắt, Thanh ấn mạnh ống bộc phá, giữ lại một lát rồi lăn vội xuống. Một tiếng nổ dội lên. Bộ đội tràn tới đánh giáp lá cà với địch. Các mũi khác cũng kịp xáp tới. Địch rút vào các lô cốt còn lại cố thủ và gọi pháo bắn dữ dội vào đội hình tiểu đoàn 3. Cuộc tiến công bắt buộc phải dừng lại.

Buổi chiều, một đợt tiến công mới lên cầu lại diễn ra ác liệt. Đến nửa đêm, tên tiểu đoàn trưởng tiểu đoàn 1cùng một số sĩ quan, binh lính còn lại lén lút bỏ chạy. Nhưng hầu hết số này đã bị các tổ truy lùng, chốt chặn của tiểu đoàn 7 tiêu diệt.
Như vậy là trước khi chiến dịch Tây Nguyên nổ súng, sư đoàn Sao Vàng đã đánh thiệt hại nặng trung đoàn 47 cộng hòa và liên đoàn bảo an 927, làm chủ một đoạn đường chiến lược dài hàng chục ki-lô-mét, thực hiện thế chia cắt chiến lược hiểm hóc giữa Tây Nguyên với đồng bằng Khu 5, tạo điều kiện cho chiến dịch Tây Nguyên đại thắng.

Việc đường chiến lược 19 bị cắt đứt cộng với những hoạt động nghi binh của Mặt trận Tây Nguyên khiến bọn chỉ huy quân khu 2 ngụy đến ngày 9 tháng 3 vẫn đinh ninh điểm nóng trong xuân-hè 1975 là Plây Cu - Công Tum. Chúng không hay biết gì về cuộc chuẩn bị lớn lao của quân ta trong đòn điểm huyệt Buôn Ma Thuột sắp diễn ra.

Ngày 10 tháng 3, ở Tây Nguyên quân ta bất ngờ nổ súng tiến công thị xã Buôn Ma Thuột và đến ngày 11 ủy ban quân quản đã được thiết lập trong thị xã.

Trên chiến trường toàn miền, tiếng súng tiến công cũng rộ lên ở Trị - Thiên, Quảng Nam, Quảng Ngãi ở đồng bằng sông Cửu Long và miền Đông Nam Bộ.

Ngày 12 tháng 3, Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương nhận định: trường hợp địch bị tiêu diệt những bộ phận sinh lực lớn, mất Buôn Ma Thuột và nhiều quận  lỵ, chi khu, cộng với việc chia cắt trên đường số 19, đường số 21, có khả năng chúng sẽ tập trung các lực lượng còn lại về phòng thủ Plây Cu - Công Tum. Cũng có khả năng chúng buộc phải rút lui chiến lược, bỏ Tây Nguyên về phòng thủ đồng bằng miền Duyên hải...

Ngày 14 tháng 3. Nguyễn Văn Thiệu hộc tốc bay ra quân khu 2, gọi Phú xuống Nha Trang. Khi nghe Phú báo  cáo tình hình chiến sự và xin thêm quân, Thiệu ra lệnh rút quân khỏi Tây Nguyên về giữ vùng đồng bằng. Thiệu chỉ thị cho Phú phải rút ngay, rút nhanh theo đường số 7 bắt đầu từ ngày 15, vì đường số 21 và đường số 19 đã bị đối phương cắt đứt.

Việc bảo vệ miền duyên hải trở thành một vấn đề sinh tử đối với địch. Vì vậy, trên mặt trận đường số 19, Phú đã ra lệnh cho sư đoàn 22 nguỵ từ “Phản công tái chiếm” chuyển sang “chống đỡ ngăn chặn” sự phát triển của ta từ cao nguyên xuống Quy Nhơn. Chúng cấp tốc dùng trực thăng bốc tiểu đoàn 3 trung đoàn 47 từ Cây Rui về phía đông, đưa toàn bộ trung đoàn 41 từ Phù Mỹ vào, đẩy trung đoàn 42 lên cùng với tiểu đoàn 3 trung đoàn 47 lập một cụm chốt 12 điểm từ Đồng Phó đến Bình Tường, định dựng một lá chắn bảo vệ phía tây trục đường số 1 và vùng đồng bằng ven biển.

Sư đoàn Sao Vàng, sau chiến thắng Vườn Xoài, điểm cao 105 hối hả chuẩn bị cho những trận đánh tiếp theo. Ngày 12  tháng 3, sư đoàn nhận được điện của quân khu thông báo tóm tắt chiến thắng Buôn Ma Thuột và ra lệnh cho sư đoàn vít chặt hơn nữa đường số 19, không cho địch từ dưới thọc lên, từ trên tràn xuống.

Qua nghiên cứu tình hình địch, sư đoàn nhận thấy toàn bộ lực lượng sư đoàn 22 ngụy đã tập trung vào đường số 19. Nếu sư đoàn tiêu diệt được cụm quân Đồng Phó thì có thể đập tan khả năng phòng giữ đường số 19 và có thể dẫn tới những đột biến lớn hơn. Từ sự phân tích đó, bộ tư lệnh quyết định dùng trung đoàn 141 và trung đoàn 2 (thiếu tiểu đoàn 1) cùng với tiểu đoàn 6, bằng chiến thuật bao vây đánh lấn và vận động tiến công tiêu diệt ba tiểu đoàn địch từ Đồng Phó đến Bình Tường. Đồng thời sử dụng trung đoàn 12 (thiếu tiểu đoàn 6 ) tiến công diệt cụm chốt Cây Rui, làm chủ con đường số 19 đoạn từ thị trấn Đồng Phó đến đỉnh đèo Thượng Giang.

Công việc được triển khai rất khẩn trương. Ngày 14 tháng 3, các trận địa pháo sư đoàn đã quay nòng hướng đến các mục tiêu. Rạng sáng ngày 15 tiểu đoàn 2 và tiểu đoàn 6 tiến công đánh chiếm núi Chớp Chơ, Bình Tường, cô lập cụm quân Đồng Phó với các căn cứ ở phía đông. Sau ba ngày chiến đấu, năm tiểu đoàn bộ binh ta thay nhau tiến công, lần lượt tiêu diệt từng mục tiêu địch và đến 19 giờ, sư đoàn hoàn toàn làm chủ Đồng Phó.

Trong khi ấy, ở cụm chốt phía tây, tiểu đoàn 5 đánh chiếm các điểm cao Ra đa, bao vây Hòn Tim. Khi nghe tin cụm quân Đồng Phó bị tiêu diệt, địch hoảng sợ bỏ cả xe pháo, luồn rừng chạy khỏi Cây Rui và các vị trí còn lại trên đèo Thượng  Giang.

Đến đây, cần nói đến mũi tiến công phối hợp từ đầu chiến dịch của quân và dân tỉnh Bình Định. Từ nhận định khi sư đoàn Sao Vàng nổ súng, địch sẽ lần lượt đưa toàn bộ lực lượng sư đoàn 22 ngụy từ bắc tỉnh vào giải tỏa, Bộ chỉ huy Mặt trận Bình Định quyết định tranh thủ thời cơ chung, tạo ra thời cơ trực tiếp để nổ súng tiến công địch.

Sáng ngày 9 tháng 3, trung đoàn 93 cùng các đơn vị đặc công tỉnh và bộ đội huyện Bình Khê, An Nhơn đồng loạt tiến công địch từ đông Bình Khê đến đông An Nhơn tiêu diệt các cứ điểm Núi Đất, Núi Thơm, tiến tới cắt đứt các trục giao thông trên đường số 1 và đường số 19 cũ, giải phóng các ấp Bình Hòa, Nhơn Mỹ, Nhơn Khánh. Ngày 10, tiến công giải phóng thị trấn An Thái, vây ép thị trấn Gò Bồi, kìm chân một phần lực lượng trung đoàn 42 và trung đoàn 41 tại phía đông Bình Khê.

Ở phía bắc tỉnh, trung đoàn 92 phối hợp với bộ đội huyện Hoài Nhơn, Hoài ân, Phù Mỹ từ các vị trí phòng giữ chuyển sang tiến công tiêu diệt các chốt điểm, cắt giao thông, khống chế đường số 1 , làm chậm từng bước hành quân của sư đoàn 22 ngụy vào phía nam. Hàng vạn quần chúng Hoài Nhơn, Phù Mỹ bao vây bức hàng hàng loạt chốt điểm từ Hoài Châu, Hoài Hảo đến Hoài Thanh (Hoài Nhơn), tiêu diệt trụ sở Mỹ Chánh, các chốt điểm Tân A n, Vạn Ninh, Tân Ốc, Trà Bình, cô lập căn cứ trung đoàn 41 ngụy ở Trà Quang và thị trấn Phù Mỹ...

Cuộc tiến công mạnh mẽ của các lực lượng vũ trang tỉnh và nhân dân Bình Định đã làm cho hậu phương quân ngụy không ổn định và biến vùng đất duyên hải này thành một chiếc chảo gang nóng bỏng.

Ngày 18 tháng 3, sư đoàn Sao Vàng nhận được thông báo của quân khu Địch đã rút chạy khỏi Công Tum, Plây Cu. Hàng ngàn xe cùng với hàng vạn quân lính của chúng đang bị chặn đánh trên đường số 7. Ở mặt trận Quảng Ngãi, sau khi đánh chiếm hàng loạt các vị trí ở Bình Sơn, Sơn Tịnh, Nghĩa Hành, Mộ Đức, Hà Thành, Trà_ Bồng... Quân ta đang chuẩn bị tiến vào giải phóng thị xã Quảng Ngãi

Lát sau, lại có điện khẩn của Bộ tư lệnh quân khu: “Sư đoàn dùng một trung đoàn giải phóng An Khê. Lực lượng còn lại nhanh chóng dồn về phía đông chặn đánh sư đoàn 22 ngụy để giải phóng Qui Nhơn, giải phóng Bình Định... “.

Niềm vui lớn đã bùng lên trong khắp sư đoàn. Thời cơ thực hiện niềm khát vọng trong 10 năm trời đã đến. Không kịp họp đảng ủy, bộ tư lệnh sư đoàn, một mặt ra lời kêu gọi gửi các đơn vị, một mặt cử tham mưu trưởng và phó chính ủy sư đoàn xuống gấp trung đoàn 12, chỉ huy trung đoàn ngược lên phía tây giải phóng An Khê.

Đêm hôm ấy, từ cụm chốt Cây Rui, trung đoàn 12 được lệnh cắt rừng hành quân, vừa hành quân vừa làm công tác tổ chức chiến đấu. Rạng sáng ngày 22 tháng 3, trung đoàn nổ súng đánh chiếm các điểm cao ở ngoại vi thị xã An Khê.

Lúc này, địch ở An Khê đã lên tới 2.500 tên. Mặc dù quân đông, vũ khí phương tiện còn mạnh, nhưng sau khi nghe tin đại bộ phận đội quân rút từ Tây Nguyên về đã bị tiêu diệt và bắt sống ở Cheo Reo, bọn địch ở An Khê tinh thần suy giảm. Chỉ sau một ngày chiến đấu, trung đoàn 12 đã đập tan gần 20 vị trí chốt chặn vòng ngoài rồi chia thành nhiều mũi đánh thẳng vào thị xã, diệt và bắt hơn 1.300 tên, thu 1.500 súng, có sáu khẩu pháo 155, 105, hai khẩu cối 106.7, 22 xe quân sự, có sáu xe tăng và xe bọc thép.

Ở khu vực phía đông, sư đoàn gấp rút đưa trung đoàn pháo, các trung đoàn bộ binh di chuyển từ phía bắc sang phía nam đường, chuẩn bị tiến đánh căn cứ Lai Nghi, cụm đề kháng chủ yếu của sư đoàn 22 ngụy.

Vấn đề đầu tiên đặt ra với sư đoàn Sao Vàng trong đợt tiến công quyết định sắp đến là việc gấp rút mở hai con đường ngang dài 30 ki-lô-mét từ phía bắc xuống phía nam đường số 19 và từ phía tây qua phía đông dãy Hoành Sơn để đưa pháo cơ giới vào chiếm lĩnh những trận địa có tầm bắn hiệu quả nhất. Bời nếu không có pháo cơ giới thì khó có thể kiềm chế được các trận địa và không quân địch ở sân bay Gò Quánh cũng như ở các căn cứ lớn phía đông. Sư đoàn tổ chức mở đường, đồng thời chỉ thị cho trung đoàn 68 đưa hai khẩu 155 mới thu được ở An Khê về, lấy nòng cốt là tiểu đoàn 11 thành lập ngày một đại đội pháo 155, cấp tốc huấn luyện để bước vào chiến đấu.

Sau khi bị tiêu diệt ở Vườn Xoài, Đồng Phó, lực lượng chiến đấu chủ yếu còn lại của sư đoàn 22 ngụy là trung đoàn 41 và trung đoàn 42. Hai trung đoàn này tổ chức phòng ngự theo trục đường số 19 dài 20 ki-lô-mét đoạn từ Phú Phong đến Phú An. Xe bọc thép và pháo rải đều theo đội hình bộ binh. Sở chỉ huy trung đoàn 42 đặt tại trung tâm Lai Nghi. Đây là căn cứ trung đoàn của bọn Nam Triều Tiên trước đây, xung quanh có hào sâu, thành cao, được cấu trúc hết sức kiên cố, rộng gần nửa ki-lô-mét vuông.

Ngày 26 tháng 3, một bộ phận tiền phương quân khu do đồng chí Nguyễn Nam Khánh Phó chính ủy kiểm cục trưởng cục chính trị quân khu, nguyên là chính ủy sư đoàn những năm 1967 - 1970 dẫn đầu vào tới sư đoàn. Ngay buổi tối hôm đó, đồng chí đã truyền đạt tinh thần nghị quyết của Khu ủy 5 họp ngày 23 tháng 3 về tình hình và nhiệm vụ cấp bách của Khu 5.

Nghị quyết nêu rõ: Đến nay, các nơi trong toàn quân khu đều đã hoàn thành tốt nhiệm vụ, có nơi xuất sắc như Tây Nguyên, Quảng Ngãi. Địch trên chiến trường quân khu đã bị tiêu diệt và tan rã một bộ phận lớn.

Hiện nay, địch đang âm mưu bỏ miền núi, nông thôn rút về phòng ngự thành thị. Nhưng muốn tổ chức phòng ngự được phải có thời gian. Trước tình hình địch đang bị xáo động mạnh, Khu ủy 5 quyết định tiêu diệt và làm tan rã toàn bộ đội quân địch còn lại, giải phóng Khu 5 trong thời gian ngắn nhất. Đây là hiện thực chứ không còn là khả năng nữa.
Sư đoàn Sao Vàng, trong 20 ngày đêm chiến đấu vừa qua. đã hoàn thành tốt nhiệm vụ, trình độ chỉ huy chiến đấu hiệp đồng binh chủng được nâng lên rõ rệt, nhưng tỷ lệ thương vong còn cao. Nhiệm vụ trước mắt của sư đoàn là phải vây cắt, tiêu diệt sư đoàn 22 ngụy, không cho chúng chạy, cùng với các lực lượng địa phương sẵn sàng giải phóng Quy Nhơn.

Trước khi phương án tiến công vào cụm cứ điểm Lai Nghi được quyết định, sư đoàn ra lệnh cho trung đoàn 2 và trung đoàn 141 hành quân khẩn trương về phía đông, đánh chiếm cầu Thủ Thiện Hạ, dựng một cái chốt chiến thuật sau lưng căn cứ địch.

Mũi vây cắt này có giá trị rất lớn trong việc tiêu diệt cụm cứ điểm Lai Nghi. Nếu trung đoàn 2 chốt cắt được cầu Thủ Thiện Hạ thì toàn bộ hai trung đoàn địch sẽ rơi vào tình trạng bị cô lập. Những trận đánh này hoàn toàn chỉ dựa vào hỏa lực đi cùng, bốn bề là căn cứ địch. Đây là mũi thọc sâu xa nhất, táo bạo nhất. Sau khi cân nhắc, sư đoàn nhất trí chọn tiểu đoàn 2 làm lực lượng chủ yếu đánh chiếm cầu và tiểu đoàn 9 đánh chiếm các khu đồi ở phía bắc hỗ trợ cho tiểu đoàn 2. Sự phối hợp tác chiến giữa hai tiểu đoàn này sẽ tạo nên những rối loạn ở hậu phương địch, tạo điều kiện cho trận tiến công dứt điểm sư đoàn 22 nhanh và gọn hơn.

Trưa ngày 24 tháng 3, tiểu đoàn 2 đã đến vị trí tập kết ở tây-bắc hồ Thủ Thiện và 5 giờ sáng ngày 25 đã chiếm lĩnh xong, sẵn sàng nổ súng. Bọn chỉ huy trung đoàn 42 ngụy ở căn cứ Lai Nghi hốt hoảng khi thấy lực lượng của sư đoàn Sao Vàng đã luồn sâu vào sau lưng chúng. Lập tức chúng tung lực lượng ra phản kích. Các trận địa pháo, cối, DKZ của địch liên tiếp giội đạn xuống đội hình vây cắt của tiểu đoàn 2 sư đoàn Sao Vàng. Người này ngã xuống, người khác lên thay thế. Tiểu đoàn trưởng bị thương, chính trị viên tiểu đoàn trực tiếp chỉ huy giữ vững trận địa. Có bộ phận hy sinh gần hết, nhưng đến tối, khi trung đoàn gọi điện xuống, chính trị viên Nguyễn Lư vẫn bình tĩnh trả lời: ”Hiện nay tôi và một tổ ba đồng chí vẫn đang đứng ở mé cầu Thủ Thiện Hạ“.

Qua ngày chiến đấu đầu tiên sư đoàn nhận thấy địch không sao chịu nổi mũi vây cắt hiểm hóc này và sẽ tập trung thêm lực lượng để nhổ bằng được. Sau khi cân nhắc, bộ tư lệnh đồng ý cho trung đoàn 2 dùng tiểu đoàn 3 đánh xuống khu đồi dân vệ và ngã ba Thủ Thiện. Đồng thời ra lệnh cho trung đoàn 141 đánh chiếm Thủ Thiện Thượng để uy hiếp cạnh sườn địch.

Sáng ngày 26, trận địa vu hồi của sư đoàn đã kéo rộng lên hướng bắc và hướng tây. Cho tới chiều ngày 27 tháng 3, nghĩa là trước ngày sư đoàn mở trận tiến công quy mô vào căn cứ Lai Nghi, mặc dù bị địch phản kích điên cuồng và quyết liệt, các chiến sĩ tiểu đoàn 3 và tiểu đoàn 9 vẫn thít chặt con đường chiến lược 19 ở đoạn ngã ba cầu Thủ Thiện.

Những ngày cuối tháng 3, đầu tháng 4 hết sức sôi động bời những tin chiến  thắng dồn dập trên các chiến trường. Hiếm có thời kỳ nào lại náo nức, kích động lòng người như những ngày tháng ấy. Hầu như ngày nào cũng có thêm những sư đoàn, những lữ đoàn địch bị tiêu diệt, những thành phố, quận lỵ, chi khu được giải phóng. Ngày 24 tháng 3, quân ta tràn vào thị xã Quảng Ngãi. Ngày 25 giải phóng thị xã Tam Kỳ, cố đô Huế, cô tập quân đoàn 1 ngay ở Đà Nẵng...

Từ phía tây, bộ đội Tây Nguyên đang tràn xuống đồng bằng như thác lũ, lần lượt giải phóng Củng Sơn, Khánh Dương và truy kích địch tới sát Tuy Hòa, Nha Trang.

Tại Bình Định, sau khi sư đoàn 22 ngụy phải rút toàn bộ lực lượng vào phía nam. Bộ chỉ huy Mặt trận Bình Định đã ra lệnh tiến công và nổi dậy đồng loạt trong toàn tỉnh, tiêu diệt hệ thống phòng ngự cơ bản của địch ở phía bắc thị xã Quy Nhơn. Ngày 21 tháng 3, trung đoàn 93 và lực lượng vũ trang Tuy Phước tiến công Phước Hiệp và Chợ Huyện. Tiểu đoàn đặc công Đ.20 diệt trận địa pháo và cứ điểm Trường Úc. Địch ở chi khu Gò Bồi rút chạy. Tuyến phòng thủ phía bắc Quy Nhơn bị phá vỡ, thị xã Quy Nhơn rối loạn.

Ở phía bắc tỉnh, trung đoàn 192 cùng bộ đội huyện Hoài Nhơn tiến ra giải phóng Tam Quan và tiếp tục truy kích vào chi khu Bồng Sơn, Đệ Đức, mở đường tiến vào phía nam tỉnh.

Tình hình sôi động đó đặt ra cho sư đoàn Sao Vàng phải khẩn cấp mở những trận đánh lớn vào Lai Nghi để phối hợp với quân dân Bình Định giải phóng toàn tỉnh trong tháng 3. Về phương án, sư đoàn đã hoàn tất nhưng trung đoàn 12, mũi vây cắt Phú An vẫn còn đang trên đường hành quân từ An Khê xuống, pháo chiến dịch tầm xa chưa kịp đẩy ra phía trước. Hỏa lực đi cùng mới chỉ đủ đạn cho giai đoạn đầu của trận đánh...

Trong cuộc họp kiểm tra lại tình hình các mặt ngày 27 tháng 3 có ý kiến đề xuất nên lùi giờ tiến công lại một ngày, qua trao đổi, mọi người đều nhận thấy thời gian lúc này là lực lượng. Nếu kéo dài, các chốt chặn phía đông sẽ không chịu nổi. Địch chọc thủng được cầu Thủ Thiện là mất đi một hướng tiến công hiểm yếu và địch sẽ rộng đường tháo chạy... Vì thế, cuộc tiến công vẫn được ấn định vào sáng ngày 28.

Đêm hôm ấy, tiểu đoàn 6 và tiểu đoàn 4 với một sự nỗ lực phi thường đã hành quân vượt 40 ki-lô-mét đường rừng về kịp giờ chiếm lĩnh ở phía bắc làng Phú An.

5 giờ sáng ngày 28 tháng 3, các đơn vị chiếm lĩnh xong. Pháo 105, 155 của sư đoàn được lệnh bắn phá hoại các cụm quân địch từ trung tâm Lai Nghi đến quận lỵ Phú Phong. Sau đợt pháo, hỏa lực của trung đoàn, tiểu đoàn trực tiếp chi viện cho bộ binh xung phong. Trung đoàn 2 chia thành ba mũi tiến công từ hướng nam. Địch từ trung tâm lợi dụng thành đất bắn ra xối xả. Các tiểu đoàn buộc phải dừng lại ở chân thành.

Ở hướng đông-bắc, trung đoàn 141 chia thành hai mũi đánh Thủ Thiện 2 và vượt tường áp sát vào trung tâm Lai Nghi. Địch dùng xe tăng đánh lướt sườn. Phó tiểu đoàn trưởng Hoàng Công Chu điều một khẩu ĐKZ chặn đánh, còn đội hình vẫn tiếp tục xung phong.

Ở hướng tây-bắc, tiểu đoàn 4 vượt sông đánh chiếm làng Phú An, nhưng sau đó cũng buộc phải dừng lại cách Lai Nghi 500 mét vì pháo bắn thẳng của địch bắn chặn rất quyết liệt.

Ngày 29 tháng 3, cuộc tiến công lại tiếp tục, nhưng tình hình vẫn không tiến triển thêm được bao nhiêu.

Sở chỉ huy sư đoàn theo dõi trận đánh hết sức căng thẳng. Sau khi soát xét tình hình địch, ta sư đoàn trưởng ra lệnh dừng tiến công, bộ đội chiếm được ở đâu xây dựng công sự giữ chắc tại đó. Nhận thấy binh hỏa lực địch còn mạnh, cấu trúc địa hình phức tạp, bộ tư lệnh sư đoàn quyết định không đánh một lúc toàn bộ căn cứ địch mà tiến công dứt điểm từng cụm đi tới tiêu diệt toàn bộ căn cứ Lai Nghi.

Thực hiện ý định trên, tiểu đoàn 6, tiểu đoàn 5 công binh được lệnh vào chiến đấu trên hướng Lai Nghi 2. Tiểu đoàn 5 đang ở An Khê cũng được lệnh bàn giao cho đơn vị bạn, hành quân về làm dự bị cho cánh nam. Và điều nóng bỏng hơn cả là phải đẩy pháo lên phía trước và đưa gấp đạn lên cho các hướng, các mũi.

Từ hôm qua, sư đoàn trưởng vẫn có một nhận xét trong các nguyên nhân chưa thắng lợi là do công tác bảo đảm chưa tốt, hỏa lực chi viện chưa mạnh. Bời vậy đồng chí rất quan tâm tới việc đưa pháo phòng không và lựu pháo vào sâu, vào gần hơn nữa. Đồng chí gọi điện xuống trung đoàn pháo binh kiểm tra việc chấp hành mệnh lệnh.

Do việc chần chừ, thiếu khẩn trương trong việc chuyển các trận địa pháo vào gần, vào sâu, sư đoàn trưởng đã ra lệnh đình chỉ công tác trung đoàn trưởng pháo binh và cử đồng chí Bùi Quốc Miện trưởng ban pháo binh xuống thay. Ngày hôm qua đồng chí đã phải ra lệnh đình chỉ công tác tiểu đoàn trưởng tiểu đoàn vận tải vì không hoàn thành việc đưa đạn xuống phía nam.

Trước yêu cầu của trận đánh, trong giờ phút lịch sử và thương vong của chiến sĩ do việc do dự chuyển trận địa pháo lên trước và tiếp tế đạn dược chậm, đồng chí không tha thứ cho bất kỳ ai không nghiêm túc chấp hành mệnh lệnh. Đó là những quyết định đúng và cần thiết của người chỉ huy để bảo đảm thắng lợi.

Đêm hôm đó, đài tiếng nói Vệt Nam đưa tin: Quân giải phóng đã đánh tan 10 vạn quân ngụy ở Đà Nẵng. Cờ Giải phóng đã tung bay trên tòa thị chính thành phố. Tên tướng Ngô Quang Trưởng “niềm hy vọng còn lại của quân lực Việt Nam Cộng hòa” hôm trước còn tuyên bố “sẽ chết trên đường phố Đà Nẵng”, hôm sau đã bỏ chạy trên một chiếc tàu biển.
Khoảng nửa đêm, sư đoàn nhận được điện của ủy ban nhân dân cách mạng tỉnh Bình Định kêu gọi quân dân toàn tỉnh nhanh chóng tiến công, nổi dậy đập tan bộ máy chính quyền và đội quân tay sai giải phóng toàn bộ quê hương. Vài phút sau, lại có điện khẩn của Bộ tư lệnh Quân khu: Đưa ngay một trung đoàn thọc sâu đánh chiếm hậu cứ sư đoàn 22 ngụy ở An Sơn.

Sở chỉ huy sôi động hẳn lên. Lập tức trung đoàn 2, trừ tiểu đoàn 3, được lệnh rời khỏi khu vực Lai Nghi xuyên rừng thọc sâu xuống An Sơn ngay trong đêm hôm đó.

5 giờ 15 phút ngày 31 tháng 3, trận tiến công cuối cùng, toàn diện vào cụm quân chủ yếu của sư đoàn 22 ngụy lại bắt đầu. Những trận địa pháo 105, 155, 85 sau khi được tổ chức lại, đưa vào tầm bắn có hiệu quả nhất, liên tiếp giội đạn xuống  tất cả các cụm quân phòng thủ và các trận địa pháo của địch. Sau đó, hỏa lực các cấp tập trung bắn phá dữ dội các mục tiêu trên hướng đánh của các đơn vị.

Ở hướng trung đoàn 12, ngay sau khi pháo ngừng bắn, tiểu đoàn 6 đã hình thành hai mũi đánh mạnh từ phía bắc. Địch lợi dụng tường nhà, rào giậu phức tạp cùng với cụm quân ở cầu Lai Nghi chống trả gay gắt nhưng chỉ năm phút sau, từ sau lưng chúng, tiểu đoàn 15 công binh đã đánh ập tới. Một trận chiến đấu ác liệt diễn ra xung quanh cầu Lai Nghi. Các ổ đề kháng  cuối cùng của địch ở hai bên đầu cầu lần lượt bị các chiến sĩ tiểu đoàn 15 và tiểu đoàn 6 tiêu diệt.

Tiểu đoàn 5, tiểu đoàn đã lập công xuất sắc trên đường hành quân từ An Khê xuống, diệt và bắt hơn 600 tàn binh địch, có nhiều sĩ quan cấp tá và cấp úy ở suối Đồng Tre, lúc này vừa đánh địch vừa phát triển về phía đông-bắc. Bọn địch hoảng sợ tháo chạy xuống mé sông Côn định luồn sau lưng tiểu đoàn 4 về phía đông. Trung đoàn trưởng trung đoàn 12 Đới Ngọc Cầu quay điện thoại ra lệnh cho tiểu đoàn 4 ra chặn địch, nhưng đường dây đã bị pháo địch chặt đứt.

Lúc đó. trung đội trưởng Đinh Bá Phàn và chiến sĩ điện thoại Nguyễn Ngọc Bình đang lăn lộn trên bãi cát sông Côn. Đường dây bị đứt giữa dòng nước chảy, trong tầm khống chế của hỏa lực địch. Phàn bò ngược bờ sông thấy một chiếc thuyền dân, anh mừng rỡ vớt lên nhưng lại là một chiếc thuyền thủng. Suy nghĩ một lát Phàn bảo Bình: “Cậu lên mé trên bắn kèm địch, mình sẽ dùng thuyền thả trôi xuống chỗ đoạn dây bị đứt". Bằng cách đó, Đinh Bá Phàn đã kịp thông đường dây đúng lúc trung đoàn trưởng đang nóng lòng gọi điện cho tiểu đoàn 4.

Trong khi các cụm quân địch ở xung quanh căn cứ lần lượt bị tiêu diệt thì ở trung tâm Lai Nghi, ba tiểu đoàn 9, 7, 3 của sư đoàn Sao Vàng đã hình thành thế vây áp. 9 giờ 15 phút, pháo binh sư đoàn mở đợt bắn phá kéo dài 45 phút. 10 giờ, trung đoàn trưởng trung đoàn 141 ra lệnh cho các mũi xung phong. Tới 12 giờ trưa, cả ba tiểu đoàn đều đã áp sát trung tâm căn cứ quân địch. Bọn địch ở Lai Nghi như đàn cá trong hồ tát đã gần cạn, chúng dồn lại đông đặc và ra sức giãy giụa, chống cự tuyệt vọng.

Cũng trong ngày hôm đó, trung đoàn 95 sư đoàn 968 vừa từ Tây Nguyên thọc xuống cũng tổ chức tiến công mạnh vào cụm quân của trung đoàn 41 ngụy từ Núi Một đến cầu Phú Phong. Bọn giặc bị tiến đánh, vây cắt ở bốn phía không còn cách nào khác đành bỏ chạy ồ ạt về quận lỵ, gây một dư âm khủng khiếp: “bộ đội Tây Nguyên đã tràn xuống”. Và một cuộc rút chạy hỗn loạn bắt đầu diễn ra từ trung tâm quận lỵ Phú Phong. Bọn chỉ huy các cấp bỏ mặc lính, lính xô đẩy, bắn chết nhau để nhảy lên xe. Hàng chục chiếc xe GMC đầy ắp lính, chạy như điên trên đường số 19 về căn cứ Lai Nghi. Nhưng chúng vừa tới Phú Xuân, Phú An đã bị tiểu đoàn 4 xông ra chặn đánh. Bọn giặc vội vã bỏ xe, nhảy xuống ruộng chạy tán loạn trên cánh đồng. Tiểu đoàn 15, tiểu đoàn 5 không bỏ lỡ thời cơ đã xuất kích diệt bắt hết tốp địch này đến tốp địch khác. Gần 600 tên địch đã bị diệt và bị bắt sống.

Quận lỵ Phú Phong thất thủ nhanh chóng làm tan vỡ hy vọng cuối cùng của quân địch ở căn cứ Lai Nghi. 16 giờ 30 phút, bọn chỉ huy ở trung tâm căn cứ ra lệnh cho xe tăng mở đường rút chạy.

Bộ tư lệnh sư đoàn nhận định hướng rút chạy chủ yếu của địch sẽ dựa vào triền núi phía đông-nam nên ra lệnh cho các đơn vị vừa quây đánh diệt từng cụm, vừa nhanh chóng tổ chức lực lượng vòng chặn ở Thủ Thiện Hạ. Cuộc truy lùng, vây bắt bọn quân rút chạy diễn ra suốt đêm 31 đến sáng mùng 1 tháng 4, Trung đoàn 41 và trung đoàn 42 ngụy cơ bản đã bị bắt và bị tiêu diệt.

Riêng trung đoàn 2 khi xuyên rừng hành quân đến căn cứ An Sơn vào chiều ngày 1 tháng 4 thì bọn địch ở khu căn cứ đồ sộ này đã rút chạy từ ngày 31 tháng 3. Trung đoàn vội điện về sư đoàn xin được phép truy theo nhưng sư đoàn cho biết cánh quân này đã bị các đơn vị địa phương tiêu diệt trên bãi biển Quy Nhơn.

Đến đây, không thể không nói đến mũi tiến công phối hợp tuyệt vời của lực lượng địa phương tỉnh Bình Định. Sau khi đập tan hệ thống phòng ngự cơ bản của địch ở đông-bắc thị xã Quy Nhơn, chiều ngày 29 tháng 3, Bộ chỉ huy Mặt trận Bình Định nhận được điện của Bộ tư lệnh Quân khu: Nhanh chóng chớp thời cơ, đưa lực lượng vào tiến công chiếm thị xã Quy Nhơn. nhận được điện, thường vụ tỉnh ủy và ban cán sự tỉnh đội hạ quyết tâm thọc nhanh, vượt và vòng qua các mục tiêu ít cản trở, tập trung đánh chiếm cho kỳ được các vị trí then chốt trong thị xã.

13 giờ ngày 31 tháng 3, trung đoàn 93, tiểu đoàn 50, tiểu đoàn 19 và đặc công từ bốn hưóng đã mở đợt tiến công táo bạo và quyết liệt vào Quy Nhơn. Cuộc chiến đấu kéo dài suốt ngày 31 và đến 0 giờ ngày 1 tháng 4, các mũi thọc sâu đã đánh chiếm xong sân bay, tòa thị chính thành phố. Bỗng từ phía tây có tiếng súng nở rộ lên cùng với tiếng la hét, tiếng gầm rú của xe ô tô, xe bọc thép. Đó là tàn binh của sư đoàn bộ 22 ngụy từ căn cứ An Sơn đang rút chạy vào thị xã. Chúng định đánh bật lực lượng ta, mở đường máu ra bãi biển theo chỉ thị của tên phó đô đốc Minh, tư lệnh hải quân quân khu 2 vừa được Thiệu chỉ định làm tư lệnh chiến trường Bình Định.

Không cho địch rút chạy bằng đường biển, các lực lượng của tỉnh đã khép chặt vòng vây đánh phía trước, chặn phía sau, cắt ngang sườn, vừa đánh vừa gọi hàng, cướp xe tăng địch truy kích  địch. Trận đánh diễn ra dữ dội trong thành phố. Lao về phía nào cũng bị đánh bật trở lại, bọn giặc xô đẩy, đạp lên nhau tháo chạy. Xe tăng, xe bọc thép đâm đầu xuống biển. Pháo 105, 155 đổ nghiêng, gục nòng trên các đường phố. Hàng chục chiếc tàu liều lĩnh lao vào bờ, đã bị bắn chìm, bắn cháy ngoài cửa biển...

Lực lượng còn lại của sư đoàn 22 ngụy cùng với thiết đoàn 14 và hai tiểu đoàn pháo binh đã bị tiêu diệt và bắt sống. Xác địch, xác xe, xác pháo nằm ngổn ngang từ đường phố Quang Trung kéo dài tới bến tàu Quy Nhơn. Những đợt sóng  bạc đầu tràn lên bãi cát rồi lại vội vã cuốn ra xa như đang rửa sạch những vết nhơ mà bọn giặc đã để lại trên vùng đất này.
Sư đoàn 22 ngụy - đối tượng tác chiến dai đẳng, quyết liệt hơn chín năm trời của sư đoàn Sao Vàng đã bị tiêu diệt và tan rã. Tỉnh Bình Định - nơi chôn nhau cắt rốn của sư đoàn đã được giải phóng.

Niềm vui tỏa ra từ ánh mắt, nụ cười của từng người dân, từng chiến sĩ. Những cuộc gặp gỡ bất ngờ trên đường hành quân, trên đường phố, những cuộc ghé thăm nhà vội vàng của những người cha, người chồng, người con đi xa hàng chục năm, hai chục năm xiết bao cảm động. Nước mắt và tiếng cười làm cho thành phố biển hồi sinh, trẻ lại.

Trong những ngày sum họp hiếm hoi ấy, nhiều đoàn cán bộ, chiến sĩ lặng lẽ đi ngược trở lại đường số 19, đem hương, hoa tới các nghĩa trang còn thơm mùi đất mới, vun đắp lại những ngôi mộ đồng đội mà trong lúc truy kích giặc mới chỉ kịp đặt các liệt sĩ nằm xuống vội vàng.

Có biết bao nhiêu người chiến sĩ ưu tú của sư đoàn đã nằm xuống vĩnh viễn dọc hai bên con đường chiến lược đẫm máu này.

Hơn hai mươi ngày đêm, sư đoàn đã thực hiện được niềm mong mỏi day dứt cửa từng người dân, từng chiến sĩ trên chiến trường Bình Định: giải phóng quê hương.

Giành được chiến thắng to lớn và vinh quang ấy, sư đoàn đã phải khắc phục biết bao khó khăn, gian khổ. Đó là những ngày đêm mở đường hành quân, mở đường đưa pháo, đạn tầm xa lên các điểm cao, vào sâu trong đội hình phòng ngự của địch. Công việc âm thầm này của các chiến sĩ công binh, pháo binh, của các đơn vi vận tải đã phải đổi bằng xương máu của biết bao cán bộ, chiến sĩ. Ngay từ những ngày đầu chiến dịch, bộ tư lệnh sư đoàn đã xác định: Không có pháo chiến dịch, sư đoàn sẽ không thể hoàn thành được nhiệm vụ cắt đường dài ngày cũng như không thể tiêu diệt được những cụm quân lớn của địch.

Thắng lợi này còn thuộc về nghệ thuật tổ chức chỉ huy của bộ tư lệnh và cán bộ các cấp trong sư đoàn. Không có chiến dịch nào trước tới nay, chiến thuật nghi binh lại đóng góp một phần chiến công xứng đáng như vậy Các chiến sĩ thu dung, bệnh xá trong những ngày đầu tiên hành quân rộn rập ở phía bắc Bình Định, hẳn không lường được rằng, hành động của họ đã giảm được biết bao xương máu cho sư đoàn trong trận mở đầu cũng như những trận đánh tiếp theo của chiến dịch. Trong một chiến dịch, chiến thuật nghi binh được sử dụng thành công sẽ có sức mạnh bằng cả một trung đoàn, sư đoàn. Việc sư đoàn giam chân được phần lớn lực lượng sư đoàn 22 ngụy ở phía bắc không những gây bất ngờ cho địch trong trận đầu mà còn đẩy chúng vào tình trạng bị động đối phó suốt quá trình diễn biến chiến dịch.

Trong suốt quá trình chiến đấu, bộ tư lệnh sư đoàn một mặt chấp hành nghiêm chỉnh các chỉ thị của Bộ tư lệnh Quân khu như việc đưa trung đoàn 12 ngược lên giải phóng thị xã An Khê, cũng như rút trung đoàn 2 khỏi khu vực Lai Nghi thọc sâu xuống An Sơn, mặt khác vẫn luôn luôn xác định mục tiêu, quyết tâm, phương án tác chiến của mình một cách chính xác, vận dụng các hình thức chiến thuật phù hợp, xử trí các tình huống linh hoạt. Vừa chỉ huy tác chiến, bộ tư lệnh sư đoàn vừa chú ý tận thu phương tiện, vũ khí của địch bổ sung cho lực lượng của mình. Những chiếc xe ủi đất của địch đã được dùng để mở đường kéo pháo, những chiếc xe tải chở đạn. những khẩu cối, pháo đã được sử dụng kịp thời và việc thành lập tiểu đoàn pháo 155 ở giai đoạn kết thúc chiến dịch đã nói lên rất rõ tính năng động của bộ tư lệnh sư đoàn và cơ quan hậu cần.

Thắng lợi này còn thuộc về những chiến công tuyệt vời của các chiến trường bạn, đơn vị bạn. Do ở Tây Nguyên địch bị tiêu diệt và thất bại thảm hại ở Buôn Ma Thuột, ở Cheo Reo nên trung đoàn 12 mới giải phóng An Khê nhanh chóng như vậy. Và nhờ có mũi vu hồi tích cực của các lực lượng vũ trang tỉnh ở phía đông cùng với việc thọc sâu giải phóng thị xã Quy Nhơn ngày 1 tháng 4 nên sư đoàn mới nhanh chóng đánh tan cụm phòng thủ của sư đoàn 22 ngụy ở khu vực Lai Nghi. Ngược lại việc sư đoàn Sao Vàng cắt đứt đường chiến lược 19 đã làm cho bọn địch ở Tây Nguyên thêm khốn quẫn cũng như việc hút toàn bộ sư đoàn 22 ngụy vào khu vực của mình đã tạo điều kiện hết sức thuận lợi cho các lực lượng địa phương Bình Định tiến công, nổi dậy khắp nơi và tổ chức thọc sâu vào giải phóng Quy Nhơn...

Có thể khẳng định sư đoàn và quân dân Bình Định đánh thắng lớn, giải phóng tỉnh Bình Định là nhờ vào thế tiến công áp đảo, thế chiến lược và chiến dịch của quân và dân miền Nam dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo của Bộ Chính trị và sự chỉ huy tài tình của Bộ Tổng tư lệnh.

Cuối cùng, thắng lợi thuộc về những người chiến sĩ ưu tú của sư đoàn đã không tiếc xương máu, không do dự khi họ biết chắc chắn rằng mùa xuân này, chiến dịch này miền Nam có thể sẽ hoàn toàn giải phóng.

Tháng tư với bầu trời Quy Nhơn cao xanh lồng lộng, mặt biển sau những ngày cuộn sóng đã trở lại êm ả. Cờ và hoa tràn ngập trên các đường phố. Những đoàn xe quân sự từ phía bắc lại cuồn cuộn, hối hả chạy về phía nam.
Không kịp nghỉ ngơi, sư đoàn Sao Vàng gấp rút lên đường bước vào một chiến dịch mới: Chiến dịch mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh.

2. PHÁ VỠ TUYẾN PHÒNG THỦ PHAN RANG - BẮT SỐNG TƯỚNG GIẶC.

Vào một buổi tối ngày 1 tháng 4, khi những người dân Quy Nhơn, Tuy Hòa đang ùa ra đường phố reo mừng đón chào Quân giải phóng thì tại Dinh “Độc lập” ở trung tâm Sài Gòn, sau khi nghe Phú từ Nha Trang báo cáo tình hình, Thiệu tuyệt vọng thở dài nói với Cao Văn Viên, tổng tham mưu trưởng: “Mình muốn giữ, nhưng tướng tại trận không giữ nổi, biết làm sao”,  Viên nói: “Chiều hôm qua, Uây-oen có gọi điện thoại nói với tôi rằng: bỏ Nha Trang, Cam Ranh thì bằng mọi giá phải giữ lấy Phan Rang. Còn Phan Rang thì máy bay còn đánh được tới Đà Nẵng. Mất Phan Rang thì Cộng sản có thể dùng sân bay này để tiến công Sài Gòn”.

Thiệu và Viên đều nhất trí phải giữ lấy Phan Rang. Cái sống, cái chết bây giờ là ở chỗ đó, chỉ còn một vài tháng nữa, qua tháng 5 đã là mùa mưa rồi... Thiệu còn nói mồ ma gia tiên hắn ở cả ngoài đó... Thiệu nín lặng hồi lâu trước tấm bản đồ quân khu 2 với 11 tỉnh đã bị bôi đỏ, chỉ còn lại hai tỉnh cuối cùng. Đột nhiên, Thiệu đấm mạnh tay xuống bàn, ra lệnh: “Phải giữ bằng được Phan Rang, lập một cái lá chắn ở đấy để chặn đường bộ, đường biển của Cộng sản. Ông gọi tướng Phú về Sài Gòn và sáp nhập phần đất còn lại của quân khu 2 vào với quân khu 3, ông giao nhiệm vụ cho bộ tư lệnh quân khu 3, bảo họ sáng mai phải ra ngoài đó, đích thân trung tướng Toàn phải đi thị sát...”.

Ngày hôm sau, chấp hành lệnh Thiệu, Nguyễn Văn Toàn vội vã bay ra Phan Rang. Dọc đường, khi dừng lại ở Phan Thiết, Toàn gặp đại tá Trần Thanh Tự, tỉnh trưởng Phan Rang đang di tản. Toàn ra lệnh cho Tự phải quay lại nhiệm sở. Đến phi trường Thành Sơn, chuẩn tướng Phạm Ngọc Sang, tư lệnh sư đoàn 6 không quân ngụy cũng đề nghị với Toàn cho rút, nhưng Toàn đã chỉ thị cho Sang phải ở lại và cử Sang làm chỉ huy trưởng phi trường...

Toàn lập ngay một sở chỉ huy tiền phương của quân khu ở Phan Rang và cử tên trung tướng Nguyễn Vĩnh Nghi làm chỉ huy trưởng. Y cho rằng bộ tư lệnh phải có mặt ở tiền tuyến mới trấn an được binh sĩ.

10 giờ sáng ngày 4, Nghi và Toàn bay ra Phan Rang. Ngồi trên trực thăng, thấy Nghi có vẻ đăm chiêu, Toàn bảo: “Trung tướng cứ yên tâm, Cộng sản vừa nuốt một thắng lợi quá lớn, còn phải tiêu hóa đã, chưa thể dốc toàn lực vào đánh quân khu 3 được. Sắp tới là mùa mưa rồi...”

Đến Phan Rang, quan sát địa hình, Toàn nhận định Cộng sản có hai đường đánh vô Phan Rang, một theo đường số 11 từ Đà Lạt qua đèo Ngoạn Mục đánh xuống, nhưng hướng này hiện giờ chỉ có trung đoàn 812, không có xe tăng, pháo lớn. Hai là theo đường số 1 từ Nha Trang đánh vào. Hướng này có sư 10, có thể cả sư 320, sư 3 Sao Vàng nữa, rất mạnh, nhưng cả ba sư đoàn này đã đánh suốt tháng 3 chưa chắc đã tiến quân vào Phan Rang ngay  được . . .

Máy bay lướt nhanh qua thị xã Phan Rang rồi ngược lên phía bắc theo đường số 1 nằm kẹp giữa hai dãy núi cao. Toàn thốt lên: “Địa thế này khác gì một cửa ải. Một người địch nổi muôn người”. Ngày hôm đó, Toàn về Biên Hòa còn Nghi ở lại. Càng suy nghĩ, Nghi càng không thống nhất với cách nhận định của Toàn. Cộng sản Bắc Việt không hề dừng lại để “tiêu hóa” thắng lợi mà vẫn ào ạt đánh tới. Nghi cho trực thăng thả nhiều toán biệt kích “Lôi Hổ” ra phía bắc thăm dò và nhận được tin tức rất đáng lo ngại: sư đoàn 10 từ Nha Trang theo đường số 1 đang mở một con đường chéo qua đường số 11. Như vậy có thể sư này sẽ vòng quađường số 11 đánh xuống Phan Rang từ hướng tây-bắc, còn hướng bắc theo đường số 1 sẽ là sư 320 hoặc 304, 325 gì đó. Hắn lại nghe bọn tàn binh quân khu 1, quân khu 2 từ phía bắc chạy về cho biết: có những đoàn quân xa đủ cả xe tăng, thiết giáp, pháo các loại đang chạy suốt ngày đêm về phía nam, nhiều xe giương biểu ngữ: “Quân Tiên phong thần tốc tiến vào giải phóng Sài Gòn”, phải chăng đó là sư 308?

Trong khi ấy, trong tay Nghi chỉ có lữ dù 2 gồm hai tiểu đoàn bộ binh, một tiểu đoàn pháo. Liên đoàn biệt động 31 có đủ ba tiểu đoàn nhưng cộng lại tất cả chưa được 800 lính. Sư đoàn 2 mới khôi phục được hai trung đoàn. Nghi bực bội kêu với Toàn, nhưng Toàn cũng không kiếm đâu ra lực lượng cho hắn.

Ngày 6 tháng 4, Nghi đưa lữ dù 2 và liên đoàn biệt động 31 ra giữ đường số 1, lấy quãng  đường hẻm Du Long làm khu vực chốt chặn, cắm một loạt vị trí ở hai dãy núi kẹp hai bên đường. Bốn tiểu đoàn địa phương quân được lệnh giữ thị xã Phan Rang. Trung đoàn 4 giữ đường số 11, trung đoàn 5 bảo vệ phi trường Thành Sơn. Như vậy chúng đã tập trung cho tuyến phòng thủ Phan Rang một lực lượng gần hai sư đoàn bộ binh và xe tăng có một sư đoàn không quân yểm trợ.

*
*      *

Những tin tức mà các đội thám báo “Lôi Hổ” của Nghi thu lượm được về sự di chuyển lực lượng của các sư đoàn Quân giải phóng ở phía bắc Ninh Thuận là một sự thật. Chúng đã không lầm khi báo cáo với Nghi rằng, một con đường lớn đang gấp rút mở ở chân triền núi phía tây chạy vòng vèo nối với đường số 11 từ Đà Lạt đổ xuống, và các sư đoàn chủ lực ta đang từ phía bắc gấp rút đổ vào phía nam theo đường số 1.

Ở miền Đông, Quân đoàn 4 cùng các lực lượng của Quân khu 6, Quân khu 7 đang áp xuống Thủ Dầu Một, Biên Hòa, Long Khánh, Bình Tuy, chuẩn bị đánh Xuân Lộc - thị xã cửa ngõ vào Sài Gòn ở phía đông-bắc. Các lực lượng ở đồng bằng sông Cửu Long cũng đánh thông đường từ Kiến Tường qua Long An lên Tây Ninh, làm bàn đạp tiến công Sài Gòn từ phía nam.

Quân đoàn 2, sau khi giải phóng Đà Nẵng đang cơ động vào phía nam, nhận thêm sư đoàn Sao Vàng của Quân khu 5, lúc đó đang gấp rút củng cố ở ngoại ô Quy Nhơn, thành lập “Cánh quân Duyên Hải”.

Quân đoàn 1 từ hậu phương lớn cùng với các đơn vị xe tăng, pháo binh, tên lửa, không quân, hải quân cũng đang thần tốc trên đường “nam tiến". Cả nước đang chuyển động, đang chuẩn bị cho trận quyết chiến chiến lược vào trung tâm Sài Gòn, kết thúc cuộc chiến tranh chống Mỹ lâu dài và gian khổ.

Nhưng trước khi bước vào trận đánh sau chót đó thì phải đập tan cái lá chắn phòng ngự từ xa của địch ở Phan Rang - tuyến phòng ngự mà đích thân tổng thống Mỹ đã phải cử Uây-oen, cựu tư lệnh quân đội viễn chinh Mỹ ở miền Nam, trở lại Sài Gòn trực tiếp kiểm tra và đôn đốc Thiệu thiết lập cho kỳ được. Nhiệm vụ nặng nề và vẻ vang ấy chủ yếu đã được bộ tư lệnh “Cánh quân Duyên Hải” trao cho sư đoàn Sao Vàng.

Ngày 4 tháng 4, đảng ủy sư đoàn họp rút kinh nghiệm đợt hoạt động vừa qua và chuẩn bị cho chiến dịch sắp tới. Phần cuối hội nghị, đảng ủy tranh thủ thông qua những đề nghị truy tặng huân chương cho các liệt sĩ có thành tích chiến đấu ở đường số 19. Ngày hôm đó, sư đoàn nhận được điện của quân khu cho biết, sắp tới, hậu phương lớn sẽ gửi tiếp cho sư đoàn 1.000 chiến sĩ mới.

Dưới đơn vị, bộ đội được lệnh huấn luyện, bổ sung chiến thuật đánh thành phố và ôn tập những chiến thuật cơ bản. Trong khi đó, các cơ quan hậu cần sư đoàn, trung đoàn chia nhau, người vào Quy Nhơn, Tuy Hòa, Nha Trang, người ra Bồng Sơn, An Khê dựa vào địa phương tìm phương tiện và lái xe để sư đoàn cơ động.

Ngày 5 tháng 4, đoàn cán bộ chuẩn bị chiến trường lên đường. Ngày 8 tháng 4 sư đoàn bắt đầu hành quân. Chính quyền và nhân dân các tỉnh Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa đã huy động được 924 lần chiếc xe giúp sư đoàn cơ động. Xe Gát, xe GMC, xe Đốt, xe Giép và nhiều hơn cả là xe đò, xe bơ lua. Những người lái xe cũng đủ thành phần, cả những người hôm qua còn bó mình trong bộ đồ lính đánh thuê, hôm nay xin góp công chuộc tội.

Trên đường số 1 , hàng trăm xe nối nhau chạy hối hả. Xe chở quân, xe kéo pháo, xe chở đạn, chở gạo, cả xe điện ảnh. Bệnh xá ở trên xe, xưởng quân giới cũng ở trên xe...

Bộ đội vừa hành quân vừa sinh hoạt chính trị. Khẩu hiệu hành động của sư đoàn lúc này là: “Tiếp tục phát triển thắng lợi. Sắn sàng đi bất cứ nơi nào còn giặc để giải phóng hoàn toàn miền Nam”. Chính vì vậy mà mệnh lệnh “Thần tốc, táo bạo, bất ngờ, chiến thắng” của Đảng phát ra càng giục giã lòng người. Thời gian và thời cơ lúc này là tất cả. Mới hôm qua họ còn hành quân chạy bộ, hôm nay ngồi trên xe ngây ngất nhìn đất trời Tổ quốc được giải phóng từng ngày. Nơi nào cũng rộn rã tiếng reo, tiếng cười, nơi nào cũng thấy ảnh Bác, bàn thờ Bác. Họ vừa hành quân vừa hát: “Bác đang cùng chúng cháu hành quân..”.

Ngày 11 tháng 4, toàn sư đoàn vào tới bắc Phan Rang. Dọc hai bên đường là những bãi đạn, bãi lương thực, thực phẩm với những lều bạt dựng sơ sài. Dưới các cánh rừng non bắt đầu xuất hiện những căn hầm, những đường dây điện thoại. Đó là khu vực sở chỉ huy của Bộ tư lệnh “Cánh quân Duyên Hải”.

Theo nhiệm vụ trên giao, trận đánh sắp đến, sư đoàn Sao Vàng được tăng cường trung đoàn 25 bộ binh, có sự phối hợp của các lực lượng vũ trang địa phương,  từ ba đến năm ngày, tiến công tiêu diệt toàn bộ lực lượng địch ở Phan Rang, giải phóng hoàn toàn tỉnh Ninh Thuận, thu hồi triệt để cơ sở trang bị kỹ thuật, nhất là không quân, sẵn sàng tiếp tục phát triển vào phía nam.

Về phương án, cơ quan tham mưu cấp trên khêu gợi có thể lấy trục đường số 1 làm hướng tiến công chính, chọc thủng cửa ải Du Long tiến vào thị xã: hướng tiến công quan trọng theo đường số 11 đánh chiếm căn cứ không quân Thành Sơn. Qua nghiên cứu thực địa và xét khả năng đơn vị, sư đoàn đề nghị trên hướng chủ yếu sẽ tiến công hai mũi. Mũi đột phá chính đánh vào ấp Bà Râu nằm sau lưng “cửa ải” Du Long. Đánh vào đây, bộ đội phải vòng qua sườn đông Núi Xanh để thọc xuống, có khó khăn về hành quân tiếp cận nhưng sẽ tạo được bất ngờ vì mất Bà Râu thì cụm phòng ngự chủ yếu của địch ở Du Long sẽ nhanh chóng tan vỡ. Bộ tư lệnh “Cánh quân Duyên - Hải” chấp nhận đề nghị này và để tạo điều kiện cho sư đoàn có đủ thời gian cơ động, quyết định lùi giờ nổ súng thêm một ngày, tức là rạng sáng ngày 14 tháng 4.

Để có một phương án tối ưu như vậy, bộ tư lệnh sư đoàn đã phải vất vả bao nhiêu ngày đêm. Hôm rời Bình Định ra đi, trong tay không có một tấm bản đồ. Lúc nhận nhiệm vụ mới xin cấp trên được một mảnh nhỏ dùng cho cả sư đoàn: Điạ hình chưa ai một lần đặt chân đến. Cũng không đủ thời gian để bắt liên lạc với địa phương, mọi người cứ chiếu bản đồ cho trinh sát đi trước bám địch, cán bộ theo sau nghiên cứu lập kế hoạch. Sư đoàn đã vậy, các trung đoàn, tiểu đoàn còn vất vả hơn. Trung đoàn 2, trung đoàn 68 dựa vào bản đồ chọn được hai vi trí chỉ huy và đặt đài quan sát lý tưởng, nhưng khi bò tới nơi thì đó là chốt địch. Thì giờ không còn nữa. Chỉ còn một cách là đánh hất địch ra để đặt đài, đặt sở chỉ huy.

Căn cứ vào địa hình, sự bố trí của địch, sư đoàn sử dụng lực lượng như sau:

- Trung đoàn 2 đảm nhiệm hướng tiến công chủ yếu, đập vỡ cụm mạnh nhất của địch đang chắn giữ tuyến đầu cầu này, tạo điều kiện nhanh chóng thọc sâu đánh chiếm thị xã.

- Trung đoàn 141 đảm nhiệm hướng vu hồi, hình thành mũi vây cắt phía đông-nam, chặn toàn bộ hướng rút chạy của chúng về phía biển.

- Trung đoàn 25 tiến công trên hướng quan trọng theo trục đường số 11 đánh chiếm toàn bộ sân bay Thành Sơn.

-Trung đoàn 12 là lực lượng dự bị mạnh, sẵn sàng tung vào bất cứ hướng nào khi cần thiết.

- Trung đoàn pháo binh tổ chức hai cụm pháo 155, 5, 85, H12 và cao xạ 37 chi viện trực tiếp hai hướng bắc và tây-bắc. Ngoài ra dùng hai khẩu 85, một đại đội cao xạ 37 từ đường số 11 đánh vào, khống chế sân bay Thành Sơn triệt cắt đường không của địch.

Chiều ngày 13, sở chỉ huy sư đoàn hành quân vào chiếm lĩnh.

Ninh Thuận là một tỉnh ven biển cực nam Trung Bộ, cách Sài Gòn khoảng 300 ki-lô-mét theo trục đường số 1về phía bắc. Tỉnh có năm huyện với 32 vạn dân. Phía tây, phía bắc, phía nam và một phần phía đông có nhiều dãy núi cao, rừng rậm ôm lấy một thung lũng rộng lớn kéo dài từ huyện Du Long ở phía bắc, qua thị xã Phan Rang đến huyện An Phước ở phía nam. Phía đông tỉnh là một dải bờ biển với các cửa biển Thanh Hải, mũi Dinh và Khánh Hội. Ninh Thuận gồm nhiều dân tộc khác nhau, phần lớn là người Kinh, người Chăm sống ở đồng bằng, còn đồng bào các dân tộc, chủ yếu là dân tộc Rắc Lay sống ở vùng rừng núi.

Sở chỉ huy sư đoàn đặt trên Núi Xanh. Từ vị trí này có thể quan sát, chỉ huy được cả hai hướng và có thể bao quát được phần lớn thung lũng Ninh Thuận. Giữa cái thung lũng rộng và dài ấy, những thôn ấp nằm rải rác từng cụm mỗi lúc càng ken dày hơn về phía đông. Thị xã Phan Rang nằm sau dãy núi Cà Đú. Phía tây thị xã là thị trấn Thuộc Chàm, sân bay Thành Sơn. Trên các đường băng, những chiếc trực thăng đen đủi vẫn đáp lên đáp xuống. Thỉnh thoảng, một tốp phản lực lại cất cánh. Chúng lao vút lên bầu trời khi đó còn hết sức yên ả.

Trong sở chỉ huy, ngoài các đồng chí trong bộ tư lệnh sư đoàn còn có đồng chí đại diện thường vụ tỉnh ủy Ninh Thuận. Xung quanh sở chỉ huy là những ngôi nhà ọp ẹp nhưng kiên trung của những người dân Bác ái, quê hương người anh hùng Pi Năng Tắc nổi tiếng. Do sự xúc tát liên miên của địch, đồng bào Rác Lay, một số ít phải xuống núi, sống trong những khu dồn chật chội sát đường số 1, còn phần lớn di chuyển lên cao, vào sâu hơn nữa, tuyên bố thà chịu chết đói còn hơn làm tay sai cho giặc. Nhiều cuộc càn quét của quân chủ lực ngụy đã bị bẻ gãy tại khu căn cứ hiểm trở này. Người dân Bác Ái sống nghèo khổ nhưng trong sáng. Họ đói muối triền miên mặc dù trước mặt họ, chỉ cách vài chục ki-lô mét đường chim bay là biển. Các cán bộ địa phương  thường kể lại cho các chiến sĩ sư đoàn Sao Vàng nghe một câu chuyện cảm động. Vào thời kỳ địch càn quét rừng Bác Ái dai dẳng nhất, cơ quan tỉnh phải di chuyển đi nơi khác, để quên một kho muối lớn. Hai năm trời, đồng bào đi qua kho muối ấy chỉ đứng nhìn nhưng kiên quyết không lấy một hạt. Trong khi đó hầu hết những người già và trẻ em huyện Bác Ái đều mắc bệnh phù thũng, mọc bướu ở cổ vì thiếu gạo, thiếu muối.

Buổi chiều, sở chỉ huy vừa di chuyển đến một triền dốc, đồng bào đã vội vã ra rẫy, vào rừng hái bắp; chôm chôm, chuối, đu đủ, gùi từng gùi đến biếu bộ đội. Khi đồng chí chủ nhiệm chính trị lấy muối ra tặng, đồng bào chỉ cười mà không chịu nhận. Chính ủy sư đoàn cảm động nói với mọi người rằng, chúng ta giải phóng Ninh Thuận, trước hết là giải phóng những người dân Rác Lay khỏi sự nghèo khổ “mà cho đến hôm nay, cái đói ăn, nhạt muối và cái rét vẫn còn đang bám riết lấy họ”.

5 giờ 30 phút _sáng ngày 14 tháng 4, các trận địa pháo binh sư đoàn đã dìm các vị trí Bà Râu, Du Long, suối Đá, Kiền Kiền, Ba Tháp, Núi Đất, Thành Sơn, Núi Tháp trong biển lửa. Công lao lớn của kết quả này phải kể đến các chiến sĩ trinh sát pháo binh. Kinh nghiệm chiến dịch đường số 19 cho thấy các đài quan sát phải bám sát lấy bộ binh, mặc dù như vậy rất dễ gặp địch. Trận đánh sáng nay là một trường hợp như thế. Sắp đến giờ nổ súng, các chiến sĩ bảo vệ đài quan sát phát hiện cạnh đài chỉ huy có một đại đội biệt động ngụy. Tình huống thật khẩn cấp. Đài này không những phục vụ cho trận đầu mà còn cho những trận đánh phát triển sau đó.

Phó trung đoàn trưởng Đinh Vân Nam ra lệnh không di chuyển đi đâu nữa, bằng mọi cách phải bảo vệ đài. Một trận đánh diễn ra. Bốn chiến sĩ trinh sát Quang, Liên, Lâm, Xốp do Bùi Thế Quang chỉ huy đã vừa đánh vừa nghi binh, hất đại đội biệt động này xuống chân núi.

Mấy phút sau, pháo binh của ta đã gầm lên từ các ngả theo mệnh lệnh của sư đoàn.

Ở hướng tiến công chính, 6 giờ 30 phút, tiểu đoàn 3 tiến công quận Du Long. Đại đội 3, chỉ sau nửa giờ đã chiếm xong điểm cao 105, làm chủ quận ly. Đại đội 1 tiến công ấp Suối Đá, một vị trí phòng ngự mạnh của địch ở phía nam Du Long, nhưng đội hình bị chững lại trước sự chống trả quyết liệt của địch. Lệnh trung đoàn truyền xuống: Tiểu đoàn 3 vây chặt Suối Đá, chờ tiểu đoàn 2 đánh chiếm ấp Bà Râu rồi sẽ dứt điểm sau. Đây là một quyết định chính xác. Bời chiếm được Bà Râu sẽ gây uy hiếp lớn sau lưng Suối Đá. Bọn địch bị ép từ cả hai phía sẽ không thế nào chịu nổi.

7 giờ, sau khi hỏa lực pháo binh cấp tập lần cuối cùng, trung đoàn 2 hình thành hai hướng tràn vào ấp Bà Râu, một ấp chiến lược lớn nằm sát bên đường số 1. Bị tiến công dồn dập, bọn giặc còn lại chạy phá về ấp Kiền Kiến. Nhưng chúng vừa ra khỏi ấp đã bị đại đội công binh chặn đánh, giết chết hàng chục tên, bắt sống 18 tên.

Mất ấp Bà Râu, cụm phòng ngự của địch ở Du Long bắt đầu vỡ ra từng mảng. Cụm quân ở điểm cao 300, Suối Vàng sợ hãi rút chạy về phía đông-nam. Nắm thời cơ, trung đoàn 2 ra lệnh cho tiểu đoàn 3 tiến công ấp Suối Đá Bọn địch trên điểm cao 86 ở gần đó bị cối khống chế, hốt hoảng cùng với bọn tàn binh ở ấp Suối Đá tháo chạy về ấp Kiền Kiền.

Từ sở chỉ huy, sư đoàn trưởng điện cho trung đoàn 2 phải đánh chiếm ngay Kiền Kiền trước khi trời tối để mở rộng đầu cầu đưa pháo cơ giới vào chuẩn bị giải phóng thị xã. Khi đó địch đã dùng máy bay ném bom đánh sập cầu Kiền Kiền và chở thêm quân ra tăng cường cho tuyến phòng thủ ở Kiền Kiền-Ba Tháp.

Ngày 14 kết thúc với hàng loạt trận địa phòng ngự của địch ở phía bắc bị phá vỡ. Ở hướng tây, trung đoàn 25 cũng đánh bại những cuộc nống lấn của địch, áp sát hàng rào sân bay Thành Sơn. Suốt đêm 14, sư đoàn tiếp tục điều chỉnh lực lượng, tung phái viên xuống các đơn vị. Các tiểu đoàn pháo và cao xạ cũng hối hả đưa trận địa vào gần sân bay.

Ngày 15, trung đoàn 2 tiếp tục tổ chức nhiều đợt tiến công đánh bật bọn địch khỏi tuyến ngăn chặn Kiền Kiền -Ba Tháp. Trung đoàn 141 vượt qua đường số 1 tiến về phía đông. Trung đoàn 12 được lệnh đưa tiểu đoàn 6 phối hợp với trung đoàn 25 chuẩn bị đánh vào sân bay Thành Sơn. Trưa hôm đó, khi được thông báo của sở chỉ huy “Cánh quân Duyên Hải” sẽ có lực lượng của trung đoàn 101, sư đoàn 325 Quân đoàn 2 cùng xe tăng vào phối hợp chiến dấu, không khí chuẩn bị của sư đoàn Sao Vàng càng khẩn trương và gấp rút hơn. Sư đoàn đang dốc toàn bộ sức lực cho ngày 16, ngày tiến công dứt điểm Phan Rang.

Trước sức tiến công của quân ta, tại sân bay Thành Sơn, Nguyễn Vĩnh Nghi đang sống những giờ phút hết sức căng thẳng. Ngày 8 tháng 4, dinh “Độc lập” vừa bị ném bom thì ngày 9, thị xã Xuân Lộc đã rung chuyển trong “hoả lực trọng pháo của Cộng sản”. Một đoạn đường dài hơn chục ki-lô-mét từ Long Khánh đến Bình Tuy bị cắt đứt. Lữ 3 thiết giáp và trung đoàn 8 tới giải vây đang bị bao vây trở lại. Xuân Lộc trở thành nơi nướng quân của Toàn. Rồi phòng tuyến của Nghi cũng bắt đầu rung chuyển. Sáng ngày 14, các cứ điểm của liên đoàn biệt động 31 ở Du Long bị tiến công. Quân biệt động hốt hoảng bỏ chạy ở một số điểm then chốt. Nghi kêu quân dù lên chiếm lại nhưng quân dù cũng đang mắc kẹt ở Bà Râu, Suối Đá. Nghi cho máy bay trinh sát bay dọc đường số 1 lên tận Tuy Hòa, y ra lệnh cho không quân ném bom phá sập tất cả các cây cầu trên đường số 1 ở phía bắc Du Long.

Nghi sợ xe tăng ta. Nếu xe tăng vượt khỏi Du Long thì Phan Rang không thể nào giữ nổi.

Ngày 15, các trận đánh vẫn diễn ra gay gắt ở phía bắc và phía đường số 11. Buổi trưa, Trần Văn Đôn, phó thủ tướng kiêm tổng trưởng quốc phòng ngụy cùng với Nguyễn Văn Toàn bay ra thăm cái “lá chắn Phan Rang”. Nghi báo cáo là tình hình đang hết sức nguy ngập. Cửa ải Du Long đã nứt toác ra rồi. Quân biệt động không thể tin được. Yêu cầu tăng viện ngay cho một tiểu đoàn dù. Du Long có giữ được thì Phan Rang mới còn.

Toàn không trả lời Nghi mà nói về tình hình Xuân Lộc: Thị xã Xuân Lộc vẫn còn nhưng đang bị bao vây. Mất Xuân Lộc thì Sài Gòn coi như bị bỏ ngỏ. Quân dù bây giờ không thể lấy ra được. Lực lượng tổng dự bị chiến lược không còn nữa. Ta phải ráng giữ cho tới mùa mưa... Mỹ đang lập một, cầu hàng không quân vận khẩn cấp. Mùa mưa sẽ cứu chúng ta.
Toàn và Đôn về, Nghi càng lo lắng hơn. Buổi tối, Nghi họp với chuẩn tướng Sang, chỉ huy sư đoàn không quân, chuẩn tướng Nhật, chỉ huy sư 2, đại tá Lưỡng chỉ huy lữ dù và đại tá Biết chỉ huy liên đoàn biệt động bàn kế hoạch khôi phục hướng Du Long. Nghi dự tính, đối phương có đánh lớn thì ít ra cũng phải một tuần nữa vì lúc này xe tăng. pháo lớn còn đang ở Phú Yên.

Nghi hoạch định một kế hoạch tiến công quy mô vào sáng ngày 16 để chiếm lại Du Long nhưng đã quá muộn. 3 giờ sáng ngày 16, chuẩn tướng Sang hốt hoảng báo cáo với Nghi: “Họ vô tới nơi rồi. Phi công trinh sát nói có khoảng 200 xe trên đường số 1 ở phía bắc. 5 giờ sáng, lính biệt động lại báo cáo có tiếng xe tăng đã vào tới Du Long. Nghi giật mình gọi điện cho Sang, giận dữ hỏi:

- Mới chiều qua anh nói cầu đã bị đánh sập hết. Vậy xe tăng của họ vô bằng cách nào

- Dạ, có thể họ đi quành xuống suối. Nhưng không có lẽ..

Nghi ra lệnh xuất kích một loạt tất cả số máy bay ném bom để đánh chặn xe tăng ta. Nửa giờ sau, đạn pháo ta đã trút xuống sân bay, mỗi lúc một dày đặc.

*
*     *

“Mắt mèo, mặt mèo”. Đó là mật hiệu báo cáo của bọn biệt động quân ở núi Cà Đủ về sở chỉ huy tiền phương quân đoàn 3 ngụy vào 5 giờ sáng ngày 16  tháng 4 khi chúng phát hiện được xe tăng của ta đang từ Du Long vào Ba-tháp.

Hôm ấy, do trời nhiều mù nên các chiến sĩ lái đã bật đèn cho xe chạy. Sau khi bắt được liên lạc với sư đoàn Sao Vàng, tiểu đoàn trưởng tiểu đoàn xe tăng 4 ra lệnh cho đơn vị tiếp tục xuất kích. Xe chạy như một cơn lốc trên đường số 1. Đó cũng là lúc những chiếc A.37 gầm rú thay nhau trút bom xuống đoàn xe. Vừa cho xe chạy, tiểu đoàn vừa ra lệnh cho trọng liên gắn trên xe nổ súng cùng với những khẩu pháo phòng không 37 của sư đoàn Sao Vàng. Hai chiếc A.37 bốc cháy như hai bó đuốc lớn. Nhưng hai chiếc T.54 của ta cũng bị trúng bom lật nghiêng bên vệ đường. Những chiếc xe còn lại gầm lên tiếp tục thọc thẳng theo đường số 1 vào thị xã.

Ở sở chỉ huy sư đoàn Sao Vàng, sư đoàn trưởng ra lệnh cho toàn sư đoàn bắt đầu tiến công. Trong tiếng nổ ầm ầm của các loại đạn pháo và bom, các chiến sĩ trung đoàn 2 vẫn nhận ra tiếng gầm của những chiếc T.54 xung kích. Trung đoàn trưởng Đoàn Mai Ngữ ra lệnh cho tiểu đoàn 2 nhanh chóng tiến công Phước Nhơn, Mỹ Nhơn tiến sát vào sân bay. Tiểu đoàn 3 lợi dụng kết quả đột phá của xe tăng, vận động đánh chiếm ngã ba Cà Đú. Thừa thắng, các chiến sĩ bộ binh nhảy lên xe tăng, cùng đơn vị bạn đánh thẳng vào trung tâm thị xã. 9 giờ 30 phút, đại đội trưởng Sử báo cáo quân ta đã chiếm dinh tỉnh trưởng. Trung đoàn ra lệnh đánh tiếp vào phía nam, chiếm ấp An Quý dựng lên một chốt chặn ở khu vực đó.
Việc xe tăng và bộ binh của ta đột ngột xuất hiện trong thị xã làm bọn giặc kinh ngạc. Ở một căn phòng lớn trong dinh tỉnh trưởng, một bàn tiệc thịnh soạn với những món ăn sang trọng bày la liệt còn đang bốc hơi. Tại đây, các chiến sĩ bắt được một tên trung tá. Hắn khai: “Sáng nay tôi lên sân bay để đi Sài Gòn. Nhưng chưa đến nơi đã bị pháo cách mạng bắn vào phi trằơng. Tôi quay về Phan Rang thì xe tăng đã chiếm ngã ba chợ. Tôi chạy vào đây nhưng đại tá tỉnh trưởng cũng đã biến đâu mất” - Chỉ vào bàn tiệc hắn cười mỉa, nói tiếp: Chúng tôi không ngờ cách mạng lại đến nhanh như_vậy, tỉnh trưởng định làm bữa tiệc mời các cộng sự. Bữa tiệc cuối cùng của ông ta tại Phan Rang. Nhưng cả chủ và khách đều không kịp ăn thì xe tăng cách mạng đã ập đến...”. Trên hướng trung đoàn 25, ngay sau khi pháo binh của sư đoàn và trung đoàn đang bắn, các chiến sĩ đã dùng mìn liên kết phá lớp rào. Hỏa lực vừa dứt, bộ đội đã tràn vào đường bay chính, chiếm ngay sở chỉ huy sân bay và phát triển sang khu huấn luyện giặc lái.

Khi nghe tin xe tăng của ta vào tới dinh tỉnh trưởng Phan Rang. Nguyễn Vĩnh Nghi gọi điện về quân đoàn 3 báo cáo: “Họ tiến nhanh quá, ngoài sức tưởng tượng. Chúng tôi đã thực sự bị bao vây trong phi trường Thành Sơn. Yêu cầu máy bay thả gấp cho một tiểu đoàn dù”.(Đến lúc ấy Nghi vẫn chỉ xin có lính dù. Không hiểu sao Nghi lại mê lính dù đến thế!).

Đầu máy đằng kia, Toàn vừa nói được một câu: “Tôi cũng đang bị kẹt”. Nghi đã quẳng ống nghe xuống, văng tục. Ngay sau đó, những luồng đạn súng máy đã nổ chát chúa trên nóc những ngôi nhà vòm. Có tiếng thét: “Bọn sư đoàn 2 làm phản! Súng của đại đội trinh sát bắn vô đấy”. Lát sau lại có điện của chuẩn tướng Nhật: “Bộ binh Cộng sản đã chiến được quả đồi của đại đội trinh sát. Họ cũng chiếm kho bom trên phi trường rồi. Đề nghị trung tướng...”.

Sang nôn nóng giục Nghi: “Tôi đã chuẩn bị sẵn một máy bay do trung úy Bút lái, rất tin cẩn. Xin mời trung tướng đi trực thăng lên trời chỉ huy. Tánh mạng của trung tướng...”. Nghi trả lời: “Cám ơn, nhưng chưa nên vội”. Và y vẫn bám chặt lấy ống nghe máy điện thoại. Nửa giờ sau, tư lệnh sư 2 ngụy báo cáo: “Sư 2 không còn sức phản công, họ đã vào chiếm các đồi ở phía bắc. .". Cùng lúc, đại tá Biết, chỉ huy biệt động quân giữ cổng số 2 cũng báo cáo: “Quân biệt động đã tan rã hết. Cổng số 2 đang bị tràn ngập!”.

Nghi ra lệnh: “Tất cả rút chạy”. Y quăng máy. Lúc đó là 9 giờ 30 phút, Nghi, Sang, Lưỡng định chạy ra máy bay lên thẳng nhưng không được. Đạn đại liên từ các quả đồi phía bắc sân bay bắn xuống xối xả, không thể ra đường băng được nữa. Nghi hấp tấp hỏi:

- Đại tá Lưỡng, ông còn bao nhiêu quân ?

- Thưa trung tướng, còn hai đại đội. Rút theo cổng số 1, qua đường số 11. Từ đó tìm cách xuống Cà Ná về Phan Thiết!
Lưỡng chỉ huy lính dù chạy men theo đường phía nam sân bay ra cửa số 1. Tiếp đó là bọn sĩ quan của sở chỉ huy tiền phương quân đoàn 3, sư đoàn 6 không quân... Nghi và Sang đi xe jép đuổi theo sau. Nhưng cổng số 1 đã bị xe tăng đối phương ngăn chặn. Nghi ra lệnh quay lại. .

Từ các hướng, bộ đội ta tràn vào sân bay. Từng tốp lính dù, lính biệt động, lính cộng hòa run rẩy ra hàng. Sân bay bề bộn xác xe, xác lính. Những chiếc A.37 vẫn còn đeo bom. Một kho đạn ở phía đông sân bay vẫn đang nổ. Ở cổng chính, xe cộ nối đuôi nhau, nằm chen chúc, tắc nghẽn. Nhưng lúc các chiến sĩ tiểu đoàn 6 và trung đoàn 25 thọc vào sở chỉ huy tiền phương quân đoàn 3 ngụy thì cả Nghi, Sang, Lưỡng không còn ở đó nữa.

Trung đoàn 141 sau khi vượt đường số 1 tiến về hướng đông liên tục phải chiến đấu với bọn tàn quân địch, vì đó là con đường rút chạy của chúng về phía biển. Để bảo đảm tốc độ tiến quân, trung đoàn trưởng Đặng Đình Tương quyết định dùng tiểu đoàn 8 làm nhiệm vụ truy bắt tàn binh, còn tất cả tiến nhanh thọc thẳng xuống núi Quýt, Ninh Hải Chữ. Trung đoàn càng phát triển, mục tiêu địch xuất hiện càng nhiều. Tiểu đoàn trưởng tiểu đoàn 9 Giang Đức Chấn, trong tình thế đó quyết định đánh lướt để nhanh chóng đến mũi Dinh. Tiểu đoàn 7 đánh chiếm núi Quýt xong đưa DKZ và 12.8 lên khống chế cửa biển, đã bắn chìm, bắn cháy hai tàu chiến địch.

Cũng như núi Quýt, mũi Dinh là một mỏm núi nhô ra biển lởm chởm đá tai mèo. Bọn địch cố thủ ở mỏm núi này lợi dụng hang đá chống cự suốt hai tiếng đồng hồ nhưng đến 9 giờ 30 phút chúng đã phải bỏ chạy. Từ 10 giờ đến 11 giờ, tiểu đoàn tiến công tiếp vào Ninh Hải Chữ, làm chủ toàn bộ khu vực Dư Khánh, Thanh Hải.

Lúc đó cũng là lúc tàn binh địch ở Phan Rang đang xô nhau chạy về cửa biển Thanh Hải. Tiểu đoàn xe tăng 4, sau khi chiếm Phan Rang, tổ chức một mũi truy kích xuống cửa biển. Hai chiếc trực thăng đậu trên một bãi cát vội vã cất cánh. Những chiếc tàu đang cập vào bến đón bọn lính rút chạy cũng hốt hoảng nhổ neo. Phân đội trưởng Bảng vừa cho xe tiến gấp về phía cửa biển vừa ra lệnh cho các xạ thủ bắn máy bay và tàu chiến. Một chiếc trực thăng bốc cháy tại chỗ. Ba chiếc tàu chở quân bị bắn chìm. Bọn địch còn lại trên bãi biển hầu hết bị các chiến sĩ ta bắt sống.

Không còn đường biển để rút chạy, bọn địch ở các khu vực xách súng ra hàng hoặc vất súng, cải trang chạy trốn. Nhưng lác đác vẫn còn những cụm quân địch ngoan cố chống cự. Ở bãi cát Khánh Nhơn, khi được nhân dân báo còn 300 tên lính dù do một tên thiếu tá chỉ huy đang lén lút liên lạc với tàu biển, trung đoàn lệnh cho tiểu đoàn 8 tiến hành bao vây, với ý định kêu gọi đầu hàng là chủ yếu. Nhưng đáp lại lòng bao dung ấy, bọn địch đã điên cuồng chống trả. Tiểu đoàn trưởng Nguyễn Văn Tân ra lệnh tiến công. Giữa một bãi cát với công sự sơ sài làm sao bọn giặc có thể chịu đựng nổi hàng trăm quả đạn cùng giội xuống một lúc. Chúng chết rất nhiều, và đến lúc ấy, những tên sống sót mới lóp ngóp đứng dậy giơ tay xin hàng.

Suốt ngày, sở chỉ huy sư đoàn theo dõi sát diễn biến chiến đấu trên toàn tỉnh.. Các đơn vị liên tiếp báo cáo đã bắt được nhiều tên sĩ quan cấp tá và cấp úy, nhưng chưa thấy đơn vị nào báo cáo bắt được bọn chỉ huy quân đoàn 3 và những tên chỉ huy cao cấp khác. Bọn này không thể rút bằng đường không vì ngay từ đầu sân bay đã bị pháo binh ta khống chế. Còn đường biển thì bị mũi vu hồi của trung đoàn 141 và phân đội xe tăng chặn lại. Đám tàu chiến mon men vào bờ đều bị đánh hất ra ngoài. Bọn chúng cũng không thể kịp rút chạy về phía nam vì đại đội 3 tiểu đoàn 3 có mặt ở khu vực An Quý. Bộ tư lệnh sư đoàn nhận định bọn chỉ huy quân đoàn, các lữ đoàn, trung đoàn địch vẫn còn trốn chạy đâu đó trong địa phận tỉnh Ninh Thuận. Nắm chắc điều đó, sư đoàn trưởng ra lệnh cho các đơn vị tảo trừ kỹ và cho trung đoàn 2 truy lùng ở Bưu Sơn, An Phước.

Trưa hôm đó địch ném bom Thuộc Chàm, một thị trấn lớn nằm ở khoảng giữa sân bay Thành Sơn và Phan Rang. Sư đoàn đặt một dấu hỏi tại sao chúng lại ném bom xuống khu dân cư đông đúc đó?.

Buổi chiều, một tốp trực thăng xuất hiện. Chúng bay rất cao dọc theo bờ biển rồi mất hút. Liệu có phải chúng đang dò tìm tung tích bọn chỉ huy cao cấp hay không?

17 giờ, tiểu đoàn 1 trung đoàn 2 hành quân đến thôn Mỹ Đức cách khu vực địch ném bom mười ki-lô-mét. Tiểu đoàn trưởng Nguyễn Văn Xích từ sở chỉ huy trung đoàn chạy về ra lệnh cho đại đội 3 ra chiếm lĩnh ngay. Mọi người chỉ được phổ biến tóm tắt: Buổi chiều, có hai em bé chăn bò bị bắt giữ ở vườn mía. Dân đi tìm và báo cho biết có một toán địch rất đông từ Thành Sơn chạy về cụm lại ở đó. Có thể đây là bọn chỉ huy mà sư đoàn đang truy tìm. Vì vậy, đại đội 3 phải bao vây thật chặt, không cho chúng chạy thoát.

Trời tối, địa hình rộng, tổ chiến đấu của phó trung đội trưởng Loan có tiểu đội trưởng Mưu và xạ thủ B.40 Quân được giao nhiệm vụ “nhét nút" ở phía sau.

19 giờ, từ hướng đông-bắc, tiếng chính trị viên Long vang lên dõng dạc kêu gọi địch đầu hàng. Im lặng, Long lại gọi tiếp. Vẫn im lặng. Chỉ có tiếng lá mía khua xào xạc và những tiếng động khe khẽ. Không chờ đợi được nữa, đại đội trưởng Thắng ra lệnh nổ súng. Nghe tiếng súng đại liên nổ giòn, khẩu cao xạ 37 bố trí ở một quả đồi gần đó cũng chúc nòng, xả một loạt đạn dài, trong bóng đêm mờ nhạt, những viên đạn 37 đỏ lừ bám đuôi nhau chụp xuống khu vườn mía. Đội hình địch vỡ ra từng mảng, chúng kêu thét, xin ta dừng bắn để ra hàng. Các chiến sĩ dùng đèn pin làm tín hiệu chỉ hướng an toàn cho bọn giặc. Hàng trăm tên nối nhau bước đi run rẩy. Nhiều thằng sụt sịt khóc. Súng, lựu đạn chúng bỏ lại từng đống trong vườn mía.

Khi những loạt đạn 37 nổ chát chúa ở khu vườn mía, bọn giặc ở hướng tổ của Loan định lợi dụng con mương cạn để thoát ra ngoài. Nghe tiếng chúng bước lép nhép trên bùn, Loan biết bọn này khá đông. Quay lại báo đơn vị thì không kịp mà với ba người thì bắt không xuể. Loan nghĩ phải dùng mẹo. Anh bàn với Mưu và Quân rồi bất ngờ hô lớn:

- Hàng sống, chống chết. Các anh bị bao vây rồi! Tiếng động dưới lòng máng im bặt.

- Các trung đội B.40, B.41 chuẩn bị. - Loan hô tiếp, giọng gay gắt.

- Đừng bắn, để bọn tui lên ! Tụi tui xin hàng. Từ dưới lòng mương, bọn giặc bám nhau leo lên bờ. Mưu đếm một, hai, ba, mười, mười lăm, ba mươi, bảy mươi tên đứng chen chúc trên bờ mương. Trong khi đó tổ chỉ có ba người. Loan bỗng chú ý đến một tên cao trội hẳn lên. Anh nhìn kỹ đoán là một tên Mỹ, Loan quát:

- ở dưới mương còn không?

- Dạ hết. Tên Mỹ đáp tiếng Việt gọn lỏn. Loan chưng hửng. Anh tiếp tục nghi binh, ra lệnh cho Quân và Mưu dẫn bọn địch về, còn mình và “các trung đội ở lại tiếp tục tảo trừ.”

Lát sau, không gian trở lại yên lặng. Có tiếng xe chạy trên đường nhựa. Loan nằm đợi Mưu và Quân, lòng dạ bồn chồn. Anh biết dưới mương chưa hết địch. Nhưng vì chỉ còn lại một mình nên chưa biết hành động ra sao. Giữa lúc Loan còn đang tính toán thì dưới lòng mương lại có tiếng động. Không do dự, Loan rút chốt lựu đạn thả xuống. Bọn giặc hốt hoảng xin hàng. Chúng lóp ngóp bước tên. Tám tên cả thảy. Loan hỏi một tên thấp lùn bước lên sau cùng:

- Mày lính gì, dù hay biệt động?

- Dạ, tôi là cấp chỉ huy ở đây? - Nó đáp.

- Cấp gì, đại úy hay đại tá ?

- Dạ tôi Nguyễn Vĩnh Nghi, trung tướng.

Loan giật mình hỏi một tên cao lớn hơn.

- Dạ tôi chuẩn tướng, chỉ huy sư đoàn 6 không quân.

Tên thứ ba là đại tá, còn lại hầu hết là trung tá. Chỉ có một tên lính. Mưu và Quân lúc đó cũng kịp dẫn các chiến sĩ trong đại đội quay lại. Mưu báo cho Loan biết cái tên cao to, mũi khoằm ấy đúng là một tên cố vấn Mỹ.

Tin tiểu đoàn 1 bắt sống được tướng giặc và cố vấn Mỹ chẳng mấy chốc đã truyền đi khắp sư đoàn. Chiều hôm sau (17-4), tiểu đoàn 3 lại bắt được tên đại tá Lưỡng, lữ trưởng lữ dù 2 ở An Quý. Nhiều tên trung tá, thiếu tá trốn trámh trong dân lần lượt ra trình diện, nâng tổng số lính bị bắt lên 1675 tên, trong tổng số 2.584 tên bị loại khỏi vòng chiến đấu. Sư đoàn còn thu được rất nhiều chiến lợi phẩm, trong đó có 40 máy bay và 37 khẩu pháo từ 105 đến 155.

Ngày 18 tháng 4, sư đoàn nhận được bức điện của đại tướng Võ Nguyên Giáp: “Nhiệt liệt khen ngợi các đơn vị đã lập chiến công lớn, bắt sống tại trận các tên tướng chỉ huy của địch”.

Khi được hỏi cung, tên đại tá cố vấn Mỹ đã khai rằng y được cử đến phòng tuyến Ninh Thuận từ tháng 4. Mỗi ngày, y phải báo cáo về Sài Gòn một lần về tình hình quân khu 3. Y đã từng ở miền Nam, nhiều năm nên rất thông thạo tiếng Việt. Y nói: “Nếu tính tuổi mụ như người Việt thì năm nay tôi 37 tuổi”

Hỏi về những khả năng của Mỹ đối với chính quyền Sài Gòn, y mặc cả: “Nếu các ông bảo đảm sẽ trả tôi về Mỹ, tôi sẽ nói những điều tin chắc các ông đang cần biết”. Và khi được chấp nhận, hắn nói tiếp: “Mặc dù Mỹ lập cầu hàng không quân vận khẩn cấp Nhật Bản -Băng Cốc - Sài Gòn với nửa tỷ đô la viện trợ, nhưng thực chất Mỹ đã thả nổi cuộc chiến tranh ở miền Nam. Dù các ông có đánh tới Sài Gòn, Mỹ cũng không hy vọng gì có thể cứu được chính quyền Thiệu. Nhưng dù sao nên đánh Sài Gòn sớm thì vẫn tốt hơn”.

Chiến thắng Ninh Thuận đã mở toang cánh cửa vào Sài Gòn từ phía bắc. Địch ở Phan Thiết, Hàm Tân đang chuẩn bị rút chạy. Các đơn vị xe tăng, pháo binh, bộ binh ta đang ào ạt vượt qua Phan Rang tập kết ở phía nam Cà Ná, chuẩn bị giải phóng Phan Thiết.

Sư đoàn Sao Vàng được dừng lại mấy ngày để rút kinh nghiệm củng cố và giúp nhân dân Ninh Thuận xây dựng chính quyền mới. Ngày 18 tháng 4, Trung tướng Lê Trọng Tấn, Tư lệnh “Cánh quân Duyên Hải” tổ chức một buổi gặp mặt với các chiến sĩ bắt sống tướng giặc. Đồng chí nói trong niềm vui chung, đồng chí có niềm vui riêng. Đó là lần thứ hai đơn vị đồng chí chỉ huy bắt sống được tướng giặc. Lần trước ở chiến trường Điện Biên Phủ.

Cũng ngày hôm đó, khi đánh giá chiến thắng Phan Rang, Trung tướng Lê Trọng Tấn đã nói về sư đoàn SaoVàng như sau: “Đợt tác chiến vừa qua, sư đoàn 3 được đảm nhận nhiệm vụ chủ yếu, đã chiến đấu trong một điều kiện hết sức khó khăn: Quân số ít, hỏa lực ít, phương tiện cơ động hạn chế, thời gian gấp. Nhưng đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ. Đó là một cố gắng, một trưởng thành lớn.

Từ sau ngày 4 tháng 4, ta chưa có trận đánh nào vang dội. Chiến thắng của sư đoàn là một trận thắng lớn trong bước hai của chiến dịch. Trong trận này, sư đoàn đã tiêu diệt được nhiều sinh lực địch, thu được nhiều phương tiện chiến tranh, thương vong ít. Đặc biệt đã bắt sống được hai tướng giặc và một cố vấn Mỹ”.

Đồng chí còn nói thêm: “Ninh Thuận là một vùng địa bàn trọng yếu nối liền chiến trường Khu 5 với miền Đông Nam Bộ. Chiến thắng của sư đoàn đã tạo ra một hướng tiến công chiến lược rất quan trọng để giải phóng Sài Gòn và những vùng đất đai còn lại của Tổ quốc”.

Riêng với sư đoàn Sao Vàng, chiến thắng Ninh Thuận là một thành công trong tổ chức chỉ huy đánh hợp đồng binh chủng. Việc lập  phương án chặt chẽ với mũi chính diện, thọc sâu của trung đoàn 2, mũi đánh ngang sườn của trung đoàn 25, 12 và mũi vu hồi của trung đoàn 141 ở hướng đông đã khiến cho bọn địch bị bao vây ở cả bốn phía, không còn đường để rút chạy. Dĩ nhiên, mũi thọc sâu bằng xe tăng và bộ binh của Quân đoàn 2 là mũi tiến công hết sức hiểm hóc, mạnh mẽ và bất ngờ lớn đối với địch, khiến chúng nhanh chóng tan rã, nhưng nó chỉ thực hiện thuận lợi khi tất cả những trận địa phòng ngự theo hệ thống chân rết của địch ở cửa ải Du Long và dọc hai bên đường số 1 đã bị trung đoàn 2 đập vỡ.

Một nhân tố khác không kém phần quan trọng quyết định sự thất thủ toàn bộ phòng tuyến Phan Rang của địch là thời điểm và tốc độ tiến công quá nhanh và táo bạo của ta. Không như ở đường số 19, địch phán đoán sai lầm về hướng và quy mô tiến công, ở trận này, chúng biết rõ ta sẽ tiến công ở hướng nào, quy mô nào và đã bố trí lực lượng khá chính xác. Nhưng cái mà bộ chỉ huy địch, từ Thiệu, Viên, Toàn, Nghi và bọn cố vấn Mỹ không lường được là thời điểm và tốc độ tiến công, là sự táo bạo luồn sâu, chia cắt, bao vây các đường rút chạy của chúng. Đến nỗi khi cửa ải Du Long bị vỡ. Nghi vẫn còn xin thêm lính dù để cản lại. Nghi cho rằng đối phương chiếm được Phan Rang cũng phải mất một vài tuần. Nào ngờ, ngay ngày hôm đó, bộ binh, nhất là xe tăng ta đã thọc vào Phan Rang, Thành Sơn, đồng thời vít chặt cửa biển và đường số 1 đi Phan Thiết. Khi thời cơ đến, thời gian và tốc độ tiến công trở thành sức mạnh chính là như thế.

Cũng như chiến đấu ở đường số 19, trong trận này, sư đoàn đã sử dụng triệt để sức mạnh của hỏa lực pháo binh 105, 155, 85, hỏa lực đi cùng và pháo phòng không 37. Những trận địa pháo vừa cơ động vừa bắn. Hầu như pháo binh đã bám sát gót bộ binh, có khi vào sâu cùng với bộ binh như các khẩu 85 vào khống chế sân bay Thành Sơn.

Sức mạnh của các mũi đột phá mạnh lên rất nhiều khi hỏa lực pháo binh chi viện chính xác, vào những thời điểm trọng yếu nhất của trận đánh.

Ngày 23 tháng 4 khi các sư đoàn bạn đã vượt qua Phan Rang, giải phóng Phan Thiết, Hàm Tân theo đội hình cuốn chiếu, khi lực lượng chủ yếu của quân đoàn 3 ngụy đã bị tiêu diệt ở thị xã Xuân Lộc đổ nát, thì sư đoàn Sao Vàng cũng được lệnh tạm biệt những tòa tháp cổ, tạm biệt những thôn ấp của đồng bào Chăm, đồng bào Kinh đang náo nhiệt trong ngày hội mừng giải phóng để lên đường.

3. THAM GIA CHIẾN DỊCH HỒ CHÍ MINH - GIẢI PHÓNG BÀ RỊA - VŨNG TÀU

Những ngày cuối tháng 4, cả nước sôi sục khí thế chuẩn bị cho trận quyết chiến chiến lược cuối cùng. “Nếu bản thân hoạt động chiến tranh đã là sự đấu tranh quyết liệt một mất một còn thì trận quyết chiến chiến lược cuối cùng bao giờ cũng là đỉnh cao của sự đọ sức giữa hai bên và là sự nỗ lực tột cùng của hai bên từ sự chỉ đạo đến hoạt động thực tiễn”1 (Chú thích Vặn Tiến Dũng. Đại thắng mùa Xuân. Nhà xuất bản Quân đội nhân dân. Hà Nội 1976. tr. 161)

Sau hội nghị của Bộ Chính trị ngày 31 tháng 3, một Hội đồng chi viện tiền phương do thủ tướng Phạm Văn Đồng làm chủ tịch đã được thành lập. Các quân khu, các địa phương và các cấp chính quyền trong cả nước được lệnh dành ưu tiên số một cho mọi nhu cầu của chiến trường. Từ đầu tháng 4, trên tất cả các nẻo dường đất nước, quân đi như gió cuốn. Hàng vạn chuyến xe nối đuôi nhau chạy suốt ngày đêm trên đường số 1 về hướng nam. Các quân đoàn được gấp rút thành lập. Những đợt chiến sĩ mới liên tiếp được bổ sung. Khẩu hiệu “Thần tốc, thần tốc hơn nữa” trở thành câu nói cửa miệng của tất cả mọi người.

Ngày 21 tháng 4, Thiệu buộc phải từ chức, Trần Văn Hương lên thay. Những gia đình người Mỹ, người ngoại quốc được lệnh rời khỏi Sài Gòn. Tòa đại sứ Mỹ bắt đầu di chuyển tài liệu, của cải về nước. Bọn tư bản cỡ bự, bọn tướng tá, những nhân vật chóp hu của chính quyền ngụy cũng vội vã thu xếp cho vợ con đi ra nước ngoài...Sân bay Tân Sơn Nhất lúc nào cũng diễn ra cảnh chen chúc, giành giật, hoảng hốt của bọn người từ xưa đến nay chuyên sống nhờ vào đồng đô la Mỹ. Còn những người dân, những khu phố tăm tối ở ngoại ô, những dãy nhà ổ chuột thì nôn nóng chờ đợi. Họ may cờ, tìm ảnh Bác, đi lại, hội họp, chuẩn bi đón Quân giải phóng vào thành phố.

Trong khi ấy, ở phía đông và phía bắc Sài Gòn, dưới những cánh rừng cao su bạt ngàn, bộ đội đang hối hả hành quân. Lòng rộn ràng xúc động khi được thông báo chiến dịch giải phóng Sài Gòn giải phóng hoàn toàn miền Nam đã được Bộ Chính trị quyết định mang tên chiến dịch Hồ Chí Minh.

Sư đoàn Sao Vàng, theo quyết định của cấp trên từ ngày 18 tháng 4 được tăng cường cho Quân đoàn 2 trong đội hình cánh quân phía đông đánh vào Sài Gòn. Khi được tin vui này, Thường vụ Khu ủy và Bộ tư lệnh quân khu 5 đã gửi thư cho sư đoàn. Bức thư viết: “Khu 5 rất vinh dự được gửi một sư đoàn vào trận cuối cùng để giải phóng miền Nam, đó là sư đoàn 3. Vừa qua, sư đoàn đã lập được nhiều chiến công xuất sắc: cắt đường số 19 trong chiến thắng Tây Nguyên. Mới đây lại lập được chiến công đập tan tuyến phòng thủ mới của địch và bắt sống tướng giặc ở Ninh Thuận. Toàn thể cán bộ và chiến sĩ trong sư đoàn hãy cố gắng xứng đáng với truyền thống đó, càng đánh càng mạnh, xây dựng tổ chức kỷ luật đoàn kết hợp đồng cho tốt. Phải kịp thời, khẩn trương, chủ động, sáng tạo trong chiến đấu... Khu ủy và Bộ tư lệnh Quân khu thường xuyên theo dõi và mong sư đoàn chiến thắng vẻ vang ..”

Cùng với thư động viên, một nghìn chiến sĩ mới, những thanh niên mới tuần lễ trước còn đang ngồi trên ghế nhà trường, còn làm việc trên các cánh đồng, công trường, nhà máy... trước thời điểm lịch sử của Tổ quốc đã tình nguyện lên đường. Họ tới cảng Hải Phòng ngày 16 tháng 4 và ba ngày sau đã cập bến cảng Cam Ranh, kịp thời bổ sung cho sư đoàn.
Căn cứ vào tình hình, nhiệm vụ và khả năng của đơn vị, sư đoàn quyết định tổ chức thêm tiểu đoàn pháo 155. Sẽ không quá khi nói rằng, chỉ trong hơn một tháng trời, sư đoàn đã lớn mạnh bằng cả 10 năm chiến đầu và xây dựng. Vừa khẩn trương chuẩn bị cơ sở vật chất cho cuộc di chuyển lớn sắp đến, sư đoàn vừa tranh thủ tổ chức cho các chiến sĩ mới học tập các chiến thuật cơ bản, học cách sử dụng súng, pháo.

Trong chiến dịch Hồ Chí Minh, sư đoàn được tăng cường một đại đội pháo 130, một đại đội xe tăng đảm nhiệm tiến công trên một hướng quan  trọng của quân đoàn, tiêu diệt địch, giải phóng hoàn toàn tỉnh Phước Tuy và đặc khu Vũng Tàu, hiệp đồng chặt chẽ với quân đoàn và các đơn vị bạn giải phóng Sài Gòn, giải phóng hoàn toàn miền Nam.

Ngày 23 tháng 4, đơn vị đầu tiên của sư đoàn rời Phan Rang. Do tính chất nhiệm vụ, thời gian gấp và phương tiện di chuyển hạn chế nên đơn vị nào đánh trước hành quân trước, đơn vị nào đánh sau hành quân sau. Đoàn quân vượt qua thị xã Phan Thiết còn ngổn ngang xác xe, xác máy bay địch. qua eo núi Trà Mơn, Đá Mài đầy vết tích rút chạy thảm hại của quân ngụy.

Đoàn xe bắt đầu băng trên đất Long Khánh, địa đầu của miền Đông Nam Bộ. Mảnh đất này mới hôm qua còn sôi lên vì bom đạn giặc, giờ đây, sau chiến thắng Xuân Lộc, sau trận mưa đầu mùa, cỏ hoa lại nở ra tươi mát trong nắng sớm. Những cánh rừng cao su bạt ngàn đang vươn dậy với những chùm lá non tơ. Dưới những cánh rừng ấy là các bãi trú quân, những kho trạm của các đơn vị đi trước. Càng vào sâu, xe pháo càng nhiều. Ở các ngã ba, ngã tư là một rừng “biển chỉ đường” với những mật danh mà chỉ người trong cuộc mới nhận được. Thỉnh thoảng, một tốp phản lực cất cánh từ sân bay Tân  Sơn Nhất, sân bay Biên Hòa, gào rú trút bom xuống các trục đường, các cánh rừng cao su, tiểu đoàn cao xạ của Sư đoàn và súng phòng không của các đơn vị bạn vừa hành quân vừa bắn. Đoàn xe vẫn nối nhau cuồn cuộn trên đường.

Đến cầu thị xã Xuân Lộc, sư đoàn rẽ vào vùng đồn điền cao su Cam Mỹ. băng qua những rừng tre gỗ dày đặc. Bộ binh vừa xuống xe, các chiến sĩ lái lập tức cho xe quay trở lại đón các đơn vị đi sau. Mệt mỏi, thiếu ngủ, nhưng hào hứng, ai cũng muốn góp công, góp sức nhiều nhất vào chiến dịch lịch sử này, ai cũng thấy nôn nao khi nghĩ đến Bác và thầm hứa sẽ làm hết sức mình, chiến đấu hết sức mình để xứng đáng được tham dự chiến dịch mang tên Người.

Sáng ngày 26 tháng 4, tại sở chỉ huy cơ bản sư đoàn, cán bộ các đơn vị đứng vây quanh một chiếc bàn tre ghép sơ sài, trên trải tấm bản đồ Phước Tuy – Vũng Tàu, nghe  sư đoàn trưởng Trần Bá Khúc hạ đạt mệnh lệnh chiến đấu. Đồng chí Huỳnh Hữu Anh, tư lệnh sư đoàn trước đây, nay là Phó tư lệnh Quân khu 5, đồng chí Năm Minh phó tỉnh đội trưởng Phước Tuy cùng một số cán bộ tham mưu Quân đoàn 2 xuống giúp sư đoàn chỉ huy chiến đấu cũng có mặt. Bên ngoài, bộ đội vẫn hối hả hành quân. Một giọng hát trong trẻo bỗng cất lên: “Sài Gòn ơi, ta đã về đây, ta đã về đây" làm không khí sở chỉ huy thêm rộn rã...

Trước khi giao nhiệm vụ cho từng đơn vị, sư đoàn trưởng cho biết Phước Tuy là một tỉnh miền đông Nam Bộ, cách Sài Gòn 100 ki-lô-mét gồm năm huyện Đức Thạnh, Xuyên Mộc, Đất Đỏ, Long Điền, Long Lễ và thị xã Bà Rịa. Phía nam tỉnh là thành phố Vũng Tàu. Địch ở khu vực này có liên đoàn bảo an 938 và ba tiểu đoàn độc lập phân bố đều trên các huyện và thị xã. Riêng Bà Rịa, quân ngụy có bảy bộ chỉ huy: bộ chỉ huy tiểu khu, bộ chỉ huy cảnh sát quốc gia, bộ chỉ huy thám sát , bộ chỉ huy yểm trợ tiếp viện, bộ chỉ huy liên đoàn 938, ty an ninh quân đội và khu cố vấn Mỹ.

Ngoài ra còn trung tâm huấn luyện Vạn Kiếp với hàng ngàn tên địch và số lớn tàn quân ở các nơi chạy về gồm quân của sư đoàn 1, sư đoàn 3, sư đoàn 2, sư lính thủy đánh bộ, sư 18, 1ữ dù 1 và một chi đoàn xe tăng , xe bọc thép. Sở dĩ phần lớn bọn tàn quân tháo chạy từ phía bắc đều dồn về Phước Tuy vì bộ tổng tham mưu ngụy không dám để chúng chạy về Sài Gòn, sợ gây hoảng loạn và mất an ninh cho thành phố.

Ở bán đảo Vũng Tàu còn có những trường quân sự lớn như trường cảnh sát, hải quân, công binh, thông tin và trường thiếu sinh quân. Mỗi trường có từ một đến ba nghìn tên. Các lực lượng yểm trợ gồm ba trận địa pháo. Một giang thuyền 19 chiếc và 27 tàu chiến đấu, tàu chở quân các loại. Tổng cộng toàn bộ quân địch trên hai vạn tên, bố trí thành từng tuyến dọc theo các trục đường, căn cứ chính. Địch đông nhưng ô hợp, tư tưởng thất bại đang lan tràn như một bệnh dịch.
Về nhiệm vụ và cách đánh cụ thể, sư đoàn trưởng nói: “Với địa hình cho phép và khả năng của ta hiện nay, sư đoàn sẽ vừa tiến công các cụm quân phòng thủ vành ngoài ở Đức Thạnh, vừa nhanh chóng thọc sâu đánh chiếm mục tiêu chủ yếu là thị xã Bà Rịa. Sau đó tỏa ra giải phóng toàn bộ ỉinh Phước Tuy. Bước 2 sẽ tập trung đánh chiếm thành phố Vũng Tàu. Mặc dù Bà Rịa ở sâu tới 17 ki-lô-mét so với Đức Thành nhưng bài học ở Phan Rang vừa qua cho phép chúng ta tin tưởng và chấp nhận cách đánh đó. Cụ thể trung đoàn 12 sẽ bóc vỏ quận lỵ Đức Thạnh rồi phát triển xuống Đất Đỏ, Long Điền. Trung đoàn 141 được tăng cường đại đội xe tăng 4 và  tiểu đoàn bộ binh 5 sẽ cắt rừng đánh thẳng vào thị xã Bà Rịa, trung tâm huấn luyện hạ sĩ quan Vạn Kiếp. Sau đó một mũi đánh về phía tây chặn địch từ Biên Hòa về, một mũi phát triển sang hướng đông, bắt liên lạc với trung đoàn 12, nhanh chóng chiếm cầu Cỏ May, không cho địch phá cầu, giữ bàn đạp cho trung đoàn 2 làm nhiệm vụ thọc sâu đánh Vũng Tàu trong bước 2. Mỗi trung đoàn có một cụm pháo sư đoàn trực tiếp chi viện. Lực lượng tỉnh sẽ giải phóng vùng Xuyên Mộc giáp với Hàm Tân”

Cuối buổi hợp đồng tác chiến, chính ủy sư đoàn thông báo tóm tắt tình hình chung trên chiến trường và trao cho mọi người thư kêu gọi của đảng ủy vả Bộ tư lệnh Quân đoàn.

Lúc đó là 12 giờ ngày 26 tháng 4.

Thời gian rất gấp. Đơn vị nào phối hợp với xe tăng thì lên xe, vừa đi vừa làm công tác hợp đồng cụ thể. Các đơn vị khác thì chạy bộ. Rừng tre Đức Thạnh run lên trong tiếng xích xe tăng, tiếng động cơ ô tô và hàng ngàn bước chân chiến sĩ. Dẫn đường các cánh quân là cán bộ, du kích, bộ đội địa phương, nam có, nữ có. Suốt mấy ngày nay, các đồng chí quên ăn, quên ngủ dẫn các đoàn cán bộ của sư đoàn đi chuẩn bị chiến trường cung cấp nhiều tin tức quan trọng về địch, về địa hình về dân  để sư đoàn có cơ sở hạ quyết tâm chiến đấu.

17 giờ chiều hôm đó, từ phía tây, hàng loạt tiếng nổ rền vang như sấm động vọng về háo hiệu hướng chính của Quân đoàn 2 đã mở đầu chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử. Sở chỉ huy sư đoàn náo nức hẳn lên.

*
*     *

Khác với những chiến dịch trước, thường nổ súng vào rạng sáng, chiến dịch này sư đoàn được lệnh tiến công địch vào lúc chập choạng tối. 19 khẩu pháo từ 85 đến 155 gầm lên cùng một lúc, trút hàng ngàn viên đạn vào căn cứ địch ở Đức Thạnh và Bà Rịa. Trên các cánh đồng, trong rừng tre gai, bộ đội vẫn đang vận động hối hả. Ở hướng trung đoàn 141, đã đến giờ pháo binh ngừng bắn mà bộ binh vẫn còn cách mục tiêu một ki-lô-mét. Trung đoàn trưởng điện về sư đoàn xin pháo binh bắn thêm 15 phút nữa cho bộ đội tiếp cận.

19 giờ, trung đoàn 141 bắt đầu  tiến công vào  thị xã Bà Rịa. Hỏa lực trung đoàn, tiểu đoàn bắn áp đảo các trí địch trong thị xã. Trong tiếng nổ dồn dập của súng, pháo đi cùng, đại đội xe tăng 4 chở đại đội 3 tiểu đoàn 7 ầm ầm lao dọc theo đường Lê Lợi tiến vào trung tâm thị xã. Trước sự xuất hiện đột ngột của xe tăng, bọn địch giãn ra tháo chạy hỗn loạn. Qua mấy phút hoảng hốt, địch bắt đầu phản ứng. Xe số 3 trúng đạn M.72 đứt xích, xe số 4 sa hố bom phải nằm lại chờ cứu kéo. Các lái xe và pháo thủ nhảy xuống dùng súng bộ binh chiến đấu bảo vệ xe. Đội hình thọc sâu chỉ còn lại hai chiếc xe tăng đang vượt qua ngã ba đường Phan Chu Trinh thọc vào khu nhà tròn ở trung tâm  thị xã. Xe tăng số 2 theo hợp đồng, dẫn bộ binh đánh thẳng xuống phía nam, nhưng tới đây, xe lại bị thụt lầy ở mé sông Dinh, không sao vượt lên được. Xe tăng số 1 sau một giờ tung hoành ở khu nhà tròn, mất liên lạc với đại đội, đành phải đánh ngược trở ra để đón xung kích.

22 giờ, sở chỉ huy trung đoàn 141 nhận định: Địch không mạnh nhưng đông. Khi xe tăng ta đột phá, chúng tản ra sao đó khép lại phản kích dữ dội khiến các mũi xung kích không vượt lên được. Bộ binh chưa quen chiến đấu cùng xe tăng nên một số không phát triển kịp. Cần bổ cứu ngay hợp đồng giữa các đơn vị.

Đêm hôm đó, trung đoàn 141 được lệnh giữ chắc các vị trí đã chiếm được, nhanh chóng đưa tiểu đoàn 8 áp sát vào Vạn Kiếp, dùng tiểu đoàn 5 đánh cắt giữa thị xã và căn cứ Vạn Kiếp, không cho địch co cụm. Rạng sáng ngày 27 sẽ tiến công tiếp.

Trời vừa hửng sáng, xe tăng số 1 đã dẫn đầu tiểu đoàn 7 đánh thẳng vào khu tiếp liệu. Pháo trên xe tăng, B.40, B.41 lần lượt bắn tan các ổ đề kháng của địch. Bám sát sau xe tăng, tiểu đoàn 7 chia thành hai mũi đánh chiếm khu tiếp liệu, rồi vượt qua đường Lê Lợi thọc vào khu an ninh, cảnh sát, sở chỉ huy liên đoàn bảo an. Bọn địch lùi dần về khu trung tâm, chống trả quyết liệt. 9 giờ, chúng đưa xe tăng ra phản kích vào sườn tiểu đoàn 7, nhưng chiếc đi đầu vừa xuất hiện đã bị xe tăng số 1 của ta bắn cháy. Những chiếc còn lại vội vã quay đầu tháo chạy.

Ở phía tây, tiểu đoàn 9 đánh chiếm ấp Dinh, phát triển ra đường số 15, tiến vào thị xã. Địch cho bốn xe tăng ra chặn lại. Đại đội trưởng đại đội hỏa lực dẫn đầu một khẩu đội DKZ bắn cháy liên tiếp hai chiếc, buộc chúng phải co lại.

Ở phía đông, tiểu đoàn 8 đánh vào khu gia binh, bịt cổng chính của trung tâm huấn luyện Vạn Kiếp. Gần một ngàn tên học viên bị đẩy lùi vào khu trung tâm cố thủ. Tiểu đoàn tiến công vào trận địa pháo của địch ở Đồi Đá, thu bốn khẩu 105, sau đó đánh ra đường số 23, thực hiện chia cắt địch giữa thị xã Bà Rịa và Vạn Kiếp.

Tình hình pháp triển hết sức thuận lợi. Tiểu đoàn 9, có tiểu đoàn 5 hỗ trợ được lệnh đánh nhanh xuống cầu Cỏ May với quyết tâm giữ cầu bằng được không cho địch phá cầu trước khi rút chạy về Vũng Tàu.

10 giờ, trung đoàn 141 mở đợt tiến công toàn diện dứt điểm thị xã Bà Rịa. Không chịu nổi sự vây ép, địch bung ra tháo chạy về phía nam. Tại đây chúng gặp một bộ phận quân ta đang chờ sẵn. Rất nhiều tên bị diệt và bị bắt sống.

11 giờ 30 phút, đại đội 11 báo cáo đã chiếm được cầu Cỏ May. Tin đó làm sở chỉ huy sư đoàn hết sức phấn khởi. Phối hợp với trung đoàn 141, trung đoàn 12 tiến công quận lỵ Đức Thạnh. Cuộc chiến đấu kéo dài suốt đêm. Tới 4 giờ sáng ngày 27, tiểu đoàn 6 đã tràn vào làm chủ quận lỵ, tiểu đoàn 4 chiếm lĩnh Bình Giã, Ngãi Giao, phát triển tiếp xuống Bình Ba rồi thừa thắng đánh chiếm Núi Đất. Ở các huyện Xuyên Mộc, Long Lễ, Long Điền, các lực lượng vũ trang địa phương cũng nổ súng đồng loạt tạo thành thế trong đánh ra, ngoài đánh vào khiến bọn địch từ chỗ ngoan cố chống cự chuyển sang rút chạy hỗn loạn.

Nắm chắc tình hình, sư đoàn ra lệnh cho trung đoàn 12 truy kích địch. Có lực lượng địa phương làm hậu thuẫn, trung đoàn 12 trong một ngày đánh  xuyên ba huyện từ Đức Thạnh xuống Đất Đỏ, qua Long Điền phối hợp với trung đoàn 2 đánh vào trung tâm huấn luyện sư đoàn 18 và hàng loạt vị trí ở ven biển, diệt và bắt hàng ngàn tên.

Trưa hôm đó, thị xã Bà Rịa hoàn toàn giải phóng. Một lá cờ lớn tung bay lồng lộng từ trên tháp nước ở trung tâm thị xã.
Sư đoàn khẩn trương bước vào giai đoạn 2: Vượt cầu Cỏ May, giải phóng đặc khu Vũng Tàu.

*
*      *

Giữa lúc sở chỉ huy sư đoàn đang tổ chức lực lượng tiến đánh Vũng Tàu thì một tiếng nổ lớn đột ngột dậy lên ở phía nam thị xã Bà Rịa. Tham mưu trưởng sư đoàn lặng đi khi được tin cầu Cỏ May bị đánh sập. Thì ra trên đoạn đường Bà Rịa xuống Vũng Tàu có rất nhiều cầu. Các chiến sĩ tiểu đoàn 9 do không thuộc địa hình, đuổi địch được ba ki-lô-mét từ cầu 15 qua cầu Rạch Hao tới cầu Rạch Bồng tưởng là cầu Cỏ May nên đã dừng lại. Đánh sập cầu Cỏ May, địch hy vọng có thể kéo dài thời gian bị tiêu diệt ở Vũng Tàu để tìm đường chạy ra biển.

Từ phương án phát triển đánh chiếm Vũng Tàu bằng bộ binh cơ giới, sư đoàn phải tổ chức lại với một phương án hoàn toàn khác.

Vấn đề đặt ra cấp thiết trong các cuộc thảo luận ở sở chỉ huy sư đoàn là phương pháp vượt sông như thế nào? Bí mật hay bằng sức mạnh của hỏa lực Có thể đưa pháo cớ giới qua sông được không? Một vấn đề nữa là đánh như thể nào để nhân dân ít bị thiệt hại. Theo cán bộ địa phương cho biết thì số dân Vũng Tàu đã lên quá 20 vạn, gấp ba lần số dân trước đó.

Cuối cùng, bộ tư lệnh quyết định phương án chủ yếu đánh Vũng Tàu sẽ vượt sông bằng cả hai phương pháp bí mật và dùng sức mạnh hỏa lực chi viện. Quá trình phát triển, dùng hoả lực đi cùng là chủ yếu. Pháo cơ giới chỉ bắn phá các căn cứ lớn và ngăn chặn tàu biển vào vớt bọn tàn binh địch chạy trốn.

Việc sử dụng lực lượng được xác định lại: Trung đoàn 2 tiến công trên hướng chủ yếu, vượt sông Cỏ May theo trục đường số 15 đánh thẳng vào phía bắc thành phố, chiếm toàn bộ Núi Lớn. Trung đoàn 12 tiến công trên hướng quan trọng vượt qua eo biển Phước Tĩnh đánh vào phía đông-nam Vũng Tàu, chiếm Núi Nhỏ và khu hành chính. Trung đoàn 141 dùng một tiểu đoàn vượt vũng lầy Rạch Cá Đôi, đánh chiếm Núi Nưa ở đảo Long Sơn. hai tiểu đoàn còn lại làm lực lượng dự bị cho sư đoàn.

Suốt đêm 27 và ngày 28 các đơn vị bằng mọi phương tiện gấp rút hành quân đến những khu vực tập kết. Tuy có thấm mệt, khó khăn và giờ tiến công phải chậm lại, nhưng quyết tâm giải phóng Vũng Tàu trong thời gian ngắn nhất vẫn không thay đổi.

Chiều ngày 28 tháng 4, tại Sài Gòn, màn kịch sau chót của chế độ bù nhìn lại diễn ra cập rập và vội vã: TrầnVăn Hương buộc phải từ chức và Dương Văn Minh, kẻ đối đầu với Thiệu trước đây được cử lên thay thế. Với chính phủ mới của Minh, bọn Mỹ hy vọng một cách mỏng manh ta sẽ chấp thuận một giải pháp nào đó để chấm dứt chiến tranh trước ngưỡng cửa Sài Gòn. Nhưng bọn chúng đã không đạt được mục đích.

Lúc này, tình hình mặt trận Sài Gòn đang diễn ra mỗi lúc một sôi động. Ở hướng đông, Quân đoàn 2 đã đánh chiếm căn cứ Nước Trong, giải phóng chi khu Long Thành, Phước Tường, bao vây Long Tân, áp sát xa lộ Biên Hòa - Sài Gòn. Ở hướng bắc, Quân đoàn 4 đánh chiếm chi khu Trảng Bom, tiến công quyết liệt vào Biên Hòa. Đặc công chiếm cầu xa lộ trên sông Sài Gòn. Hướng tây-nam sau khi đường số 4 bị cắt đứt, cô lập Sài Gòn với đồng bằng sông Cửu Long, đoàn 232 tổ chức bàn đạp tiến công vào Sài Gòn. Hướng tây-bắc, Quân đoàn 3 cắt đứt đường số 1 và đường 22 lên Tây Ninh. Hướng bắc, Quân đoàn 1 làm chủ đường số 16. áp sát Thủ Dầu Một.

Vòng vây mỗi lúc một thít chặt xung quanh Sài Gòn. Và đến đêm 28, Sài Gòn đã nằm trong tầm đạn của pháo chiến dịch. Sau khi kiểm tra lại các hướng, Bộ tư lệnh chiến dịch Hồ Chí Minh quyết định sẽ tiến công trên toàn mặt trận vào rạnrg sáng ngày 29. Đêm hôm đó, mệnh lệnh cùng được gửi đến cho sư đoàn Sao Vàng: “Nhiệt liệt khen ngợi chiến thắng Bà Rịa, giải phóng Phước Tuy góp phần vào chiến thắng chung của chiến dịch lịch sử. Hiện nay đại quân ta đang tiến vào Sài Gòn để đập tan sào huyệt cuối cùng của địch. Các đồng chí hãy nêu cao tinh thần đoàn kết hợp đồng với lực lượng tại chỗ, nhanh chóng tiến vào giải phóng Vũng Tàu, triển khai các loại pháo bảo vệ bờ biển và thành phố. Chấp hành tốt các chính sách.” Tiếp sau, củng cố lực lượng bảo vệ vững chắc vùng mới giải phóng và làm lực lượng dự bị đợi lệnh phát triển tiến công”.

1 giờ sáng ngày 29, các trợ lý cơ quan được tung xuống tất cả các đơn vị. Từ trước đến nay, công tác động viên chính trị, giáo dục tư tưởng với nhiều hình thức phong phú đã được bộ tư lệnh sư đoàn đặc biệt quan tâm. Trong chiến dịch lịch sử này,  công tác ấy giữ một vai trò hết sức quan trọng. Các trợ lý chính trị đã xuống từng tổ, từng mũi cùng với các chính trị viên đại đội, tiểu đoàn bồi dưỡng nhận thức và tình cảm cách mạng cho mỗi cán hộ và chiến sĩ sắp sửa vượt sông tiến vào Vũng Tàu. Ai cũng biết chỉ còn vài ngày nữa, thậm chí vài giờ nữa, chiến tranh sẽ kết thúc trên cả nước, chấm dứt những tháng năm chiến đấu tưởng như vô tận....; đứng trước mỗi chiến sĩ vẫn có thể là sự hy sinh. Hơn bao giờ hết, sự đấu tranh giữa cái sống vả cái chết lại hiện ra, rõ nét như trong trận quyết chiến cuối cùng sắp đến này. Người chiến sĩ sẽ nghĩ gì, sẽ hành động như thế nào trước làn đạn hấp hối của kẻ thù. Đó là tất cả những gì mà người cán bộ chính trị phải làm khi bước vào trận đánh và cả ngay trong quá trình trận  đánh đang tiếp diễn.

*
*       *

Cuộc chiến đấu vượt sông Cỏ May của trung đoàn 2 trên hướng tiến công chủ yếu gặp khó khăn ngay từ những phút đầu tiên. Địch bám chắc lấy đầu cầu bên kia, khống chế mặt sông rất chặt. Nhiều lần tiểu đoàn 3 tổ chức vượt sông nhưng không được.

3 giờ sáng ngày hôm ấy, lợi dụng nước thủy triều lên, địch phải lùi khỏi bãi sú bờ bên kia, tiểu đoàn trưởng Lê Đình Như bí mật cho hai đại đội và ĐKZ vượt sông để đánh chiếm bàn đạp cho trung đoàn. Nhưng khi bộ đội cập vào được bãi sú thì trời sáng. Nước thủy triều bắt đầu rút. Tình hình trở nên hết sức bất lợi. Phát hiện ra lực lượng ta đã sang sông, địch tung quân ra phản kích. Những chiếc xe tăng được giấu kín trong các hầm tránh pháo bắt đầu ngóc dậy vãi dạn xuống đội hình của tiểu đoàn 3 và bắn xối xả xuống mặt sông.

Trung đoàn ra lệnh cho tiểu đoàn bám chắc trận địa, nhanh chóng đào công sự và đề nghị hỏa lực sư đoàn chi viện. Chỉ một lát sau, đạn pháo ta đã dồn dập dội xuống đầu cầu bên kia. Lợi dụng pháo bắn, đại đội còn lại của tiểu đoàn 3 tổ chức vượt sông tiếp những không được vì đạn đại liên địch đan dày trên mặt sông. Bám chắc vào bãi đất như rễ đước, rễ sú, các chiến sĩ đánh địch liên tục suốt bảy giờ đồng hồ. Máu của các chiến sĩ hy sinh loang đỏ trên mặt bùn. Đến trưa, đội hình vẫn không phát triển lên được mặt đường, nhưng bọn địch cũng không đánh bật được họ ra khỏi bãi sú.

Ở hướng vu hồi phía đông, tiểu đoàn 5 trung đoàn 12 được nhân dân giúp đỡ đãddùng thuyền bí mật vượt qua eo biển Phước Tĩnh, đổ bộ lên bãi cát phía đông, đang phát triển về phía nam thành phố. Trước tình hình đó, thường vụ đảng ủy sư đoàn họp quyết định phải lật cánh, chuyển hướng tiến công. Hướng chủ yếu sẽ là trung đoàn l2. Đây là một quyết định nhạy bén, kịp thời. Vì nếu cứ tập trung lực lượng để vượt cầu Cỏ May, thời gian tiến công sẽ chậm. Trong khi đó, mũi vu hồi Phước Tĩnh với yếu tố bí mật, bất ngờ cao sẽ là một đòn rất hiểm hóc trong tiến đánh Vũng Tàu. Địch tin chắc có eo biển, có đầm lầy án ngữ, hoàn toàn không ngờ sư đoàn sẽ đổ bộ lên hướng đó.

Việc đổi hướng tiến công chủ yếu dã kéo theo những thay đổi sử dụng binh hỏa lực của sư đoàn. Tiểu đoàn 7 đang chuẩn bị trên hướng cầu Cỏ May được điều gấp về Phước Tĩnh làm dự bị cho trung đoàn 12. Tiểu đoàn cao xạ 37 cũng được tăng cường cho hướng đó. Tham mưu trưởng Nguyễn Duy Thương được cử đi trực tiếp tổ chức chỉ huy hướng chủ yếu này.
Nhận được mệnh lệnh của sư đoàn, sở chỉ huy trung đoàn 12 quyết định huy động thêm thuyền của nhân dân, đưa ngay tiểu đoàn 4 và tiểu đoàn 6 vượt tiếp qua eobiển bám sát tiểu đoàn 5, thọc sâu vào Vũng Tàu đánh chiếm Núi Lớn, chia cắt thành phố và cản phía sau không để địch rút chạy ra biển. Trận địa pháo được bố trí thành ba tầng: tầng một gồm cối, DKZ, 12.8; tầng hai: pháo 105, 85; tầng ba: pháo 130 do phó trung đoàn trưởng trung đoàn 68 Nguyễn Văn Lưu chỉ huy, vừa yểm hộ trực tiếp cho bộ đội vượt sông, vượt biển, vừa chi viện chiến đấu.

Tình hình thay đổi rất nhanh khi trung đoàn 12 được chuyển thành mũi tiến công chủ yếu. 9 giờ 15 phút, các chiến sĩ đánh chiếm điểm cao 31 và ấp Chí Linh rồi tiến xuống tiêu diệt cụm quân địch ở  trại nghỉ mát Thủy Vân. Để chi viện cho cuộc vượt sông Cỏ May của trung đoàn 2 lúc đó đã trở thành hướng quan trọng, sư đoàn ra lệnh cho đại đội 2 tiểu đoàn 6 băng qua gò cát rộng gần một ngàn mét, bất ngờ đánh chiếm ấp Phước Thành bên trục đường số 15, cô lập bọn địch ở cầu Cỏ May với trung tâm thành phố. Mũi chia cắt lợi hại này đã làm cho bọn địch đang chốt chặn ở cầu Cỏ May dao động. Nắm chắc thời cơ, trúng đoàn 2 mở đợt tiến công mới lên bờ bên kia sông. Sau một hồi chống cự tuyệt vọng, bộ bjnh và xe tăng địch rút chạy về cầu Cây Khế. Tiểu đoàn 3 trung đoàn 2 được lệnh truy kích. Địch ở cầu Cây Khế tan rã từng mảng, rút về Vũng Tàu nhưng vừa đến Phước Thành, chúng đã bị đại đội 2 tiểu đoàn 6, từ hai bên đường đổ ra đánh úp. Hàng loạt xe tăng, xe GMC bị bắn cháy, số còn lại đạp lên nhau chạy thục mạng về Vũng Tàu. Các chiến sĩ tiểu đoàn 3 và tiểu đoàn 6 gặp nhau trên mặt đường. Tiểu đoàn trưởng Lê Đình Như ôm chầm lấy phó chính trị viên tiểu đoàn 6 Nguyễn Trọng Ba: “Xin cám ơn tiểu đoàn 6. Nếu không có mũi tập hậu hiểm hóc của các anh thì bọn lính dù chưa chắc đã chịu rút chạy”.

Nửa giờ sau, hai tiểu đoàn được lệnh phối hợp phát triển tiếp về phía thành phố. Bọn lính thủy đánh bộ định giật mìn phá cầu Rạch Bá nhưng không kịp. Đại đội 2 tiểu đoàn 3 đã xáp tới, dùng hỏa lực bắn nát các lô cốt hai bên đầu cầu. 18 giờ, tiểu đoàn 3 chiếm căn cứ hải quân Yên Thế trong tiếng reo mừng hoan hỉ của đồng bào phường Thắng Nhứt.

Lúc đó, toàn bộ đội hình trung đoàn 2 đã vượt qua sông Cỏ May, dùng xe địch thọc sâu vào trung tâm thành phố. Ở phía đông, trung đoàn 12 cũng chia thành nhiều mũi tiến thẳng vào thành phố.

Sau khi phân tích tình hình, sư đoàn trưởng ra lệnh cho pháo binh ngừng bắn các mục tiêu trong thành phố, chuyển ra bắn chặn tàu biển và khống chế các bến cảng. Cơ quan tham mưu sư đoàn quy định lại các ký, tín hiệu hiệp đồng khi đánh vào nội thành. Các bộ phận thu chiến lợi phẩm của cơ quan hậu cần được điều gấp xuống các hướng. Chủ nhiệm chính trị sư đoàn cũng kịp thời thảo một bức điện gửi các đơn vị động viên và hướng dẫn cán bộ. chiến sĩ những công việc phải làm khi làm chủ trong thành phố và phổ biến chính sách dân vận, tù hàng binh, chiến lợi phẩm, nhất là việc bảo vệ các trung tâm kỹ thuật và kho tàng quân sự.

Đã bao lần tiến công dứt điểm một trận đánh, đã bao lần cầm súng xông lên lô cốt cuối cùng của địch trên cứ điểm nhưng chưa khi nào cán bộ, chiến sĩ sư đoàn SaoVàng tại thấy lòng mình hăng hái và xúc động mạnh mẽ như đêm nay. Nắm chắc địch có âm mưu dùng một bộ phận cố thủ, ngăn chặn để đội hình lớn rút chạy, bộ tư lệnh sư đoàn ra lệnh cho các đơn vị đồng loạt tiến công vào trung tâm thành phố  Vũng Tàu trong đêm 29 tháng 4 - đêm trước của buổi bình minh giải phóng hoàn toàn đất nước khỏi chủ nghĩa thực dân mới của Mỹ.

1 giờ 35 phút ngày 30, tiểu đoàn 4 nổ súng tiến công đánh chiếm trường huấn luyện công binh.

Ở phía nam, tiểu đoàn 5, mũi vu hồi của trung đoàn 12 tiến công Núi Bé vào 5 giờ sáng, chiếm gọn khu đèn biển và mỏm núi phía nam,. diệt và bắt sống hàng trăm tên, thu 30 xe quân sự, trong đó có sáu xe tăng, xe bọc thép.

4 giờ 30 phút ngày 30, trung đoàn 2 tiến công khu vực Núi Lớn, đánh thẳng lên trung tâm vô tuyến viễn thông, làm chủ đài ra đa, đánh chiếm Bến Đình và điểm cao 236. Đoán được hướng rút chạy của địch, một mũi vòng ra bến đá, đánh chiếm bãi xe bắt sống 500 tên địch, thu 29 xe, có bảy xe tăng.

Trận đánh kéo dài, quyết liệt nhất ở trung tâm thành phố là trận đánh vào khách sạn Pa-lát, và cũng là trận đánh sau chót của chiến dịch.

Khách sạn Pa-lát là một ngôi nhà cao chín tầng, đứng sừng sững ở mé biển phía nam thành phố. Bọn sĩ quan ác ôn hầu hết tập trung cố thủ ở đây, chờ tàu biển vào đón để rút chạy. Nhìn tòa nhà cao đồ sộ, phó tiểu đoàn trưởng tiểu đoàn 6 Lê Anh Kiên chưa nắm được lực lượng và bố phòng của địch ra sao lệnh cho đại đội 61 đào công sự vây ém, phục bắt tù binh. Gần sáng, một chiếc xe tăng dẫn đầu bốn chiếc GMC chở lính từ bãi biển chạy xộc vào đội hình bao vây của đại đội 61. Chính trị viên đại đội Nguyễn Viết Năng cho bộ đội xông ra bắt sống toàn bộ bọn địch, trong đó có tên thiếu tá Bình, Bình khai trong khách sạn có khoảng 450 đến 500 sĩ quan và lính. Chúng nhốt dân tỵ nạn ở tầng dưới làm lá chắn để cản sức tiến công của ta. Tình hình trên được báo về tiểu đoàn và trung đoàn. Chính ủy trung đoàn 12 Trần Hữu Biển ra lệnh: “Dùng tên Bình kêu gọi địch đầu hàng, nếu chúng ngoan cố thì đánh. Phải  tìm mọi cách đưa dân ra trước”

Mờ sáng ngày 30 tháng 4 khi tiểu đoàn 6 điều chỉnh lại đội hình và tiến hành công tác binh vận, bọn giặc vẫn câm lặng, không chịu đầu hàng. Tiểu đoàn 6 được lệnh nổ súng. Bộ đội liên tục mở nhiều đợt tiến công nhưng đều bị địch dùng đại liên và lựu đạn đánh bật trở lại.

Trực tiếp chỉ huy trận đánh, phó trung đoàn trưởng Nguyễn Hồng Sơn cho hỏa lực bắn liên tục 30 phút, chi viện cho bộ đội vượt tường vào tiếp cận, dùng lựu đạn phá cửa tầng dưới đưa đồng bào ra ngoài, sau đó vòng xuống phía nam, luồn qua các đường hẻm của khu dân cư đánh vào bên sườn khách sạn. Đây là những thước đất đẫm máu. Trung đội trưởng trung đội 3 - đại đội 63 hy sinh, phó trung đội trưởng lên thay thế, trung đội trưởng trung đội 1 và trung đội 2 bị thương nặng nhưng vẫn tiếp tục chỉ huy đơn vị diệt các ổ đại liên địch. Chiến sĩ B.41 Đinh Sĩ Cương bắn bốn quả đạn vẫn chưa diệt được chúng ở tầng tư. Từ phía sau, một chiến sĩ mới của đại đội 62 nhanh nhẹn vác đại liên lên sườn đồi bên cạnh bắn chi viện cho đơn vị bạn. Hỏa điểm địch bị dập tắt nhưng người chiến sĩ trẻ dũng cảm đó đã hy sinh bởi một loạt đại liên khác của chúng.

Ở sở chỉ huy sư đoàn, giữa lúc mọi người đang căng thẳng theo dõi trận đánh vào khách sạn Pa-lát thì trưởng ban trinh sát Nguyễn Khác Vẽ thông báo về việc Dương Văn Minh đang kêu gọi ngừng bắn để bàn giao chính quyền. Anh bật công tắc mở đài Sài Gòn cho mọi người cùng nghe đoạn băng ghi âm chúng đang phát đi phát lại. Chính ủy sư đoàn Mai Tân trao đổi ý kiến trong thường vụ đảng ủy và ngay sau đó, một bức điện được gửi xuống các đơn vị: “Địch đang dùng thủ đoạn chính trị để hạn chế thắng lợi của ta. Lệnh của sư đoàn, bộ đội tiếp tục tiến công đập tan các ổ đề kháng cuối cùng của địch. Diệt gọn, bắt sạch. Tuyệt đối không được buông lỏng tay súng”

Lúc đó cũng là lúc trung đoàn 12 đang tổ chức đợt tiến công mới vào khách sạn Pa-lát. Các tầng khách sạn lần lượt bị các chiến sĩ Sao Vàng đánh chiếm. Cuối cùng, không chịu nổi sức ép ngày càng tăng của đạn hỏa lực và bộ binh ta, chúng phải kéo cờ trắng và phát loa xin đầu hàng. Hỏa lực ta ngừng bắn. Các chiến sĩ đứng chặn ở các cầu thang kiểm soát từng tốp địch đang lũ lượt từ mấy tầng trên cùng bước xuống. Hơn 400 tên xếp thành hàng dài từ thềm nhà khách sạn ra đến cổng chính.

Chiếm được khách sạn Pa-lát, tiểu đoàn 6 đã đập tan cụm quân đầu sỏ, ngoan cố nhất của bọn địch trong thành phố. Đến 11 giờ trưa, thành phố Vũng Tàu hoàn toàn giải phóng.

Lúc này, ở sở chi huy, không ai bảo ai, mọi người đều mở radio nhưng không tìm thấy làn sóng đài phát thanh Sài Gòn đâu cả. Ai cũng tin rằng các đơn vị bạn đang đánh vào trung tâm thành phố, phải sẵn sàng tư thế để tiến về Sài Gòn theo mệnh lệnh của Bộ. Nhưng chỉ một lát sau, mọi người lại bắt được làn sóng của đài phát thanh Sài Gòn. Song không phải là tiếng của nhân viên phát thanh mà là lời tuyên bố đầu hàng không điều kiện của tên tổng thống bù nhìn Dương Văn Minh.

“Sài Gòn giải phóng rồi,
Quân dân ta toàn thắng rồi”

Một lần nữa sở chỉ huy lại tưng bừng, nhộn nhịp. Ai cũng muốn nói thật to, muốn reo lên. Nhiều người ngồi lặng đi, bàng hoàng, nước mắt giàn giụa trên má. Với một giọng đầy xúc động, chính ủy sư đoàn ra lệnh cho các cán bộ tản đi thông báo ngay cho các đơn vị và đồng bào biết, mặc dù anh hiểu rằng, cũng như anh, nhân dân và bộ đội ở khắp mọi nơi trên thành phố này, trên cả nước đều đã biết tin vui ấy.

Những ngày sau đó, Vũng Tàu tràn ngập trong một niềm vui lớn. Trên các ngả đường của thành phố, ngườ iđi lại cuồn cuộn. Lại cờ, hoa, ảnh Bác, những cuộc mít tinh, những đêm liên hoan văn nghệ...Gió biển thổi lồng lộng. Sóng ào ạt xô vào thân những con tàu theo tiếng  gọi của uỷ ban quân quản thành phố đã trở về đậu dày đặc trên các bến cảng.
Ngày 2 tháng 5, trong lúc các sư đoàn chủ lực miền Tây đang tiếp tục truy kích quân đoàn 4 ngụy ở đồng bằng sông Cửu Long thì các chiến sĩ tiểu đoàn 6 sư đoàn Sao Vàng cũng được lệnh lên tàu, cùng với các chiến sĩ hải quân vượt biển đi giải phóng những người tù chính trị ngoài Côn Đảo...

Tàu rời cảng Vũng Tàu lúc 19 giờ. Các chiến sĩ được thay mặt sư đoàn nhận nhiệm vụ vinh quang này đã hứa với đảng ủy và bộ tư lệnh sư đoàn sẽ chiến đấu thật dũng cảm để xứng đáng với những người đồng chí trên đảo, xứng đáng với truyền thống “Trung dũng kiên cường” của sư đoàn.

Nhưng khi con tàu cập vào bờ đảo, thì trước đó những người tù chính trị đã nổi dậy, phá tan các chuồng cọp, làm chủ đảo. Sáng ngày hôm ấy, một buổi lễ rước chân dung Bác lên đảo đã diễn ra trên cầu tàu 915. Hơn bảy ngàn tù chính trị và hơn ba ngàn dân trên đảo đã có mặt trong buổi lễ thiêng liêng đó. Nhiều người đã khóc nấc lên khi nhìn thấy ảnh Bác. Đêm qua, khi được tin đảo giải phóng, các đồng chí Trung ương điện hỏi đảo cần gì, thiếu gì,  những người tù đã trả lời: chúng tôi không thiếu thứ gì, chúng tôi chỉ thiếu ảnh Bác.

Kết thúc chiến dịch Hồ Chí Minh, sư đoàn Sao Vàng đã tiêu diệt và loại khỏi vòng chiến đấu gần một vạn tên địch, giải phóng toàn bộ tỉnh Phước Tuy và đặc khu Vũng Tàu, thu toàn bộ phương tiện chiến tranh gồm hàng trăm xe, pháo, tầu chiến và hàng ngàn tấn quân trang, quân cụ khác

Chiến thắng Bà Rịa - Vũng Tàu đã ghi thêm một trang sáng chói trong lịch sử chiến đấu và trưởng thành của sư đoàn.
Tham gia chiến dịch Hồ Chí Minh, lần đầu tiên sư đoàn chỉ huy lực lượng binh chủng hợp thành lớn, có xe tăng, pháo tầm xa 130, 155, và đã sử dụng có hiệu quả các lực lượng đó, đưa tốc độ tiến công đạt kỷ lục cao nhất: 22 giờ giải phóng hoàn toàn một tỉnh, 29 giờ giải phóng một thành phố lớn, có nhiều căn cứ quân sự quan trọng. Cũng lần đầu tiên sư đoàn đánh vào thành phố, các chiến sĩ đã chiến đấu xuất sắc giữa những dãy nhà cao tầng và đường sá chằng chịt, diệt được địch, bảo vệ được dân, giữ được những cơ sở kỹ thuật quân sự quan trọng. Trong phạm vi sư đoàn, trước hết đó là kết quả về sự trưởng thành của công tác tổ chức, chỉ huy trong chiến đấu hiệp đồng binh chủng của cán bộ chỉ huy các cấp.
Một điều đáng kể khác là sự nhạy bén, linh hoạt trong vận dụng chiến thuật. Trận tiến công vào Phước Tuy, từ phân tích địch ta đúng đắn, sư đoàn đã tiến hành một lúc cả hai bước thọc sâu và vây lấn ngoại vi, khiến đội hình địch rối loạn, đẩy nhanh tốc độ phát triển của trận đánh. Trong trận đánh vào đặc khu Vũng Tàu, khi mũi chủ yếu gặp khó khăn, không vượt được sông Cỏ May, sư đoàn đã nhanh chóng chuyển hướng, biến mũi tiến công quan trọng thành mũi tiến công chủ yếu, nhờ đó đã thay đổi rất nhanh cục diện trận đánh. Đặc biệt là mũi chia cắt của tiểu đoàn 6 đánh vào Phước Thành, sau lưng tuyến phòng thủ địch ở bờ nam sông Cỏ May là một mũi hết sức lợi hại. Trung đoàn 2 sẽ còn gặp nhiều khó khăn trước tuyến phòng thủ này nếu không có mũi chia cắt bất ngờ và sắc bén đó.

Nếu một chiến dịch có những trận đánh quyết định, một trận đánh có những mũi, những hướng quyết định, thì mũi đột phá thọc sâu vào Bà Rịa và mũi vu hồi ở Vũng Tàu là những mũi, hướng có tính chất quyết định như thế.

Bất kỳ hoạt động ở chiến trường nào, sư đoàn Sao Vàng cũng kết hợp chặt chẽ và hết sức coi trọng sự giúp đỡ của các lực lượng địa phương. Do có bộ phận dẫn dường của tỉnh đội Phước Tuy nên sư đoàn mới tổ chức được mũi thọc sâu qua rừng tre để bất ngờ và nhanh chóng đánh vào Bà Rịa. Các chiến sĩ trung đoàn 12 vẫn ghi nhớ mãi hình ảnh hai em thiếu niên ở Thắng Tam đã dẫn tiểu đoàn 6 đánh chiếm khách sạn Pa-lát và đã dũng cảm hy sinh. Rồi một bà mẹ ở Thắng Nhì không quản đêm tối đã vẽ sơ đồ và chỉ đường cho tiểu đoàn 4 đánh vào trường thiếu sinh quân. Đồng bào giáo dân ở Phước Tĩnh không quản ngại nguy hiểm, xung phong lái thuyền máy chở bộ đội vượt sông, vượt biển đánh vào Vũng Tàu...
Có biết bao nhiêu tấm gương như thế đã xuất hiện trong quá trình phát triển của chiến dịch.

Các chiến sĩ trong sư đoàn khi rời vùng căn cứ Hoài ân hồi tháng 3, không ai ngờ rằng mùa xuân này họ sẽ truy kích địch tới Vũng Tàu và cũng là mùa xuân chấm dứt 20 năm chiến đấu gian khổ của quân dân miền Nam. Cán bộ, chiến sĩ sư đoàn đều thấy tự hào vì đã góp phần xứng đáng của mình trong mùa xuân lịch sử ấy.

Suốt 56 ngày đêm (từ 4 tháng 3 đến 30 tháng 4) với quân số và trang bị rất hạn chế, sư đoàn đã đánh hơn 200 trận lớn nhỏ, loại khỏi vòng chiến đấu hơn hai vạn tên địch. Trong đó bắt sống và gọi hàng một vạn rưởi tên, có một trung tướng, một chuẩn tướng, ba đại tá, chín trung tá, 32 thiếu tá và 719 sĩ quan cấp úy. Cùng các đơn vi bạn và quân dân địa phương tiêu diệt và làm tan rã sư đoàn 22, lữ dù 1, lữ dù 2, liên đoàn biệt động 31, trung đoàn 4 và 5 sư đoàn 2, hai liên đoàn bảo an, sư đoàn 6 không quân, đám tàn quân của sư đoàn lính thủy đánh bộ, ngụy quyền ở ba tỉnh Bình Định, Ninh Thuận, Phước Tuy và đặc khu Vũng Tàu - Côn Đảo, một chiến công chưa từng có trong lịch sử 10 năm đánh Mỹ của sư đoàn. Công lao đó đã được Quốc hội và Chính phủ tặng thưởng ba huân chương Quân công từ hạng nhất đến hạng ba, được Bộ tư lệnh Quân đoàn 2 tặng hai lá cờ mang dòng chữ: “Thần tốc, táo bạo, quyết chiến, toàn thắng” và “Đơn vị hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử”.

Vào những ngày sau đó, sư đoàn liên tiếp được các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước và quân đội tới thăm. Ngày 26 tháng 5, sư đoàn đón Đại tướng Văn Tiến Dũng. Ngày 29 tháng 5, đón Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Ngày 30 tháng 6 đón thủ tướng Phạm Văn Đồng và ngày 12 tháng 10 đón Bác Tôn kính mến.

Cuối năm 1975, khi đang tiến hành chiến dịch gỡ bom mìn địch gài lại ở chiến trường Bình Định và truy quét bọn phỉ Phun-rô ở Đắc Lắc - Khánh Hòa thì một tin vui nữa đến với cán bộ và chiến sĩ sư đoàn. Ngày 8 tháng 9 năm 1975, Quốc hội nước Việt Nam dân chủ cộng hòa quyết  định tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân cho các đơn vị “Lập được nhiều thành tích đặc biệt xuất sắc trong chiến đấu, phục vụ chiến đấu trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân 1975 giải phóng miền Nam, góp phần đưa sự nghiệp kháng chiến chống Mỹ cứu nước của dân tộc ta đến thắng lợi hoàn toàn” (Chú thích 1. Trích Quyết nghị của Quốc hội nước Việt Nam dân chủ cộng hòa số 39/NQ/QH/K5 ngày 8-9-1975.). Trong đó có sư đoàn 3 Sao Vàng và trung đoàn 141, trung đoàn thứ ba của sư đoàn được nhận danh hiệu cao quý ấy.

Trong những ngày tràn ngập niềm vui ấy các chiến sĩ trong sư đoàn càng biết ơn Đảng và thương nhớ Bác Hồ, thương nhớ biết bao đồng bào, đồng chí trên chiến trường Bình Định, Quảng Ngãi đã chiến đấu, hy sinh, chiến trường mà mỗi người dân, mỗi thước đất đã trở thành một phần xương thịt của mỗi cán bộ, chiến sĩ trong sư đoàn. Mọi người đều nghĩ rằng từ nay họ sẽ được sống, lao động và học tập để xây dựng quân đội, xây dựng và bảo vệ đất nước trong hoà bình, thống nhất, phồn vinh. Họ chưa biết được một kẻ thù mới đã xuất hiện, và những cuộc chiến đấu mới đang đợi họ ở phía trước.

CHƯƠNG BẢY: ĐỊA BÀN MỚI, NHIỆM VỤ MỚI, KẺ THÙ MỚI

1. THẾ TRẬN

Khi truy kích giặc tới phần đất cuối cùng của bán đảo Vũng Tàu cũng như khi vượt biên đi giải phóng Côn Đảo trong chiến địch Hồ Chí Minh lịch sử, các chiến sĩ sư đoàn Sao Vàng ít ai nghĩ rằng, để bảc vệ lãnh thổ thiêng liêng của Tổ Quốc, bốn năm sau, họ lại bước vào một cuộc chiến đấu mới, chống một kẻ thù mà hôm qua còn là đồng chí, còn là người bạn.

Tháng 6 năm 1976, trước những âm mưu mới của giới cầm quyền Bắc Kinh, Bộ Tổng Tham mưu quyết định điều sư đoàn Sao Vàng của Quân khu 5 ra phía bắc, làm nhiệm vụ thường trực cơ động của Quân khu 3 và của Bộ.

Lúc này, tình hình biên giới phía tây-nam Tổ Quốc đã có những diễn biến phức tạp. Ngay từ cuối tháng 4 năm 1975, bọn phản động Pôn Pốt - lêng Xa-ri, theo lệnh của Bắc Kinh đã tập kích đánh chiếm nhiều đồn biên phòng Việt Nam ở biên giới giữa hai nước, tổ chức nhiều vụ đột nhập vũ trang sâu sang lãnh thổ Việt Nam, gây nên nhiều tội ác man rợ đối với đồng bào ta sống dọc theo biên giới ở địa phận Quân khu 5, Quân khu 7 và Quân khu 9.

Ở biên giới phía bắc, những cuộc khiêu khích vũ trang của quân Trung Quốc cũng liên tiếp xảy ra tại các đồn biên phòng, các cột mốc biên giới. Bọn người theo chủ nghĩa Mao đã không từ bất kỳ một thủ đoạn hèn hạ nào để lấn chiếm từng thước đất, kể cà việc lén lút di chuyển các cột mốc đến những vụ đột nhập sâu sang lãnh thổ Việt Nam.
Như vậy, trong cùng một lúc, bè lũ phản động Bắc Kinh đã nham hiểm thọc hai mũi dao vào hai đầu Tổ Quốc ta, kết hợp với việc âm mưu gây rối trong nội địa, hy vọng có thể làm suy yếu, tiến tới khuất phục nước Việt Nam, một đất nước vừa trải qua 30 năm chiến tranh gian khổ và ác liệt nhất trong lịch sử của mình.

Nguy cơ của một cuộc chiến tranh xâm lược do bọn bành trướng Bắc Kinh gây ra đối với Tổ Quốc ta đang đến gần. Một lần nữa, cùng với quân dân cả nước, với trách nhiệm thiêng liêng chiến đấu bảo vệ Tổ Quốc, các chiến sĩ sư đoàn Sao Vàng chuẩn bị mọi mặt, sẵn sàng đối đầu với quân Trung Quốc xâm lược. Và họ đã tổ chức cuộc hành quân trở lại phía bắc với tỉnh thần khẩn trương nhất.

Trong buổi gặp mặt thân mật chia tay với cán bộ sư đoàn, Thiếu tướng Đoàn Khuê thay mặt Bộ tư lệnh Quân khu 5 đã trao tặng sư đoàn lá cờ mang dòng chữ: “Phát huy truyền thống,sẵn sàng chiến đấu, sản xuất qiỏi, đoàn kết quân dân tốt”. Nhân dịp này, với tình cảm của những người ruột thịt, tỉnh ủy và nhân dân Bình Định đến thăm và tặng sư đoàn lá cờ với dòng chữ “Nghĩa tình sắt son”. Hai lá cờ đã nói lên tất cả tấm lòng của Bộ tư lệnh Quân khu, của quân dân miền Trung đối với sư đoàn.

Ngày 13 thăng 7 năm 1976, chuyến xe đầu tiên của  sư đoàn lên đường. Đoàn xe lần lượt qua Phú Yên, vượt đèo Cù Mông xuống thung lũng Vân Canh. Một vùng đất quen thuộc, hiện ra trước mắt các chiến sĩ. Từ đây, mỗi địa phương đều gợi lên một chiến công, đều gắn bó với một thời kỳ oanh liệt trong trang sử mười năm trưởng thành và chiến đấu của sư đoàn. Lòng các chiến sĩ bồi hồi khi xe qua ngã ba đường số 19, con đường đẫm máu bọn lính đánh thuê Nam Trịều Tiên và đã kết thúc số phận bi thảm của sư đoàn 22 ngụy vào mùa hè năm trước.

Xe chạy qua những miền đất trù phú của tỉnh Bình Định, các chiến sĩ nhớ tới những tháng năm nóng bỏng hoạt động độc lập ở phía nam tỉnh, ở Phù Mỹ miền đất gợi nhớ những năm tháng vẻ vang với những người mẹ, người chị khi gặp các chiến sĩ vượt “ranh” xuống chỉ biết ôm lấy họ mà khóc để rồi vài hôm sau, kéo đi bao vây bức hàng, bức rút hàng loạt chốt điểm địch. Xe vượt qua Bồng Sơn, Đệ Đức, Tam Quan, Hoài Châu. Lòng mọi người nhói lên một niềm day dứt, sự day dứt của một đứa con đi qua nhà mà không kịp dừng lại để thăm những người mẹ, người cha đã thắt lưng buộc bụng nuôi mình, hôm nay đã kiên nhẫn cày cuốc, xây dựng lại làng mạc bị chiến tranh tàn phá.

Trong suốt những năm trụ bám ở vùng đất này cho tới khi dừng lại ở bán đảo Vũng Tàu lộng gió, lòng các chiến sĩ không lúc nào nguôi nỗi nhớ đất, nhớ người Nghĩa Bình. Họ luôn thầm mong sẽ có dịp trở về vùng đất ấy cùng với đồng bào trồng lại từng gốc dừa, dựng lại từng ngôi nhà, xóa dần đi những vết tích đau thương cũ. Nhưng bọn bành trướng Bắc Kinh đã không cho họ kịp làm công việc đó.

Đoàn xe nối nhau chạy qua những vùng đất sâu nặng nghĩa tình, gắn bó sắt son. Trước mắt các chiến sĩ là nhiệm vụ, là một cuộc chiến đấu mới, sau lưng họ là chiến công. Họ tin một cách mãnh liệt rằng, đã có những tháng năm như thế, họ sẽ không lùi bước trước bất kỳ một kẻ thù nào nếu chúng dám đụng đến Tổ Quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Mới ngày nào, họ còn phải làm cuộc trường chinh vào phía nam, hôm nay họ lại hành quân cuồn cuộn ra phía bắc. Miền đất hôm qua là hậu phương lớn, hôm nay đang đứng trước một kẻ thù mới.

Cuộc hành quân lịch sử vượt 1.400 ki-lô-mét bằng cơ giới của sư đoàn kết thúc vào những ngày đầu tháng 8 năm 1976. Tỉnh ủy và các cơ quan tỉnh Hà Bắc cũng như chính quyền và nhân dân hai huyện Lục Nam, Lục Ngạn, nơi sư đoàn đứng chân, bằng mọi cách đã giúp đỡ sư đoàn ổn định nơi ăn, chốn ở, vui mừng đón sư đoàn như đón những người con thân yêu đi chiến đấu xa trở về.

Từ tháng 8 năm ấy, sư đoàn vừa làm nhiệm vụ thường trực cơ động, sẵn sàng chiến đấu vừa làm nhiệm vụ xây dựng kinh tế và huấn luyện chiến sĩ mới cho Quân khu 3, một công việc hết sức mới mẻ đối với sư đoàn.

Lúc bấy giờ, bọn bành trướng Bắc Kinh thông qua bọn tay sai Pôn-pốt-lêng Xa-ri đang đẩy cuộc xâm lấn ở biên giới tây-nam thành một cuộc chiến tranh xâm lược tàn khốc trên mốt quy mô lớn. Bọn Pôn-pốt đã huy động hàng vạn quân tràn sang lãnh thổ Việt Nam, tàn sát, cướp bóc, hãm hiếp gây nên những tội ác tày trời đối với nhân dân ta. Chúng ngang ngược đòi chủ quyền đảo Phú quốc, các tỉnh miền Tây và đe dọa tiến quân vào Sài Gòn. Kết hợp với mũi dao thọc vào bên sườn ấy, bọn cầm quyền Bắc Kinh đơn phương tuyên bố cắt viện trợ, rút chuyên gia về nước, đình chỉ hơn bảy mươi công trình đang xây cất dở dang, xúi giục bọn xấu trong người Việt gốc Hoa chống lại Chính phủ ta, rời bỏ nơi họ đang sinh sống, vượt biên giới về Trung Quốc. Đối với các tỉnh phía nam, chúng gây nên một làn sóng di tản ồ ạt. Một chiến địch tiến công vào nước Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam đã được triển khai trên tất cả các mặt: quân sự, chính trị, kinh tế và ngoại giao. Chúng hy vọng trong một thời gian ngắn có thể bẻ gãy được ngọn cờ Việt Nam, lực lượng chủ yếu ngăn chặn làn sóng bành trướng của chúng xuống Đông-nam Á.

Những điều kiện chuẩn bị cho một cuộc xâm lược vũ trang lớn đang được chúng đẩy tới mức độ cao.

Thời gian này sư đoàn đang làm nhiệm vụ huấn luyện tân binh, tham gia xây dựng kinh tế và thực hiện chính sách phục viên, xuất ngũ cho cán bộ chiến sĩ. Nắm vững nhiệm vụ chính của mình, nhận thấy được những khó khăn, phức tạp nếu đơn vị bước vào chiến đấu ngay bởi sự trống thiếu đội ngũ cán bộ cơ sở và chuyên môn kỹ thuật do phải thực hiện ra quân hàng loạt, đảng ủy và chỉ huy sư đoàn chủ trương động viên số cán bộ, chiến sĩ có kinh nghiệm chiến đấu; có trình độ chuyên môn khá ở lại giúp sư đoàn đào tạo các cán bộ tiểu đội, pháo thủ, y tá, thông tin và huấn luyện chjến sĩ mới. Hai tiểu đoàn huấn luyện chiến sĩ mới và đào tạo hạ sĩ quan được tổ chức; các lớp đào tạo y tá, báo vụ, pháo thủ liên tục mở. Chỉ một thời gian ngắn sư đoàn đã có hàng ngàn cán bộ, chiến sĩ nòng cốt đủ khả năng chỉ huy và phục vụ chiến đấu, đây là một chủ trương mà sau này được đánh giá là nhạy bén và kiên quyết, bởi vai trò to lớn của nó trong những ngày chiến đấu bảo vệ biên giới Tổ quốc.

Mọi công việc vừa hoàn thành thì trung tuần tháng 7 năm 1978 sư đoàn được lệnh về Quân khu 1 làm nhiệm vụ phòng thủ ở đông-nam tỉnh Cao Lạng, một địa bàn trọng yếu của quân khu và của Bộ.

Nếu như hai năm trước, tỉnh ủy và nhân dân Hà Bắc đón sư đoàn như đón những người con đi chiến đấu xa trở về thì hôm nay, tỉnh ủy và nhân dân Lạng Sơn đã nồng nhiệt đón sư đoàn như đón những người con đến đứng chung một chiến hào, một trận địa, chia sẻ từng nỗi lo toan và cùng sẵn sàng chiến đấu bảo vệ từng quả đồi, từng con suối, từng màu áo của các dân tộc trên mảnh đất địa đầu của Tổ Quốc.

Cũng như nhiều tỉnh biên giới khác, địa hình Lạng Sơn chủ yếu là đồi núi kế tiếp, xen kẽ nhau: Tỉnh có 10 huyện thì năm huyện nằm dọc theo biên giới với chiều dài 253 ki-lô-mét (từ cột mốc 1 đến cột mốc 61). Phía bắc giáp Quảng Tây (Trung Quốc), phía đông giáp Quảng Ninh, tây giáp Cao Bằng và phía nam giáp Hà Bắc với các con đường chiến lược quan trọng là 1B, 4A, 4B. Tuyến đường sắt chạy song song với đường 1A từ Hà Nội đến cột mốc số 0 ở Hữu Nghị Quan (cũ).
Lạng Sơn là tỉnh biên giới gần Thủ đô Hà Nội nhất( 150 ki-lô-mét), lại có đường sắt, đường bộ, thuận tiện cho việc di chuyển lực lượng. Vì vậy, khi cuộc chiến tranh với bọn bành trướng Bắc Kinh xảy ra, nhất định chúng sẽ chọn Lạng Sơn làm hướng tiến công chủ yếu.

Chính tại vùng đất cửa ngõ hiểm trở này, đến nay vẫn còn ghi lại những kỳ tích lịch sử nổi tiếng gắn liền với chiến công của tổ tiên ta trong hàng ngàn năm chống quân xâm lược phương bắc. Tại đây, Thoát Hoàn đã phải chui vào ống đồng thoát thân. Liễu Thăng phải bỏ xác tại Mã Yên, Tôn Sỹ Nghị sau trận đại bại ở Đống Đa cũng bỏ chạy thục mạng qua đất Lạng Sơn để thoát về bên kia biên giới. Có thể nói trong những cuộc chiến tranh chống bọn xâm lược phương bắc ấy, đồng bào các dân tộc Lạng Sơn là người cầm vũ khí đứng lên đánh tên xâm lược đầu tiên và cũng là người quét sạch tên địch cuối cùng ra khỏi đất nước. Lạng Sơn còn nổi tiếng với cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn (1940), với chiến địch Biên giới (1950) trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Trong kháng chiến chống Mỹ, nhân dân các dân tộc Lạng Sơn đã gửi hàng vạn con em đi các chiến trường chiến đấu và cùng quân dân cả nước đánh bại cuộc chiến tranh phá hoại của giặc Mỹ.

Cảnh giác, đoàn kết và anh dũng chống giặc ngoại xâm là truyền thống, là niềm tự hào của nhân dân các dân tộc Lạng Sơn.

Nói đến Lạng Sơn, không thể không nói tới động Tam Thanh, chợ Kỳ Lừa, thị trấn Đồng Đăng... mà phiên chợ nào cũng là một ngày hội tưng bừng của các dân tộc Tày, Nùng, Dao. Tại miền đất này, tiếng đàn tính, tiếng hát then, hát lượn, hát xli đã vang lên trong cuộc sống thanh bình, êm ả từ sau chiến thắng Điện Biên Phủ 1954. Giờ đây, cuộc sống ấy đang bị bọn phản động Bắc Kinh đe dọa. Chúng không muốn có một tỉnh Cao Lạng giàu đẹp ở bên cạnh, cũng như bọn phong kiến phương bắc trong lịch sử không muốn có một nước Việt Nam độc lập ở phương nam.

Trung tuần tháng 7 năm 1978  toàn bộ đội hình sư đoàn Sao Vàng cùng với trung đoàn 166 pháo mặt đất và trung đoàn 272 pháo phòng không của quân khu và nhiều đơn vị trực thuộc khác của Bộ đã có mặt ở Lạng Sơn.

Ngày 9 và 10 tháng 8, đảng ủy sư đoàn họp xác định quyết tâm xây dựng phương án phòng thủ cơ bản. Khác với cuộc kháng chiến chống Mỹ - ngụy trước đây ở miền Nam, đối tượng tác chiến lần này của sư đoàn Sao Vàng là một đối tượng hoàn toàn mới. Làm thế nào để có thể phòng ngự được thật vững và giữ được thế chủ động ngay từ đầu?. Làm thế nào để có thể kết hợp được những kiến thức mới về phòng ngự trận địa, về phản kích, với những kinh nghiệm tiến công và phòng giữ trước đây, khi trận địa phòng ngự sư đoàn đang đảm nhiệm là một vùng quan trọng của biên giới quốc gia? Đó là những câu hỏi đặt ra không chỉ trên lĩnh vực tư tưởng mà cả trong công tác tổ chức, chỉ huy, chiến thuật và chiến đấu cụ thể.

Sau hai ngày làm việc, hội nghị khẳng định: “Chủ động, sẵn sàng đánh địch nhất định sẽ tìm ra cách đánh. Và phương án phòng ngự cơ bản của sư đoàn được thông qua.

Những ngày sau đó, một đợt mở đường xây dựng trận địa đã diễn ra sôi nổi và khẩn trương. Bộ đội và nhân dân các dân tộc ở Lạng Sơn với cuốc xẻng, xe gạt, xe ủi tất cả đều đổ ra mặt đường, đổ lên các điểm cao. Mỗi ngày mỗi giờ đối với sư đoàn lúc này hết sức quý giá... Khẩu hiệu hành động của bộ đội là: Nằm sương ngủ đất để hoàn thành trận địa phòng ngự. Bộ tư lệnh sư đoàn vừa đôn đốc xây dựng trận địa, vừa tổ chức cho các đơn vị tranh thủ ôn luyện chiến thuật cũ cũng như học tập các chiến thuật mới. Kết quả, sau năm tháng lao động quên mình, hơn 113.500 mét khối đất đá được đào đắp, gần 20 nghìn công sự được xây dựng, hàng chục bãi mìn hỗn hợp, bãi vật cản đã được bố trí và ngụy trang dọc theo biên giới. Các lớp học bồi dưỡng kỹ thuật, chiến thuật cho cán bộ các cấp cũng đạt kết quả tốt.

Cùng với việc nâng cao chất lượng huấn luyện quân sự bộ tư lệnh sư đoàn và cơ quan chính trị còn tổ chức những đợt học tập chính trị sâu rộng trong toàn sư đoàn mà trọng tâm là xác định rõ nhiệm vụ mới, kẻ thù mới, trên địa bàn mới. Hai cuộc vận động: “phát huy bản chất tốt đẹp, nâng cao sức mạnh chiến đấu của các lực lượng vũ trang nhân dân” và “Bồi dưỡng, rèn luyện, lựa chọn những quần chúng ưu tú kết nạp vào Đảng” do Ban Bí thư Trung ương Đảng và đảng ủy quân khu phát động được các đơn vị trong sư đoàn nhiệt liệt hưởng ứng. Các chỉ tiêu thi đua phấn đấu trở thành chiến sĩ ưu tú, đơn ại quyết thắng, cá nhân diệt 30 - 40 tên địch trở thành phổ biến hầu khắp các đơn vị.

Đầu tháng 10, Bộ chỉ huy, Mặt trận thống nhất nam Cao Lạng được thành lập do đồng chí Nguyễn Duy Thương, sư đoàn trưởng sư đoàn Sao Vàng làm chỉ huy trưởng, đồng chí Hoàng Trường Minh, ủy viên Trung ương Đảng, bí thư tỉnh ủy Cao Lạng làm chính ủy. Thành phần của Bộ chỉ huy Mặt trận còn có các đồng chí đại diện ủy ban nhân dân tỉnh, bộ chỉ huy quân sự tỉnh, ty công an và thị đội Lạng Sơn. Song song với việc thành lập Bộ chỉ huy Mặt trận, ban chỉ huy thống nhất các huyện cũng được thành lập gồm huyện ủy, huyện đội và cán bộ chỉ huy trung đoàn. Theo chỉ thị của trên, Bộ tư lệnh Mặt trận thống nhất nam Cao Lạng chủ trương rút một số cán bộ sư đoàn Sao Vàng về tăng cường cho các trung đoàn của tỉnh, tiểu đoàn của huyện đồng thời đảm nhiệm việc bồi dưỡng huấn luyện kỹ chiến thuật cho các lực lượng địa phương. Các tiểu đoàn bộ đội địa phương thị xã Lạng Sơn và các huyện Văn Lãng, Cao Lộc được bố trí trong đội hình các trung đoàn chủ lực do trung đoàn chỉ huy.

Cho đến cuối tháng 1 năm 1979, trận địa phòng ngự thê đội 1 của sư đoàn căn bản được xây dựng xong với chiều dài 60 ki-lô-mêt. Trận địa thê đội 2 cũng đang được triển khai. Khu vực phòng ngự của sư đoàn tuy chưa hoàn chỉnh nhưng đã được chuẩn bị súng đạn, công sự, lương thực, nước uống khá chu đáo. Các chiến sĩ đều tin chắc rằng, trong trận quyết chiến sắp tới, một lần nữa, chiến thắng sẽ lại thuộc về họ.

*
*      *

Ở bên kia biên giới, bọn giặc cũng ráo riết đào đắp công sự, tập trung xe pháo chuẩn bị cho một cuộc xâm lược lớn.
Thời gian này, Mặt trận dân tộc cứu nước Cam-pu-chia đã được thành lập. Quân đội nhân dân Việt Nam cùng lực lượng cách mạng Cam-pu-chia đã đánh bại quân của bọn Pôn-pốt ra khỏi biên giới Việt Nam Cam-pu-chia. làm chủ nhiều vùng đất đai rộng lớn.

Vào đầu tháng 7 năm 1978, bọn phản động Bắc Kinh gây ra vụ “nạn kiều” cưỡng bức hàng vạn gia đình người Việt gốc Hoa công khai kéo qua cửa khẩu Hữu Nghị Quan về nước. Đoàn người khốn khổ bị chúng lừa gạt này nối nhau đi trên các ngả đường, đói khát, bệnh tật không ngừng giày vò, hành hạ họ. Ngày 12 tháng 7, chúng đột ngột đóng chặt cửa khẩu, khiến đám người đi từ các nơi đến đây bị dồn cục lại, phải sống trong cảnh màn trời chiếu đất. Nhiều lần đại diện của ta yêu cầu chúng mở cửa nhưng chúng không chịu. Xúi giục người ta đi rồi giở trò không cho người ta đi tiếp là một thủ đoạn thấp hèn nhằm vu khống Đảng và Chính phủ ta. Ngày 25 tháng 8, chúng còn cho côn đồ từ bên kia biên giới tràn sang, dùng dao quắm, gậy gộc hành hung các nhân viên y tá, các mẹ, các chị đang chữa chạy, cung cấp thuốc men cho những người Hoa đau yếu. Hôm đó, các chiến sĩ đồn 193 bộ đội biên phòng ở Hữu Nghị Quan đã kiên quyết đánh trả bọn địch và Lê Đình Chinh, người chiến sĩ ưu tú đã anh dũng hy sinh trong lúc trừng trị những hành động côn đồ của giặc.

Cái chết anh hùng của người chiến sĩ biên phòng ấy đã gây xúc động lớn trong toàn sư đoàn. Một phong trào thi đua trở thành chiến sĩ ưu tú, phấn đấu trở thành đảng viên, đoàn viên dấy lên khắp các đơn vị. Học tập Lê Đình Chinh, chiến sĩ trinh sát mới nhập ngũ NguyễnVăn Tân thuộc trung đoàn 12, trong một lần đi tuần tra bị một toán lính Trung Quốc nhảy ra bắt cóc; một tên giặc lao tới ôm chặt lấy Tân; rất nhanh, Tân lộn người né tránh, rút dao cắm vào giữa lưng hắn. Đó là tên lính Trung Quốc đầu tiên bị các chiến sĩ sư đoàn Sao Vàng tiêu diệt. Mũi dao của Tân đã mở đầu cho những đòn trừng trị địch đáng sau đó đối với bọn lính Trung Quốc xâm lược.

Cuối tháng 10 năm 1978. Thượng tướng Chu Huy Mân, chủ nhiệm Tổng cục Chính trị cùng với đoàn cán bộ Tổng cục Chính trị lên kiểm tra trận địa phòng ngự của sư đoàn. Đến trận địa của tiểu đoàn 4 trung đoàn 12, đồng chí hỏi các chiến sĩ:

- Các đồng chí rời đồng bằng lên canh giữ những dải đồi trọc, khí hậu khắc nghiệt này có ý nghĩa gì?”

- Đồi trọc nhưng là lãnh thổ của đất nước ta. Có giữ được dải đồi này mới giữ được đồng bằng, mới bảo vệ được Tổ quốc ạ? - Một chiến sĩ trả lời.

Thượng tướng gật đầu nói:

- Đúng, dù là đồi trọc nhưng cha ông ta đã phải đánh đổi biết bạo xương máu mới có được. Dù là đá sỏi, nhưng đó là chủ quyền của Tổ quốc. Các đồng chí nhận thức như thế là rất đúng, rất tốt.

Tiếp đó là những lần kiểm tra của Đại tướng Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Văn Tiến Dũng, Trung tướng Tổng Tham mưu trưởng Lê Trọng Tấn, Trung tướng Giám dốc Học viện quân sự cấp cao Hoàng Minh Thảo. Các đồng chí đều đi khắp lượt các điểm tựa phía trước, tham gia ý kiến với bộ tư lệnh sư đoàn, cán bô các cấp và chiến sĩ về bố trí trận địa và cách đánh. Sự quan tâm của các đồng chí đã củng cố thêm thế trận của sư đoàn và tăng thêm niềm tin đối với cán bộ, chiến sĩ.

Cùng với sự chỉ đạo, theo dõi thường xuyên của Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng và Bộ tư lệnh Quân khu, tỉnh ủy và nhân dân tỉnh Lạng Sơn cũng đánh cho sư đoàn sự chăm sóc đặc biệt. Ngay sau vụ Trung Quốc cho côn đồ sang hành hung ở Hữu Nghị Quan ngày 25 tháng 8, tỉnh ủy và ủy ban nhân dân tỉnh đã chỉ thị cho các xưởng cơ khí trong toàn tỉnh ngừng sản xuất các mặt hàng trong một thời gian, tập trung làm chông sắt, cọc sắt chi viện cho sư đoàn xây dựng trận địa phòng ngự. Các đội dân quân sát cánh cùng với các chiến sĩ, các đồn biên phòng đi tuần tra ngày đêm, sẵn sàng trừng trị bọn thám báo đột nhập vũ trang, khiêu khích.

Các đoàn đại biểu của tỉnh ủy, ủy ban nhân dân, tỉnh hội phụ nữ, tỉnh đoàn thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh thường xuyên đến các trận địa, thăm hỏi, động viên chiến sĩ. Chị Đường Thị Kim, tỉnh ủy viên, hội trưởng hội phụ nữ tính, mỗi lần cùng với đoàn cán bộ phụ nữ đến thăm các điểm tựa, ngoài quà bánh, các chị còn mang theo gà con, hạt giống rau để các chiến sĩ phát triển chăn nuôi, sản xuất.

Từ Hà Bắc, Hà Nội, với vị trí là hậu phương trực tiếp của các tỉnh biên giới phía bắc, đặc biệt, với tinh thần chuẩn bị đánh quân Trung Quốc xâm lược từ xa, đã huy động hàng trăm chuyến xe, chở hàng ngàn tấn lương thực, thực phẩm, hàng hóa cho sư đoàn Sao Vàng và quân dân Lạng Sơn đủ dùng trước mắt và chiến đấu lâu dài. Rồi các cơ quan trung ương, các trường đại học, trung học, các trường phổ thông cơ sở ở Hà Nội, ở các tỉnh miền Nam, ở Thành phố Hồ Chí Minh liên tiếp gửi lên biên giới, gửi đến sư đoàn Sao Vàng nhiều quà tặng, thư thăm hỏi, khích lệ ân tình.

Có thể nói, chưa bao giờ trong lịch sử chiến đấu của mình, chiến sĩ sư đoàn lại thấy được gần gũi với hậu phương lớn, được sự chăm sóc, động viên của cả nước kịp thời như lúc này. Niềm phấn chấn, niềm tin, niềm tự hào tràn ngập trong lòng chiến sĩ.

Những ngày chuẩn bị trận địa khẩn trương và ấm tình quân dân nhanh chóng trôi qua. Rồi mùa xuân đến trên các triền đồi bao quanh các điểm tựa, hoa mận nở bung từng mảng trắng xóa xén kẽ với những mảng hoa đào đỏ tươi. Nhân dịp năm mới, sư đoàn Sáo Vàng vui mừng được nhận lẵng hoa của Bác Tôn gửi tặng. Trong buổi lễ đón nhận lẵng hoa của Bác Tôn, chính ủy sư đoàn Nguyễn Khắc Hào bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc của toàn thể cán bộ chiến sĩ trong sư đoàn trước sự quan tâm chăm sóc của Đảng, Chính phủ và Bác Tôn nhân dịp năm mới và hứa: “Nếu kẻ thù liều lĩnh xâm phạm biên giới Tổ quốc, sư đoàn kiên quyết đánh thắng chúng ngay từ trận dầu, thắng liên tục, thắng giòn giã để bảo vệ biên giới Tổ Quốc, xứng đáng với sự chăm sóc của Đảng, Chính phủ và Bác Tôn kính mến”

Lời hứa ấy, hơn một tháng sau, đối với các chiến sĩ Sao Vàng đã trở thành một lời thề.

2. NGÀY 17 THÁNG 2 NĂM 1979

Đầu tháng giêng, khi cuộc chiến đấu ở biên giới phía tây-nam bước vào giai đoạn kết thúc (ngày 7 tháng 1 theo yêu cầu của bạn, Quân đội nhân dân Việt Nam cùng với Quân giải phóng Cam-pu-chia tiến vào giải phóng Phnôm Pênh) thì ở biên giới phía bắc, các lực lượng vũ trang nhân dân ta cũng được lệnh tăng cường cảnh giác, sẵn sàng giáng trả bất kỳ hành động điên cuồng nào của bè lũ phản động Bắc Kinh.

Bấy giờ đang là mùa xuân, nhưng bầu không khí ở biên giới Việt - Trung lúc nào cũng căng thẳng. Một cuộc tiến công xâm lược trên quy mô lớn của địch đang được gấp rút chuẩn bị. Tính đến ngày 16  tháng 2 năm 1979, chín quân đoàn thuộc năm đại quân khu trong số 11 đại quân khu của chúng, bốn sư đoàn địa phương, 1.908  khẩu pháo từ 85 đến 152 mi-li-mét cùng với hàng trăm dàn hỏa tiễn của 41 trung đoàn đã được lệnh chuẩn bị tiến công ồ ạt sang lãnh thổ Việt Nam.

Với một lực lượng quân số và vũ khí to lớn như vậy, bọn bành trướng Bắc Kinh chủ định tiến công trên hai hướng: Hướng chủ yếu từ Cao Bằng đến Quảng Ninh, hướng thứ yếu từ thị xã Lào cai đến Phong Thổ, Hà Tuyên. Trên hai hướng này, chúng sẽ tiến công vào sáu khu vực trong đó có ba khu vực trọng điểm là ba thị xã Lào Cai, Cao Bằng, Lạng Sơn. Trong ba khu vực kể trên, thị xã Lạng Sơn, nơi sư đoàn Sao Vàng bố trí trận địa bảo vệ được coi là khu vực chủ yếu nhất vì đó là bàn đạp tốt nhất để tiến tới Thủ đô Hà Nội và vùng đồng bằng bắc bộ

Hứa Thế Hữu, nguyên tư lệnh đại quân khu Quảng Châu, người cộng sự thân thiết của Đặng Tiểu Bình được bổ nhiệm làm tư lệnh mặt trận. Dương Đắc Chí, tư lệnh đại quân khu Vũ Hán, người đã từng chỉ huy cuộc chiến tranh ở Triều Tiên trước đây được giao nhiệm vụ đặc trách chỉ huy các cuộc hành quân trực tiếp xâm lược Việt Nam. Cả hai tên tướng cáo già này đinh ninh chỉ trong hai ngày 17 và 18, với một lực lượng quân sự áp đảo, chúng sẽ làm chủ Cao Bằng - Lạng Sơn - Lào Cai để tiếp tục mở rộng cuộc chiến tranh xâm lược vào sâu lãnh thổ Việt Nam. Sở dĩ chúng chọn thời gian này và chọn ngày 17 tháng 2 là ngày khởi đầu cuộc tiến công vì cho rằng, lúc đó, đại bộ phận lực lượng của ta còn đang giải quyết hậu quả ở mặt trận tây nam và ngày 17  còn là ngày cuối tuần, ngày mà dư luận thế giới thường ít quan tâm đến tình hình quốc tế. Nếu giành được thắng lợi trọn vẹn trong hai ngày, chúng sẽ đặt dư luận vào một việc đã rồi. Mặt khác, bất ngờ tiến công trên toàn tuyến biên giới phía bắc Việt Nam, chúng hy vọng có thể buộc các lực lượng chủ lực của Việt Nam đang làm nhiệm vụ quốc tế ở Cam-pu-chia phải rút về nước. Nhờ thế mà bọn tàn quân của Pôn Pồt sẽ thôi bị truy kích và có điều kiện hồi phục trở lại.

3 giờ 30 phút sáng ngày thứ bảy, 17 tháng 2, mặt đất ba huyện Trà Lĩnh, Hà Quảng, Quảng Hòa (Cao Bằng) rung lên dữ dội trong tiếng nổ tội ác của đạn pháo đủ các loại từ bên kia biên giới bắn sang, mở đầu cho cuộc tiến công xâm lược quy mô trên toàn tuyến biên giới của bọn phản bội Bắc Kinh.

Sau loạt pháo đầu tiên đó của quân Trung Quốc, bộ tư lệnh sư đoàn Sao Vàng nhận được điện khẩn của Bộ tư lệnh Quân khu 1: “Địch bắn pháo và có khả năng tiến công Cao Bằng. Hướng sư đoàn 3 cần tăng cường cảnh giác và nhanh chóng tổ chức đơn vị sẵn sàng chiến đấu”.

Ngay sau đó, cán bộ chủ trì các cấp đang tập huấn ở sư đoàn và quân khu được lệnh nhanh chóng về đơn vị và mệnh lệnh chiến đấu được chuyển ngay xuống các điểm tựa, các trận địa hỏa lực toàn sư đoàn.

5 giờ sáng, giữa lúc bầu trời còn dày đặc sương mù, đạn pháo địch bắt đầu bắn phá trên đất Lạng Sơn. Dọc tuyến biên giới từ mốc số 15 (Văn Lãng) trên mốc số 45 (Lộc Bình); dọc trục đường 1A từ Hữu Nghị Quan  đến Tam Lung, dọc trục đường 1B từ Thâm Mô đến Đồng Uất và các điểm cao bao quanh thị trấn Đồng Đăng dày đặc khói đạn.

Mở đầu cuộc tiến công vào Lạng Sơn, địch dùng lực lượng của hai quân đoàn 55 và 43, một trung đoàn bộ binh địa phương, ba tiểu đoàn xe tăng, thiết giáp, được pháo binh chi viện tối đa tiến công trên hai hướng: Hướng chủ yếu do hai sư đoàn tăng cường hai tiểu đoàn xe tăng của quân đoàn 55 đảm nhiệm đánh chiếm thị trấn Đồng Đăng, Tam Lung, Khôn Làng Tân Yên, tổ chức thành ba cánh: Cánh chủ yếu do sư đoàn 163, tăng cường một tiểu đoàn xe tăng bắt đầu từ cửa khẩu Hữu Nghị Quan tiến theo đường bộ, đường sắt đánh chiếm Đồng Đăng, Pháo đài, điểm cao 339, Thâm Mô, 505, 423 và ngã ba đường 1A, 1B. Cánh phối hợp do sư đoàn 164 tăng cường một tiểu đoàn xe tăng, xuất phát từ mốc 15, 16 đánh chiếm xã Tân Yên, Tân Thanh, cắt đứt đường 4A từ Đồng Đăng đi Na Sầm, chiếm các điểm cao 386, 438 thọc ra Con Khoan chiếm Khôn Làng. Cánh vu hồi do một trung đoàn bộ binh được trang bị gọn nhẹ xuất phát từ mốc 19, 20 bí mật luồn lách vượt qua điểm cao 811, 675, 611 đánh chiếm điểm cao 409, khu đồi Chậu Cảnh, cắt đứt đường 1A tại ngã ba Tam Lung, cô lập Đồng Đăng.

Hướng thứ hai do quân đoàn 43 đảm nhiệm tổ chức thành hai cánh. Một cánh do sư đoàn 127 từ mốc số 32, 33 đánh vào Bản Xâm, Lục Quyên, Bản Trang, Ba Sơn...Cánh còn lại do sư đoàn 128 và một tiểu đoàn xe tăng từ mốc số 43, 45 đánh chiếm Chi Ma, điểm cao 392, 623, bản Khoai, bản Khiêng... Ngoài ra còn một trung đoàn địa phương đánh chiếm Bản Rọi (Cao Lộc) để mở đường tiếp tế bằng ngựa thồ cho cánh vu hồi vào Tam Lung.

Với ưu thế về lực lượng, lại chủ động về thời gian tiến công và có “lực lượng thứ năm” cài cấy từ lâu trên đất Việt Nam, thê đội 1 gồm quân đoàn 55 và quân đoàn 43 được lệnh bí mật bất ngờ bao vây tiêu diệt 2 trung đoàn 12 và 141 của ta ở sát biên giới, tạo bàn đạp cho thê đội 2 (quân đoàn 54) thọc vào tiêu diệt trung đoàn còn lại của sư đoàn Sao Vàng và chiếm thị xã Lạng Sơn vào ngày hôm sau, ngày 18.

Chúng dự tính, với thủ đoạn bí mật luồn sâu tạo thế chia cắt kết hợp với đòn tiến công áp đảo ở chính diện, đối phương sẽ nhanh chóng bị cô lập, rối loạn, chỉ có đầu hàng hoặc bị tiêu diệt

Ngay sau khi địch bắn những loạt pháo đầu tiên vào Lạng Sơn, các đơn vị pháo binh ta đã lần lượt giội đạn xuống các trận địa pháo và đội hình tiến  công của bộ binh địch. Trên các điểm tựa, cán bộ chiến sĩ nhanh chóng ra các chiến hào đánh trả quyết liệt với bộ binh và xe tăng địch. Nhiều nơi, bộ đội đánh giáp lá cà với giặc ngay trước cửa hầm, trước sân cỏ, hất chúng xuống sườn đồi. Các cây cầu từ Thanh Lòa, Bản Xâm về thị xã Lạng Sơn bị các chiến sĩ ta phối hợp với lực lượng địa phương phá sập.

Trên các huyện Tràng Đinh, Lộc Bình cũng như trên toàn tuyến biên giới từ Quảng Ninh đến Lai Châu, quân và dân các dân tộc cũng nổ súng chặn đánh quyết liệt các cánh quân khác của địch đang ỷ thế đông ồ ạt tràn qua các cột mốc biên giới.

Ngày 17 tháng 2, một ngày hết sức bình thường, một ngày mà mọi người dân Việt Nam đang lao động, xây dựng đất nước trong hòa bình bỗng trở nên một cái mốc trong lịch sử chống ngoại xâm oanh liệt của đất nước. Một kẻ thù mới đã lộ rõ nguyên hình với bộ mặt thâm hiểm ghê tởm, đầy tội ác, và một cuộc chiến đấu mới lại bắt đầu với dân tộc ta.

*
*      *

Những ai đã từng một lần đi qua Đồng Đăng đều không thể nào quên được thị trấn biên giới nhỏ bé này. Vào những phiên chợ, trên những con đường rải đá, dồn dập tiếng vó ngựa và vang lên tiếng khèn của những chàng trai từ rẻo cao đổ xuống. Rồi những cô gái các dân tộc duyên dáng, những ông ké bán thuốc nam, những bát hủ tiếu ngon nổi tiếng.
Đồng Đăng nằm cách cửa Hữu Nghị Quan ba ki-lô-mét về phía nam và cách thị xã Lạng Sơn 14 ki-lô-mét về phía bắc. Ở phía nam thị trấn là các điểm cao Pháo Đài, Thâm Mô, 339, ở phía đông-nam là Phai Môn, Chậu Cảnh...

Đồng Đăng, Văn Lãng là hướng phòng ngự do trung đoàn 12 đảm nhiệm. Địch đã chuẩn bị hết sức công phu cho cuộc tiến công vào khu vực này nhằm tiêu diệt nhanh chóng trung đoàn 12, chiếm gọn thị trấn Đồng Đăng trong chốc lát. Ngoài việc tập trung vào đấy hai sư đoàn bộ binh, một trung đoàn xe tăng có chi viện của sáu trung đoàn pháo binh, trong đêm 16 tháng 2, chúng đã tung các tổ thám báo mang theo bộc phá lọt vào Đồng Đăng móc nói với bọn phản động lập thành các toán vũ trang phục sẵn các ngã ba đường, bờ suối, các cây cầu để ngăn chặn lực lượng ta từ phía sau chi viện lên. Trong khi đó, trước giờ nổ súng, bọn điệp ngầm bí mật cắt các đường dây điện thoại giữa trung đoàn 12 với sư đoàn và với các tiểu đoàn, các trận địa pháo. Chúng định dáng vào trận địa phòng ngự của ta không chỉ bằng lực lượng bộ binh áp đảo mà còn định đẩy trung đoàn 12 vào tình thế cô lập, xé lẻ, không chỉ huy, không liên lạc được với mọi chi viện của cấp trên.

Mờ sáng ngày 17 tháng 2, khi đồng bào ta còn đang ngủ ngon giấc, bất thần hàng ngàn quả đạn pháo địch giội xuống thị trấn Đồng Đăng và các điểm cao khu vực phòng ngự của trung đoàn 12. Lợi dụng tiếng nổ và khói  đạn, bộ binh địch nhào tới dùng bộc phá phá hàng rào biên giới cho xe tăng tràn qua. Đạn pháo vừa dứt, bọn lính Trung Quốc đã xuất hiện trong tầm bắn của súng bộ binh. Nhiều nơi, bộ đội vừa nhảy xuống giao thông hào là cưỡi lên đầu địch. Trung đoàn trưởng và chính uỷ trung đoàn trên đường ra vị trí chỉ huy phía trước cũng bị địch phục đánh, xe bị hỏng. Các anh phải xuyên rừng lên sở chỉ huy. Ở đây các sĩ quan tác chiến báo cáo địch cũng đã vào tới khu vực đài quan sát. Điện thoại đi các nơi không liên lạc được. Rõ ràng chúng định bưng tai bịt mắt, xé lẻ trung đoàn ra để tiêu diệt ngay trong trận đấu này. Nhưng vốn đã từng hoạt động độc lập ở vùng sâu trong những năm đánh Mỹ, ban chỉ huy trung đoàn một mặt ra lệnh cho cán bộ cơ quan cùng các chiến sĩ vệ bịnh, trinh sát tổ chức đánh hất địch khỏi sở chỉ huy, mặt khác cho các chiến sĩ thông tin đi nối đường dây và dùng liên lạc bộ để chỉ huy các đơn vị.

Điều làm cho sở chỉ huy trung đoàn yên tâm  là trừ khu vực đại đội 41 đã im tiếng súng còn hầu như tất cả các điểm tựa trên trận địa phòng ngự của trung đoàn tiếng súng vẫn nổ rát. Ở điểm cao 339, xen lẫn tiếng la của địch còn vang lên tiếng reo hò của bộ đội ta, chứng tỏ không những bộ đội ta đang đánh địch mà còn đánh thắng nữa.

Đúng như vậy, mặc dù không bắt liên lạc được với trung đoàn nhưng theo phương án các tiểu đoàn, đại đội đều chủ động chặn đánh quân địch đang như những cơn lũ hung dữ tràn tới. Cũng như trận đánh Mỹ đầu tiên trước đây ở Thuận Ninh, các chiến sĩ ngạc nhiên khi thấy bọn giặc dàn hàng ngang lao lên trận địa như những con thiêu thân. Tiếng kèn đồng, tiếng còi rúc kéo theo những tiếng hô “tả, tả” điên dại phát ra từ miệng bọn lính cùng với những loạt đạn bắn như xé lên đỉnh đồi.

Ở khu vực Tân Yên, Tân Thanh, trong trạng thái như vậy, tiểu đoàn 5 phải đánh trả với hơn một trung đoàn địch có hàng chục xe tăng yểm trợ. Cán bộ tiểu đoàn, cán bộ đại đội vừa chỉ huy đơn vị, vừa cầm súng chiến đấu bên cạnh các chiến sĩ để nhắc nhở những điều cần thiết đối với những đồng chí lần đầu ra trận. Chính nhờ đó, ở các điểm tựa của tiểu đoàn, chiến sĩ ta đã đánh lui mọi đợt tiến công ồ ạt của địch. Ở Bản Thấu, phó trung đội trưởng Nguyễn Văn Vĩnh, cùng tiểu đội trưởng Bùi Viết Bình đã xách B.40, B.41 vận động xuống sườn đồi chặn đánh một cánh quân thọc sườn có bốn xe tăng dẫn đầu bắn cháy liên tiếp hai chiếc. Hai chiếc còn lại vội vàng tháo chạy bị các chiến sĩ đồn biên phòng Tân Thanh bắn cháy một chiếc, chiếc cuối cùng hốt hoảng nhào xuống chân đồi nhưng lại sa vào hầm chống tăng của các chiến sĩ công binh. Đó là những chiếc xe tăng đầu tiên của quân Trung Quốc xâm lược bị tiêu diệt trên trận địa sư đoàn Sao Vàng. Các chiến sĩ ta ở các điểm tựa xung quanh đều đứng lên reo hò trước chiến công xuất sắc ấy ở đại đội 1 cao xạ 37, chiến sĩ thông tin Nguyễn Đức Thuần trên đường nối đường dây phát hiện xe tăng địch đang tiến vào trận địa ta đã cùng tổ diệt tăng của đại đội quần nhau với chiếc xe tăng địch, bị chúng dùng nòng pháo gạt xuống nhưng vẫn tìm cách nhảy lên và cuối cùng đã nhét được lựu đạn vào trong xe tăng; sau đó cùng đồng đội truy đuổi tiêu diệt tên chỉ huy, thu súng đạn và tài liệu.. .

Ở khu vực Hữu Nghị Quan, bọn địch dùng một tiểu đoàn, lợi dụng thế dốc của đồi Ra Đa ồ ạt tiến công sang đồn biên phòng 193 và dùng hai tiểu đoàn bộ binh kết hợp với xe tăng đánh vào cụm điểm tựa của đại đội công binh trung đoàn 12. Đây là vị trí địch cố sống cố chết chiếm cho bằng được để đưa xe tăng và các phương tiện kỹ thuật chi viện kịp thời cho mũi tiến công chủ yếu của chúng vào thị trấn Đồng Đăng.

Tại khu vực này, cuộc chiến đấu đã diễn ra quyết liệt ngay từ những phút đầu tiên. Bọn địch từ đồi Ra Đa tràn xuống cùng với một chi đội xe tăng lợi dụng suối cạn tổ chức đánh thọc vào sườn phải của đồn 193 nhưng cả hai mũi chính diện và thọc sườn đều bị những đồng đội của anh hùng liệt sĩ Lê Đình Chinh chặn đứng lại.

Cách Hữu Nghị Quan 500 mét, ở khu vực cống Ba Cửa, đại đội công binh trung đoàn 12 và đơn vị dân quân xã Bảo Lâm do đồng chí Sáu, bí thư đảng ủy xã trực tiếp chỉ huy cũng chặn đánh dữ dội một mũi tiến công khác của địch. Do địa hình quá rộng, đại đội công binh phải căng mỏng lực lượng ra nhiều hướng. Tiểu đội Trần Ngọc Sơn đảm nhiệm một hướng phòng ngự ở phía tây-bắc phải giãn thưa đội hình để đối phó với một đại đội địch. Các chiến sĩ trong tiểu đội của Sơn còn rất trẻ, phần lớn quê ở Hà Bắc, chỉ có mình Sơn quê Hà Nội. Vào các buổi tối, Sơn thường tự hào kể cho các chiến sĩ trong tiểu đội nghe về chiến công của người chú ruột Trần Ngọc Xuân, anh hùng các lực lượng vũ trang nhân dân và thầm hứa sẽ chiến đấu thật xứng dáng với chú nếu quân Trung Quốc dám tràn vào trận địa của tiểu đội.

Sau một hồi đánh địch, vào đợt tiến công thứ ba của chúng, tiểu đội Sơn chỉ còn lại một phần ba quân số và đến lần tiến công thứ năm, chỉ còn lại một mình Sơn, lúc đó cũng bị thương vào cánh tay phải. Sau khi băng tại vết thương, như một con sóc, Sơn di chuyển nhanh nhẹn từ phải qua trái, vừa bắn tiểu liên, B.40 vừa tung lựu đạn xuống đội hình dày đặc của địch. Cứ như vậy cho đến 14 giờ, địch không sao vượt qua được cống Ba Cửa để tiến vào Đồng Đăng. Bên phải Sơn, tiếng súng ở trận địa trung đội dân quân xã Bảo Lâm vẫn nổ rát. Trước mặt Sơn, 75 tên lính Trung Quốc chết gục. 16  giờ, Sơn lại bị thương vào chân và trong tay chỉ còn một quả lựu đạn. Bên dưới, bọn địch đang la hét tràn lên, Sơn bình tĩnh ném quả lựu đạn cuối cùng và một vầng lửa màu da cảm của đạn B.40 địch đã trùm kín người anh. Chiều ngày hôm ấy, Sơn đã cùng với đồng đội của mình dừng lại mãi mãi ở tuổi hai mươi. Sơn đã sống và chiến đấu xứng đáng với người chú của mình mà anh luôn lấy làm mẫu mực.

Cụm điểm tựa Hữu Nghị Quan sau này được đánh giá rất cao vì đã chặn đứng được một lực lượng đáng kể của địch trong một thời gian nhất định, giảm bớt được lực lượng của chúng trên hướng phòng ngự chủ yếu của sư đoàn. Đặc biệt là đơn vị dân quân xã Bảo Lâm đã bám trụ suốt cả quá trình chiến đấu, tổ chức những trận đánh nhỏ, lẻ vào đội hình địch, gây tình trạng căng thẳng, bất ổn ở sau lưng chúng. Cụm chốt Hữu Nghị Quan là một biểu hiện hết sức sinh động của tình đoàn kết, hiệp đồng chiến đấu giữa ba lực lượng dân quân, bộ đội biên phòng và bộ đội chủ lực.

Cũng trong buổi sáng ngày 17 tháng 2 lịch sử ấy, tại cụm điểm tựa Đồng Đăng, hai trung đoàn địch phối hợp với xe tăng và pháo binh cố sống cố chết chiếm các điểm cao Pháo Đài, 339, Thâm Mô. Ở điểm cao 339, ngoài lực lượng phòng ngự chủ yếu là đại đội 61 và một trung đội của đại đội 62 còn có hai khẩu pháo 85 của tiểu đoàn 12 trung đoàn 68.

Các chiến sĩ ở cụm điểm tựa này hiểu sâu sắc rằng mất các điểm cao họ đang chiếm giữ, Đồng Đăng sẽ hoàn toàn lọt vào tay giặc, và thị xã Lạng Sơn sẽ bị uy hiếp từ phía bắc. Vì vậy bằng mọi giá họ quyết hy sinh chiến đấu để bảo vệ các điểm cao ấy. Hai khẩu pháo 85 trên điểm cao 339 đã đóng góp một phần quan trọng trong việc bảo vệ trận địa phòng ngự chủ yếu này của sư đoàn.

Ngay từ những ngày đầu tiên đặt chân lên đất Lạng Sơn, rút kinh nghịệm trong chiến đấu phòng giữ Hoài ân năm trước, bộ tư lệnh sư đoàn đã nghiên cứu bố trí thế trận pháo binh thành nhiều tầng, xen kẽ với đội hình bộ binh để chi viện cho toàn khu vực, nhất là hướng phòng ngự chủ yếu. Theo đề nghị của các cán bộ chỉ huy trung đoàn 68, sư đoàn không chỉ đưa pháo 85 lên chiếm lĩnh điểm cao 339 mà tất cả các trận địa pháo của trung đoàn đều được đưa lên chiếm lĩnh các điểm cao. Ai cũng biết, sức mạnh của pháo binh sẽ được tính bằng cấp số nhân nếu có thế trận hoàn chỉnh, hiểm hóc, tạo được bất ngờ, tập trung được sức mạnh trong phòng ngự cũng như khi phản kích .

Hôm ấy, khi địch ồ ạt tiến lên điểm cao Thâm Mô, Pháo Đài, 339, phó đại đội trưởng Nguyễn Văn Điền quyết định cho các khẩu đội đánh theo phương án 2: rút một số pháo thủ dùng súng bộ binh bảo vệ trận địa, số còn lại sử dụng hai khẩu 85 chi viện cho Pháo Đài và bắn xe tăng địch. Nhưng mới bắn được đến viên đạn thứ 7 thì một quả pháo địch nổ ngay bờ công sự, khẩu đội 2 hỏng thiết bị ngắm phải dừng lại. Khẩu đội 1 được lệnh tăng tốc độ bắn. Độ chính xác và hiệu quả cao của pháo bắn thẳng đã có tác dụng cùng với các chiến sĩ trên Pháo Đài đánh bật nhiều đợt tiến công của một tiểu đoàn địch.

9 giờ sáng, khi phát hiện bốn chiếc xe tăng đang bám đuôi nhau lên điểm cao 300, phó trung đội trưởng Hoàng Hữu Yên chỉ huy khẩu đội bắn cháy hai chiếc. Hai chiếc còn lại hốt hoảng bỏ chạy.

Bằng lối đánh đó, lát sau trung đội của Yên lại bắn cháy một trong hai chiếc xe tăng ở hướng Na Sầm xuống; đến 16 giờ, bắn tan một cụm địch ở sân bóng Đồng Đăng và bắn cháy hai xe chở đầy lính từ Hữu Nghị Quan chạy tới.

Trận địa 339 với các dũng sĩ kiên cường suốt ngày 17 đã trở thành một chướng ngại trên đường tiến quân của bộ binh và xe tăng địch. Chúng tập trung rất nhiều pháo tầm xa, pháo đi cùng, pháo xe tăng quyết tiêu diệt trận địa này. Vào lúc 17 giờ, ba chiến sĩ bị thương, khẩu đội 2 hỏng nòng, khẩu đội 1 hỏng kim hỏa và bệ khóa nòng. Thấy trận địa pháo 85 của ta im lặng đột ngột, bọn giặc ào ạt mở một đợt tiến công vào các điểm cao Thâm Mô, Pháo Đài, điểm cao 300... Trên đường số 4, bốn chiếc xe tăng địch gầm rú tiến vào Đồng Đăng.

Trước tình hình đó, Yên đề xuất tháo kim hỏa của khẩu 2 lắp vào khẩu 1 ngắm bắn trực tiếp qua nòng pháo. Ý kiến đơn giản nhưng đưa ra đúng lúc làm mọi người hết sức phấn chấn. Một lát sau, trận địa 85 lại sống dậy, sôi động. Bằng ba quả đạn, Hoàng Hữu Yên lại bắn cháy một chiếc xe tăng trên đường số 4. Ba chiếc còn lại chưa kịp phản ứng thì những loạt đạn pháo của đơn vị bạn đã kịp thời trút xuống tiêu diệt toàn bộ tốp xe tăng này. Đó là trận địa pháo Cồn Chủ do trung đội trưởng Nguyễn Trường Sơn chỉ huy.. Phát hiện thấy xe tăng địch đông mà trận địa 339 chỉ bắn phát một, Sơn chủ động ra lệnh cho các khẩu đội lấy phần tử kịp thời nổ súng chi viện cho bạn. Sau khi toàn bộ tốp xe tăng địch bị tiêu diệt, khẩu đội của Hoàng Hữu Yên còn bắn được 18 viên đạn nữa, làm tê liệt trận địa pháo 122 của địch mới kéo đến chân điểm cao 402. .

Trong lúc các cán bộ và chiến sĩ ở cụm chốt Đồng Đăng nổ súng đánh địch quyết liệt thì Hoàng Quý Nam, đại đội trưởng đại đội 42 cùng với một số đông cán bộ chủ trì các đơn vị dự lớp tập huấn của sư đoàn đang trên đường cấp tốc trở về đơn vị.

Hoàng Quý Nam là một cán bộ trẻ. Anh nhập ngũ năm 1971 mới tốt nghịệp sĩ quan và về trung đoàn được hơn một năm nay. Đó là một cán bộ sôi nổi, tự tin và quyết đoán, những đức tính cần thiết đối với một cán bộ chỉ huy quân sự. Hôm đó, Nam, Minh và một số cán bộ trong tiểu đoàn 4 về đến doanh trại thì cả khu nhà trước đây nhộn nhịp giờ vắng tanh, vắng ngắt. Nam xuống bếp, gặp mấy chiến sĩ nuôi quân đang nấu cơm, anh lấy một khẩu AK vài băng đạn rồi cùng với Minh chạy về điểm cao Pháo Đài, nơi đại đội của Nam đang chốt giữ.

Hai người chạy tới ngã tư đường sắt và đường 1B thì gặp ba chiếc xe tăng địch đang bắn về phía trường cấp một gần đấy. Anh và Minh vội tạt xuống con suối nhỏ để tránh đạn. Tại đây, Nam lại mượn được khẩu B.40 và ba quả đạn.
Nam và Minh nhanh nhẹn chạy vòng lên đón đầu ba chiếc tăng. Hai tiếng nổ của đạn B.40 dội xuống khe suối và lát sau khuôn mặt nhễ nhại mồ hôi của Nam hiện ra ở chân dốc. Anh đưa trả khẩu B.40 tiếc rẻ: “Bực quá, chỉ có ba quả đạn thì quả thứ ba lại bị thối”. Mọi người nối nhau vượt qua đường. Cách họ một quãng ngắn, hai chiếc xe tăng đang bốc cháy.

Đó là chiến công đầu tiên của Hoàng Quý Nam.

*
*      *

Trong cuộc tiến công của địch vào trận địa sư đoàn Sao Vàng của quân Trung Quốc xâm lược, điều làm cho bộ tư lệnh sư đoàn suy tính nhiều là quy mô, lực lượng lớn ngoài dự kiến và thủ đoạn vu hồi khá sâu, khá phổ biến của chúng. Qua sơ bộ nắm tình hình, sư đoàn đang phải đương đầu với gần hai quân đoàn địch có xe tăng, pháo binh yểm trợ. Đó là lực lượng quá lớn so với khả năng sư đoàn hiện có. Chúng đã thực hiện các mũi vu hồi nguy hiểm ở Tam Lung (cách thị xã Lạng Sơn bảy ki-lô-mét) và Con Khoang, sau lưng trận địa phòng ngự chủ yếu. Ngày đầu chiến đấu, do được tập dượt nhiều lần theo phương án từ trước, với tinh thần tích cực tiến công, trận địa sư đoàn vẫn được giữ vững. Nhưng liệu các đơn vị có đứng vững được trong những ngày tiếp theo không?

Vấn để cấp bách là phải xác định rõ mũi tiến công chủ yếu của chúng để tập trung sức đánh bại nó. Không khẳng định rõ được vấn để này hoặc phán đoán sai lệch nhất định chúng sẽ nhanh chóng chọc thủng trận địa ta. Các cánh quân vu hồi của địch hết sức nguy hiểm: Không những nó tạo thế chia cắt trận địa của sư đoàn mà còn ngăn chặn chi viện của ta từ phía sau lên phía trước. Tuy nhiên, tổ chức những mũi vu hồi quá sâu vào khu vực phòng ngự của ta, bọn địch đã gặp những trở ngại lớn và bộc lộ nhiều mặt yếu: Chúng nằm quá xa sự chỉ huy của cấp trên. Địa hình xa lạ, việc tiếp tế trở nên khó khăn trong điều kiện vận chuyển còn lạc hậu, rất dễ bị ta chặn đánh, chia cắt, cô lập và tiêu diệt. Những trận đánh trong ngày đầu của ta ở Tam Lung và Song Áng là những biểu hiện cụ thể.

Ở ngã ba Tam Lung, bọn giặc vừa xuất hiện đã bị tiểu đoàn 1 và đại dội công binh trung đoàn 2 chặn đánh phía trước, tiểu đoàn địa phương thị xã nổ súng phía sau, toàn bộ quân địch phải dừng lại không dám tiến ra đường 1A phải kéo ĐKZ và trọng liên 12,8 lên sườn đồi khống chế mặt đường, đồng thời giờ thủ đoạn tàn sát đốt phá đối với nhân dân ta ở Bản Phân, khu công nhân địa chất.

Trên cánh đồng Song Áng, khu vực Con Quyền, Con Khoang, mũi vu hồi chiến thuật của địch đã bị một trận thua rất đậm. Hôm ấy, sau khi các chiến sĩ trinh sát, vệ binh chặn bọn bộ binh địch trước sở chỉ huy trung đoàn ở điểm cao 438. Bọn địch ùn ùn theo đường hẻm đổ vào Song Áng để tiến ra đường 1B thực hiện ý định vu hồi và chia cắt toàn bộ trận địa phòng ngự của trung đoàn 12 với hậu phương. Nhận thấy tính chất nguy hiểm của cánh quân này, trung đoàn trưởng Nguyễn Xuân Khánh và chính ủy Đồng Sĩ Tài quyết định dùng đại đội 63, lực lượng cơ động còn lại của trung đoàn do cán bộ chỉ huy tiểu đoàn 6 trực tiếp chỉ huy, cơ động từ điểm cao 339 về Con Khoang, hình thành thế vây cắt tiêu diệt cụm quân chủ yếu trên cánh đồng Song Áng, một thung lũng nhỏ hẹp nằm lọt giữa dãy núi Con Khoang, Con Quyền và điểm cao 438. Mệnh lệnh được chuyển đi qua các chiến sĩ chuyền đạt.

20 phút sau khi nhận lệnh, đại đội 63 đã bố trí hoàn chỉnh một trận phục kích vận động, lối đánh sở trường của đơn vị. Việc đầu tiên được đặt ra với cán bộ chỉ huy tiểu đoàn 6 là phải nhanh chóng cắt địch ra không cho chúng dồn vào Song Áng quá đông (lúc đó địch ở Song Áng đã có khoảng một tiểu đoàn và đang tiếp tục tràn vào theo hướng Mỹ Cao), đồng thời phải đánh từ phía sau và bên sườn, đẩy chúng ra đồng trống để tiêu diệt.

9 giờ sáng. Giữa lúc bọn địch đang nghênh ngang xếp hàng dọc kéo vào Song Áng thì mũi khóa đuôi của trungđội 3 đã ' luồn rừng bất ngờ đánh thốc vào dội hình địch.dùng đại liên vịt chặt con đường độc gạo từ Mỹ Cao vào Song Áng. Ngay lúc đó, từ bìa rừng, hai trung đội còn lại được lệnh xuất kích dưới sự chi viện của đại liên. Bị đánh một lúc từ nhiều phía, đội hình địch rối loạn. Chúng la hét, nằm bẹp giữa đồng trống bắn trả. Các chiến sĩ đại đội 63 chia thành từng tổ, cắt địch ra từng mảng để tiêu diệt. Từ phía sau, địch vẫn cố tràn lên cứu nguy cho đồng bọn nhưng chúng đã bị tổ khóa đuôi chặn đứng lại. Đại đội hỏa lực của tiểu đoàn cũng quay nòng bắn thốc vào lưng bọn viện binh địch.

Trận đánh một chọi bốn chọi năm của đại đội 63 trên cánh đồng Song Áng diễn ra ngày một quyết liệt. Các chiến sĩ quân khí , y tá vừa làm nhiệm vụ của mình vừa cầm súng chiến đấu. Chính trị viên Phạm Bồng Giỏi bị thương, phó chính trị viên Việt, một học viên sĩ quan về thực tập lên thay thế.

Càng cố gắng chống dỡ, bọn địch càng lâm vào tình trạng tuyệt vọng. Đường rút lui bị chặn, quân viện đang bị đánh tơi tả, không còn cách nào khác, chúng liều mạng tổ chức một bộ phận đánh lên Con Khoang, định dựa vào hang đá cầm cự. Nhưng ở sườn núi Con Khoang, chúng đã gặp trung đội dân quân xã Hồng Phong do Trần Văn Trung chỉ huy đánh bật trở xuống. Hôm ấy Trần Văn Trung vừa cho anh em đưa bà con còn lại trong xã sơ tán vào hang đá, vừa lo tổ chức lực lượng chốt giữ ngoài của hang. Mọi việc vừa xong thì tiếng súng bên ngoài đã rộ lên. Vài giờ sau, bọn địch liều lĩnh đánh lên của hang nhưng cả ba lần tiến công chúng đểu bị đánh bật ra đồng trống. Đến đây, toàn bộ cụm quân của mũi vu hồi vào Song Áng đã bị tiêu diệt và tan rã. Một số tên chạy lên phía bắc định vòng ra đường 1B nhưng bị các chiến sĩ vận tải, thông tin của tiểu đoàn, đánh tiếp một trận nữa. Tối hôm đó, bọn giặc bắn hàng ngàn quả đạn vào cánh đồng Song Áng để xóa đấu vết thất bại. Một tên tù binh sau này bị tiểu đoàn 5 bắt ở cầu Khánh Khê đã thú nhận: “Hôm 17 tháng 2, một tiểu đoàn của chúng tôi đã bị tiêu diệt gần hết ở chân điểm cao 438.”.

Đối với đại đội 63, đây là một trận đánh không cân sức nhưng với ý thức chấp hành mệnh lệnh nghiêm túc, tận dụng được lợi thế về địa hình và vận dụng chiến thuật thích hợp nên đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ.

Những trận đánh trên đã mở ra khả năng tổ chức phản kích của ta và thấy được những mặt yếu của địch. Tuy vậy chúng có tới năm sư đoàn tiến công trong khi sư đoàn Sao Vàng chỉ có thể huy động tối đa được năm tiểu đoàn cơ động phản kích để làm chùn bước tiến của chúng. Đánh vào đâu, với quy mô nào là một tính toán căng thẳng.

Đêm 17 tháng 2, thường vụ đảng ủy và bộ tư lệnh sư đoàn họp, xác định: Hướng tiến công chủ yếu của địch sẽ là Đồng Đăng - Lạng Sơn và các mũi vu hồi Tam Lung, Con Khoang chính là để giải quyết nhanh việc chiếm Đồng Đăng, làm bàn đạp thọc vào Lạng Sơn. Bẻ gãy các mũi vu hồi này thì thế trận của ta ở Đồng Đăng sẽ được giữ vững. Cuộc họp đang sôi nổi thì có điện của Tổng Tham mưu trưởng và Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị. Các đồng chí khen ngợi sư đoàn đã giữ được thế trận, diệt được hàng ngàn tên địch, bắn cháy 13 xe tăng, xe bọc thép của địch trong ngày chiến đấu đầu tiên; thông báo cho sư đoàn những thắng lợi của quân dân ta trên toàn tuyến biên giới và nhắc sư đoàn phải đặc biệt chú ý tới hướng tiến công Đồng Đăng và mũi vu hồi vào Tam Lung của địch; phải tăng cường công tác chính trị tư tưởng và công tác bảo đảm vật chất để bộ đội đánh thắng.

Từ phân tích cụ thể về địch ta, qua chỉ đạo của Bộ, bộ tư lệnh sư đoàn quyết định: Dựa vào trận địa có sẵn, trụ bám kìm địch trên tất cả các hướng; sư đoàn sẽ tập trung lực lượng cơ động mở những trận phản kích vào hướng tiến công chính của địch. Trước mắt, đánh bật cánh quân vu hồi của chúng để giữ vững thế trận của ta ở Đồng Đăng. Đây là một chủ trương kịp thời và chính xác làm căn bản cho xác định mục tiêu, sử dựng lực lượng của sư đoàn trong quá trình chiến đấu; tránh được tình trạng rải đểu lực lượng, “be bờ” đối đầu với địch. Ngay đêm đó. tham mưu trưởng sư đoàn Bùi Quốc Miện, chủ nhiệm chính trị Lê Văn Quýt cùng một số cán bộ cơ quan xuống trung đoàn 12 tăng cường chỉ huy, tổ chức lại mạng thông tin liên lạc từ sư đoàn đến trung đoàn và các điểm tựa. Tiểu đoàn cao xạ 37 được lệnh bám giữ Thâm Mô. Lực lượng cơ động của trung đoàn 2 bước vào chiến đấu ở Tam Lung. Cũng đêm đó. Bộ tư lệnh quân khu điều tiểu đoàn 1 trung đoàn 197 Bắc Thái tăng cường cho sư đoàn Sao Vàng.

Suốt đêm 17, cả sư đoàn thức trắng chuẩn bị cho những trận đánh ngày hôm sau. Trên những con đường lớn 1A, 1B, 4A, 4B, người đi lại cuồn cuộn. Nhân dân sơ tán xuống các làng bản ở phía sau, bộ đội đổ ra phía trước. Xe đón dân, xe chuyển quân nối nhau chạy trên mặt đường. Thỉnh thoảng một chiếc xe tải đỗ cạnh một đoàn quân. Ba bốn cô nữ nhân viên mặc tạp dề màu xanh đứng trên thùng xe gọi to: “Đồng chí chỉ huy cho anh em mua hàng bách hóa. Của hàng bách hóa thị xã đây”.

Thị xã Lạng Sơn sôi động. Những cơn gió mùa ào ạt tràn lên các mái nhà, các đường phố không chỉ mang theo hơi lạnh mà còn cuốn theo mùi thuốc súng nồng nặc, mùi khét của cỏ cây bị đốt cháy từ phía trước tràn về. Trên đường, từng đoàn người gồng gánh, dắt díu nhau qua cầu Kỳ Lừa xuôi theo đường 1A. Đó là những người dân từ Cao Lâu, Xuất Lễ, Thanh Lòa... suốt một ngày chạy giặc mới về đến đây. Có người chẳng kịp mang theo một thứ gì ngoài bộ quần áo mặc trên người. Có trẻ em chưa đầy tháng. Họ kể cho nhau tội ác quân Trung Quốc đối với bản làng mình. Chuyện chúng vây trưởng phổ thông cấp 1 rồi xả súng bắn chết cả giáo viên và học sinh, chuyện những chiếc xe ca trên đường đi Lộc Bình bị chúng chặn cướp của cải rồi bắn chết hành khách. Chuyện của hàng bách hóa và nhà ga Đồng Đăng bị chúng xông vào cướp hàng hóa và hãm hiếp nhân viên... Cứ thế, người phía trước nói với người phía sau, nhân dân nói với bộ đội, làm nung nấu thêm mối căm giận quân Trung Quốc xâm lược.

Đêm hôm ấy, đài phát thanh Tiếng nói Việt Nam phát đi bản tuyên bố của Đảng và Chính phủ nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thông báo cho nhân dân cả nước và nhân dân thế giới về hành động điên cuồng trắng trợn của nhà cầm quyền Bắc Kinh. Bản  tuyên bố tố cáo tội ác của 60 vạn quân Trung Quốc dã man đốt phá nhà của phá hoại các công trình kinh tế, trường học, bệnh viện, đánh đập hãm hiếp; bắn giết, vơ vét tài sản... Bản tuyên bố kêu gọi: “Theo lời dạy của Hồ Chủ tịch kính yêu, không có gì quý hơn độc lập tự do, một lần nữa toàn quân, toàn dân ta, gái, trai, già trẻ đoàn kết một lòng, triệu người như một, nhất tề đứng dậy quyết chiến đấu bảo vệ độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc... ".

Hưởng ứng lời kêu gọi thiêng liêng ấy, một lần nữa cả nước lại vào trận.

3. NHỮNG ĐIỂM CAO BẤT TỬ

Trong khi những tiếng thét phẫn nộ: “Hãy chặn đứng bàn tay của bọn Trung Quốc xâm lược”, “kiên quyết bảo vệ Việt Nam, ủng hộ Việt Nam chiến đấu”, “Không được đụng đến Việt Nam"... đang vang lên ở khắp nơi trên thế giới, thì ở Lạng Sơn, hưởng ứng lời kêu gọi của tỉnh ủy và ủy ban nhân dân tỉnh, một phong trào thi đua “Quyết đánh thắng quân Trung Quốc xâm lược” đã diễn ra ở khắp nơi.

Các đơn vị tự vệ, dân quân được bổ sung thêm quân số trang bị; nhiều đại đội, trung đội được điều lên tăng cường cho tuyến một. Cơ quan an ninh tỉnh được lệnh tăng cường hoạt động, phân loại những phần tử xấu, lập các phương án, quét sạch “lực lượng thứ năm” của địch, đập tan kế hoạch gây bạo loạn từ bên trong của chúng.

Từng đoàn xe tải của Hà Bắc, Bắc Thái, Hà Nội... chở đạn, chở hàng nối nhau ngược lên Lạng Sơn. Đoàn tàu lửa Hà Nội - Đồng Mỏ được lệnh tăng chuyến, chở quân chở phương tiện lên biên giới, chở đồng bào sơ tán về phía sau. Lực lượng vũ trang các tỉnh thành phố từ Bình Trị Thiên trở ra được lệnh chuẩn bị gấp rút đi chiến đấu. Nhân dân khắp nơi trong cả nước sục sôi khí thế đánh giặc  bảo vệ quê hương. Trước họa xâm lăng, cả dân tộc ta lại nhất tề đứng lên siết chặt đội ngũ.

Sáng ngày 18 tháng 2, sư đoàn mở trận phản kích đầu tiên với quy mô trung đoàn thiếu vào cánh quân vu hồi của địch ở Tam Lung. Một trong những mục tiêu chủ yếu của trận tiến công là phải chiếm lại các điểm cao Chậu Cảnh, đồi Địa Chất và Bản Phân, những vị trí quan trọng tại Tam Lung vừa bị địch chiếm.

Chậu Cảnh là một ngọn đồi cao gồm bốn mỏm nằm án ngữ ngay bên cạnh khúc lượn của đường 1A, Đại đội 5 tiểu đoàn 2, sau khi pháo ngừng bắn đã lao thẳng lên đánh chiếm tầng công sự thứ nhất. Một loạt đại liên của địch bắn chặn, đại đội trưởng Đồng Văn Sinh hy sinh, chính trị viên Hải ra lệnh cho bộ đội xung phong tiếp. Cả đại đội tràn lên đánh chiếm tầng công sự thứ hai. Chính trị viên Hải vừa dẫn đầu mũi chính diện vượt qua một sườn đồi bỗng đứng khựng lại lảo đảo rồi ngã vào lòng phó đại đội trưởng Dự. “Trả thù cho anh Hải, anh Sinh”, Dự hô lớn rồi bật dậy dẫn tổ chính diện đánh thốc lên tuyến công sự địch. Khí thế tiến công của chiến sĩ ta làm cho quân địch khiếp sợ.

30 phút sau, đồi Chậu Cảnh im hẳn tiếng súng. Xác giặc nằm rải rác ở cả bốn mỏm đồi. Những tên sống sót vất súng chạy tộuc mạng về điểm cao 409. Ở hướng quan trọng, tiểu đoàn 1 cũng đã làm chủ Bản Phân, đồi Địa Chất.

Vậy là hai cánh quân vu hồi của địch ở đường 1A – và đường 1B bị giáng đòn đau ở Chậu Cảnh và Song Áng. Trên các điểm tựa, bộ dội ta vẫn trụ bám kiên cường đẩy lui hàng tiểu đoàn, trung đoàn địch tiến công. Điều đó làm cho bọn chỉ huy địch cay cú. Ngày 18 tháng 2 đã trôi qua nhưng thị xã Lạng Sơn, nơi kế hoạch hội quân của chúng sau 48 tiếng đồng hồ vẫn còn quá xa và đầy nguy hiểm. Chúng tiếp tục ném thêm hai trung đoàn bộ binh nữa để chia cắt bằng được con đường 1A, 1B. Rạng sáng ngày 19 lợi dụng sương mù và sử dụng một lực lượng pháo chi viện dày đặc, bọn giặc đã chiếm lại được đồi Chậu Cảnh và điểm cao Khôn làng.

Phải tránh những trận phản kích với quy mô lớn hơn trên cả hai hướng; tiêu diệt cả bọn địch phía trước và bọn địch phía sau không cho chúng ùn lên để giữ vững được thế trận. Đó là quyết định của bộ tư lệnh sư đoàn đêm 19 tháng 2. Theo kế hoạch này, ngay sáng ngày 20 tháng 2, sư đoàn mở hai khu vực tiến công. Khu vực 1 (hướng chính), dùng trung đoàn 2 có chi viện trực tiếp của hỏa lực sư đoàn, tiêu diệt bọn địch ở đồi Chậu Cảnh mở thông đường 1A lên Đồng Đăng. Khu vực 2, dùng tiểu đoàn 15 công binh và tiểu đoàn 7 quét sạch quân địch từ Khôn Làng đến Con Khoang mở thông đường 1B lên cụm điểm tựa 339, Thâm Mô, Pháo Đài, nơi vẫn dang diễn ra những trận chiến đấu giằng co quyết liệt từ sáng ngày 17. Các trận địa pháo được điều chỉnh để vừa chi viện trực tiếp cho bộ binh tiến công vừa bắn phá các trận địa pháo và các cụm quân địch ở phía sau.

Một cuộc chạy đua với thời gian, với địch diễn ra căng thẳng suốt đêm 19. Nhiều trận địa pháo được bố trí lại trên hướng chủ yếu. Sở chỉ huy trung đoàn 2, các đài quan sát pháo binh cũng tiến lên phía trước áp sát khu  vực chiến đấu của trung đoàn. Các đơn vị bộ binh tăng cường cho các hướng cũng được lệnh gấp rút đến vị trí chiếm lĩnh trước khi trời sáng. Riêng tiểu đoàn 7 phải vượt quãng đường Đài hơn 50 ki-lô-mét trong điều kiện thiếu xe vận chuyển. Nhưng nhờ xử trí linh hoạt của cơ quan tham mưu và hậu cần sư đoàn, nhờ chi viện kịp thời của tỉnh Lạng Sơn nên đơn vị đã đến trận địa đúng kế hoạch bằng những chiếc xe kéo pháo, xe tải và đội xe Hải âu của tỉnh.

5 giờ ngày 20, tiểu đoàn 7 và đại đội 1 công binh sư đoàn do trung đoàn 12 chỉ huy bất ngờ đánh chiếm điểm cao Khôn Làng. Các chiến sĩ xung kích do đại dội trưởng Nguyễn Nho Bông chỉ huy đã táo bạo thọc thẳng lên trận địa địch, tiêu diệt gần hết một đại đội, mở đầu cho những đợt phản kích mới. Trong khi đó, tiểu đoàn 3 trung đoàn 2 đang nôn nóng chờ sương mù tan để đánh chiếm đồi Chậu Cảnh. Đây là trận đầu tiên của tiểu đoàn đánh quân Trung Quốc xâm lược. Lực lượng của tiểu đoàn còn rất sung sức cả về số lượng lẫn chất lượng. Trăm phần trăm cán bộ chiến sĩ xung phong nhận nhiệm vụ chiến đấu ở tuyến một.

7 giờ sáng, giữa lúc bọn giặc đang đi lại lộn xộn ở mỏm 2, sư đoàn trưởng ra lệnh cho pháo binh nổ súng. Những viên đạn pháo 85 bắn thẳng, pháo bắn vòng cầu liên tiếp trùm xuống bốn mỏm đồi Chậu Cảnh một biển lửa. Các điểm cao 409, 611, 675, những điểm tựa ở sau lưng chúng cũng nổ, cháy dữ dội. Trong khi đó, các chiến sĩ tiểu đoàn 3 nhanh chóng đánh chiếm bàn đạp đồi sắn. Đại đội 10 mũi chủ yếu của tiểu đoàn, khi pháo binh vừa ngừng bắn đã đánh thốc lên Chậu Cảnh, dưới sự chỉ huy của đại đội trưởng Phan Bá Mạnh. Vừa sử dụng M.79, vừa chỉ huy hai khẩu đại liên và hai khẩu cối 60, Mạnh kịp thời chi viện cho các chiến sĩ đánh chiếm mỏm 2 trong vòng 10 phút. Tại mỏm đồi này hai anh em Nguyễn Đức  Vượng và Nguyễn Đức Huệ, cùng nhập ngũ một ngày, vừa yểm trợ nhau xung phong, vừa nhặt hàng chục quả lựu đạn của địch ném trả chúng, diệt hơn 30 tên địch. Tên tiểu đoàn trưởng chỉ huy mỏm 2 rối rít gọi điện xin rút lui nhưng hắn chỉ nhận được một bức điện trả lời cụt ngủn: “Các anh giữ được thì sống, không giữ được thì chết”.

Ở hướng quan trọng, sau khi đánh chiếm tầng công sự thứ nhất, các chiến sĩ đại đội 11 vừa xung phong lên tầng hai đã bị đạn 12.8 ở điểm cao 675 bắn thúc vào sườn. Rất nhanh, tiểu đoàn trưởng Đỗ Ngọc Ngòi để nghị sư đoàn bắn pháo kiềm chế điểm cao 675 và ra lệnh cho đại đội 10 từ mỏm 2 đánh qua mỏm 1 chi viện cho đại đội 11. Bị ép từ hai phía, bọn địch ở mỏm 1 bung ra tháo chạy bỏ lại những tên bị thương chưa kịp băng bó đang lăn lộn trên mặt đồi. Sau một giờ chiến đấu, điểm cao Chậu Cảnh lại sạch bóng giặc. Hơn 200 tên lính phơi xác trên đỉnh đồi. Tổ quay phim của Phan Sĩ Lan cùng xung phong với bộ đội, đã kịp thời ghi vào ống kính những hình ảnh dãy chết thảm hại của quân Trung Quốc xâm  lược.

Trận tiêu diệt tiểu đoàn địch ở đồi Chậu Cảnh của tiểu đoàn 3 là kết quả của tinh thần chấp hành mệnh lệnh nghiêm túc, khẩn trương của cán bộ, chiến sĩ và kết quả chuẩn bị công phu của các đơn vị hỏa lực. Pháo bắn thẳng cũng như pháo bắn vòng cầu đã góp một phần chiến công lớn trong trận chiến đấu xuất sắc này.

Sau trận phản kích thắng lợi ở Chậu Cảnh, tiểu đoàn 7 (thiếu) được lệnh chiếm lại điểm cao Khôn Làng lần thứ hai vào ngày 21 tháng 2 và trận vận động tiến công của tiểu đoàn 1 và tiểu đoàn 4 ở khu vực Thâm Mô ngày 22 làm cho các cánh quân vu hồi của địch bị thiệt hại nặng. Từ hung hăng, ào ạt bọn địch bắt đầu chững lại để dồn quân, dồn phương tiện, đánh lấn dần từng mục tiêu. Điều này chứng tỏ chúng đang rất lúng túng về chiến thuật, chiến dịch. Bọn lính Trung Quốc từ chỗ hò hét “tả tả” lao lên theo tiếng kèn và hiệu lệnh đã bắt đầu bỏ chạy khi bị pháo bắn hoặc bộ binh ta phản kích. Trên hướng phòng ngự của tiểu đoàn 5 ở Bản Thấu, từ sau trận thất bại ngày 18 tháng 2, địch chưa dám tổ chức tiến công thêm lần nữa. Tại Tam Lung. chúng chỉ dùng pháo bắn phá hoại trận địa của ta ở Chậu Cảnh. Địch tập trung lực lượng để đánh chiếm khu vực Pháo Đài, Thâm Mô, điểm cao 339. Mỗi ngày chúng bắn hàng vạn quả pháo lên các điểm tựa và thay quân liên tục. Trung đoàn này bị đánh giập đầu, chúng đưa trung đoàn khác lên thay thế. Mỗi ngày chúng tổ chức từ bảy đến 10 lần tiến công, có khi dùng lực lượng gần một sư đoàn cùng tiến công để đánh vào các điểm tựa chưa đầy hai tiểu đoàn của ta.

Các chiến sĩ trung đoàn 12, các chiến sĩ pháo binh, công binh đã chiến đấu dai dẳng, quyết liệt và gian khổ. Hàng ngàn tên địch bị đển tội, hơn hai chục xe tăng của chúng bị bắn cháy, nhưng lực lượng ta cũng vợi dần. Súng đạn phản dồn lại cho người còn sồng. Bộ đội ban ngày quần nhau với địch. ban đêm sửa sang công sự, giải quyết thương binh, tử sĩ. Các chiến sĩ vận tải, cán bộ, chiến sĩ cơ quan đêm nào cũng len lỏi giữa các cụm quân địch tiếp đạn, tiếp nước, tiếp lương thực thực phẩm cho các điểm tựa. Những nắm cơm vắt đêm đêm mang lên trận địa nhiều khi thấm máu của các chiến sĩ nuôi quân, liên lạc, y tá. Các chiến sĩ bảo vệ cụm điểm tựa Đồng Đăng đã làm sống lại một Cây Rui, một Đầu Tượng, 174 trên đất Lạng Sơn và ở đó một lần nữa họ lại trở thành bất tử.

Bọn địch càng cay cú vì tổn thất và vì những tham vọng ban đầu chưa thực hiện được. Đã năm ngày trôi qua nhưng thị xã Lạng Sơn vẫn còn cách xa hàng chục ki- lô-mét và đội quân hàng vạn tên của chúng vẫn còn bị ghìm cứng lại trước những ngọn đồi nhỏ bé tưởng như lúc nào cũng chỉ có mấy chục chiến sĩ ta canh giữ và chỉ cách biên giới chưa đầy bốn ki-lô-mét. Hãng thông tấn AFP lúc bấy giờ đã nhận xét: “So với quân đội Việt Nam, một quân đội dày dạn chiến đấu, quân Trung Quốc tỏ ra có sức phản công yếu. Mới gặp quân địa phương của Việt Nam họ đã bị chặn lại và bị tổn thất nặng”.

Tuy nhiên chúng vẫn còn tiềm lực nên sau mỗi lần thất bại, chúng càng điên cuồng hơn, thủ đoạn càng thâm hiểm hơn. Nhưng trước khi lên được Pháo Đài, Thâm Mô, 339 bọn chúng đã phải chịu một tổn thất nặng nề và cụm điểm tựa Đồng Đăng đã chói ngời trong trang sử sư đoàn với những chiến công tuyệt vời của các dũng sĩ đã hy sinh chiến đấu để bảo vệ những điểm cao ấy.

Không chiếm được các điểm cao Pháo Đài, Thâm Mô, 339 địch không thể làm chủ được Đồng Đăng, không thể dồn quân đánh vào Tam Lung để tới thị xã Lạng Sơn được. Vì thế, đến ngày 21 chúng tung toàn bộ lực lượng dự bị của quân đoàn 55 vào khu vực Đồng Đăng và quân đoàn 54 dự bị chiến dịch cũng được lệnh áp sát biên giới Lạng Sơn nhằm tạo một ưu thế gấp hàng chục lần về binh hỏa lực để đánh vào cụm điểm tựa Đồng Đăng.

Phân tích địch, ta, bộ tư lệnh sư đoàn chủ trương kìm cánh quân địch ở Tam Lung để dồn sức tăng cường cho hướng chủ yếu Đồng Đăng: Ngay đêm 20, phó sư đoàn trưởng Đới Ngọc Cầu và phó chính ủy sư đoàn Nguyễn Ngọc San được lệnh xuống tăng cường chỉ huy trung đoàn 12. Các trận địa pháo được bổ sung thêm quân số và đạn. Nhiều chuyến hàng đã vượt qua khu vực Tam Lung lên chi viện cho cụm điểm tựa Đồng Đăng.

Cụm điểm tựa bảo vệ Đồng Đăng: Thâm Mô, Pháo Đài, điểm cao 339 như ba chân kiềng đứng ở phía tây-nam thị trấn Đồng Đăng. Trong những ngày qua, ba điểm tựa đã dựa vào nhau duy trì cuộc chiến đấu, bọn địch tràn lên Pháo Đài thì trận địa 339, Thâm Mô dùng hỏa lực đánh vào sau lưng và bên sườn chúng. Khi địch đánh lên Thâm Mô thì các chiến sĩ ta ở Pháo Đài, 339 lại làm công việc đó... Bọn địch đã bao lần phải thay đổi thủ đoạn để đánh chiếm các điểm tựa này: từ đánh ào ạt xoay sang đánh lấn từng bước, đánh đồng loạt một lúc không được phải xoay sang đánh chiếm từng mục tiêu vẫn không được. Giờ đây chúng phải tăng quân để chuẩn bị đánh một lúc cả ba điểm tựa

Thâm Mô là một ngọn đồi có năm mỏm kéo Đài từ ngã ba đường 1A, 1B đến sát phía nam thị trấn Đồng Đăng do đại đội 2 (tiểu đoàn 4) và đại đội cao xạ 37 chốt giữ. Từ rạng sáng ngày 17  tháng 2 cùng với xe tăng, bọn bộ binh địch đã tạo thành thế vây ép cô lập đại đội cao xạ và đại đội 2 với các đơn vị khác. Từ đó, suốt ngày này qua ngày khác, những trận chiến đấu liên tục diễn ra trên đồi Thâm Mô. Địch đã hai lần chiếm được hầu hết trận địa ta, nhưng được chi viện của trung đoàn, sư đoàn, tiểu đoàn 4 đã đánh hất địch xuống.

Mờ sáng ngày 22, sau khi tăng lực lượng, sư đoàn 63 địch có xe tăng và pháo binh chi viện mở đợt tiến công toàn diện vào cả ba điểm cao Thâm Mô, Pháo Đài, 339. Những trận chiến đấu giằng co quyết liệt diễn ra trên các mỏm đồi Thâm Mô. Các chiến sĩ y tá, nuôi quân, liên lạc cũng quần đánh địch từ khu nhà văn hoá đại đội đến hầm chỉ huy. Địch chết lớp này, chúng thay lớp khác và tới 0 giờ, các mỏm 1, 2, 3 rơi vào tay giặc. Từ đó, trận địa của đại đội 2 ở mỏm 5 mỗi lúc một căng thẳng vì đạn pháo và đạn đại liên địch. Sau năm ngày chiến đấu, lực lượng cơ động của trung đoàn đã bị tổn thất và đại đội 2 chỉ còn lại 20 chiến sĩ, do chính trị viên Phạm Ngọc Yểng và Phan Văn Thắng, học viên Học viện hậu cần về thực tập chỉ huy. Đại đội trưởng Nguyễn Văn Toàn đã hy sinh ngay từ đợt tấn công đầu tiên của địch vào sáng ngày 17.

Sau khi đại đội trưởng hy sinh, Yểng và Thắng trở thành chỗ dựa, thành linh hồn của đơn vị. Hai người thường đảm nhiệm hai hướng đánh và hết sức tin tưởng nhau. Trên ngọn đồi không rộng lắm này đã xuất hiện biết bao sự tích anh hùng mà chỉ khi giặc đến, phẩm chất và khả năng của từng chiến sĩ mới được bộc lộ hết. Chiến sĩ nuôi quân Nguyễn Hữu Dũng, 19 tuổi, suốt năm ngày chiến đấu là năm ngày đêm len lỏi giữa các ổ phục kích của địch, bất chấp pháo đạn ác liệt mang cơm tới từng mỏm đồi cho bộ đội; có lần gặp địch đã dùng dao găm chiến đấu diệt địch thu súng. Khẩu súng trên tay Phạm Ngọc Yểng là khẩu tiểu liên của đại đội trưởng. Trước khi hy sinh, mặc dù không nói được, anh vẫn dồn sức trao khẩu súng cho Yểng như gửi phần trách nhiệm của anh cho bạn.

14 giờ, địch lại nổi hiệu kèn tiến công. Trên đỉnh đồi, tiếng nói của chính trị viên Phạm Ngọc Yểng vang lên: “Các chiến sĩ đại đội 2 tiểu đoàn  4 hãy dũng cảm tiêu diệt quân cướp nước, giữ vững trận địa”. Tiếp đó là tiếng súng đánh trả của ta rộ lên. Ở hướng trung đội 3, cuộc chiến đấu đang diễn ra dọc các hào giao thông. Biết lực lượng ta có hạn, địch cứ thúc quân tràn lên. Bộ dội ta đánh địch bằng mọi thứ có trong tay, từ súng đạn đến đất đá và tay không. Bản thân Phan Văn Thắng cũng giật súng địch đánh địch và lấy báng súng quật xuồng đầu chúng

Ở trung đội do Phạm Ngọc Yểng chỉ huy, khi địch ùa vào tầng công sự thứ nhất, các chiến sĩ ta đồng loạt ném lựu đạn theo tiếng hô của Yểng rồi xông tới. Một trận giáp lá cà diễn ra: Một tên địch bất ngờ lao tới húc đầu vào bụng Yểng làm anh ngã ngửa, khẩu tiểu liên văng sang một bên. Tên giặc theo đà chồm lên người Yểng. Nhưng bỗng nó giật nảy người, hai tay buông khỏi cổ Yểng, và vật xuống bên cạnh. Đồng chí liên lạc nhoài người đỡ Yểng. Hai người ôm chầm lấy nhau. Vẫn luôn theo sát chính trị viên, đồng chí liên lạc đã kịp thời kết liễu tên giặc cứu sống Yểng.

Càng về chiều, trận đánh trên đồi Thâm Mô càng diễn ra quyết liệt. Địch dồn quân, dồn đạn để chiếm nốt mỏm đồi cuối cùng trước khi trời tối, nhưng chúng vẫn bị ghìm lại ở tầng công sự thứ nhất. Các chiến sĩ còn lại trong đại đội dồn lên đỉnh đồi.

Xẩm tối, địch lại ồ ạt tổ chức đợt tiến công cuối cùng.Yểng và Thắng chia nhau mỗi người phụ trách một tổ chiến đấu. Lúc đó, trận địa chỉ còn lại 10 chiến sĩ. Từ tầng công sự thứ nhất, giặc bám nhau lao tới. Khẩu AK của Yểng hết đạn. Anh rút súng ngắn đánh địch. Một thằng giặc to béo nhảy bổ vào người anh. Yểng né tránh làm nó lỡ đà rồi giơ thẳng tay nện khẩu K. 54 vào sọ nó.

Tổ của Thắng cũng liên tiếp đánh địch hết đợt này đến đợt khác. Bọn địch chiếm gần hết công sự chiến đấu của tổ. Lựu đạn hết, đạn tiểu liên chỉ còn lại một băng. Giữa lúc đó, tin Phạm Ngọc Yểng hy sinh làm mọi người lặng đi. Thắng ra lệnh cho các chiến sĩ trong tổ rút về chỗ Yểng. Khi ấy. Yểng vẫn ngồi tựa lưng vào vách hào, bàn tay phải còn nắm chặt khẩu K.54, đôi mắt bất động vẫn mở to nhìn thẳng về phía trước. Bên cạnh anh, khẩu AK của đại đội trưởng đã bật lê cũng nằm lặng lẽ. Thắng cúi xuống bàn tay run run vuốt mắt cho Yểng, anh bàn với mọi người phải giữ gìn hai khẩu súng và mai táng thi hài Yểng thật chu đáo. Cuộc chiến đấu ở mỏm 5 đồi Thâm Mô tiếp tục kéo Đài cho đến 20 giờ bọn Trung Quốc mới lên được công sự cuối cùng.

Từ đó, với lòng thương tiếc và yêu mến sâu sắc, các chiến sĩ trung đoàn 12 gọi đồi Thâm Mô là đồi Phạm Ngọc Yểng.
Còn gia đình Phạm Ngọc Yểng khi biết tin này đã viết thư cho trung đoàn 12. Bức thư có đoạn: “Gia đình tôi vô cùng đau xót khi nhận được tin cháu Yểng hy sinh. Bởi vì đối với tất cả mọi người trong gia đình, Yểng là người con hiếu thảo, người anh rất mực yêu thương của các em nhỏ.. . Không thể nào kể xiết nỗi đau buồn của gia đình khi mất đi một người con thân yêu. Nhưng các đồng chí ơi, hôm nay, cố nén đau thương viết thư gửi tới các đồng chí, tôi không muốn nói tới điều ấy mà muốn nói rằng gia đình tôi rất tự hào về cháu và rất căm thù bọn xâm lược... Gia đình tôi thành thật cám ơn Đảng, cám ơn các cán bộ và anh em chiến sĩ đã rèn luyện dìu dắt cháu Yểng trở thành một con người biết chiến đấu đến cùng và dũng cảm hy sinh cho sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc. Cám ơn các chiến sĩ trung đoàn Tây Sơn đã gắn tên cháu Yểng với núi sông để cháu sống mãi với đất nước...”

Đối với sư đoàn Sao Vàng trong những ngày quyết liệt này càng thấy rõ phẩm chất cao quí của mỗi cán bộ, chiến sĩ, càng biết ơn những người mẹ Việt Nam đã sinh ra và gửi đến cho sư đoàn những người con ưu tú biết sống, hy sinh và chiến đấu xứng đáng để hoàn thành nhiệm vụ một cách vẻ vang.

*
*     *

Cùng với Thâm Mô, cuộc chiến đấu của chiến sĩ ta ở điểm cao pháo Đài suốt mấy ngày qua cũng diễn ra vô cùng khốc liệt. Điểm tựa Pháo Đài là một dải đồi có sáu mỏm nằm ở mé tây - nam thị trấn Đồng Đăng, cách biên giới chưa đầy hai ki-lô-mét. Trên một mỏm đồi phía đông - nam, trong cuộc xâm lược nước ta trước đây, thực dân Pháp rồi phát xít Nhật đã xây dựng một pháo đài kiên cố để kiểm soát đường xe lửa, đường 1A, 1B và thị trấn Đồng Đăng. Pháo đài có ba tầng xây bằng đá và bê tông cốt thép dày 0,8 đến 1,2 mét; hai tầng dưới là một hệ thống đường ngầm chữ chi khép kín Đài khoảng 350 mét. Dọc hai bên đường hầm chính mở ra nhiều căn hầm rộng chứa được hàng chục người. Từ tầng hầm thứ ba có con đường ngầm chạy thẳng ra thị trấn Đồng Đăng. Bên trên những đường hầm đó là lớp đất dày hai ba chục mét. Năm góc pháo đài là bốn lô cốt và một nhà mái bằng nửa chìm nửa nổi xây bằng bê tông cốt thép dày 1.2 mét. Giữa và xung quanh Pháo Đài có nhiều ụ súng đồng thời là lỗ thông hơi cho các tầng dưới. Pháo Đài có hai cửa. Cửa chính ở phía đông từ nhà mái bằng và một cửa ở phía nam. Những năm trước đây, núp dưới danh nghĩa sang giúp nhân dân ta chống chiến tranh phá hoại của Mỹ, quân đội Trung Quốc đã để tâm nghiên cứu Pháo Đài. Trước khi rút về nước, chúng phá sập đường hầm ra thị trấn Đồng Đăng, đánh hỏng cửa phía nam và phá hỏng toàn bộ hệ thống dây điện trong Pháo Đài. Tuy vậy Pháo Đài vẫn còn là một vị trí kiên cố có thể chịu đựng được nhiều loại bom pháo trong những cuộc tiến công của địch.

Pháo Đài là một trong những điểm tựa then chốt của trung đoàn 12 do đại đội 42, tiểu đoàn 4 đảm nhiệm. Để chiến đấu thắng lợi, trong những ngày chuẩn bị, đơn vị đã xây dựng một hệ thống hào giao thông và công sự bao quanh Pháo Đài kéo Đài từ mỏm 1 đến mỏm 6. Vị trí chỉ huy của đại đội đặt ngoài Pháo Đài, vì Pháo Đài có giá trị trú ẩn nhiều hơn là một vị trí chiến đấu. Đương nhiên trong những tình huống gay cấn, Pháo đài là nơi giấu quân tốt để từ đó ta mở những mũi phản kích diệt địch.

Nắm được giá trị chiến thuật của dãy điểm cao Pháo Đài, quân đoàn 55 địch đã tập trung xe tăng và bộ binh định đánh chiếm điểm tựa này ngay buổi sáng đầu tiên. Hàng ngàn quả đạn pháo giội xuống Pháo Đài suốt hàng tiếng đồng hồ. Pháo vừa dứt, xe tăng, bộ binh địch đã xuất hiện trước trận địa và những cuộc tiến công ồ ạt của chúng được tiến hành từ nhiều phía lên Pháo Đài.

Hôm đó đại đội trưởng và một số cán bộ trung đội đi tập huấn. Chính trị viên Nguyễn Bát và Ngô Chí Khán, học viên trường sĩ quan chính trị về thực tập nắm quyền chỉ huy đơn vị. Đêm 16 tháng 2, Bát lên mỏm đồi phía bắc kiểm tra trận địa và ngủ luôn với chiến sĩ ở đấy. Khi địch tràn vào, anh chỉ huy trung đội tiền tiêu đánh lui mấy đợt xung phong của chúng và anh dũng hy sinh.

Không bắt liên lạc được với tiểu đoàn, nhưng được các điểm tựa Thâm Mô và 339 chủ động chi viện, Ngô Chí Khán tổ chức đơn vị bám các hào giao thông và công sự đánh trả địch hết đợt này đến đợt khác. Nhưng do lực lượng chênh lệch nên ngày 17 , địch chiếm được 4 mỏm phía bắc Pháo Đài. Đại đội 42 chiến đấu giữa bốn bề quân địch từ đó.

Không thực hiện được ý định chiếm Pháo Đài ngay buổi đầu, rạng sáng ngày 18, lấy các mỏm phía bắc làm bàn đạp, kết hợp với các cánh quân phía tây và phía đông, chúng đánh lên Pháo Đài quyết liệt hơn. Suốt ngày hầu như lúc nào cũng có tiếng súng nổ trên hai mỏm cuối cùng của Pháo Đài. Không chi viện được cho Pháo Đài bằng xung lực, trung đoàn 12 ra lệnh cho các trận địa pháo và các điểm tựa Thâm Mô, 339 thay nhau bắn các loại hỏa lực vào các cánh quân địch, phối hợp với các chiến sĩ từ trên Pháo Đài đánh xuống. Địch dùng xe tăng dẫn đầu bộ binh xung phong nhưng bị pháo 85, cối 120 của ta tiêu diệt. Chúng kéo pháo 85 tới phía bắc Pháo Đài ngắm bắn trực tiếp vào từng công sự của ta nhưng cũng bị pháo bắn thẳng và pháo bắn cầu vồng của ta phá hủy. Được chi viện có hiệu quả của các đơn vị bạn, các chiến sĩ trên Pháo Đài ngày hôm đó dù chỉ còn 27 tay súng vẫn kiên quyết giữ vững trận địa, đẩy lùi 10 đợt tiến công của hàng nghìn quân địch.

Ở trung đội Nguyễn Đình Đức, sau khi địch bỏ chạy, thấy một chiếc xe tăng chúng mắc kẹt ở đoạn suối sâu, không bỏ lỡ thời cơ. Đức ra lệnh cho chiến sĩ yểm hộ rồi nhảy khỏi công sự trườn xuống chân đồi, chui vào gầm xe buộc chùm lựu đạn bốn quả vào xích ở đoạn đầu máy. Một tiếng nổ dậy lên. Bọn giặc hốt hoảng bật nắp xe lao ra ngoài bỏ chạy. Nhưng trên đường trở về, bọn địch ở mỏm đồi phía bắc đã phát hiện thấy Đức và anh bị hy sinh bởi một loạt đại liên của chúng.
Nguyễn Đình Đức hy sinh, nhưng tinh thần tiến công tiêu diệt địch của anh đã nêu gương cho các chiến sĩ quyết bảo vệ Pháo Đài.

Thấy ở Pháo Đài ta vẫn giữ được, đêm hôm đó, gần hai chục chiến sĩ biên phòng thuộc đoàn Thanh Xuyên sau những trận đánh quyết liệt ở sát biên giới đã tìm đường lên Pháo Đài, một số đồng bào ta ở Đồng Đăng cũng tìm lên Pháo Đài. Người nào cũng lấm đầy bùn đất, áo quần bị rách nhưng tất cả đều ánh lên niềm vui sướng được gặp bộ đội. Họ kể cho chiến sĩ nghe những hành động giết chóc, bắn phá, bắt bớ của bọn lính Trung Quốc đối với đồng bào ta ở Đồng Đăng. Thực ra suốt hai ngày nay. Từ trên Pháo Đài, các chiến sĩ đã chứng kiến bao tội ác dã man của giặc gây ra ở thị trấn nhỏ bé này ngay từ những loạt pháo đầu tiên của quân Trung Quốc. Những ngôi nhà đổ sụp, bốc cháy, những tiếng kêu thét của phụ nữ, trẻ em, những cảnh đánh đập xua đuổi tàn nhẫn đồng bào tới nơi tập trung. Tất cả chỉ cách Pháo Đài mấy trăm mét. Tình cảm đối với nhân dân đốt cháy  trong lòng chiến sĩ, niềm phẫn uất cao độ quân phản bội cướp nước.

Cũng đêm ấy, tiểu đoàn trưởng Nguyễn Văn Thu cùng một số cán bộ, chiến sĩ cơ quan, vận tải, lách qua các cụm quân địch tới Pháo Đài kiểm tra trận địa, tiếp đạn, lương thực, thực phẩm và vận chuyển thương binh về phía sau. Tiểu đoàn trưởng cho biết, tuy địch cố bao vây chia cắt nhưng trận địa phòng ngự của trung đoàn vẫn giữ vững. Trước mắt còn khó khăn do lực lượng ta có hạn nên phải tổ chức chặt, bám chắc trận địa và phối hợp thật tốt với các đơn vị không cho chúng chiếm Pháo Đài.

Ngày 19 tháng 2, những trận bắn pháo dữ dội của địch từ nhiều hướng dồn vào Pháo Đài. Nguy hiểm nhất là trận địa pháo 85 của địch vừa bí mật kéo lên đồi 440, đồi không tên và trận địa ĐKZ ở mỏm phía bắc Pháo Đài. Chưa kịp nghe tiếng nổ đầu nòng đã thấy đạn pháo cày trước công sự. Chúng còn tổ chức bọn bắn tỉa bám sát cán bộ chỉ huy và các xạ thủ súng máy của ta. Một số chiến sĩ đã hy sinh, bị thương vì bọn bắn tỉa này.

Có thêm các chiến sĩ biên phòng, lực lượng bảo vệ Pháo Đài thêm vững. Do nối lại được thông tin nên việc chỉ huy của trung đoàn, tiểu đoàn đối với Pháo Đài cũng chặt chẽ hơn. Các trận địa pháo sư đoàn, trung đoàn và đơn vị bạn xác định tọa độ khu vực bắn chặn và kìm hỏa lực địch chính xác và đúng thời cơ. Bọn địch tiến công từ phía đông bị cối 120 và súng máy của tiểu đoàn 6 ở điểm cao 339 dáng vào lưng. Chúng tiến công từ phía đông và phía nam bị đại đội 2 ở Thâm Mô bắn lướt sườn. Những tốp địch tiến vào gần Pháo Đài bị các chiến sĩ ta dùng lựu đạn, tiểu liên tiêu diệt. Cứ như vậy, suốt ngày 19 địch vẫn không chiếm được Pháo Đài, mặc dù hôm đó một số cánh quân của chúng đã vượt qua dãy Pháo Đài, Thâm Mô, tiến hành bao vây điểm cao 339 và cắt đường 1B ở Con Khoang, Khôn Làng.

Đêm 19 tháng 2, đại đội trưởng Hoàng Quý Nam và trung đội trưởng Phạm Hồng Minh cùng các chiến sĩ trinh sát dẫn đường vào tới Pháo Đài. Mọi người phấn khởi xúm quanh Nam và Minh, ai cũng thấy vững vàng hơn vì họ biết rõ về những cán bộ ưu tú của mình. Vẻ mặt Nam thoáng buồn vì thấy đại dội chỉ còn có vài chục người. Mở đầu cuộc họp, Nam nói với anh em: “Tôi xin lỗi các đồng chí vì không về được sớm hơn do phải đánh địch dọc đường. Nhưng còn Pháo Đài, thế trận của trung đoàn ta còn đứng vững. Địch ở quanh ta nhưng trung đoàn, sư đoàn ta lại ở xung quanh địch”. Niềm lạc quan của Nam đã tăng thêm lòng tin cho từng chiến sĩ. Đêm đó, Nam đi khảo trận địa, điều chỉnh lực lượng; thống nhất phương án, thống nhất chỉ huy với các chiến sĩ biên phòng.

Ngày 20, địch bắt đâu dùng thủ đoạn đánh dần từng bước thay cho thủ đoạn đánh ào ạt. Cụm điểm tựa nam Đồng Đăng là mục tiêu đầu tiên của chúng. Lúc này Pháo Đài, Thâm Mô, 339 như mũi tên cắm sâu vào đội hình địch trên trận địa phòng ngự của sư đoàn. Pháo Đài là đỉnh của mũi tên ấy. Xe tăng, xe kéo pháo chở bộ binh từ mốc 16 theo đường 4A, từ Hữu Nghị Quan theo đường 1A ùn ùn đổ về Đồng Đăng, liên tiếp tiến công lên Pháo Đài, Thâm Mô, điểm cao 339. Ngày hôm ấy, sư đoàn mở những trận phản kích đánh vào cánh quân vu hồi từ Khôn Làng đến Con Khoang, Thâm Mô, buộc địch phải dồn quân đối phó. Các chiến sĩ trên Pháo Đài vừa chặn đánh các cánh quân tiến công lên trận địa mình, vừa chủ động dùng hoa lực bắn vào phía sau đội hình địch đang tràn lên điểm cao 339 và Thâm Mô. Mỗi lần như thế, các chiến sĩ ở chốt tiền tiêu đồi Thẩm Mô lại nhảy lên hoan hô làm cho không khí chiến đấu tuy ác liệt nhưng phấn chấn, tin tưởng. Ngày hôm đó, đại đội 42 bắn cháy hai xe tăng, một xe kéo pháo, diệt gần trăm tên địch.

Ngày 21 , địch dồn quân quanh Pháo Đài đông hơn, bắn pháo dữ dội hơn. Hoàng Quý Nam vẫn đứng ở vi trí chỉ huy của mình ở ngay trận địa hỏa lực. Bên phải là trung đội do Phạm Hồng Minh chỉ huy. Bên trái là các chiến sĩ bộ đội biên phòng do Ngô Chí Khán chỉ huy. Các cụ già, em nhỏ và thương binh nặng được chuyển xuống tầng hầm thứ hai. Như một con thoi, Nam chạy đi chạy lại giữa các tổ động viên bộ đội, tấm vải dù hoa rách toạc từng mảng. Bọn địch bắn tỉa ở mỏm đồi phía bắc mấy lần bắn hụt Nam và các đồng chí chỉ huy trung đội. Nam bố trí bộ phận phục bắn trả lại hạ một số tên. Trận địa DKZ của chúng khống chế gắt gao cửa Pháo Đài nơi thường xuyên qua lại giữa bộ phận chiến đấu và anh em thương binh, cũng là nơi có thể đại đội của anh phải rút về cố thủ. Nam quyết định phải diệt bằng được trận địa hỏa lực của địch. Anh hợp đồng với Khán và các chiến sĩ biên phòng kèm bọn bộ binh, trung đội của Minh kèm bọn xe tăng rồi thận trọng trườn ra hào giao thông bất ngờ đứng dậy bắn liên tiếp hai quả B.41, một quả vào cụm chỉ huy, một quả vào trận địa ĐKZ. Nam là một cán bộ không những chỉ huy giỏi mà còn sử dụng thành thạo nhiều loại vũ khí: AK, M.79, trung liên, đại liên, B.40, B.41 và cả súng cối.

14 giờ chiều, giữa lúc Nam đang giương khẩu B.41 nhằm vào một ổ trọng liên của địch thì một quả đạn B.41 của chúng đã đẩy anh ngã xuống, đùi bên phải giập nát, Nam không nói được câu nào nhưng đôi mắt anh như nói lên tất cả: Một đôi mắt trong trẻo, mở to như muốn níu giữ lấy hình ảnh những khuôn mặt thân yêu của đồng đội. Năm ấy Hoàng Quý Nam vừa tròn 27 tuổi.

Sau khi Hoàng Quý Nam hy sinh, địch tổ chức thêm nhiều đợt xung phong và chiếm được mỏm đồi phía tây-bắc Pháo Đài. Khán, Minh, Thức cùng với những chiến sĩ còn lại rút về mỏm Pháo Đài. Số thương binh và đồng bào được chuyển xuống tầng hầm thứ ba. Một đợt tiến công nữa của địch bị đẩy lui nhưng trung đội trưởng Thức hy sinh, Khán bị thương lần thứ hai.

Vào ngày cuối cùng, Phạm Hồng Minh, người thay thế Hoàng Quý Nam đã huy động toàn bộ lực lượng bám giữ quanh Pháo Đài. Đó là ngày bọn địch vừa đưa lực lượng dự bị vào đánh đồng loạt lên toàn bộ cụm điểm tựa nam Đồng Đăng. Cũng như ở Thâm Mô hôm đó, nhiều cuộc chiến đấu giáp lá cà đã diễn ra quanh của Pháo Đài. Có lúc Minh phải gọi các trận địa pháo của ta bắn trùm lên Pháo Đài để đẩy lùi đợt tiến công ào ạt của địch. Nhưng rồi máy thông tin lại bị hỏng. Các chiến sĩ ta chỉ còn hai vị trí chiến đấu ở cửa Pháo Đài. Một sồ thương binh nặng khi tỉnh dậy, nghe tiếng kêu gọi của Phạm Hồng Minh cũng bò lên cửa Pháo Đài tham gia chiến đấu Mọi người đều xác định: Thà hy sinh chứ không chịu để quân Trung Quốc bắt sống. Nhưng lực lượng quá chênh lệch, sau mấy lần tiến công bằng súng phun lửa, bọn địch đã tràn lên được bề mặt Pháo Đài. Những thất bại suốt năm ngày quanh Pháo Đài làm chúng lồng lên. Sau khi không kêu gọi được các chiến sĩ ta đầu hàng, chúng chở bộc phá tới đánh sập cửa chính, dùng súng phun lửa, thả lựu đạn, bắn đạn hóa chất độc vào các lỗ thông hơi. Các cụ già, em nhỏ sau những ngày đói khát đã kiệt sức, dần dần lả đi ở các căn hầm vòm. Những chiến sĩ bị thương nặng cũng lần lượt hy sinh. Pháo Đài chỉ còn lại Phạm Hồng Minh và một sồ chiến sĩ bị thương nhẹ. Trước tình hình ấy. Minh quyết định tổ chức đánh địch, mở đường máu để đưa lực lượng còn lại ra khỏi Pháo Đài.

Nếu như tên tuổi Phạm Ngọc Yểng và các chiến sĩ bảo vệ Thâm Mô đã được các chiến sĩ ta gắn liền với tên sông núi thì tên tuổi Hoàng Quý Nam cùng các chiến sĩ bảo vệ điểm cao Pháo Đài đã được lưu lại trong lòng cán bộ chiến sĩ sư đoàn Sao Vàng và quân dân Lạng Sơn bằng những bài ca mà cho đến nay mỗi khi hát lên vẫn làm xúc động lòng người:

Ta hát lên. ngợi ca Pháo Đài Đồng Đăng
Ta hát lên. tên anh Hoàng Quý Nam.
Trước quân thù sống bất khuất. hiên ngang
Vì nhân dân chết anh dũng vẻ vang

4. TRƯỚC CỬA NGÕ THỊ XÃ LẠNG SƠN.

Đêm 22 tháng 2, thường vụ đảng ủy và bộ tư lệnh sư đoàn họp. Vấn đề trung tâm được đưa ra thảo luận là nên đưa trung đoàn 12 lập trận địa mới hay tiếp tục tỏ chức đánh chiếm lại các trận địa vừa bị mất trên hướng chủ yếu ở Đồng Đăng? Có ý kiến cần tập trung toàn bộ lực lượng khôi phục lại các điểm cao Thâm Mô, Pháo Đài, 339 bởi giá trị chiến dịch của nó có tính chất quyết định đối với việc bảo vệ Lạng Sơn. Mất khu vực cửa ngõ này, mũi vu hồi của địch ở Tam Lung có điều kiện tiến về Lạng Sơn nhanh hơn vì nó sẽ không còn bị đe dọa từ phía sau lưng nữa. Có ý kiến nếu tập trung sức của sư đoàn để phản kích thì sẽ khôi phục lại được trận địa vì ở Thâm Mô và điểm cao 339 ta vẫn còn giữ được một phần đất để làm bàn đạp, nhưng sự tiêu hao sinh lực sẽ lớn. Thêm nữa, địch vẫn liên tiếp tăng quân và đang dồn lực lượng vào hướng chủ yếu. Diệt hết lớp này lớp khác lại tràn đến thay thế. Trong khi ấy lực lượng ta có hạn, nhất là trung đoàn 12 phải tính đến từng người. Do đó, không thể đánh theo lối “đá bóng” như vậy mãi được.

Giữa chừng hội nghị, đồng chí Lê Thanh phó tư lệnh quân khu 1 đến. Sau khi nghe tóm tắt tình hình và những ý kiến thảo luận của hội nghị, đồng chí nhất trí với quyết định của sư đoàn điều trung đoàn 12 tổ chức trận địa phòng ngự ở đường 1B. Đồng chí nhắc sư đoàn những ý kiến của Bộ về mũi vu hồi ở Tam Lung, địch đã không thực hiện được ý định thì bây giờ, khi chiếm được Thâm Mô, Pháo Đài, điểm cao 339, chúng sẽ biến mũi vu hồi Tam Lung thành hướng tiến công chính. Bởi vậy sư đoàn phải nhanh chóng tập trung sức củng cố thế trận để chặn tránh địch ngay trong ngày mai vì trung đoàn 870 của chúng đã tập kết dưới chân điểm cao 811

Từ tình hình cụ thể của sư đoàn và những ý kiến của đồng chí Phó tư lệnh Quân khu, bộ tư lệnh sư đoàn quyết định đưa trung đoàn 12 và tiểu đoàn 1 Bắc Thái về lập trận địa mới trên hướng đường 1B từ Nà Pia đến Lũng Pảng. Đồng thời tập trung lực lượng bộ binh, pháo binh trên đường 1A sẵn sàng đánh phủ đầu trung đoàn 870 địch khi chúng bước vào tác chiến.

Suốt đêm hôm ấy, sư đoàn khẩn trương di chuyển tiểu đoàn 5, sau những ngày chiến đấu dũng cảm ở khu vực Tân Yên được lệnh qua Đồng Uất. Tiểu đoàn 4, tiểu đoàn 6 rời khu vực Thâm Mô, 339 tới khu vực Chóc Vỏ, 393. Tiểu đoàn 1 và tiểu đoàn 7 nhanh chóng từ Thâm Mô, Khôn Làng trở lại nam Tam Lung làm lực lượng cơ động cho sư đoàn. Tiểu đoàn 1 Bắc Thái chiếm lĩnh trận địa ở Nà Pia, Khôn Làng. Các đơn vị trực thuộc cũng được bố trí lại theo đội hình phòng ngự của từng hướng.

Để phục vụ cho sư đoàn điều chỉnh lực lượng, cơ quan hậu cần các cấp làm việc rất khẩn trương linh hoạt. Công tác hậu cần chiến dịch thực hiện tốt một phần do chi viện của hậu phương và cấp trên kịp thời, đắc lực, kết hợp với sự nỗ lực, năng động của các cán bộ chiến sĩ từ cờ quan đến các đơn vị vận tải quân y, các kho trạm, các xưởng quân giới. Chủ nhiệm hậu cần sư đoàn Nguyễn Xuân Khá cùng các trưởng ban, trong mọi cuộc di chuyển đều có mặt ở các mối đường, kiểm tra đôn đốc, bổ sung kịp thời các mặt cho từng đơn vị theo đúng yêu cầu nhiệm vụ. Trong khi đó, các sĩ quan tham mưu, chính trị, cũng xuyên rừng, lội suối đến các trận địa tham gia thực hiện các phương án chiến đấu.

Đêm rời khỏi khu vực Đồng Đăng gợi các chiến sĩ trong sư đoàn nhớ tới đêm rời khu vực Bồng Sơn vào mùa thu năm 1972. Khung cảnh hoang vắng của những bản làng mà sư đoàn hành quân qua, tội ác dã man của bọn bành trướng đã đốt cháy thêm lòng căm thù sâu sắc của cán bộ, chiến sĩ đối với quân xâm lược.

Mọi người đều hiểu trong hình thái phòng ngự của sư đoàn lúc đó, việc chủ động tổ chức lại trận địa là một quyết định chính xác. Sư đoàn cần có thời gian dù là rất ngắn để củng cố lực lượng. Mặt khác, tổ chức phòng ngự ở khu vực mới sư đoàn có điều kiện tập trung được lực lượng mạnh để tăng cường cho hướng phòng ngự chủ yếu, mở các đợt phản kích với quy mô trung đoàn nhằm đánh quỵ các lực lượng đột kích chính của địch.

Cuộc di chuyển đội hình đã diễn ra một cách chủ động và bí mật, đến nỗi sáng ngày 23, ở nhiều nơi, địch vẫn bắn pháo rồi xung phong ồ ạt lên các trận địa đã trống không. Bảy ngày liên tiếp tổ chức tiến công. Ném vào họng súng của đối phương hàng ngàn binh lính, hàng trăm xe tăng, xe cơ giới và pháo binh, bọn xâm lược Trung Quốc tiến được vẻn vẹn có bốn ki-lô-mét. Người ta nói rằng đó là một tốc độ tiến quân chậm nhất, tổn thất và tốn kém nhiều nhất so với bất kỳ cuộc chiến tranh xâm lược nào trong lịch sử. Bị Hứa Thế Hữu và Đường Đắc Chí thúc ép, vì một tuần lễ rồi vẫn chưa đánh tan được sư đoàn Sao Vàng để tới Lạng Sơn, sau khi chiếm được khu vực Đồng Đăng, bộ chỉ huy địch trên hướng Lạng Sơn chủ trương không để cho đối phương kịp hồi sức đã tổ chức đánh ngay vào khu vực phòng ngự của sư đoàn Sao Vàng ở Tam Lung. Chúng đinh ninh có bàn đạp Đồng Đăng với nhiều trận địa pháo vừa được thiết lập và sư đoàn Sao Vàng đã bị thiệt hại nặng nề ở Thâm mô, Pháo Đài, điểm cao 339 không thể nào đứng vững được trước đòn tiến công tập trung cao độ của chúng. Nhưng một lần nữa_ chúng phải trả giá cho sự chủ quan hợm mình đó.

7 giờ 30 phút ngày 23, hầu như toàn bộ lực lượng pháo binh địch trên hướng Lạng Sơn đều đổ đạn vào cụm điểm tựa Tam Lung. Bỗng nhiên, trong những phút cuối của trận mưa đạn ấy, đài quan sát trung đoàn 2 báo cáo pháo địch còn bắn nhưng một tiểu đoàn bộ binh chúng đang di chuyển dưới trung tâm tọa độ bắn phá hoại ấy. Nhận thấy địch đang có thủ đoạn mới, trung đoàn trưởng Nguyễn Lư vội cầm máy yêu cầu tiểu đoàn 3 ở Chậu Cảnh báo cáo cụ thể. Một lát, tiểu đoàn trưởng Đỗ Ngọc Ngòi cho biết, sau khi bắn đạn thật, địch bắn pháo giấy lên trận địa ta cho bộ binh chúng tiếp cận.. anh đã thông báo cho bộ đội biết và đang chuẩn bị chiến đấu...

Trung đoàn trưởng thở phào. Anh điện cho tiểu đoàn 2 nhắc địch đang nghi binh bắn pháo giấy để chiếm Phai Môn. Chú ý cảnh giác và đánh cho thật tốt.

Vừa buông ống nói, anh đã nghe tiếng súng rộ lên trên trận địa của tiểu đoàn 3. Đinh ninh với thủ đoạn bắn pháo giấy, bọn giặc ùn ùn kéo lên Phai Môn, một điểm cao nằm cách khu đồi Chậu Cảnh 500 mét về phía nam. Sở dĩ lần này địch tiến đánh Phai Môn trước vì Phai Môn là một mắt xích trọng yếu trong trận địa phòng ngự bảo vệ Lạng Sơn của sư đoàn. Chiếm được Phai Môn, địch sẽ khống chế khu đồi Chậu Cảnh, Bản Phân và các khu vực khác. Nhưng ở điểm cao này, sư đoàn Sao Vàng đã chuẩn bị một trận giáng trả đích đáng đối với bọn xâm lược bằng đòn tiến công chặt chẽ giữa pháo binh và bộ binh. Suốt đêm 22, mặc dù vừa trải qua một ngày chiến đấu khốc liệt, sư đoàn đã nhanh chóng hoàn chỉnh thế trận phòng ngự mới, tập kết toàn bộ lực lượng cơ động của mình trên hướng chủ yếu, xác định tọa độ bắn cho pháo binh vào các khu vực dự kiến tác chiến, đặc biệt đã bí mật đưa trận địa pháo 85 bắn thẳng lên điểm cao 417 cách Phai Môn chưa đầy một ki-lô-mét để chi viện trực tiếp cho bộ binh. Tất cả khối công việc khổng lồ đó chỉ diễn ra trong một đêm, khiến cho bọn địch khi ào ạt tràn lên Phai Môn đã hứng chịu một trận tập kích bất ngờ, dữ đội của pháo binh ta giáng xuống. Đội hình chúng lập tức rối loạn, số xông lên đỉnh đồi bị các chiến sĩ đại đội 10 đánh hất xuống, số tụt xuống suối bị pháo ta giã vào. Hàng trăm tên địch đã phải bỏ mạng trong những đợt tiến công ấy.

Sau lần xung phong thứ sáu, địch buộc phải rút về điểm cao 611 và điểm cao 409. Lúc đó, sư đoàn ra lệnh cho trung đoàn 2 dùng lực lượng cơ động cắt rừng đánh thốc vào sườn đội hình chúng. Hàng trăm xác giặc nằm ngổn ngang trên đường rút chạy của chúng.

Một tiếng đồng hồ sau, trinh sát sư đoàn báo cáo một cánh quân địch từ Đồng Đăng xuống nhập bọn với đám tàn binh vừa thua trận lại kéo vào Phai Môn. Bộ tư lệnh sư đoàn nhận định địch đã tung lực lượng dự bị vào để chiếm bằng được Phai Môn. Lập tức, lệnh chiến đấu được truyền ngay tới các đơn vị.

14 giờ, khi pháo địch đang bắn lên trận địa Phai Môn, sư đoàn ra lệnh cho pháo binh ta bắn trùm lên cụm xuất phát tiến công của địch ở dưới chân đồi. Sau đó, khi địch thực hành xung phong thì lực lượng cơ động của trung đoàn 2 cũng được lệnh xuất kích diệt địch ở lưng chừng đồi phối  hợp với đại đội 10 từ đỉnh đồi đánh xuống. Trận kịch chiến diễn ra hàng tiếng đồng hồ.

Giữa bốn bề là địch, đại đội 10 dưới sự chỉ huy của đại đội trưởng Phan Bá Mạnh và chính trị viên Nguyễn Xuân Phúc đã bình tĩnh đánh trả hết toán quân này đến toán quân khác của chúng. Mỗi người đều khoác trên mình hai ba khẩu súng để diệt địch. Đại đội trưởng Phan Bá Mạnh vừa dùng AK vừa bắn B.40; ở đâu khó khăn là có anh. Trong một lần di chuyển, anh đã trúng một quả đạn ĐKZ của địch. Phan Bá Mạnh hy sinh để lại tấm gương chiến đấu oanh liệt và niềm thương tiếc vô hạn cho cán bộ chiến sĩ trong đơn vị. Thay thế Mạnh, chính trị viên Nguyễn Xuân Phúc tiếp tục chỉ huy đơn vị đánh hất địch xuống chân đồi, giữ vững trận địa.

Không chiếm được Phai Môn, địch dồn quân đánh vào Chậu Cảnh vào lúc 15 giờ 45 phút. Tại đây địch không ngờ toàn bộ đội hình tiến công của chúng đã phơi lưng một cách lộ liễu trước trận địa pháo bắn thẳng của sư đoàn và các trận địa hỏa lực của trung đoàn 2. Một trận bắn pháo dữ dội và chính xác của ta đã giáng xuống đội hình dày đặc của địch. Trong cảnh hoảng loạn của chúng, trung đoàn 2 ra lệnh cho một bộ phận tiểu đoàn 3 xuất kích, tiến công từ bên sườn, phối hợp với các chiến sĩ từ trên điểm tựa đánh xuống. Hàng trăm xác giặc bỏ tại trận địa, đánh đấu thất bại nặng nề của trung đoàn 870 địch sau 12 lần tiến công vào Tam Lung.

Nắng chiều tắt dần trên các điểm cao. Không gian trở lại yên ắng. Một ngày chiến đầu căng thẳng nữa đã trôi qua. Dưới các thung lũng về phía bắc, bọn địch đang lặng lẽ thu thập tàn quân và quát nạt nhau qua sóng đài hai oát vì không tìm thấy “thủ trưởng số 2”1 (Chú thích 1. Mật danh của tên phó trung đoàn trưởng địch.) Hơn một ngàn tên giặc bị tiêu diệt trong ngày hôm đó.

Vào lúc 15 giờ ngày hôm ấy, đồng chí Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị thay mặt Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng dẫn đầu đoàn cán bộ lên kiểm tra hướng Lạng Sơn, tới sở chỉ huy làm việc với bộ tư lệnh sư đoàn Sao Vàng. Sư đoàn trưởng sư đoàn Sao Vàng đã bác cáo với đồng chí Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị toàn bộ diễn biến và kết quả chiến đấu bẩy ngày qua với tất cả những ưu điểm và thiếu sót trong công tác chỉ huy, bảo đảm cũng như tinh thần chiến đấu của cán bộ, chiến sĩ.

Khi sư đoàn trưởng trình bày xong, đồng chí Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị nói, đại ý: So với những ngày đầu đánh Mỹ, sư đoàn đã vận dụng chiến thuật nhạy bén và chững chạc hơn nhiều. Bộ đội có bản lĩnh vững vàng nên trong mọi tình huống vẫn độc tập tác chiến và đánh khá tốt ở nhiều khu vực. Phải nhanh chóng phát huy những hành động anh hùng, bất khuất của cán bộ chiến sĩ và những phân đội đã đánh giáp lá cà, đánh bằng mọi thứ vũ khí, quả cảm, quên mình để bảo vệ trận địa. Đồng chí còn cho biết bảy ngày vừa qua, sư đoàn đã đánh với ba phần tư lực lượng của hai quân đoàn địch có hàng trung đoàn xe tăng yểm trợ. Đó là một cố gắng rất đáng kể. Tuy vậy, những thiếu sót về tổn thất vũ khí, phương tiện và duy trì kỷ luật chiến trường đối với cơ sở cần phải chú ý nghiêm khắc hơn. Các khu vực phòng ngự phải có kế hoạch bảo đảm để bộ đội có thể trụ bám được. Thị xã Lạng Sơn vẫn đang là mục tiêu của địch nên sắp tới sư đoàn còn phải đánh với những lực lượng đông hơn; ác liệt hơn. Trước mắt, sư đoàn điều chỉnh thế bố trí trận địa như vậy là kịp thời và cần thiết. Địch càng tiến vào sâu, tốc độ phát trổên càng chậm, tổn thất càng tăng. Đó là dấu hiệu của sự thất bại và nhất định chúng sẽ thất bại nặng như đã từng thất bại ở biên giới Xô - Trung năm trước.

Ngày hôm đó, trên toàn tuyến biên giới. địch bị chặn đứng lại trước các mục tiêu then chốt của chúng. Ở Cao Bằng.. hai quân đoàn 41, 42 và một sư đoàn độc lập có xe tăng, pháo binh yểm trợ đã bị đánh thiệt hại nặng ở Tà Sa, Nà Ngần, Bản Chan, Tĩnh Túc, Khâu Dồn, Khâu Chỉ... Ở Lào Cai, bốn sư đoàn của hai quân đoàn 13, 14, hai tiểu đoàn xe tăng bị bám đánh liên tục ở tây Lào Cai, Cốc Sân. Thanh Bình, bản Lầu, ga Phố Mới... Ở Hà Tuyên. Quảng Ninh, tiếng súng chặn địch vẫn vang lên từ ngày 17  tháng 2. Càng tiến sâu vào lãnh thổ Việt Nam, địch càng lúng túng. Các mục tiêu chiến dịch đặt ra trong 48 giờ đồng hồ đến nay vẫn chưa đạt được. Cay cú, Hứa Thế Hữu và Đường Đắc Chí quyết  định tung thêm các đơn vị bộ binh, pháo binh, xe tăng, lấy các binh đoàn chủ lực làm lực lượng đột phá, đánh chiếm bằng được các mục tiêu quy định; trong đó thị xã Lạng Sơn là mục tiêu chủ yếu của chúng.

*
*     *

Sau hội nghị đảng ủy sư đoàn đêm 23 tháng 2 và những chỉ thị của đoàn kiểm tra Quân ủy Trung ương, sư đoàn gấp rút bố trí thế trận trên đường 1B, điều chỉnh lực lượng phòng giữ ở hướng đường 1A. Đại tá Nguyễn Ngọc Diệp, cục trưởng cục nhà trường, người sẽ thay thế chính ủy sư đoàn Nguyễn Khắc Hào đi nhận nhiệm vụ mới, cùng với các phái viên Bộ Tổng Tham mưu, phái viên Quân khu 1 xuống thẳng trung đoàn 12 hướng dẫn rút kinh nghiệm chiến đấu, tham gia tổ chức thực hiện phương án mới và động viên quyết tâm của cán bộ chiến sĩ.

Bộ tư lệnh Quân khu 1 tăng cường cho sư đoàn các đơn vị binh chủng kỹ thuật: B.72, A72.. xe tăng, công binh, tự vệ các cơ quan, xí nghiệp, nhà máy quanh thị xã Lạng Sơn được trang bị thêm súng đạn. Bộ đội địa phương các huyện Văn Quan, Chi Lăng, Hữu Lũng, các tiểu đoàn trực thuộc huyện Gia Lâm. Đông Anh, Thanh Trì, Từ Liêm mới được nhân dân Hà Nội gửi lên Lạng Sơn sẵn sàng ra tuyến trước tham gia chiến đấu, biểu hiện sinh động ý chí đánh địch từ xa của quân dân Hà Nội bảo vệ Thủ đô yêu dấu.

Suốt ba ngày 24, 25, 26, mặt trận Lạng Sơn lắng dịu. Trong khi ta khẩn trương bố trí lại thế trận phòng ngự thì địch cũng gấp rút chuẩn bị cho những đợt tiến công mới. Quân đoàn 54 dự bị chiến dịch cùng với Sư đoàn 129, quân đoàn 43 được tung nốt vào khu vực tác chiến. Trong khi đó từ phía sau, những cuộc đôn quân, thay quân của chúng vẫn khẩn trương thực hiện. Hàng ngàn xe tải phủ kín bạt chạy thâu đêm sang tận Đồng Đăng đổ lính, đổ hàng. Tuyến xe lửa Bằng Tường Nam Quan tăng ngày bốn chuyến, chở từ 2.000 đến 3.000 quân và hàng ngàn tấn phương tiện. Khác với ngày 17 tháng 2, các cánh quân vu hồi lần này không thực hiện trước khi nổ súng mà triển khai trong quá trình tiến công với độ sâu từ bốn đến sáu ki-lô-mét.

6 giờ 05 phút sáng ngày 27 tháng 2, một đợt tiến công mới của quân Trung Quốc xâm lược vào trận địa phòng ngự của sư đoàn Sao Vàng bắt đầu. Với ba sư đoàn bộ binh 160, 161, 129, 90 xe tăng, 500 khẩu pháo các cỡ của 12 trung đoàn pháo binh, bốn tiểu đoàn tên lửa, bọn địch đã ồ ạt tiến công trên một chiều dài 20 ki-lô-mét từ xã Hồng Phong huyện Văn Lãng đến xã Cao Lâu huyện Cao Lộc.

Bằng một lực lượng đông gấp ba trên một về sồ lượng đơn vị, sáu trên một về binh lực và hỏa lực, bọn địch tin chắc sẽ nhanh chóng phá vỡ trận địa phòng ngự của sư đoàn Sao Vàng. Nhưng ở khắp nơi, chúng đã bị chặn đứng và bị đánh trả dữ dội.

Suốt ngày hôm đó sư đoàn 129 không sao đột phá nổi trận địa cơ bản của trung đoàn 141. Các chiến sĩ tiểu đoàn 8 và tiểu đoàn địa phương huyện Cao Lộc đã cản phá nhiều đợt xung phong của một trung đoàn địch bằng các bãi mìn liên hoàn, các trận tập kích hoả lực, xung lực. Mỗi thước đất đi Bản Xâm, đi Thanh Lòa đều thấm đầy máu giặc.

Ở hướng đường 1B, sư đoàn 161 cũng bị ghìm lại trước trận địa phòng ngự của trung đoàn 12. Tiểu đoàn 1 Bắc Thái, đơn vị đảm nhiệm khu vực then chốt của trung đoàn, hợp đồng chặt chẽ với tiểu đoàn 5 và được sự chi viện kịp thời của tiểu đoàn 23 pháo binh đã đánh lui 11 đợt xung phong của hơn một trung đoàn địch có 40 xe tăng yểm trợ. Riêng đại đội 1 ở phía bắc điểm cao 500 đã quần lộn với hai tiểu đoàn địch. Tiểu đội 7 khi hết đạn đã nhất loạt dùng lê, báng súng đánh giáp lá cà với chúng. Gần 600 tên địch, bảy xe tăng bị tiêu diệt trong ngày hôm đó.

Ở hướng đường 1A, trung đoàn 2 cùng một lúc vừa chặn đánh sư đoàn 160 từ phía bắc xuống, vừa đánh với cánh quân vu hồi của sư đoàn 161 từ hướng tây-bắc thọc sang. Những trận chiến đấu không cân sức diễn ra dai dẳng trên các mỏm đồi Không Tên, Chuồng Cu, 477, 417 từ sáng sớm đến tối mịt. Cùng với bộ binh, các pháo thủ tiểu đoàn 11 trung đoàn 68 đã chiến đấu hết sức kiên cường trên các trận địa bắn thẳng Cồn Phủ, 417. Vừa tiêu diệt xe tăng, trận địa hỏa lực địch, các pháo thủ vừa hạ thấp nòng pháo bắn tung từng tốp lính khi chúng la hét tràn lên định chiếm trận địa.

14 giờ ngày hôm đó, trong khi các trận đánh dồn dập diễn ra ở khắp nơi, một tiểu đoàn địch lặng lẽ luồn qua phía sau tiểu đoàn 1 bất ngờ đánh chiếm điểm cao 800, nơi đặt đài quan sát pháo binh của sư đoàn. Mất điểm cao 800, trận địa phòng ngự của trung đoàn 2 bị một lỗ rò chiến thuật lớn. Do đó, mặc dù đã đánh thiệt hại nặng trung đoàn 850 của địch (trung đoàn này mới được tung vào thay thế trung đoàn 870) tiêu diệt hàng ngàn tên, thế trận của ta ở phía tây đường 1A từ Cốc Chủ đến điểm cao 417 đã bị chọc thủng. Địch ùn ùn dồn tới từ phía điểm cao 800.

Biết tổ chức đánh chiếm điểm cao 800 không kịp nữa, bộ tư lệnh sư đoàn ra lệnh cho tiểu đoàn 6 nhanh chóng lập trận địa từ khu vực Kéo Càng nối liền với trận địa tiểu đoàn 3 ở đông Quán Hồ. Đồng thời ra lệnh cho trung đoàn 141 củng cố thêm các điểm tựa, nhất là điểm cao 449. Tất cả đều phải gấp rút hoàn thành trước khi trời sáng.

Trước đó hai ngày, vào chiều ngày 25 tháng 2, tại Mai Sao, đồng chí Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị đã họp với các đồng chí chỉ huy tiền phương Quân khu 1, đại diện tỉnh ủy, bộ chỉ huy quân sự tỉnh Lạng Sơn và các cán bộ chủ chốt của các sư đoàn ở mặt trận Lạng Sơn. Tại cuộc họp quan trọng này đồng chí công bố quyết định của Bộ Quốc phòng về việc thành lập Quân đoàn 14 thuộc Quân khu 1 và thành lập Bộ chỉ huy thống nhất Lạng Sơn. Các đơn vị nằm trong đội hình quân đoàn gồm có sư đoàn 3, sư đoàn 327, sư đoàn 338, sư đoàn 337 (đang từ quân khu 4 ra) và sau này có thêm sư đoàn 347 cùng các đơn vị trực thuộc khác.

Quân đoàn 14 được thành lập, đáp ứng đòi hỏi việc tăng cường lực lượng và chỉ huy thống nhất, hình thành những quả đấm mạnh của lực lượng chủ lực, đồng thời báo hiệu một đợt phản kích trên quy mô lớn nhằm tiêu diệt quân Trung Quốc trên mặt trận Lạng Sơn.

Đêm hôm ấy, Tư lệnh Quân đoàn 14 tới sở chỉ huy sư đoàn Sao Vàng. Sau khi nắm lại tình hình khu vực tác chiến, đồng chí truyền đạt ý định của tiền phương Quân khu 1: Các đơn vị pháo binh, xe tăng trước đây tăng cường cho sư đoàn 3 nay sẽ do quân đoàn trực tiếp chỉ huy. Sư đoàn 337 chính thức đảm nhiệm chiến đấu tại cầu Khánh Khê. Từ ngày 28 tháng 2, sư  đoàn 327 sẽ bước vào chiến đấu, đảm nhiệm phòng ngự tại thị xã Lạng Sơn, thị trấn Kỳ Lừa. Những quyết định đó đã tạo điều kiện cho sư đoàn 3 tập trung sức diệt địch, bảo vệ trận địa, chặn bước tiến của chúng.

Chiếm được khu vực Tam Lung và điểm cao 800, bộ chỉ huy quân sự địch liền ra lệnh cho các đơn vị của chúng tấn công thị xã Lạng Sơn vào sáng ngày 28. Chúng khẳng định lực lượng của sư đoàn Sao Vàng không còn bao nhiêu và không chịu nổi lần tiến công áp đảo này. Nhưng một lần nữa chúng đã tính nhầm.

Suốt ngày 28 tháng 2 rồi ngày 1, 2 tháng 3, tuy đã đổ vào hướng tiến công này gần năm sư đoàn bộ binh, địch vẫn không sao vượt qua nổi đoạn đường 4 ki-lô-mét để vào thị xã. Những trận đánh nảy lửa đã diễn ra tại đông và tây Quán Hồ (nam Tam Lung). Các tiểu đoàn bộ binh, các đại đội hỏa lực 12.7, DKZ, cối 82 của ta được pháo binh chi viện đã trụ bám đánh trả dai dẳng trên từng đoạn đường, từng mỏm đồi. Mỗi thước đất ở đây đều thấm đầy máu giặc. Mỗi khúc đường, mỗi ngọn đồi đều ghi dấu tích anh hùng của các chiến sĩ ta quyết hy sinh chiến đấu để bảo vệ trận địa. Trên đồi Kéo Càng, đại đội 61, đơn vị anh hùng đã từng nổi tiếng với chiến công Cây Rui năm 1972, và mới đây ở điểm cao 339, đã lại đánh một trận vô cùng oanh liệt.

Hôm ấy (28-2) ba tiểu đoàn địch từ ba hướng đánh vào Kéo Càng nơi chúng được báo là có sở chỉ huy trung đoàn 2, đơn vị đã làm cho chúng tổn thất nặng nề và khốn quẫn hơn chục ngày nay ở Tam Lung. Những cay cú và tổn thất đó giờ đây được chúng đổ vào đồi Kéo Càng. Một ngọn đồi mấy trăm mét vuông, chúng bắn liên tục nửa tiếng đồng hồ bằng đủ thứ đạn pháo và hỏa tiễn. Sau đó bọn bộ binh chia thành nhiều mũi luồn rừng ào tới. Nhưng sở chỉ huy trung đoàn 2 đã di chuyển. Đại đội 61 do chính trị viên Nguyễn Văn Biết và phó chính trị viên đại đội Bùi Đình Hưng chỉ huy đang chờ chúng. Được chỉ viện của trận địa hỏa lực 12.7, đại đội 61 đã bất ngờ đánh trả địch quyết liệt. Từng công sự, từng gốc cây đều trở thành điểm tựa vững chắc của các chiến sĩ.

Cuộc chiến đấu kéo dài từ sáng đến chiều. Địch bị chết hàng trăm tên, nhưng vòng vây của chúng quanh đại đội 61 mỗi lúc càng hẹp lại. Thấy trước kết cục có thể xảy ra, Nguyễn Văn Biết ra lệnh cho Bùi Đình Hưng nhanh chóng đưa anh em thương binh ra. Thấy Hưng do dự, Biết nói: “Chúng ta phải còn người để xây đựng đơn vị nếu còn muốn tiếp tục chiến đấu”. Hưng và số anh em vừa ra khỏi một lúc thì đạn pháo địch lại giới xuống đồi Kéo Càng và sau đó là tiếng súng AK, tiếng súng B.40 rộ lên từng chập hàng tiếng đồng hồ nữa mới ngừng hẳn. Chính trị viên Nguyễn Văn Biết và các chiến sĩ của anh đã chiến đấu tới người cuối cùng, viên đạn cuối cùng.

Cũng như Phạm Ngọc Yểng, Hoàng Quý Nam, Phan Bá Mạnh ở Thâm Mô, Pháo Đài, Chậu Cảnh, Nguyễn Văn Biết và chiến sĩ đại đội 61 đã chiến đấu như những anh hùng. Mọi người vẫn nhớ nghị quyết hội nghị bất thường của chi bộ đại đội 61 ở điểm cao 339 khi hàng trung đoàn địch có xe tăng yểm trợ bao vây tiến công lên trận địa trong mấy ngày đầu chiến tranh: “Chúng ta quyết bảo vệ 339 như đại đội ta đã từng bảo vệ Cây Rui năm xưa”. Và những đảng viên, cán bộ chiến sĩ đại đội 61 đã thực hiện quyết tâm đó một cách trọn vẹn. Họ đã bảo vệ trận địa 339 với những khẩu 85 bắn thẳng làm cho bộ binh, xe tăng địch kinh hồn. Những khẩu cối 120, 82 bắn đâu trúng đó và cuối cùng là những trận chiến đấu bằng súng trường, AK, B.40 hết ngày này qua ngày khác giữa bốn bề quân địch, kể cả khi Pháo Đài, Thâm Mô đã bị giặc chiếm. Một lần nữa các chiến sĩ đại đội 61 lại làm cho địch phải khâm phục. Một đại đội ta đã đương đầu với lực lượng gần một trung đoàn của chúng và đã chiến đấu tới cùng chứ không chịu để bị bắt sống, cũng không hề nghĩ đến chuyện rút lui mặc dù vẫn còn có điều kiện làm việc đó.

Tất cả những điều ấy dường như không thể tưởng tượng nổi đối với bọn xâm lược. Mấy ngày qua, những trận địa mà chúng chiếm được chứng tỏ đối phương chẳng có lực lượng bao nhiêu và những người hy sinh chỉ còn những khẩu súng đã hết sạch đạn, đã bật sẵn lê hoặc chỉ còn một đoạn súng gãy nắm trong tay.

Rạng sáng ngày 2 tháng 3, sau khi tung thêm sư đoàn 162 dự bị chiến dịch của quân đoàn 54, bộ chỉ huy địch ra lệnh cho sáu sư đoàn cùng tiến công trên nhiều hướng hòng chiếm thị xã Lạng Sơn ngay ngày hôm đó. Nhưng một lần nữa, bọn chúng lại không thực hiện được ý định tưởng đã cầm chắc phần thắng ấy.

Sau những đợt bắn pháo và hỏa tiễn điên cuồng lên trận địa ta, xe tăng, bộ binh địch từ các ngả tràn ra như kiến cỏ. Những trận kịch chiến bắt đầu từ đó. Trung đoàn 42. sư đoàn 327 của ta chặn đánh cánh quân địch ở bắc thị trấn Kỳ Lừa. Lực lượng còn lại của trung đoàn 2 và tiểu đoàn 6 sư đoàn Sao Vàng chặn đánh cánh quân địch ở bắc Tam Thanh nhằm bẻ gãy hai gọng kìm lợi hại của chúng. Trung đoàn 166 pháo mặt đất, trung đoàn 272 pháo cao xạ vừa chi viện cho bộ binh ta vừa bắn vào đội hình xe tăng và bộ binh địch trên đồng trống. Đại đội 5 xe bọc thép K.63 xuất kích đánh địch từ Tam Thanh đến Kỳ Lừa. Khu vực tác chiến cứ ngày  một loang ra trên một chính diện rộng. Từ Tùng Huống đến Lục Khoang, từ Tam Thanh đến bắc sông Kỳ Cùng những trận chiến đấu diễn ra không lúc nào dứt.

Trên trận địa phòng ngự của trung đoàn 141, kết hợp với những trận phản kích, trung đoàn thực hiện có hiệu quả những trận tập kích bằng hỏa lực, gây cho địch nhiều thiệt hại. Chỉ sau hai ngày tiến công, sư đoàn 129 địch đã phải tung lực lượng dự bị vào đối phó với các trận đánh của ta. Ở điểm cao 449 và 473, tiểu đoàn 8, tiểu đoàn 7 giành đi giật lại với địch mỗi ngày năm, sáu lần, có trận, ta và địch giành nhau từng đoạn hào, từng công sự. Địch đánh vào sở chỉ huy trung đoàn, cắt đường dây điện thoại và toàn bộ các hệ thống liên lạc bị cắt đứt. Tuy vậy các đơn vị vẫn chủ động đánh địch, và đến ngày 2 tháng 3, tiếng súng vẫn nổ dữ dội trên điểm cao 614.

Trên hướng đường 1B, trung đoàn 12 từ sáng ngày 28 lại bước vào những trận quyết chiến mới.

Bị chặn đứng trước trận địa của tiểu đoàn 1 Bắc Thái và tiểu đoàn 5, sư đoàn 116 Trung Quốc vội vã tổ chức  những cánh quân vu hồi đánh chiếm các điểm cao 555, 559, ngầm Khánh Khê và phong tỏa bờ bắc sông Kỳ Cùng. Đường 1B đoạn Điềm He đi Đồng Uất bị địch khống chế. Trung đoàn 12 trở thành một đơn vị tác chiến giữa lòng địch từ đó.
Ngày 1 và 2 tháng 3, bọn địch ném thêm lực lượng dự bị vào nhưng thế trận của trung đoàn 12 vẫn được giữ vững. Hàng loạt các trận đánh vận động tiến công, tập kích, phục kích liên tiếp được thực hiện trên các điểm cao 500, 607, 300, đồi Lê Đình Chinh, ngã ba Đồng Uất tiêu diệt hàng ngàn tên giặc. đánh thiệt hại nhiều đại đội, tiểu đoàn, trung đoàn địch. Trong đó trận tập kích điểm cao 500 của đại đội 1 tiểu đoàn công binh sư đoàn và trận phục kích địch trên đường 1B của đại đội 51 tiểu đoàn 5 là những trận đánh xuất sắc.

Rạng sáng ngày 1 tháng 3, 20 chiến sĩ đại đội 1 do đại đội trưởng Nguyễn Nho Bông chỉ huy, bằng một trận tập kích chớp nhoáng đã đánh thiệt  hại nặng một đại đội địch, khôi phục lại điểm cao 500 bị chúng chiếm từ mấy hôm trước:

Tiếp đó là những trận phản kích quyết liệt, địch nhiều lần tổ chức lực lượng đông gấp bội để chiếm lại điểm cao này nhưng đều bị đại đội đẩy bật trở xuống. Đại đội trưởng Nguyễn Nho Bông nhắc anh em bám chắc công sự rồi dẫn theo hai chiến sĩ tổ chức một mũi đánh tạt sườn đội hình tiến công của địch. Mới vận động được hơn hai chục mét, hai chiến sĩ trúng đạn hy sinh. Còn lại một mình, Bông vẫn không từ bỏ mũi tạt sườn mà anh cho rằng chỉ có nó mới đầy lui được quân địch ra khỏi trận địa của đại đội. Vận động thêm một quãng ngắn  nữa, Bông nhìn thấy một tên giặc nấp sau một bụi cây đang giương khẩu B.41 về phía trận địa ta định bóp cò. Nhanh như cắt, Bông nhào tới giật khẩu súng trên tay nó. Thằng giặc hốt hoảng chồm dậy giằng trở lại. Bông dựa thế co chân đạp mạnh vào bụng dưới khiến nó kêu rú lên. ngã vật trên mặt đất. Thuận tay. Bông vung khẩu B.41 đập một nhát vào đầu nó. Bỗng từ bên phải một tên khác với khẩu CKC đã giương lê nhảy xổ vào Bông. Anh né tránh đường lê rồi rút khẩu K.54 bắn vào gáy tên địch. Cùng lúc, Bông phát hiện một khẩu đại liên địch đang thay băng. Anh ném một quả lựu đạn. diệt luôn ụ đại liên đó.

Bị đánh đứt đôi đội hình một cách đột ngột, bọn địch phải tụt xuống chân điểm cao, bỏ giở cuộc tiến công mà chúng đã nắm chắc phần thắng. “Đánh tạt sườn” là chiến thuật mà hầu như trận nào Nguyễn Nho Bông cũng thực hiện, có khi chỉ một tổ, thậm chí chỉ một người và bao giờ cũng đạt được kết quả tốt. Có trận đánh đêm, mũi tạt sườn của Bông đi lẫn vào đội hình địch. Anh em chỉ nghe thấy tiếng Bông thét lớn: “Đánh, nó đấy, bắn đi !". Tiếng súng rộ lên. Lát sau, Bông chạy về, ngón tay út của anh bị gãy nhựng hỉ hả: “Mình với nó rúc chung một chiếc hầm, sờ thấy mũi nhau nên chỉ diệt được bảy tên, tiếc quá”.

Có thể nói không quá rằng, trong những ngày quần lộn giữa đội hình phản kích của địch, cùng với tinh thần chiến đấu lạc quan, gan dạ của các chiến sĩ trung đoàn 12 và các đơn vị trực thuộc trong sư đoàn, ý chí và hành động chiến đấu của Nguyễn Nho, Bông là một biểu hiện hết sức sống động về khả năng tiến công mưu trí, quyết liệt.
Những năm trước đây, trung đoàn 12 đã biến con đường số 19 thành con đường chết đối với bọn Mỹ-ngụy-Nam Triều Tiên thì hôm nay, trung đoàn lại biến đường 1B, đường Hoàng Văn Thụ thành mồ chôn xác quân Trung Quốc xâm lược. Sườn phía tây  thị xã Lạng Sơn vẫn được trung đoàn 12 giữ vững.

Trụ bám với các chiến sĩ sư đoàn Sao Vàng là những trung đội dân quân, những tập thể cán bộ nhân viên các cơ quan xí nghiệp, các cửa hàng bách hóa huyện, xã. Trên một đoạn sông Kỳ Cùng ở ngầm Khánh Khê, mẹ Lý Thị Lời, chi hội trưởng phụ nữ xã Nhạc Kỳ huyện Văn Lãng không sợ hy sinh, ác liệt, ngày đêm bám bến, bám thuyền đưa bộ đội qua sông. Anh em gọi bến đò này là “Bến đò mẹ Lời”, “Bến đò mẹ Suốt xứ Lạng”. Bác nông dân người Tày Hoàng Văn Phát, xã Phú Xá đã cùng với du kích ở lại vừa đánh địch bảo vệ làng bản vừa giã gạo tiếp tế cho bộ đội, khi cần, bác trở thành chiến sĩ liên lạc của đội trinh sát trung đoàn. Mặc dù có chỉ thị sơ tán triệt để của tỉnh, huyện nhưng nhiều người dân vẫn tình nguyện ở lại và họ đã trở thành những chiến sĩ bám trụ kiên cường.

Ngày 2 tháng 3, Bộ tư lệnh Quân đoàn quyết định điều sư đoàn Sao Vàng về làm nhiệm vụ cơ động cho quân đoàn. Riêng trung đoàn 12 và các đơn vị phối thuộc ở hướng đường 1B vẫn được lệnh: “Kiên quyết giữ vững trận địa, làm bàn đạp cho quân đoàn mở những đợt phản kích mới”.

Nhận được mệnh lệnh của sư đoàn, đảng ủy và cán bộ chỉ huy trung đoàn 12 hạ quyết tâm “Phòng ngự kiên cường, quyết biến đường 1B thành mồ chôn xác giặc”. Mọi người đều hiểu bọn giặc đang cố sống cố chết khai thông con đường chiến lược quan trọng này để cơ động lực lượng và phương tiện trong chiến dịch tiến công của chúng. Giữ vững được trục đường 1B, trung đoàn sẽ chặn đứng được cánh quân vu hồi chiến dịch qua Ba Xã - Sài Hồ và Tu Đồn - Đồng Mỏ trong kế hoạch đánh chiếm thị xã Lạng Sơn của chúng.

Thực hiện ý định đó, đêm 2 tháng 3, đại đội 51 tiểu đoàn 5 được lệnh tổ chức một trận vận động phục kích ở đông đường 1B, đoạn từ Chốc Bình đến Lũng Pảng.

8 giờ sáng ngày 3, gần một trăm tên địch lặng lẽ tiến vào hướng phục kích của đại đội, định đánh ngược lên sở chỉ huy trung đoàn 12, phối hợp với cánh quân từ Khôn Làng phát triển xuống.

Khi tốp đi đầu của địch vào cách khẩu đại liên của Hoàng Văn Hùng độ hai chục mét, phó đại đội trưởng Nguyễn Văn Đức ra lệch nổ súng. Cùng lúc, khẩu đại liên của Nguyễn Văn Vượng từ sườn núi quét đạn xuống đội hình địch đang rối loạn. Trận địa cối 60 cũng bắn chính xác vào khu vực Chốc Bình và chân điểm cao 649, không cho địch rút chạy về phía sau. Đúng lúc đó, các tổ xung kích do chính trị viên Nguyễn Văn Chiến chỉ huy đồng loạt lao thẳng lên mặt đường diệt địch. Tiểu đội trưởng Trần Trọng Thường và chiến sĩ Nguyễn Hải Đăng dùng lựu đạn, tiểu liên, cuối cùng dùng lưỡi lê đánh giáp lá cà với địch.

Sau 30 phút chiến đấu, hơn 70 tên giặc bị tiêu diệt, đại đội 51 hy sinh một đồng chí.

Cùng với những trận đánh của các chiến sĩ trung đoàn 12 trên đường 1B, các chiến_ sĩ trung đoàn 4, trung đoàn 52 sư đoàn 337 từ ngày 27 tháng 2 đến ngày 2 tháng 3 liên tục chiến đấu quyết liệt với địch từ điểm cao 649, ngầm Khánh Khê tới điểm cao 595, tiêu diệt hơn 1.000tên, thu nhiều vũ khí, bắt tù binh, đập tan cánh quân vu hồi của địch vào phía sau trung đoàn 12. Những trận đánh của sư đoàn 337 ở khu vực cầu Khánh Khê không những có ý nghĩa quân sự mà còn có giá trị tinh thần rất lớn đối với trung đoàn 12 trong việc giữ vững trận địa trên đường 1B. Bởi vậy cho đến chiều ngày 4 tháng 3, ngày quân Trung Quốc mở đợt tiến công ồ ạt vào thị xã Lạng Sơn, các chiến sĩ trung đoàn 12 và các đơn vị trực thuộc vẫn giáng vào sau lưng đội hình tiến công của địch những đòn hết sức nặng nề. Trên điểm cao 607 tiểu đoàn 1 Bắc Thái kiên cường đánh lui hàng chục đợt tiến công của địch, diệt 200 tên. Trận địa phòng ngự của trung đoàn 12 trên đường 1B vẫn được giữ vững.

Hoạt động độc lập, trụ bám vững chắc sau lưng đội hình tiến công của địch là một trong những nét đặc trưng truyền thống chiến đấu của trung đoàn 12. Nhờ những kinh nghiệm chiến đấu ở phía nam Bình Định, những kinh nghiệm đánh cắt giao thông địch trên đường số 19  trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, lại có sự chỉ huy trực tiếp và chi viện kịp thời của sư đoàn, phối hợp chiến đấu chặt chẽ của các đơn vị bạn, trung đoàn 12, mặc dù gặp rất nhiều khó khăn về tiếp tế lương thực, đạn dược, cứu chữa thương binh, vẫn thường xuyên tổ chức những đợt phản kích làm chậm bước phát triển của địch trên hướng tiến công chủ yếu.

Tối ngày 4, giữa lúc sư đoàn Sao Vàng đang khẩn trương củng cố tổ chức, chuẩn bị làm nhiệm vụ mới theo mệnh lệnh của Bộ tư lệnh Quân đoàn thì được tin chiều hôm đó, bằng một trận tiến công ồ ạt, một cánh quân của địch đã vượt sông Kỳ Cùng, chiếm điểm cao 340 và một bộ phận của cánh quân này đã vào tới thị xã Lạng Sơn. Trong khi đó, cánh quân vu hồi của sư đoàn 128 địch cũng chiếm sân bay Mai Pha, điểm cao 391 ở tây-nam thị xã...

Đêm hôm đó, tại sở chỉ huy tiền phương, Bộ tư lệnh quân đoàn 1 thông qua phương án phản kích tiêu diệt quân địch ở thị xã Lạng Sơn và thị trấn Đồng Đăng. Trong phương án này, sư đoàn Sao Vàng được giao nhiệm vụ chia cắt và thọc sâu vào giữa và phía sau đội hình chiến dịch của địch, tạo điều kiện cho các sư đoàn bạn tiến công trên chính diện thị xã Lạng Sơn. Đến lúc ấy mọi người mới nhận thấy hết ý nghĩa và giá trị chiến dịch của vị trí bàn đạp mà trung đoàn 12 đang kiên cường giữ vững ở trường B một đầu cầu xuất phát tiến công hết sức lợi hại.

Phân tích tình hình Bộ tư lệnh Quân đoàn chỉ rõ: Địch tới thị xã Lạng Sơn đã phải qua những thước đất đẫm máu với hàng vạn binh lính, sĩ quan chết và bị thương, hàng trăm xe pháo bị phá hủy, sức chiến đấu giảm đi rõ rệt. Chúng đã tung vào hướng này tám sư đoàn bộ binh nhưng vẫn phát triển rất chậm. Điều đó chứng tỏ chúng đông nhưng không mạnh. Trong trận tới lực lượng ta còn sung sức. Các sư đoàn 337, 327, 338 hầu như còn nguyên vẹn. Sư đoàn Sao Vàng chiến đấu liên tục có tổn thất nhưng đã được củng cố và vẫn là một đơn vị mạnh, có kinh nghiệm. Pháo mặt đất đã được tăng cường các hoả khí hiện đại. Đây là lúc tốt nhất để ta mở trận phản kích lớn, diệt lớn quân địch, tiến tới quét sạch chúng khỏi biên giới nước ta

Đêm hôm đó và ngày hôm sau, những cuộc chuyển quân khẩn trương, bí mật nhưng náo nức diễn ra quanh thị xã Lạng Sơn. Những đoàn quân, những đoàn xe hối hả đổ về phía bắc. Xe kéo pháo, tên lửa, xe tăng, xe chở đạn chạy không ngớt trên các trục đường 1A , 1B và các đường ngang mới mở để vào chiếm lĩnh trận địa.. Trên đèo Sài Hồ, những giàn ăng ten ra đa mới dựng quay hối hả. Quân đoàn 2 chủ lực của Bộ đã tập kết phía sau đội hình Quân đoàn 14... Nhìn cảnh ấy, mọi người thầm nghĩ một trận Chi Lăng mới lại sắp đổ chụp xuống đầu quân Trung quốc.

Giữa lúc quân và dân Lạng Sơn đang sôi sục chuẩn bị thì do bị thiệt hại nặng và trước nguy cơ bị tiêu diệt, trưa ngày 5, nghĩa là chưa đầy một ngày vào thị xã Lạng Sơn, nhà cầm quyền Trung Quốc vội vã ra lệnh cho bọn xâm lược rút khỏi lãnh thổ nước ta.

Trận phản kích lớn của quân đoàn đã không xảy ra, nhưng mọi người đều thấy lòng mình phấn chấn tự hào bởi kè thù đã thừa nhận sự thất bại của chúng không chỉ ở Lạng Sơn mà thất bại trên toàn tuyến biên giới, thất bại ngay trên địa đầu Tổ quốc ta. Điều cay đắng trong sự thất bại của chúng là đối phương chỉ mới sử dụng một phần nhỏ lực lượng chủ lực, lực lượng chủ yêu chiến thắng chúng là lực lượng địa phương và nhân dân các dân tộc.

Sau này, nhiều nhà bình luận phương Tây dự tính rằng, trong hai nghìn năm với bao phen tràn sang đất Lạng Sơn, chưa bao giờ quân Trung Quốc xâm lược lại mất nhiều thời gian để đi một quãng đường ngắn như vậy, ước tính mỗi ngày chúng chỉ đi được 0,8 ki-lô-mét và có lẽ đây cũng là lần mà bọn Trung Quốc tập trung quân đông nhất nhưng cũng là lần tiến quân ì ạch nhất để rồi phải ôm đầu rút chạy sớm nhất.

*
*    *

Tiếng súng trừng trị quân xâm lược vừa dứt, tại một vùng căn cứ phía nam Lạng Sơn, sư đoàn Sao vàng một mặt khẩn trương củng cố lại thế trận phòng ngự, giải quyết chu đáo chính sách thương binh liệt sĩ, cùng với nhân dân địa phương hàn gắn những vết thương chiến tranh do bọn xâm lược Trung Quốc gây ra, mặt khác, theo chỉ thị của quân khu, quân đoàn, gấp rút tiến hành hội nghị tổng kết kinh nghiệm chiến đấu và tổ chức đại hội mừng công đánh thắng quân Trung Quốc xâm lược.

Ngày 25 tháng 3, hội nghị bắt đầu làm việc. Đối với sư đoàn Sao vàng đây là hội nghị đông đủ nhất các đại biểu trong và ngoài quân đội. Không chỉ có đại biểu các đơn vị, địa phương tham gia chiến đấu trên hướng Lạng Sơn mà còn có đại biểu các cơ quan Bộ, các học viện, trường sĩ quan trong cả nước, hầu hết các tỉnh, thành phố phía bắc, các cơ quan đoàn thể trung ương và Hà Nội. Đặc biệt đoàn đại biểu mặt trận Tổ quốc Thành phố Hồ Chí Minh cũng vượt hàng ngàn ki-lô-mét đến với sư đoàn. Sự có mặt đông đủ đó, như sư đoàn trưởng Nguyễn Duy Thương đã nói: “Không chỉ đem đến cho sư đoàn một niềm vinh dự lớn mà điều quan trọng là làm cho việc tổng kết chiến đấu của sư đoàn thêm phong phú, khách quan về tất cả các mặt quân sự, chính trị, hậu cần; về hợp đồng chiến đấu với địa phương, với đơn vị bạn trong chiến tranh bảo vệ Tổ quốc”

Tổng kết chiến đấu, sư đoàn Sao Vàng, trong thế trận chung của toàn tuyến biên giới đã tiêu diệt hơn 11.000 tên giặc; đánh thiệt hại nặng hai trung đoàn, diệt gọn bốn tiểu đoàn, sáu đại đội; bắn cháy và phá hủy 124 xe quân sự, (có 82 xe tăng, xe bọc thép) gần 100 khẩu pháo, cối và nhiều phương tiện chiến tranh khác.

Thắng lợi của quân và dân ta trên toàn tuyến biên giới nói chung, của sư đoàn Sao Vàng và quân dân Lạng Sơn nói riêng đã chứng minh những nhận định của Đảng ta về kẻ thù mới là chính xác. Từ đó đã kịp thời điều chỉnh thế bố trí chiến lược trong cả nước, đưa các đơn vị chủ chốt ra xây dựng phòng tuyến ở biên giới, hải đảo ngay từ sau cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước vừa kết thúc thắng lợi.

Đối với sư đoàn Sao Vàng, việc từng bước xác định rõ kẻ thù mới, chủ động chăm lo công tác tổ chức và nâng cao trình độ chỉ huy của cán bộ, kỹ năng chiến đấu của bộ đội trong thời kỳ mới là những chuẩn bị hết sức căn bản để chiến đấu thắng lợi.

17 ngày đêm đánh quân Trung Quốc xâm lược là 17 ngày đêm cán bộ chiến sĩ toàn sư đoàn tiếp tục phát huy truyền thống “đối tượng, kẻ thù nào cũng đánh thắng” và tỏ rõ quyết tâm đánh thắng trận đấu, trên tuyến đầu biên giới. Chưa có chiến dịch nào trong lịch sử đơn vị, sư đoàn phải đánh trả một lực lượng địch đông như thế (gấp 9 lần). Cũng chưa có chiến dịch nào khí phách anh hùng của hai thế hệ chiến sĩ cũ và mới lại nảy sinh rạng rỡ đến thế. Chỉ qua 17 ngày đêm chiến đấu, hàng ngàn cán bộ, chiến sĩ đã chiến đấu tới viên đạn cuối cùng và anh dũng hy sinh. Bảy đơn vị, sáu cán bộ chiến sĩ đã được Quốc hội, Chính phủ tặng danh hiệu Đơn vị anh hùng và Anh hùng các lực lượng vũ trang nhân dân.

Nhiều phần thưởng cao quý khác gồm hàng ngàn huân chương các loại, bằng khen, giấy khen đã được trao tặng cho cán bộ chiến sĩ trong sư đoàn. Riêng trung đoàn 12, đơn vị nổ súng đầu tiên và cũng là đơn vị dứt chiến sau cùng đã nêu một tấm gương sáng trên các điểm cao Pháo Đài, Thâm Mô, 339 và giữ vững trận địa phòng ngự của mình giữa bốn bề quân địch ở khu vực đường 1B xứng đáng là ngọn cờ đầu của sư đoàn trong cuộc chiến đấu mới.

Chiến dịch cũng tỏ rõ trình độ tổ chức chỉ huy của cán bộ các cấp trong sư đoàn được nâng lên một bước đáng kể. Nếu như sáu, bảy năm về trước, khi tổ chức phòng ngự bảo vệ vùng giải phóng Hoài ân, Hoài Nhơn, khái niệm chiến đấu phòng ngự mới chỉ ở bước đầu thì 17 ngày đêm đánh quân Trung Quốc xâm lược, ngay từ đầu sư đoàn đã có thế trận rõ rệt về chiến đấu phòng ngự và điều quan trọng là trên cơ sở ấy, thường xuyên phán đoán đúng âm mưu địch, xác đinh kịp thời và xử trí linh hoạt các tình huống trong quá trình chiến đấu. Hầu hết các mũi tiến công của địch đều nằm trong phương án đã được tập dượt nhiều lần của sư đoàn. Do đó mặc dù địch định tiến công bất ngờ về thời điểm và quy mô, tạo thế vu hồi, chia cắt ta ngay từ đầu nhưng chúng vẫn bị đánh trả đích đáng, dẫn tới lúng lúng, bị động phải liên tục dồn quân, tăng quân, thay đổi thủ đoạn chiến thuật để đối phó.

Trong quá trình diễn biến của chiến dịch, qua từng ngày từng trận, sư đoàn đã sớm rút ra những kết luận về âm mưu, thủ đoạn của địch, tính toán khả năng của ta. Từ đó điều chỉnh lực lượng kịp thời và thích hợp khi tổ chức phản kích cũng như khi chốt giữ. Việc xác định ngay từ đầu hướng tiến công chủ yếu của địch ở Đồng Đăng, Tam Lung là một nhận định chính xác, vì vậy đã chủ động rút bỏ hướng Tân Yên, dồn lực lượng liên tiếp mở những trận phản kích đánh thiệt hại nặng hàng trung đoàn địch trên hướng Tam Lung. Dám rút bỏ Tân Yên nhưng lại kiên quyết tổ chức trung đoàn 12 bám trụ trên hướng đường 1B, không chỉ có giá trị đánh bại cánh quân vu hồi chiến dịch của địch mà còn giữ thế, tạo bàn đạp chuẩn bị cho những trận đánh phản kích lớn của quân đoàn trên hướng chủ yếu thị xã Lạng Sơn.

Cũng như mọi chiến dịch thắng lợi trong chống Mỹ, cuộc chiến đấu của sư đoàn ở Lạng Sơn tháng 2 năm 1979 gắn rất chặt với các đơn vị bạn và quân dân địa phương. Nếu nói cuộc chiến đấu này, sư đoàn trưởng thành nhiều trong tác chiến hợp đồng binh chủng thì không thể tách rời chiến công của các đơn vị pháo mặt đất của quân khu và Bộ tăng cường cho sư đoàn, đã chi viện kịp thời, chính xác trong từng trận đánh lớn nhỏ của các đơn vị. Nếu nói tinh thần trụ bám của trung đoàn 12 ở đường 1B là một biểu hiện kiên cường thì không thể tách rời chiến công của sư đoàn 337 ở khu vực cầu Khánh Khê, của tiểu đoàn 23 (trung đoàn 66), tiểu đoàn 1 Bắc Thái, các đơn vị bộ đội biên phòng đã tự coi mình như một đơn vị của trung đoàn 12, không thể tách rời chiến công thầm lặng của cán bộ các cơ quan, các đơn vị trinh sát thông tin, vận tải, quân y ngày đêm lăn lộn chuyển vũ khí, đạn dược, đưa chiến sĩ mới vào, chuyển thương binh ra giữa pháo đạn và cả trận địa phục kích của địch. Sự nhạy bén của tỉnh ủy, ủy ban nhân dân tỉnh Lạng Sơn trong tổ chức truy quét “Lực lượng thứ năm” của địch, triệt tận gốc âm mưu nổi loạn từ bên trong, cùng với việc chỉ đạo, tổ chức các lực lượng vũ trang chiến đấu với sư đoàn, chỉ đạo, tổ chức các cơ quan và nhân dân  giúp sư đoàn trước và trong quá trình chiến dịch là những nhân tố quan trọng, tạo điều kiện cho sư đoàn chiến đấu và chiến thắng.

Hội nghị cũng đã nghiêm túc chỉ ra những mặt thiếu sót về tinh thần cảnh giác, về tổ chức chỉ huy, về xây dựng thế trận chiến tranh nhân dân, về phối hợp ba thứ quân trong tác chiến, về nắm địch, bảo đảm thông tin, bảo quản vũ khí, đạn dược trong những ngày đầu chiến tranh, về công tác chính trị, tư tưởng trong chiến đấu phòng ngự, v.v. Những khuyết điểm, nhược điểm đó là bài học sâu sắc mà mỗi cán bộ, đảng viên tự thấy mình phải chịu trách nhiệm trước tiên.

Vào ngày cuối cùng của hội nghị, sư đoàn vinh dự được đón đồng chí Lê Duẩn, Tổng Bí thư Đảng và đồng chí Chu Huy Mân, ủy viên Bộ Chính trị, Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị đến thăm. Nói chuyện với hội nghị, đồng chí Lê Duẩn phát biểu đại ý: “Vừa rồi, các đồng chí đã hoàn thành tốt nhiệm vụ. Nhưng đáng lý ra ta phải thắng to hơn, thắng đầy đủ hơn nữa. Các đồng chí đã diệt được nhiều địch. Nay mai, nếu chúng còn tiếp tục xâm lược, chúng ta quyết đánh cho chúng thất bại nặng nề hơn nữa. Quân dân ta phải thắng to hơn nữa. Muốn vậy, chúng ta phải làm cho được ba việc chính: Một là phải thực hiện cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật trong quân đội. Hai là phải thực hiện chế độ chỉ huy, quản lý nghiêm khắc. Ba là phải xây dựng con người có đủ ý chí và năng lực để làm chủ hai điều trên... Các đồng chí phải tổng kết nhiều tri thức khoa học quân sự, phải tiến lên nữa...”.

Sau đó, đồng chí Chu Huy Mân nói, đại ý: “Thông thường, sau mỗi thắng lợi, người ta hay nói đến thành tích. Cái đó đúng thôi. Nhưng hôm nay, chúng ta phải khẳng định với nhau một điều: Đã tổng két thì nói cho hết ưu điểm để phát huy nhưng cũng cần phải nghiêm khắc với khuyết điểm. Gượng nhẹ với khuyết điểm là đưa đơn vị tới chỗ sa sút. Những đơn vị đã có thành tích, đã anh hùng càng cần phải nghiêm khắc, có như vậy mới anh hùng mãi mãi...’.

Từ mùa hè năm ấy, thực hiện lời căn dặn của đồng chí Tổng bí thư Đảng và đồng chí chủ nhiệm Tổng cục Chính trị, kết hợp với yêu cầu, tiêu chuẩn của cuộc vận động xây dựng quân đội và nghị quyết của đảng ủy quân đoàn, sư đoàn, toàn thể cán bộ, chiến sĩ Sao Vàng lại bước vào một giai đoạn xây dựng, sẵn sàng chiến đấu mới đầy hào hứng nhưng cũng đầy gian khổ, không ngừng tăng cường cảnh giác. .

Kẻ thù trực tiếp, nguy hiểm, thâm độc vẫn đang ở trước mặt sư đoàn và quân dân cả nước ta, nhưng chiến công cũng đang chờ chúng ta ở phía trước.

KẾT LUẬN

15 năm đã qua, tính từ ngày 2 tháng 9 năm 1965  đến ngày 2 tháng 9 năm 1980.

Trong khoảng thời gian ấy, đã có biết bao lớp cán bộ, chiến sĩ gia nhập đội ngũ chiến đấu của sư đoàn SaoVàng, và cũng đã có biết bao người con ưu tú vĩnh viễn nằm lại trên những miền đất mà sư đoàn đã gắn bó từ Quảng Ngãi, Bình Định, Phan Rang, Bà Rịa, Vũng Tàu đến Lạng Sơn - phần đất địa đầu Tổ quốc.

Có thể nói 15 năm qua là 15 năm sư đoàn liên tục chiến đấu như một chiến dịch kéo dài mà sự ngừng nghỉ chỉ có tính chất tạm dừng giữa hai trận đánh lớn. Ngày sư đoàn ra đời cũng là ngày sư đoàn bước vào đánh Mỹ, và cứ như vậy, “quanh năm khẩn trương, bốn mùa là chiến dịch” cho tới ngày 5 tháng 3 năm 1979, ngày quân Trung Quốc xâm lược thất bại phải rút chạy khỏi biên giới phía bắc của Tổ quốc.

Đó là một chặng đường chiến đấu đầy hy sinh, gian khổ và chiến thắng vẻ vang. Sư đoàn thường xuyên chiến đấu ở những địa bàn trọng điểm, hiểm yếu, những địa bàn địch dốc sức đánh chiếm, ta quyết tâm bảo vệ. Đặc điểm ấy đã biến khu vực hoạt động của sư đoàn thành khu vực luôn luôn nóng bỏng, ác liệt.

Trong những điều kiện như vậy, sư đoàn hết sức chú trọng quán triệt và xây dựng lòng tin vào đường lối chính trị, đường lối quân sự của Đảng, tin vào thắng lợi cuối cùng của cách mạng cho mọi cán bộ, chiến sĩ. Trong người chiến sĩ nào cũng chứa đựng những tiềm năng lớn, những phẩm chất cao quý, điều quan trọng là phải biết khơi dậy những tiềm năng, những phẩm chất ấy, biến chúng thành hành động cụ thể, thành sức mạnh. Tầm vóc người chiến sĩ được nâng lên khi nhận thức sâu sắc mục tiêu lý tưởng mà Đảng và Bác Hồ đã đem lại cho mình.

Mặt đối mặt thường xuyên với kẻ thù, sư đoàn đã giáo dục tốt những vấn đề về bản chất như lý tưởng chiến đấu cho độc lập, tự do và chủ nghĩa xã hội, về đấu tranh dân tộc và đấu tranh giai cấp một mất một còn, thái độ đối với cái sống và cái chết “sống kiên cường, bất khuất, chết anh dũng, vẻ vang”; về tình đồng chí, đồng đội, tình quân dân ruột thịt... Đó là những vấn đề rất cơ bản để chiến sĩ tự xây dựng cho mình một bản lĩnh chính trị vững vàng, một ý chí chiến đấu sắt đá, trung thành tuyệt đối với sự nghiệp cách mạng của Đảng, không khuất phục, không chùn bước trước bất kỳ đối tượng kẻ thù nào, bất kỳ khó khăn, gian khổ nào. 15 năm qua, với những năm tháng chiến đấu cực kỳ ác liệt, hết lòng vì nhân dân, vì sự nghiệp giải phóng và bảo vệ Tổ quốc, sư đoàn đã có gần hai vạn cán bộ, chiến sĩ anh dũng hy sinh. Sự cống hiến lớn lao và hy sinh cao cả ấy là biểu hiện của phẩm chất và khí tiết cách mạng của cán bộ chiến sĩ sư đoàn, là những tấm gương sáng chói cho các thế hệ trong sư đoàn noi theo.

Bồi dưỡng phẩm chất, khí tiết cho chiến sĩ, bao giờ sư đoàn cũng gắn liền với việc bồi dưỡng nâng cao nhận thức về nhiệm vụ, phương châm hoạt động, nâng cao trình độ chiến thuật, kỹ thuật. Tất cả những mặt mạnh, mặt yếu của địch cũng như ưu điểm, nhược điểm của đơn vị đều được phân tích một cách khách quan. Địch mạnh hay yếu, có đánh thắng được không, đánh bằng cách nào, v.v. là những vấn đề luôn được thảo luận kỹ lưỡng không chỉ trong công tác chỉ huy - tham mưu mà còn là những nội dung quan trọng của công tác Đảng, công tác chính trị. Những ngày đó, một câu hỏi được nhắc đi nhắc lại thường xuyên là: Tổ chức, huấn luyện, giáo dục như vậy đã đánh thắng chưa?. Số lượng đảng viên, đoàn viên, cán bộ, số lượng nòng cốt và sức khỏe của đơn vị đã bảo đảm chiến thắng chưa? Chuẩn bị đến mức nào, hạ quyết tâm và báo cáo lên cấp trên mức đó một cách nghiêm túc, chuẩn xác. Quan điểm đánh giá khả năng và sức chiến dấu của sư đoàn bao giờ cũng so với nhiệm vụ chứ không so với thời gian trước đó. Bởi vậy trước khi xuất quân, cơ quan lãnh đạo, người chỉ huy nắm khá chắc khả năng chiến thắng. Có thể nói, những năm qua, công tác chính trị, tư tưởng như công việc gieo hạt, kiên nhẫn tích lũy, kiên nhẫn vun trồng cho những vụ mùa thắng lợi hết năm này đến năm khác.

Đối với sư đoàn Sao Vàng, một bài học sâu sắc trong lãnh đạo và chỉ huy là việc nhạy bén tìm hiểu tình hình chung để có phương hướng giáo dục đơn vị về nhận thức tư tưởng, từ đó đề ra phương thức hoạt động và cách đánh phù hợp với yêu cầu mới của chiến trường trong từng thời kỳ.

Lịch sử của sư đoàn Sao Vàng là lịch sử chiến đấu tiêu diệt địch, giải phóng nhân dân, cùng nhân dân chiến đấu tiêu diệt địch, giành quyền làm chủ. Đó vừa là mục tiêu chính trị vừa là nhiệm vụ quân sự, luôn luôn gắn chặt với nhau.

Trong kháng chiến chống Mỹ, là một đơn vị hoạt động ở vùng sâu, địch, ta xen kẽ, sư đoàn trong cùng một lúc phải thực hiện hai nhiệm vụ lớn: Vừa kiên định phương hướng xây dựng và tác chiến của một sư đoàn chủ lực, đánh tập trung hiệp đồng binh chủng, vừa linh hoạt sử dụng lực lượng nhỏ kết hợp chặt chẽ với lực lượng vũ trang và lực lượng chính trị của địa phương, xây dựng, củng cố và phát triển cơ sở chính trị, vũ trang tại chỗ; vừa làm nhiệm vụ trên một hướng chiến trường, hiệp đồng với các chiến trường khác của quân khu, vừa làm nhiệm vụ đối với phong trào của địa phương.

Trong cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc, sư đoàn có nhiệm vụ cùng quân dân địa phương lập thế trận phòng thủ vững chắc chống bọn xâm lược bằng chiến đấu hiệp đồng binh chủng để bảo vệ nhân dân, bảo vệ Tổ quốc.

Gắn bó với nhân dân, với đảng bộ và chính quyền địa phương, kết hợp tiến công của sư đoàn với tiến công và nổi dậy của các lực lượng vũ trang và nhân dân địa phương để chiến đấu thắng lợi là truyền thống, là sức mạnh của sư đoàn Sao Vàng. Điều đó chứng tỏ cán bộ, chiến sĩ sư đoàn đã quán triệt sâu sắc và vận dụng thành công đường lối chiến tranh nhân dân, tư tưởng tiến công tiêu diệt địch để làm chủ, làm chủ để tiêu diệt địch của Đảng với phương châm hai chân, ba mũi, ba vùng trong những điều kiện luôn luôn phải đối đầu với những kẻ địch có quân đông hơn, được trang bị hiện đại hơn, với nhiều âm mưu, thủ đoạn quân sự, chính trị thâm độc, xảo quyệt.

Lịch sử của sư đoàn còn phản ánh rõ nét ý thức chấp hành nghiêm chỉnh mọi mệnh lệnh và hoàn thành thắng lợi mọi nhiệm vụ được giao. 15 năm qua, vào Nam ra Bắc, lên biên giới xuống đồng bằng, khi trụ bám lâu dài ở một địa phương, lúc cơ động chiến dịch, chiến lược, khi tác chiến độc lập, lúc tác chiến tập trung trong đội hình quân đoàn, quân khu... nhiệm vụ nào, mệnh lệnh nào, điều kiên nào, sư đoàn cũng chấp hành triệt để, phấn đấu hết sức mình, càng đánh càng trưởng thành, càng thắng lớn.

Về mặt tác chiến, sư đoàn đã đánh thắng nhiều đối tượng kẻ thù: quân xâm lược Mỹ, quân ngụy Sài Gòn, quân Nam Triều Tiên và quân Trung quốc xâm lược.

Xuất phát từ tương quan lực lượng ta, địch, từ đặc điểm cụ thể của chiến trường, trong lịch sử chiến đấu của mình, sư đoàn đã vận dụng thành công những phương thức hoạt động khác nhau và nhiều hình thức chiến thuật thích hợp.

Thời kỳ đầu đánh Mỹ (1965- 1968), khi địch đang âm mưu “tìm diệt” ta, sư đoàn nhận thấy phòng ngự giữ đất sẽ dẫn đến thất bại và bị tiêu diệt, chỉ có tích cực tiến công, liên tục tiến công địch mới có thể tồn tại và chiến thắng. Từ đó, chiến thuật vận động tiến công đã được sư đoàn vận dụng một cách phổ biến.

Khi quân số bị hao hụt nhiều, vũ khí bị thiếu thốn nghiêm trọng, khi đường tiếp tế lương thực, thực phẩm bị phong tỏa, ngăn chặn, để tồn tại và chiến thắng, sư đoàn cùng lực lượng địa phương đã vận dụng phương thức tập trung, phân tán linh hoạt đánh nhỏ, diệt kẹp phá kèm, vận dụng chiến thuật đặc công, lấy ít đánh nhiều, lấy tinh nhuệ thắng ô hợp, duy trì thế tiến công của mình và đã thu được nhiều thắng lợi.

Khi đã buộc địch lùi vào thế phòng ngự, sư đoàn kết hợp vận dụng các chiến thuật tập kích hiệp đồng binh chủng, bao vây tiến công liên tục và vận động tiến công để tiêu diệt địch trong công sự vững chắc, tiêu diệt quân giải tỏa, ứng cứu nên đã đập vỡ từng mảng hệ thống phòng thủ của địch bằng các điểm tựa, chi khu, quận ặy, căn cứ lớn.

Điều đáng kể là trong các thời kỳ lịch sử, sư đoàn luôn phải đương đầu với lực lượng địch đông gấp bốn, năm lần, có khi tới tám, chín lần. Trước so sánh lực lượng chênh lệch ấy, sư đoàn đã sử dụng nhuần nhuyễn, có hiệu quả nhiều hình thức tác chiến, buộc địch phải bị động đối phó với những cách đánh linh hoạt, luôn luôn thay đổi của sư đoàn.

Những năm qua, đánh điểm, diệt viện, vận động tiến công kết hợp chốt là các hình thức tác chiến được Sư đoàn sử dựng phổ biến và thành công nhất. Hầu như chiến dịch nào địch cũng nắm được ý định đó nhưng chúng không sao khắc phục nổi trước nghệ thuật nghi binh, chọn khu vực và điểm quyết chiến linh hoạt, mưu trí của sư đoàn.

Nghi binh chiến dịch, nghi binh chiến thuật và tận dụng mọi sai lầm của địch trong đánh điểm diệt viện là một vấn đề luôn được sư đoàn chú ý. Không những dùng nghi binh làm cho địch nhận định sai mà còn biết thúc đẩy sai lầm của địch tới độ chín muồi, đưa chúng vào thế bị động, mất phương hướng.

Phương thức sử dùng lực lượng tập trung, phân tán linh hoạt được sư đoàn coi là một nghệ thuật trong điều kiện và hoàn cảnh hoạt động của mình. Tập trung đánh trận tiêu diệt lớn, địch chưa kịp đối phó, các đơn vị đã phân tán nhiều hướng, kéo chúng ra theo để tiêu diệt từng bộ phận, ệao điều kiện để sư đoàn tổ chức những trận đánh khác, đợt hoạt động khác.

Trong tác chiến tập trung, sư đoàn chủ yếu dựa vào trình độ tổ chức chỉ huy của cán bộ, khả năng chiến đấu của các đơn vị, năng lực chiến đấu của chiến sĩ, chứ không dựa vào điều kiện quân số, vũ khí, đạn dược nhiều, kể cả khi sư đoàn có đủ cơ sở vật chất như đợt đánh quân Trung Quốc xâm lược. Khi loạt động phân tán, các đơn vị trong sư đoàn bao giờ cũng giữ đúng phong thái chiến đấu của một đơn vị chủ lực và không hoạt động phân tán triền miên.

Điều đó giải thích vì sao, mặc dù có khi sư đoàn phân tán tới đại đội, trung đội trên phạm vi một đến hai tỉnh, nhưng khi trở lại đánh tập trung trung đoàn, sư đoàn, các đơn vị vẫn chiến đấu tốt, làm cho kẻ địch luôn bị bất ngờ.

Cũng như các đơn vị chủ lực khác, mọi hoạt động, mọi chiến công của sư đoàn đều gắn liền với hoạt động của chiến trường chung, của các đơn vị bạn. Điều đó càng có ý nghĩa và cần thiết đối với những đơn vị hoạt động vùng sâu, bốn bề là địch. Sư đoàn Sao Vàng đã biết tận dụng thời cơ chung của chiến trường, tạo nên thời cơ trực tiếp cho mình để giành thắng lợi là một thành công đáng kể. Đó là kết quả của quá trình theo dõi, phân tích, phán đoán đúng đắn địch, ta, động viên được sự nỗ lực cao nhất của mọi cán bộ, chiến sĩ trong sư đoàn ở những giai đoạn có lợi, những thời điểm quyết định mà thắng lợi trong các chiến dịch Xuân - Hè 1971, Xuân 1972, Xuân 1975 của sư đoàn là những biểu hiện cụ thể.

Liên tục chiến đấu là một điểm nổi bật nhất của sư đoàn Sao Vàng. Trong 10 năm chống Mỹ, sư đoàn đã đánh hơn 5.500 trận lớn nhỏ, bình quân mỗi ngày hai trận. Trong 17 ngày đêm đánh quân Trung Quốc xâm lược sư đoàn đã đánh hơn 100 trận, bình quân mỗi ngày trên năm trận. Trước thực tế các đối tượng tác chiến của sư đoàn bao giờ cũng đông hơn gấp nhiều lần về quân số và trang bị kỹ thuật, chúng luôn luôn bày mưu tính kế để tiêu diệt, đánh gục sư đoàn, từ đó diệt luôn phong trào cách mạng của địa phương, xâm chiếm lãnh thổ. Để tồn tại và chiến thắng, điều tất yếu được sư đoàn khẳng định là phải liên tục chiến đấu và kiên định tư tưởng cách mạng tiến công, tích cực tiến công, tiến công quân địch, tiến công vào khó khăn, gian khổ, tiến công những tư tưởng tiêu cực, bàn lùi, kiên quyết trụ bám chiến trường quần nhau với địch, lần lượt đánh bại chúng.

Liên tục chiến đấu đã tạo cho cán bộ chiến sĩ trong sư đoàn một phong cách: bất cứ thời điểm nào, bất kỳ ở đâu cũng luôn luôn trong tư thế sẵn sàng chiến đấu. Đánh trận trước đã nghĩ tới trận tiếp theo, đồng thời luôn luôn tranh thủ thời gian xây dựng đơn vị và góp sức xây dựng lực lượng chính trị, lực lượng vũ trang của địa phương.

Vừa chiến đấu, vừa xây dựng, xây dựng ngay trong chiến đấu, nét đặc trưng có tính truyền thống của sư đoàn chính là bắt nguồn từ thực tế yêu cầu liên tục chiến đấu đó. Các mặt yếu kém của đội ngũ cán bộ, đảng viên đơn vị cơ sở bao giờ cũng được phát hiện và khắc phục kịp thời. Hầu hết cán bộ trong sư đoàn đều trưởng thành trong đơn vị, từ sự thu hoạch và tích lũy từng bước của bản thân qua chiến đấu của đơn vị, của chiến trường. Điều đó cắt nghĩa vì sao ở sư đoàn, đoàn kết trên dưới, đoàn kết với nhân dân là sự gắn bó không chỉ bằng lý trí mà bằng cả lòng yêu thương đùm bọc nặng nghĩa, nặng tình.

Từ những nỗ lực chiến đấu và xây dựng mà sư đoàn có khả năng bám chắc chiến trường; bám chắc trận địa trong mọi điều kiện, mọi hoàn cảnh. Bám dân, bám đất trở thành lẽ sống của từng cán bộ, đảng viên, từng chiến sĩ trong việc hoàn thành nhiệm vụ chiến đấu, đánh bại mọi kẻ thù.

Liên tục chiến đấu, bám chắc chiến trường đã rèn luyện cho mọi cán bộ, chiến sĩ đức tính cần kiệm, nhẫn nại, tự lực, tự cường, không trông chờ, dựa dẫm vào trên. Ngay từ ngày ra đời, sư đoàn đã thành lập hàng loạt xưởng, trạm sửa chữa, sản xuất vũ khí, thuốc men. May quần áo, sản xuất lương thực... Tự lực, tự cường, cần kiệm, nhẫn nại trở thành ý thức, thành truyền thống của mỗi đơn vị trong sư đoàn.

Là một đơn vị hoạt động vùng sâu, hơn ai hết, các chiến sĩ hậu cần là những người hoạt động rộng nhất, sâu nhất, bám trụ dai dẳng nhất. Thời kỳ đó đi lấy hàng cũng là đi chiến đấu. Sự ác liệt trên mặt trận hậu cần không thua kém bao nhiêu so với ác liệt của một trận đánh, một đợt hoạt động. Mọi cơ sở lương thực, thực phẩm, quân trang, quân dụng của sư đoàn đều ở trong dân, trong các thôn ấp địch còn đang kiểm soát. Gắn bó với hậu cần sư đoàn là các chiến sĩ kinh-tài tỉnh, huyện. Họ vận động nhân dân đóng đảm phụ, móc nối các nguồn hàng từ tay địch, từ các thị xã và thành phố. Hậu cần trong nhân dân, nhưng hậu cần cũng còn nằm ngay trong các căn cứ địch. Trong từng trận đánh, từng đợt hoạt động, lúc nào sư đoàn cũng tận thu mọi phương tiện, cơ sở vật chất của địch để bồi dưỡng sức mình. Nhờ vậy, các đơn vị pháo 105, 155 lần lượt ra đời, đánh dấu bước phát triển đáng kể của lực lượng pháo binh sư đoàn. Công lao của những chiến thắng lớn tùy thuộc vào khả năng lãnh đạo, chỉ huy, tùy thuộc vào lòng dũng cảm, mưu trí của các chiến sĩ, nhưng cũng còn tùy thuộc vào công tác hậu cần mà trên mặt trận này, đối với sư đoàn Sao Vàng, hậu cần nhân dân bao giờ cũng giữ vai trò then chốt. Trong những năm đánh Mỹ, đối với sư đoàn Sao Vàng, nguồn cung cấp chính về ăn, mặc là do nhân dân các địa phương sư đoàn hoạt động, còn sức người và vũ khí, đạn dược chủ yếu do hậu phương lớn chi viện. Hai nguồn cung cấp vô tận đó là cơ sở vững chắc để sư đoàn tồn tại, trưởng thành và chiến thắng.

Những chặng đường vừa qua của sư đoàn là một quá trình “vượt qua mọi thử thách quyết liệt, khó khăn, gian khổ, lập nhiều chiến công oanh liệt, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ”1 (Chú thích 1. Trích tuyên dương của Quốc hội nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ngày 8 tháng 9 năm 1975). Quá trình đó đã xây dựng nên ở sư đoàn truyền thống: “Trung dũng kiên cường, bám đất, bám dân, tự lực  tự cường, đoàn kết, chiến thắng”.

15 năm đã trôi qua, lịch sử sư đoàn đã sang trang mới. Những nhiệm vụ trong giai đoạn cách mạng mới đang chờ đợi sức vươn lên của sư đoàn. Kẻ thù mới, bọn phản bội bành trướng, bá quyền Trung Quốc mà sư đoàn cùng các lực lượng vũ trang bạn và nhân dân các tỉnh biên giới đã đọ sức thắng lợi keo đầu còn nhiều âm mưu đen tối với Tổ quốc ta, dân tộc ta. Cùng với toàn quân và toàn dân, nghĩa vụ thiêng liêng bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa của sư đoàn rất vinh quang nhưng cũng rất nặng nề.

Trong kháng chiến chống Mỹ, sư đoàn được Đảng và nhân dân giao phó nhiệm vụ đánh bại kẻ thù ở địa bàn Bình Định Quảng Ngãi, một trong những địa bàn trọng yếu của Khu 5. Trong cuộc chiến tranh chống quân Trung Quốc xâm lược, sư đoàn lại vinh dự nhận nhiệm vụ đánh địch ở Lạng Sơn, một hướng chiến lược trọng yếu của biên giới phía bắc Tổ quốc. Tham gia hai cuộc chiến tranh, sư đoàn đều đã hoàn thành tốt nhiệm vụ.. Đó là cơ sở là điều kiện để cán bộ, chiến sĩ sư đoàn tin tưởng vững chắc vào chặng đường chiến dấu tiếp theo của mình. Tuy vậy, các chiến sĩ cũng hiểu sâu sắc rằng truyền thống tự nó không làm nên chiến thắng và lịch sử luôn luôn phát triển.

Cùng với sự lớn mạnh của toàn quân, lực lượng của sư đoàn giờ đây hùng hậu hơn bất cứ thời kỳ nào trước đây với tuổi 15 đầy sức sống, với truyền thống vẻ vang, theo phương hướng xây dựng sư đoàn thành một đơn vị chính quy hiện đại; vững mạnh toàn diện, toàn thể cán bộ, chiến sĩ trong sư đoàn nguyện đoàn kết một lòng, huấn luyện giỏi, sẵn sàng chiến đấu cao, luôn luôn mài sắc cảnh giác, quyết cùng quân đến cả nước đánh thắng bất kỳ đội quân xâm lược nào, ở bất kỳ vùng địa bàn nào, nếu một lần nữa chúng dám liều lĩnh xâm phạm lãnh thổ thiêng liêng của Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.

Hà Nội. 1-1981 - 9-1983

HẾT